ପୀଡିତଂ ସର୍ଵରୋଗାଦ୍ଯୈରପି ଧନ୍ଵନ୍ତରିଃ ସ୍ଵଯମ୍
ସମସ୍ତ ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହେଲେ, ଦେବତା ଡାନ୍ବନ୍ତରୀ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ନୌଷଧଂ ନ ତପୋ ଦାନଂ ନ ମଂତ୍ରା ନ ଚ ବାଂଧଵାଃ
ଔଷଧ, ତପ, ଦାନ, ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ୱଜନ କେହି ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ରସାଯନତପୋଜପ୍ଯୈର୍ଯୋଗସିଦ୍ଧୈର୍ମହାତ୍ମଭିଃ 4.4.
ରସାୟନ, ତପ, ଜପ, ଯୋଗସିଦ୍ଧି କିମ୍ବା ମହାତ୍ମାମାନେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ନାସ୍ତି ମୃତ୍ଯୁସମଂ ଦୁଃଖଂ ନାସ୍ତି ମୃତ୍ଯୁସମଂ ଭଯମ୍
ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଦୁଃଖ କିଛି ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଭୟ ମଧ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ସଦ୍ଭାର୍ଯାପୁତ୍ରମିତ୍ରାଣି ରାଜ୍ଯୈଶ୍ଵର୍ଯଧ ନାନି ଚ
ସଦ୍ବ୍ୟବହାରିଣୀ ଜୀବନ ସଙ୍ଗିନୀ, ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ, ରାଜ୍ୟ ଓ ଧନ—
ହେ ଜନାଃ କିଂ ନ ପଶ୍ଯଧ୍ଵଂ ସହସ୍ରସ୍ଯାପି ମଧ୍ଯତଃ
ହେ ଲୋକମାନେ, ଆପଣମାନେ ଦେଖୁନାହାଁତି କି, ହଜାର ଲୋକ ମଧ୍ୟରୁ—
ଅଶୀତିକା ଵିପଦ୍ଯନ୍ତେ କେଚିତ୍ସପ୍ତତିକା ନରାଃ
କିଛି ଲୋକ ଅସୀ ପରି ଅର୍ଥାତ୍ ଏଠିରେ ଅସୀ ବର୍ଷ ବୟସରେ, କିଛି ସପ୍ତତି ବର୍ଷ ବୟସରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି।
ଯସ୍ଯ ଯାଵଦ୍ଭଵେଦାଯୁର୍ଦେହିନାଂ ପୂର୍ଵକର୍ମଭିଃ
ଏହି ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆୟୁ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଯେତେ ଦିନ ରହିଥାଏ, ସେତେ ଦିନ ଅଟୁଟ ରହେ।
ବାଲଭାଵେନ ମୋହେନ ଵାର୍ଦ୍ଧକ୍ଯେ ଜରଯା ତଥା
ଶିଶୁଭାବ, ମୋହ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଜରା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ଆଗଂତୁକେର୍ଭଯୈଃ ପୁଂସାଂ ଵ୍ଯାଧିଶୋକୈରନେକଧା
ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭୟ, ରୋଗ ଓ ଶୋକ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଜୀଵିତାଂତେ ଚ ମରଣଂ ମହାଘୋରମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଜୀବନର ଶେଷରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ।
ଦେହଭେଦେନ ଯଃ ପୁଂସାଂ ଵିଯୋଗଃ କର୍ମସଂକ୍ଷଯାତ୍
କର୍ମ ଶେଷ ହେଲେ ମଣିଷର ଦେହ ଛାଡ଼ିଯାଏ।
ମହାତପପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ଚ୍ଛିଦ୍ଯମାନେଷୁ ମର୍ମସୁ 4.4.
ଯେଉଁଠି ବଡ଼ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହୋଇଛି, ତାଙ୍କର ଶରୀରର ମୂଳ ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରାଯାଉଛି।
ହା ତାତ ମାତଃ କାଂତେତି ରୁଦନ୍ନେଵଂ ହି ଦୁଃଖିତଃ
ସେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କହେ, 'ହା ବାପା, ମାଆ, ପ୍ରିୟଜନ!'
