ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସଯୋର୍ନ୍ନଵଂ ରୂପଂ ତଦାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ ପୁରା
ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀଙ୍କ ନୂତନ ରୂପ, ଯାହା ପୂର୍ବେ ପରସ୍ପର ପ୍ରିୟ ଥିଲା,
ଅପୂର୍ଵଵତ୍ସ୍ଵମାତ୍ମାନଂ ଜରଯା ପରିଵର୍ତିତଃ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ନିଜ ଦେହ ଅଜଣା ଭାବରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଯାଏ।
ଜରାଭିଭୂତଃ ପୁରୁଷଃ ପତ୍ନୀପୁତ୍ରାଦିବାଂଧଵୈଃ 4.4.
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଏକ ଲୋକ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ସଙ୍ଗିନୀ, ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ୱଜନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଯାଉଛନ୍ତି।
ଧର୍ମମର୍ଥଂ ଚ କାମଂ ଚ ମୋକ୍ଷଂ ଚ ନ ଜରୀ ଯତଃ
ବୟସ୍ ହେବା ପରେ ସେ ଧର୍ମ, ଧନ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିନଥାନ୍ତି।
ଵାତପିତ୍ତକଫାଦୀନାଂ ଵୈଷମ୍ଯଂ ଵ୍ଯାଧିରୁଚ୍ଯତେ
ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟର ଅସମତାକୁ ରୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵାତାଦ୍ଯଵ୍ଯତିରିକ୍ତତ୍ଵାଦ୍ଵ୍ଯାଧୀନାଂ ପଞ୍ଜରସ୍ଯ ଚ ତାନି ଚ ସ୍ଵାତ୍ମଵେଦ୍ଯାନି କିମନ୍ଯତ୍କଥଯାମ୍ଯହମ୍
ରୋଗ ଓ ଶରୀରର ଏହି ଅବସ୍ଥା ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ; ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କହିବି?
ଏକୋତ୍ତରଂ ମୃତ୍ଯୁଶତମସ୍ମିନ୍ଦେହେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଏହି ଦେହରେ ଏକଶେ ଏକ ପ୍ରକାର ମୃତ୍ୟୁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି।
ଯେ ତ୍ଵିହାଗଂତଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତେ ପ୍ରଶାମ୍ଯଂତି ଭେଷଜୈଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଅସୁବିଧା ଅପେକ୍ଷିତ ରୋଗ ଆସେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରାଯାଇପାରେ।
ଯଦି ଚାପି ନ ମୃତ୍ଯୁଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷମଦ୍ଯାଦଶଂକିତଃ
ଯଦି ମୃତ୍ୟୁ ନ ଆସିଥାଏ, ତଥାପି ବିଷ, ମଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆପଦ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହୁଏ।
ଵିଵିଧା ଵ୍ଯାଧଯଃ ଶସ୍ତ୍ରଂ ସର୍ପାଦ୍ଯାଃ ପ୍ରାଣିନସ୍ତଥା
ନାନା ପ୍ରକାର ରୋଗ, ଅସ୍ତ୍ର, ସାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଜୀବନକୁ ସଙ୍କଟରେ ପକାଇଥାନ୍ତି।
ପୀଡିତଂ ସର୍ଵରୋଗାଦ୍ଯୈରପି ଧନ୍ଵନ୍ତରିଃ ସ୍ଵଯମ୍
ସମସ୍ତ ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହେଲେ, ଦେବତା ଡାନ୍ବନ୍ତରୀ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ନୌଷଧଂ ନ ତପୋ ଦାନଂ ନ ମଂତ୍ରା ନ ଚ ବାଂଧଵାଃ
ଔଷଧ, ତପ, ଦାନ, ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ୱଜନ କେହି ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ରସାଯନତପୋଜପ୍ଯୈର୍ଯୋଗସିଦ୍ଧୈର୍ମହାତ୍ମଭିଃ 4.4.
ରସାୟନ, ତପ, ଜପ, ଯୋଗସିଦ୍ଧି କିମ୍ବା ମହାତ୍ମାମାନେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ନାସ୍ତି ମୃତ୍ଯୁସମଂ ଦୁଃଖଂ ନାସ୍ତି ମୃତ୍ଯୁସମଂ ଭଯମ୍
ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଦୁଃଖ କିଛି ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଭୟ ମଧ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ସଦ୍ଭାର୍ଯାପୁତ୍ରମିତ୍ରାଣି ରାଜ୍ଯୈଶ୍ଵର୍ଯଧ ନାନି ଚ
ସଦ୍ବ୍ୟବହାରିଣୀ ଜୀବନ ସଙ୍ଗିନୀ, ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ, ରାଜ୍ୟ ଓ ଧନ—
ହେ ଜନାଃ କିଂ ନ ପଶ୍ଯଧ୍ଵଂ ସହସ୍ରସ୍ଯାପି ମଧ୍ଯତଃ
ହେ ଲୋକମାନେ, ଆପଣମାନେ ଦେଖୁନାହାଁତି କି, ହଜାର ଲୋକ ମଧ୍ୟରୁ—
ଅଶୀତିକା ଵିପଦ୍ଯନ୍ତେ କେଚିତ୍ସପ୍ତତିକା ନରାଃ
କିଛି ଲୋକ ଅସୀ ପରି ଅର୍ଥାତ୍ ଏଠିରେ ଅସୀ ବର୍ଷ ବୟସରେ, କିଛି ସପ୍ତତି ବର୍ଷ ବୟସରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି।
ଯସ୍ଯ ଯାଵଦ୍ଭଵେଦାଯୁର୍ଦେହିନାଂ ପୂର୍ଵକର୍ମଭିଃ
ଏହି ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆୟୁ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଯେତେ ଦିନ ରହିଥାଏ, ସେତେ ଦିନ ଅଟୁଟ ରହେ।
ବାଲଭାଵେନ ମୋହେନ ଵାର୍ଦ୍ଧକ୍ଯେ ଜରଯା ତଥା
ଶିଶୁଭାବ, ମୋହ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଜରା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ଆଗଂତୁକେର୍ଭଯୈଃ ପୁଂସାଂ ଵ୍ଯାଧିଶୋକୈରନେକଧା
ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭୟ, ରୋଗ ଓ ଶୋକ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଜୀଵିତାଂତେ ଚ ମରଣଂ ମହାଘୋରମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଜୀବନର ଶେଷରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ।
ଦେହଭେଦେନ ଯଃ ପୁଂସାଂ ଵିଯୋଗଃ କର୍ମସଂକ୍ଷଯାତ୍
କର୍ମ ଶେଷ ହେଲେ ମଣିଷର ଦେହ ଛାଡ଼ିଯାଏ।
ମହାତପପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ଚ୍ଛିଦ୍ଯମାନେଷୁ ମର୍ମସୁ 4.4.
ଯେଉଁଠି ବଡ଼ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହୋଇଛି, ତାଙ୍କର ଶରୀରର ମୂଳ ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରାଯାଉଛି।
ହା ତାତ ମାତଃ କାଂତେତି ରୁଦନ୍ନେଵଂ ହି ଦୁଃଖିତଃ
ସେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କହେ, 'ହା ବାପା, ମାଆ, ପ୍ରିୟଜନ!'
ବାଂଧଵୈଃ ସଂପରିଷ୍ଵକ୍ତଃ ପ୍ରିଯୈଃ ସ ପରିଵାରିତଃ
ସେ ନିଜ ବାନ୍ଧବମାନେ ଓ ପ୍ରିୟମାନେଙ୍କ ଆଲିଂଗନରେ ଓ ଘେରାଯାଇଥାଏ।
କ୍ରନ୍ଦତେ ଚୈଵ ଖଟ୍ଵାଯାଂ ପରିଵର୍ତନ୍ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ସେ ଛାନ୍ଦରେ ପଡ଼ି ପଡ଼ି, ପୁନିପୁନି ଘୁରିଘୁରି କାନ୍ଦେ।
ଖଟ୍ଵାତୋ କାଂକ୍ଷତେ ଭୂମିଂ ଭୂମେଃ ଖଟ୍ଵାଂ ପୁନର୍ମହୀମ୍
ଛାନ୍ଦରୁ ଭୂମିକୁ ଚାହେ, ଭୂମିରୁ ପୁନି ଛାନ୍ଦକୁ ଆଶା କରେ।
ଯାଚମାନଶ୍ଚ ସଲିଲଂ ଶୁଷ୍କକଣ୍ଠୋଷ୍ଠତାଲୁକଃ
ପାଣି ଚାହିଁ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ, ଓଠ ଓ ତାଳୁ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ।
ପଞ୍ଚାଵଟାନ୍ଖନ୍ଯମାନଃ କାଲପାଶେନ କର୍ଷିତଃ
ପାଞ୍ଚଟି ସମାଧି ଖୋଦାଯାଉଥିବା ବେଳେ, ସେ କାଳର ଦାଗାରେ ଟାଣାଯାଏ।
ଜୀଵସ୍ତୃଣଜଲୌକେଵ ଦେହାଦ୍ଦେହଂ ଵିଶେତ୍କ୍ରମାତ୍
ଜୀବ ଘାସ କିମ୍ବା ପାଣିରେ ଲାଗିଥିବା ଜଳଉକା ପରି ଏକ ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଦେଉଁଦେଉଁ ଯାଏ।