ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଯଦାଖ୍ଯେଯଂ ତଦାଖ୍ଯାତଂ ମଯା ଭୀଷ୍ମେଣ ତେଽନଘ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଯେଉଁ କଥା କହିବା ଥିଲା, ମୁଁ ଭୀଷ୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ତୁମକୁ କହିଦେଇଛି, ଓ ପାପହୀନ।
ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ହ୍ଯସି ମେଧାଵୀ ଗୁଣଵାନ୍ପ୍ରା ଜ୍ଞସତ୍ତମଃ
ତୁମେ ଧର୍ମରେ ଜ୍ଞାନୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଗୁଣବତୀ, ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥିତେ ହୃଷୀକେଶେ କେଶଵେ କେଶିସୂଦନେ
ହୃଷୀକେଶ, କେଶବ, କେଶିଘାତୀ ନିକଟରେ ଉଭୟ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।
କର୍ତା ପାଲଯିତା ହର୍ତା ଜଗତାଂ ଯୋ ଜଗନ୍ମଯଃ
ଯିଏ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ ଓ ନାଶକ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ।
ସମାଦିଶ୍ଯେତି କର୍ତଵ୍ଯଂ ଭଗଵାନ୍ବାଦରାଯଣଃ
ଯାହା କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ବାଦରାୟଣ ପ୍ରଭୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବେ।
ସ୍ଵାଭାଷ୍ଯ ଭାରତଵିଧାତରି ସଂପ୍ରଯାତେ ତେ କୌତୁକାକୁଲଧିଯୋ ମୁନଯଃ ପ୍ରଶାନ୍ତାଃ 4.1.
ଭାରତ ରଚନାକାର ନିଜ ଭାଷ୍ୟ କହି ପରେ ଯାଇଲେ, ମୁନିମାନେ ଜିଜ୍ଞାସାରେ ଭରି ଶାନ୍ତ ହେଇଗଲେ।
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୋତ୍ପତ୍ତିଵର୍ଣନମ୍ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ କସ୍ଯ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ନିର୍ଦିଷ୍ଟା କୋ ହେତୁଃ କିଂ ପରାଯଣମ୍
ୟୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: କିଏର ଆଧାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, କିଏ ହେତୁ, ଓ କଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ?
କତି ଦ୍ଵୀପାଃ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ କିଯଂତୋ ହି କୁଲାଚଲାଃ
କେତେ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର ଅଛି, କେତେ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗ ଅଛି?
ଶ୍ରୁତୋଽନୁଭୂତଶ୍ଚ ମଯା ସଂସାରେ ସରତା ଚିରମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯାଉଁଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଶୁଣିଛି ଏବଂ ଅନୁଭବ କରିଛି।
ଅଜାଯ ଵିଶ୍ଵରୂପାଯ ନିର୍ଗୁଣାଯ ଗୁଣାତ୍ମନେ
ଯିଏ ଅଜନ୍ମା, ସମସ୍ତ ଆକାରର ମାଲିକ, ଗୁଣହୀନ ହେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଗୁଣର ମୂଳ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି—
ଅତ୍ର ତେ ଵର୍ଣଯିଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ପାର୍ଥ ପୁରାତନମ୍ ପୃଷ୍ଟୋ ଯଦୁତ୍ତରଂ ପ୍ରାଦାଦୃଷିଭ୍ଯସ୍ତନ୍ମଯା ଶ୍ରୁତମ୍
ହେ ପାର୍ଥ, ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁରୁଣା କଥା କହିବି, ଶୁଣ। ଋଷିମାନେ ପଚାରିଥିବାବେଳେ ଯେଉଁ ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଇଥିଲା, ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିଛି।
ଧନ୍ଯଂ ଯଶସ୍ଯମାଯୁଷ୍ଯଂ ସର୍ଵାଶୁଭଵିନାଶନମ୍
ଏହା ଶୁଭ, କୀର୍ତ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଆୟୁଷ୍ୟ ବଢ଼ାଏ, ସମସ୍ତ ଅଶୁଭକୁ ନଶ୍ୱନ କରେ।
ଏକାତ୍ମକଂ ତ୍ରିଦୈଵତ୍ଯଂ ଚତୁଃପଂଚସୁଲକ୍ଷଣମ୍
ଏହା ଏକ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ, ତିନି ଦେବତାର ରୂପ ଏବଂ ଚାରି ଓ ପାଞ୍ଚଟି ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ।
ଏକ ଏଵ ଜଗଦ୍ଯୋନିଃ ପ୍ରତିଯୋନିଷୁ ସଂସ୍ଥିତଃ
ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ କେବଳ ଗୋଟିଏ, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମର ଆଧାର ଅଛି।
ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵୃଷାଂକଶ୍ଚ ତ୍ରଯୋ ଦେଵାଃ ସତାଂ ମତାଃ
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ବୃଷଧ୍ୱଜ ଶିବ—ଏହି ତିନିଜଣ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଲୋକଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେବତା।
ପ୍ରକ୍ରିଯା ଚାନୁଷଂଗଶ୍ଚ ଉପୋଦ୍ଧାତସ୍ତଥୈଵ ଚ 4.2.
ପ୍ରକ୍ରିୟା, କ୍ରମ ଏବଂ ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଭଳି—
ତର୍କଶ୍ଚ ପ୍ରତିସର୍ଗଶ୍ଚ ଵଂଶୋ ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଚ
ତର୍କ, ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି, ବଂଶାବଳୀ ଏବଂ ମନୁମାନଙ୍କ ଯୁଗ—
ଏଷ ଵକ୍ତଵ୍ଯଵିଷଯଃ ସୁମହାନ୍ପ୍ରତିଭାତି ମେ
ଏହି କଥା ମୋ ପାଇଁ ବହୁତ ବଡ଼ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ମନେ ହେଉଛି।
ମହଦାଦିଵିଶେଷାନ୍ତଂ ସଵୈରୂପ୍ଯଂ ସଲକ୍ଷଣମ୍
ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତା ଓ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ—
ଅଵ୍ଯକ୍ତାଜ୍ଜାଯତେ ବୁଦ୍ଧିର୍ମହାନିତି ଚ ସା ସ୍ମୃତା
ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ତନ୍ମାତ୍ରାଣି ଚ ପଞ୍ଚାହୁରହଙ୍କାରାଚ୍ଚ ସାତ୍ତ୍ଵିକାତ୍
ଏବଂ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅହଂକାରରୁ ପାଞ୍ଚଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଜଲମୂର୍ତିମଯେ ଵିଷ୍ଣୌ ନଷ୍ଟେ ସ୍ଥାଵରଜଂଗମେ
ଜଳର ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ନଶ୍ୱନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ସୃଷ୍ଟ୍ଯାଂ ଶକ୍ତ୍ଯା ଚ ନିର୍ଭିନ୍ନଂ ତଦଣ୍ଡମଭଵଦ୍ଦ୍ଵିଧା
ସୃଷ୍ଟିର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଅଣ୍ଡ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଗଲା।
ଉଲ୍ବଂ ତସ୍ଯାଭଵନ୍ମେରୁର୍ଜରାଯୁଃ ପର୍ଵତାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ସେଠାରୁ ମେରୁ ପର୍ବତ ତିଆରି ହେଲା; ତାହାର ଜରାୟୁକୁ ପର୍ବତମାନେ ବୋଲାଯାଏ।
ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଷୋଡଶାଧଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଭୂମିପଂକଜଵିସ୍ତୀର୍ଣା କର୍ଣିକା ମେରୁରୁଚ୍ଯତେ
ଷୋଳ ହଜାର ଯୋଜନ ତଳେ ବିସ୍ତୃତ ଭୂମିକମଳ ଅଛି; ତାହାର କର୍ଣ୍ଣିକାକୁ ମେରୁ ବୋଲାଯାଏ।
ଆଦିତ୍ଯଶ୍ଚାଦିଦେଵତ୍ଵାତ୍ତତ୍ରାଭୂତ୍ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକଃ ରୁଦ୍ରୋଽପରାହ୍ଣସମଯେ ସ ଏଵୈକସ୍ତ୍ରିଧାମତଃ ।। 4.2.
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରଥମ ଦେବତା ଭାବେ, ସେଠାରେ ତିନୋଟି ଗୁଣ ନେଇ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ; ଏବଂ ଅପରାହ୍ଣ ସମୟରେ ରୁଦ୍ର, ସେଇ ଏକ ଦେବତା, ତିନି ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ।
ପ୍ରାତଃ ପ୍ରଜାପତେର୍ଜାତା ମୁନଯୋ ନଵ ମାନଵାଃ ଭୃଗୁର୍ଵଶିଷ୍ଠ ଇତ୍ଯଷ୍ଟୌ ନାରଦୋ ନଵମଃ ସ୍ମୃତଃ
ପ୍ରଭାତବେଳେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କଠାରୁ ମନୁଙ୍କ ନଉଜଣ ଋଷି ଜନ୍ମନେଲେ । ଏଠିରେ ଭୃଗୁ ଓ ବଶିଷ୍ଠ ଆଠଜଣ, ନାରଦଙ୍କୁ ନଉଁଥିବା ନବମ ମନାଯାଏ ।
ନଵ ବ୍ରହ୍ମାଣ ଇତ୍ଯେଷ ପୁରାଣେ ନିଶ୍ଚଯଃ ସ୍ମୃତଃ
ଏହି ନଉଜଣଙ୍କୁ 'ବ୍ରହ୍ମା' ବୋଲି ପୁରାଣରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି ।
ଵାମା ପ୍ରସୂତିରୁଦଗାଦଂଗୁଷ୍ଠାତ୍ତୌ ଚ ଦଂପତୀ ସୃଷ୍ଟିଂ ପ୍ରତି ସମୁଦ୍ଯୁକ୍ତା ନାରଦେନ ମହାତ୍ମନା
ବାମା ନାମକ ତାଙ୍କର ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଜନ୍ମନେଲେ । ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଦମ୍ପତି ଭାବେ ମହାତ୍ମା ନାରଦଙ୍କ ସହିତ ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଲେ ।
ଦକ୍ଷଃ କ୍ଷୀଣାନ୍ସୁତାନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଜନଯାମାସ କନ୍ଯକାଃ
ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ କମିଯିବାକୁ ଦେଖି ଝିଅମାନେ ଜନ୍ମ ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।