ବାଂଧଵୈଃ ସଂପରିଷ୍ଵକ୍ତଃ ପ୍ରିଯୈଃ ସ ପରିଵାରିତଃ
ସେ ନିଜ ବାନ୍ଧବମାନେ ଓ ପ୍ରିୟମାନେଙ୍କ ଆଲିଂଗନରେ ଓ ଘେରାଯାଇଥାଏ।
କ୍ରନ୍ଦତେ ଚୈଵ ଖଟ୍ଵାଯାଂ ପରିଵର୍ତନ୍ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ସେ ଛାନ୍ଦରେ ପଡ଼ି ପଡ଼ି, ପୁନିପୁନି ଘୁରିଘୁରି କାନ୍ଦେ।
ଖଟ୍ଵାତୋ କାଂକ୍ଷତେ ଭୂମିଂ ଭୂମେଃ ଖଟ୍ଵାଂ ପୁନର୍ମହୀମ୍
ଛାନ୍ଦରୁ ଭୂମିକୁ ଚାହେ, ଭୂମିରୁ ପୁନି ଛାନ୍ଦକୁ ଆଶା କରେ।
ଯାଚମାନଶ୍ଚ ସଲିଲଂ ଶୁଷ୍କକଣ୍ଠୋଷ୍ଠତାଲୁକଃ
ପାଣି ଚାହିଁ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ, ଓଠ ଓ ତାଳୁ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ।
ପଞ୍ଚାଵଟାନ୍ଖନ୍ଯମାନଃ କାଲପାଶେନ କର୍ଷିତଃ
ପାଞ୍ଚଟି ସମାଧି ଖୋଦାଯାଉଥିବା ବେଳେ, ସେ କାଳର ଦାଗାରେ ଟାଣାଯାଏ।
ଜୀଵସ୍ତୃଣଜଲୌକେଵ ଦେହାଦ୍ଦେହଂ ଵିଶେତ୍କ୍ରମାତ୍
ଜୀବ ଘାସ କିମ୍ବା ପାଣିରେ ଲାଗିଥିବା ଜଳଉକା ପରି ଏକ ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଦେଉଁଦେଉଁ ଯାଏ।
ମରଣାତ୍ପ୍ରାର୍ଥନାଦୁଃଖମଧିକଂ ହି ଵିଵେ କିନଃ
ମୃତ୍ୟୁ ଆଶାର ଦୁଃଖ, ମୃତ୍ୟୁ ଚାଁହିବାର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ।
ଜଗତାଂ ପତିରର୍ଥିତ୍ଵାଦ୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵାମନତାଂ ଗତଃ
ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ଅର୍ଥନା ପାଇଁ, ବାମନ ରୂପେ ବିଷ୍ଣୁ ହେଲେ।
ଜ୍ଞାତଂ ମଯେଦମଧୁନା ମତଂ ଭଵତି ଯଦ୍ଗୁରୁ 4.4.
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଯେପରି ଶିଖାଇଲେ, ଏବେ ମୁଁ ଏହି କଥା ବୁଝିପାରିଛି।
ଆଦୌ ଦୁଃଖଂ ତଥା ମଧ୍ଯେ ଦୁଃଖମଂତେ ଚ ଦାରୁଣମ୍
ଆରମ୍ଭରେ ଦୁଃଖ, ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ, ଶେଷରେ ତ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଅଛି।
ଵର୍ତମାନାନ୍ଯତୀତାନି ଦୁଃଖାନ୍ଯେତାନି ଯାନି ତୁ
ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ, ବର୍ତ୍ତମାନ କିମ୍ବା ଅତୀତ, ସବୁ ଅଛି।
ଅତ୍ଯାହାରାନ୍ମହଦ୍ଦୁଃଖମନାହାରାନ୍ମହତ୍ତମମ୍
ଅଧିକ ଖାଇଲେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ମିଳେ, ଖାଇନଥିଲେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ହୁଏ।
ବୁଭୁକ୍ଷା ସର୍ଵରୋଗାଣାଂ ଵ୍ଯାଧିଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମଃ ସ୍ମୃତଃ
ଭୋକ ସମସ୍ତ ରୋଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ମହାନ ରୋଗ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ତଦ୍ରସୋପି ହି କାମାଦ୍ଵା ଜିହ୍ଵାଗ୍ରେ ପରିଵର୍ତତେ
ସେଇ ରୁଚି ମଧ୍ୟ, ଆସାରେ, ଜିହ୍ବାର ଟିପରେ ଘୁରିଘୁରି ରହେ।
ଇତି କ୍ଷୁଦ୍ଵ୍ଯାଧିତପ୍ତାନାମନ୍ନମୌଷଧଵତ୍ସ୍ମୃତମ୍
ଯେମାନେ ଭୋକ୍ ଓ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଔଷଧ ଭଳି ସ୍ମରଣୀୟ ହୁଏ।
ମୃତୋପମୋ ଯଶ୍ଚେକ୍ଷେତ ସର୍ଵକାର୍ଯଵିଵର୍ଜିତଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ କାମ କରିବାରୁ ବିରତ ଓ ମୃତ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।