ମାର୍ଗଶୀର୍ଷେପି ମିତ୍ରସ୍ତୁ କୀର୍ତିତଃ ସତତଂ ବୁଧୈଃ
ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ସଦା ମିତ୍ରଙ୍କୁ ଗୁଣଗାନ କରନ୍ତି।
ମାଘେ ଭଗେତି ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ଚୈଵାଥ ଫାଲ୍ଗୁନେ
ମାଘ ମାସରେ ଭଗଙ୍କୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସରେ ତ୍ୱଷ୍ଟାକୁ ମଧ୍ୟ।
ଧୂପାର୍ଚନଵିଧିମିମଂ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ସୁସମାହିତଃ
ଏହି ଧୂପ ଅର୍ପଣ ନିୟମକୁ ସପ୍ତମୀ ତିଥିରେ ଏକାଗ୍ର ମନେ କରିବା ଉଚିତ।
ତତସ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଯଥାଗୁହ୍ଯତମଂ ଵିଭୋଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ଗୁପ୍ତ ଉପାୟ ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ କଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ନ ଚ ପାପକୃତେ ଦେଯଂ ନ ଦେଯଂ ନାସ୍ତିକାଯ ଵା
ଏହି ଉପଦେଶ କୁ କୁହିଅନ୍ତୁ ଯେ, ପାପ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିକଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯ ଇଦଂ ଶୃଣୁଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ସପ୍ତମୀଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍
ଯିଏ ଏହି ସର୍ବୋତ୍ତମ ସପ୍ତମୀ ବ୍ରତ କଥାକୁ ନିତ୍ୟ ଶୁଣେ,
ଇହ ଲୋକେ ସୁଖଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୂର୍ଯଲୋକେ ମହୀଯତେ
ସେ ଏହି ଲୋକରେ ସୁଖ ପାଏ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
ସୂର୍ଯପୂଜାଵର୍ଣନମ୍ ଵିସ୍ତରାତ୍ତେ ପୁନର୍ଵଚ୍ମି ଶୃଣୁ ଚୈକମନା ଵିଭୋ
ମୁଁ ପୁଣିଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜା ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି, ଆପଣ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଫାଲ୍ଗୁନାମଲପକ୍ଷସ୍ଯ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଚ ସମୁପୋଷିତଃ
ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଷଷ୍ଠୀ ତିଥିରେ ଉପବାସ ରହି,
ଅର୍କପୁଷ୍ପୈର୍ମହାବାହୋ ଗୁଗ୍ଗୁଲେନ ସୁଗଂଧିନା
ଅର୍କ ଫୁଲ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଗୁଗୁଳୁ ଧୂପ ଦ୍ୱାରା, ହେ ମହାବାହୁ, ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଗୁଡୋଦକେନ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ନିଵେଦ୍ଯଂ ପ୍ରୀତଯେ ରଵେଃ ଜପନ୍ଭୌମଂ ପରଂ ଜାପ୍ଯଂ ଵିନିଦ୍ରଃ ସତତଂ ବୁଧଃ।।୪ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ କିଂ ତତ୍ପରଂ ଭଗଵତଃ ପ୍ରିଯଂ ଜାପ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍ । । ୫ ଜପ୍ତଵ୍ଯୋ ଯତ୍ପରୈର୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଭାନୁସ୍ତସ୍ଯାଗ୍ରତୋ ନରୈଃ । ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ତଥା ମନ୍ତ୍ରାନ୍ଧୂପଦୀପାନ୍ଵିଶେଷତଃ । । ଯେନାହଂ ତଂ ଜପଞ୍ଜପ୍ଯଂ ପୂଜଯାମି ଦିଵାକରମ୍ । । ୬ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଵଚ୍ମି ତେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମାସାନ୍ନ ତୁ ଵିସ୍ତରାତ୍ । । ୭ ଷଡକ୍ଷରେଣ ମନ୍ତ୍ରେଣ କୁର୍ଯାତ୍ସର୍ଵଂ ସମାହିତଃ । ଜପଂ ହୋମଂ ତଥା ପୂଜାଂ ଶତଜପ୍ତେନ ସର୍ଵଦା । । ୮ ସାଵିତ୍ର୍ଯା ଚ ଜପଂ ପୂର୍ଵଂ କୃତ୍ଵା ଶତସହସ୍ରଶଃ । ପଶ୍ଚାତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରକୁର୍ଵୀତ ଜପାଦିକମନାକୁଲମ୍ । । ୯ ଓଁ ଭୋଃ ସାଵିତ୍ରି ଭାସ୍କରାଯ ସହସ୍ରରଶ୍ମି ଧୀମହି । ତେନ ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରଚୋଦଯାତ୍ । । 1.210.୧୦ ଜପ ଏଵ ପରଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଭାନୁନା ସ୍ଵଯମ୍ । ଜପ୍ତ୍ଵା ସକୃଦ୍ଭଵେତ୍ପୂତୋ ମାନଵୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୧୧ ପ୍ରଭାତେ ତ୍ଵଥ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଜପନ୍ନିଯତମାନସଃ । ପୂଜଯେଦ୍ଭାନ୍କରଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ପୂର୍ଵୋକ୍ତଵିଧିନା ନୃପ । । ୧୨ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଭୋଜଯେଚ୍ଚାପି ବ୍ରାହ୍ମଣାଞ୍ଛକ୍ତିତୋ ନୃପ । ଦିଵ୍ଯାନ୍ଭୋଗାଂଶ୍ଚ ଵିଧିଵଦ୍ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯୈରନେକଶଃ । । ୧୩ ଵିତ୍ତଶାଠ୍ଯଂ ନ କୁର୍ଵୀତ ଭୋଜକାଂଶ୍ଚ ପ୍ରଭୋଜଯେତ୍ । ନ ଭୋଜଯେତ୍ତଥାଽସୌରାନ୍ସୌରାନ୍ଯତ୍ନେନ ଭୋଜଯେତ୍ । । ୧୪ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ କେ ଭୋଜ୍ଯା କେ ନ ଵା ଭୋଜ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣା ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ତମ । କେଷୁ ଚିତ୍ତେଷୁ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଦେଵଦେଵୋ ଦିଵାକରଃ । । ୧୫ ଘଟୀଭୋଜ୍ଯୋ ଭଵେଦ୍ଵିପ୍ରଃ ସପ୍ତମୀଂ କୁରୁତେ ଚ ଯଃ । ସୌରଭିନ୍ନେଷ୍ଵଭୋଜ୍ଯୋ ଯୋ ଯଶ୍ଚ ଭୁକ୍ତୋ ଦିଵାକରେ । । ୧୬ ଏତେ ଭୋଜ୍ଯା ଦ୍ଵିଜା ରାଜନ୍ନାଦିତ୍ଯେନ ସମାସତଃ । ପ୍ରୋକ୍ତାଃ କୁରୁକୁଲଶ୍ରେଷ୍ଠ ତଥାଽଭୋଜ୍ଯାଞ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ଵୈ । । ୧୭ ସଭାର୍ଯଃ ସପତିର୍ଯସ୍ତୁ କୁଷ୍ଠରୋଗୈର୍ହତଶ୍ଚ ଯଃ । ଯଶ୍ଚାନ୍ଯଦେଵତାଭକ୍ତସ୍ତଥା ନକ୍ଷତ୍ରସୂଚକଃ । । ୧୮ ପରାପଵାଦନିରତୋ ଯଶ୍ଚ ଦେଵଲକସ୍ତଥା । ଏତେଽଭୋଜ୍ଯାଃ ସଵିତ୍ରା ତୁ ସ୍ଵଯଂ ଦେଵେନ ଚିନ୍ତିତାଃ । । ୧୯ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଯେ ଭୋଜ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଯେ ଚାଭୋଜ୍ଯା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ଏତେଷାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵେଷାଂ ଵୈ ସମାହିତଃ । । 1.210.୨୦ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ସାଧୁ ପୃଷ୍ଠୋଽସ୍ମି ରାଜେନ୍ଦ୍ର କୀର୍ତଯାମ୍ଯେଵ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ । ପଠତାଂ ତୁ ତ୍ରଯୀ ଵିଦ୍ଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ କଦମ୍ବକଃ । । ୨୧ ଘଟେତ୍ଯୁକ୍ତା ତୁ ସା ରାଜନ୍ସ୍ଵଯଂ ଦେଵେନ ଭାନୁନା । ସା ଘଟା ଵିଦ୍ଯତେ ଯସ୍ଯ ସ ଘଟୀତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଜୈଃ । । ୨୨ ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରଵିଶାଂ ଵୀର ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ଚ କଦମ୍ବକଃ । ଶୃଣ୍ଵତାଂ ଵିଧିଵତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ପୁସ୍ତକଵାଚନମ୍ । । ୨୩ ଇତି ମାସେ ନିବଦ୍ଧସ୍ଯ ହୋମସ୍ଯେତି ଚ ଭାନୁନା । କଥିତଂ କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ ସ୍ଵଯମାକାଶଗାମିନା । । ୨୪ ଯସ୍ଯାଃ କର୍ତା ଭଵେଦ୍ଯସ୍ତୁ ମମ ସ୍ଯାତ୍କରକୋ ମତଃ । ସ ଵିପ୍ରୋ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ସଦେଷ୍ଟୋ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତୁ । । ୨୫ ଜଯୋପଜୀଵୀ ଵ୍ଯାସଶ୍ଚ ସମଃ ସ୍ଯାଜ୍ଜୀଵକସ୍ତଥା । ଯାନ୍ଯେତାନି ପୁରାଣାନି ସେତିହାସାନି ଭାରତ । । ଜଯେତି କଥିତାନୀହ ସ୍ଵଯଂ ଦେଵେନ ଭାସ୍ଵତା । । ୨୬ ଏକଂ ନିଵାସଯନ୍ଯସ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ତୂପଜୀଵତି । ଜଯୋପଜୀଵୀ ସ ଜ୍ଞେଯୋ ଵାଚକଶ୍ଚ ତଥା ନୃପ । । ୨୭ ଆରୁଣେଯାଦିଶାସ୍ତ୍ରାଣି ସପ୍ତାଶ୍ଵତିଲକଂ ତଥା । ଯଶ୍ଚ ଜାନାତି ସୌରାଣି ଵିପ୍ରଃ ସୌରସ୍ସ ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ । । ୨୮ ପୂଜଯେତ୍ସତତଂ ଯସ୍ତୁ ଭାସ୍କରଂ ନୃପସତ୍ତମ । ଭୋଜକାଂଶ୍ଚ ତଥା ରାଜନ୍ଯଥା ଦେଵଂ ଦିଵାକରମ୍ । । ୨୯ ସ ଜ୍ଞେଯୋ ଭାସ୍କରେ ଭକ୍ତୋ ଭୋଜନୀଯଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ 1.210.
ଵୃଷଲୀ ଯସ୍ଯ ଵୈ ଭାର୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ବିଶେଷ କରି ବୃଷଳୀ ଅଟେ,
ଦୈଵେନ ନିହତଃ କୁଷ୍ଠୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବ୍ରହ୍ମଘାତକଃ
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୈବ ବଳରେ କୁଷ୍ଠରୋଗୀ ହୋଇଛନ୍ତି କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନ କରିