ତେ ଭୂଯ ଊଚୁଃ ପ୍ରମଥାସ୍ତମେଵମତ୍ରୈଵ ତିଷ୍ଠସ୍ଵ ରଵେଃ ପୁରସ୍ତାତ୍
ପ୍ରମଥମାନେ ପୁଣି କହିଲେ — ଏଠାରେ, ରବିଙ୍କ ପ୍ରତିମୁଖରେ ରୁହନ୍ତୁ ।
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତଃ ପ୍ରମଥୈସ୍ତୁ ରୁଦ୍ରସ୍ତତ୍ରୈଵ ତସ୍ଥୌ ରଵିତୋଷଣାଯ
ପ୍ରମଥମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ରୁଦ୍ର ଏଠାରେ ରବିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ରୁହିଲେ ।
ଉକ୍ତଃ ସ ତୁଷ୍ଟେନ ତତଃ ସଵିତ୍ରା ପ୍ରୀତୋସ୍ମି ଦେଵାଗମନାତ୍ତଵାହମ୍
ତାପରେ, ପ୍ରସନ୍ନ ସବିତା କହିଲେ — ଦେବତା, ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛି ।
ଅଷ୍ଟାଦଶୈତେ ପ୍ରମଥାସ୍ତୁ ଭାନୋଶ୍ଚତୁର୍ଦଶାନ୍ଯେ ତୁ ରଵେ ରଥସ୍ଥାଃ
ଏହି ଅଷ୍ଟାଦଶ ପ୍ରମଥମାନେ ଭାନୁଙ୍କ ସହିତ ଅଟୁଟ, ଚତୁର୍ଦଶ ଅନ୍ୟ ପ୍ରମଥମାନେ ରବିଙ୍କ ରଥରେ ଅଛନ୍ତି ।
ଯକ୍ଷୌ ଚ ସିଦ୍ଧୌ ଚ ନିଶାଚରୌ ଚାଦିତ୍ଯାତ୍ମଜାଵପ୍ସରସାଂ ପ୍ରଧାନୌ 1.124.
ଯକ୍ଷ, ସିଦ୍ଧ, ନିଶାଚର, ଦୁଇ ଆଦିତ୍ୟପୁତ୍ର ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ।
ଇତ୍ଯାଦିଦେଵପ୍ରଵରାସ୍ତୁ ସର୍ଵେ ଧାତ୍ଵର୍ଥଶବ୍ଦୈଶ୍ଚ ଭଵଂତି ସିଦ୍ଧାଃ
ଏପରି ଆଦିଦେବମାନେ ସମସ୍ତେ ଧାତୁର ଅର୍ଥ ଦେଖାଉଥିବା ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି ।
ଯତଶ୍ଚ କୌତୁକଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନସ୍ମାକମିହ ଜାଯତେ
ଏହି କାରଣରୁ, ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଆମେ ଏଠାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କରୁ ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଭୂଯସ୍ତଵ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦଂଡନାଯକପିଂଗଲୌ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ମୁଁ ପୁଣି ଦଣ୍ଡନାୟକ ଓ ପିଙ୍ଗଳ ବିଷୟରେ କହିବି ।
ମଯା ସହ ସମାଗମ୍ଯ ପୁରା ଦେଵୈର୍ଵିଚାରିତମ୍
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ମୋ ସହିତ ଦେବମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା-ଭାବନା କରିଥିଲେ ।
ତେ ତୁ ଲବ୍ଧଵରା ଭୂତ୍ଵା ଅମାତ୍ଯାଦ୍ଯା ହ୍ଯଭୀକ୍ଷ୍ଣଶଃ
ତାଙ୍କମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ ଆମାତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଭୂମିକାରେ ପୁନଃପୁନଃ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ।
ତସ୍ମାତ୍ତେଷାଂ ଵିଘାତାର୍ଥଂ ପ୍ରଵରାଶ୍ଚ ଭଵାମହେ
ଏହି କାରଣରୁ, ତାଙ୍କମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ଆମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲୁ ।
ସଂମଂତ୍ର୍ଯୈଵଂ ତତଃ ସ୍କଂଦୋ ଵାମପାର୍ଶ୍ଵେ ରଵେଃ ସ୍ଥିତଃ
ଏପରି ଆଲୋଚନା ପରେ, ସ୍କନ୍ଦ ରବିଙ୍କ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଉଭା ହେଲେ ।
ଉକ୍ତଶ୍ଚ ସ ତଦାର୍କେଣ ତ୍ଵଂ ପ୍ରଜାଦଂଡନାଯକଃ
ସେ ସମୟରେ ରବି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ — ତୁମେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଦଣ୍ଡନାୟକ ।
ଲିଖତେ ଯଃ ପ୍ରଜାନାଂ ଚ ସୁକୃତଂ ଯଚ୍ଚ ଦୁଷ୍କୃତମ୍
ଯିଏ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ଭଲ କାମ ଓ ମନ୍ଦ କାମ ଲେଖି ରଖେ ।
ଆଶ୍ଵିନୌ ଚାପି ସୂର୍ଯସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋରୁଭଯୋଃ ସ୍ଥିତୌ 1.124.
ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦଣ୍ଡାୟିତ ଅଛନ୍ତି।
ଦ୍ଵାରପାଲୌ ସ୍ମୃତୌ ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୌ ମହାବଲୌ
ସେମାନେ ସେଇ ରାଜାଙ୍କର ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦ୍ୱାରପାଳ ଭାବେ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି।
ରାଜୃଦୀପ୍ତୌ ସ୍ମୃତୋ ଧାତୁର୍ନକାରସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯଯଃ ତସ୍ମାତ୍ସ କାର୍ତିକେଯସ୍ତୁ ନାମ୍ନା ରାଜ୍ଞ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
'ରାଜ୍' ଧାତୁ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଏ, ତାହାରେ 'ନ' ପ୍ରତୟ ଯୋଗ ହୋଇ, ସେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ନାମରେ ରାଜା ଭାବେ ପରିଚିତ।
ସ୍ରୁ ଗତୌ ଚ ସ୍ମୃତୋ ଧାତୁର୍ଯସ୍ଯ ସ ପ୍ରତ୍ଯଯଃ ସ୍ମୃତଃ
'ସ୍ରୁ' ଧାତୁ ଯାଇବା ଅର୍ଥରେ ଅଛି, ଏହାର ପ୍ରତୟ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି।
ପ୍ରଥମଂ ଯଦ୍ଭଵେଦ୍ଦ୍ଵାରଂ ଧର୍ମାର୍ଥାଭ୍ଯାଂ ସମାଶ୍ରିତମ୍
ପ୍ରଥମ ଦ୍ୱାର ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ନିର୍ମିତ।
ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ତୁ କକ୍ଷାଯାମପ୍ରଧୃଷ୍ଟୌ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ
ଦ୍ୱିତୀୟ ପରିସରରେ ଦୁଇ ଅପରାଜିତ ଶକ୍ତି ଅଟୁଟ ଭାବେ ରହିଛନ୍ତି।
ଵର୍ଣସ୍ଯ ଶବଲତ୍ଵାଚ୍ଚ ଯମଃ କଲ୍ମାଷ ଉଚ୍ଯତେ
ତାଙ୍କର ଦେହ ରଙ୍ଗ ବିବିଧ ଥିବାରୁ ଯମଙ୍କୁ କଳ୍ମାଷ ଭାବେ କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଥିତୋ ଦକ୍ଷିଣତ ତସ୍ଯ ଦଂଡହସ୍ତସମନ୍ଵିତଃ
ସେ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦଣ୍ଡାୟିତ।
କୁବେରୋ ଧନଦୋ ଜ୍ଞେଯୋ ହସ୍ତିରୂପୋ ଵିନାଯକଃ କୁବେରଃ କୁଶରୀରତ୍ଵାତ୍ସ ନାମ୍ନା ଧନଦଃ ସ୍ମୃତଃ
କୁବେର, ଧନ ଦେବାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ହସ୍ତୀମୁଖ ଭାବେ ଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନିତ; ତାଙ୍କର ଦେହ ଅସମାନ୍ୟ ଥିବାରୁ ସେ ଧନଦ ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ନାଯକଃ ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵାନାଂ ତେନ ନାଯକ ଉଚ୍ଯତେ
ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାୟକ, ଏହିକାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ ନାୟକ କୁହାଯାଏ।
ରୈଵତଶ୍ଚୈଵ ଦିଂଡିଶ୍ଚ ତୌ ରଵେଃ ପୂର୍ଵତଃ ସ୍ଥିତୌ 1.124.
ରୈବତ ଓ ଦିଣ୍ଡି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଦଣ୍ଡାୟିତ।
ପ୍ଲୁତଂ ଗଚ୍ଛତ୍ଯସୌ ଯସ୍ମାତ୍ସର୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତଃ
ସେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚାଲନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।
ଡୀଙ୍ଗତାଵସ୍ଯ ଵୈ ଧାତୋର୍ଦିଂଡିଶବ୍ଦୋ ନିପାତ୍ଯତେ
'ଡିଙ୍ଗ' ଧାତୁ ଦ୍ୱାରା 'ଦିଣ୍ଡି' ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ଇତ୍ଯେତେ ପ୍ରଵରାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଧାତ୍ଵର୍ଥା ନୈଗମୈଃ ଶୁଭୈଃ
ଏହିଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଧାତୁ ଅର୍ଥ ଓ ଶୁଭ ପରମ୍ପରା ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ।
ଅଶ୍ଵିନୌ ତୌ ତତୋ ଜ୍ଞେଯୌ ଦଂଡନାଯକପିଂଗଲୌ
ଏହିପରି, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡନାୟକ ଓ ପିଙ୍ଗଳ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
ରେଵତଶ୍ଚୈଵ ଦିଂଡିଶ୍ଚ ଇତ୍ଯେତେ ପ୍ରଵରା ମଯା
ରୈବତ ଓ ଦିଣ୍ଡି — ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ମୋର ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ।