ଓଷ୍ଠଦ୍ଵଯକପାଟଂ ଚ ଦନ୍ତଜିହ୍ଵାର୍ଗଲାନ୍ଵିତମ୍
ଦୁଇଟି ଓଠ ଦ୍ୱାର ଭାବେ, ଦାନ୍ତ, ଜିଭ ଓ ତାଳୁ ସହିତ ଏହି ଦେହ ତିଆରି।
ଜରାଶୋକସମାଵିଷ୍ଟଂ କାଲଚକ୍ରାନଲେ ସ୍ଥିତମ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଶୋକରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ସମୟର ଚକ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ରହୁଛି।
ଭୋଗତୃଷ୍ଣାତୁରଂ ମୂଢଂ ରାଗଦ୍ଵେଷଵଶାନୁଗମ୍ 4.4.
ଭୋଗର ତୃଷ୍ଣାରେ ତପିଥିବା, ମୂଢ଼ ଓ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷର ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା।
ସଂକଟେନାଵିଵିକ୍ତେନ ଯୋନିଦ୍ଵାରେଣ ନିର୍ଗତମ୍
ସେ ସଂକୁଚିତ ଓ ଅନ୍ଧାର ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ବାହାରୁଛି।
ଇତି ଦେହଗୃହଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନିତ୍ଯସ୍ଯାନିତ୍ଯମା ତ୍ମନଃ
ଏଭଳି ଏହି ଦେହ ଗୃହକୁ ଚିରନ୍ତନ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଅସ୍ଥାୟୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶୁକ୍ରଶୋଣିତସଂଯୋଗାଦ୍ଦେହଃ ସଂଜାଯତେ ଯତଃ
ଶୁକ୍ର ଓ ରକ୍ତର ମିଶ୍ରଣରୁ ଏହି ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଯଥାଂତର୍ଵିଷ୍ଠଯା ପୂର୍ଣଃ ଶୁଚିଃ ସ୍ଯାନ୍ନ ବହିର୍ଘଟଃ
ଯେପରି ଘଡ଼ିର ଭିତରେ ଅପବିତ୍ର ଥିଲେ, ବାହାରୁ ସେ ଶୁଧ୍ଧ ହେଇପାରେ ନାହିଁ,
ସଂପ୍ରାପ୍ଯାତ୍ର ପଵିତ୍ରାଣି ପଂଚଗ ଵ୍ଯହଵୀଂଷି ଚ
ଏହିଠାରେ ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ,
ଦେହଃ ସଂଶୋଧ୍ଯମାନୋଽପି ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯକୁଶାଂବୁଭିଃ
ଦେହକୁ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, କୁଶ ଓ ପାଣିରେ ଶୁଧ୍ଧ କରାଗଲେ ମଧ୍ୟ,
ସ୍ରୋତାଂସି ଯସ୍ଯ ସତତଂ ପ୍ରଵହଂତି ଗିରେରିଵ
ଯଦି ଦେହର ନଳୀଗୁଡ଼ିକ ସଦା ପାହାଡ଼ର ଝରଣା ପରି ବହୁଛି,
ସର୍ଵାଶୁଚିନିଧାନସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଅପବିତ୍ରତା ଥିବା ଦେହ ପାଇଁ କେବେ ଶୁଧ୍ଧି ନାହିଁ ।
କାଯଃ ସୁଗଂଧଧୂପାଦ୍ଯୈର୍ଯତ୍ନେନାପି ତୁ ସଂସ୍କୃତଃ
ଦେହକୁ ସୁଗନ୍ଧ ଧୂପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଯତ୍ନ କରି ଶୁଧ୍ଧ କଲେ ମଧ୍ୟ,
ଯଥା ଜାତ୍ଯୈଵ କୃଷ୍ଣୋ ହି ନ ଶୁକ୍ଲଃ ସ୍ଯାଦୁପାଯତଃ 4.4.
ଯେପରି ଜନ୍ମରୁ କଳା ଥିବା ଲୋକ କେବେ ଉପାୟରେ ଧଳା ହେବାକୁ ନାହିଁ,
ଜିଘ୍ରନ୍ନପି ସ୍ଵଦୁର୍ଗଂଧଂ ପଶ୍ଯନ୍ନପି ମଲଂ ସ୍ଵକମ୍
ନିଜ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଶୁଘିଲେ ଓ ନିଜ ମଳ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ,
ଅହୋ ମୋହସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଯେନ ଵ୍ଯାମୋହିତଂ ଜଗତ୍
ହାଁ, ଏହି ମୋହର ମହତ୍ତ୍ୱ କି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି ।
ଏଵମେତଚ୍ଛରୀରଂ ହି ନିସର୍ଗାଦଶୁଚି ଧ୍ରୁଵମ୍
ଏଭଳି, ଏହି ଦେହ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଅପବିତ୍ର ଅଟୁଟ ।
ଗର୍ଭସ୍ଥସ୍ଯ ସ୍ମୃତିର୍ଯାସୀତ୍ସା ଜାତସ୍ଯ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
ଗର୍ଭରେ ଯେ ସ୍ମୃତି ଥାଏ, ଜନ୍ମ ପରେ ସେହି ସ୍ମୃତି ହରାଯାଏ ।
ବାହ୍ଯେନ ଵାଯୁନା ଚାସ୍ଯ ମୋହସଂଜ୍ଞେନ ଦେହିନଃ
ଏବଂ ଦେହୀର ବାହ୍ୟ ବାୟୁ, ଯାହାକୁ ମୋହ କୁହାଯାଏ,
ତେନ ଜ୍ଵରେଣ ମହତା ମହାମୋହଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ସେ ମହା ଜ୍ୱରରୁ ବଡ଼ ମୋହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶାତ୍ତୁ ତସ୍ଯେହ ପୂର୍ଵକର୍ମଵଶେନ ଚ
ଏଠାରେ ସ୍ମୃତି ହାରାଯିବା ଓ ପୂର୍ବ କର୍ମର ପ୍ରଭାବରୁ,
ରକ୍ତୋ ମୂଢସ୍ଯ ଲୋକୋଽଯମକାର୍ଯେ ସଂପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏହି ଜଗତ ମୂଢ଼ ଲୋକଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ଅନୁଚିତ କାମରେ ଲାଗିଯାଏ ।
ନ ଶ୍ରୂଯତେ ପରଂ ଶ୍ରେଯଃ ସତି ଚକ୍ଷୁଷି ନେକ୍ଷତେ
ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ କଥା ଶୁଣେ ନାହିଁ, ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖେ ନାହିଁ ।
ସତ୍ଯାଂ ବୁଦ୍ଧୌ ନ ଜାନାତି ବୋଧ୍ଯମାନୋ ବୁଧୈରପି 4.4.
ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପଣ୍ଡିତମାନେ ବୁଝାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ ।
ଗର୍ଭସ୍ମୃତେରଭାଵେନ ଶାସ୍ତ୍ରମୁକ୍ତଂ ମହର୍ଷିଭିଃ
ଗର୍ଭସ୍ଥ ସ୍ମୃତି ନଥିବାକୁ ନେଇ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ମହାର୍ଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି,
ଯେ ସଂତ୍ଯସ୍ମିନ୍ପରେ ଜ୍ଞାନେ ସର୍ଵକାମାର୍ଥସାଧକେ
ଯେମାନେ ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପୂରଣ କରେ,
ଅଵ୍ଯକ୍ତେଂଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତିତ୍ଵାଦ୍ବାଲ୍ଯେ ଦୁଃଖଂ ମହତ୍ପୁନଃ
ଶିଶୁବୟସରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ନହେବାରୁ, ପୁଣି ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମେ।
ଦଂତୋତ୍ଥାନେ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ମୌଲେନ ଵ୍ଯାଧିନା ତଥା
ଦାନ୍ତ ଆସିବାବେଳେ ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ, ଏବଂ ମୁଣ୍ଡରେ ରୋଗ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଦୁଃଖ ହୁଏ।
ତୃଡ୍ବୁଭୁକ୍ଷାପରୀତାଂଗଃ କଶ୍ଚିତ୍ତିଷ୍ଠତି ରାରଟନ୍
କେହି କେହି ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଓ ଭୋକରେ ଦେହ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗି, କନ୍ଦୁଛନ୍ତି।
କୌମାରେ କର୍ଣଵେଧେନ ମାତାପିତ୍ରୋଶ୍ଚ ତାଡନାତ୍
ଶିଶୁବୟସରେ କାନ ଛିଦ୍ର କରାଯିବା ଓ ମା'ବାପାଙ୍କର ମାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ହୁଏ।
ପ୍ରସନ୍ନେଂଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ କାମରାଗପ୍ରପୀଡନାତ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ, ଆସକ୍ତି ଓ କାମନାର ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ଦୁଃଖ ହୁଏ।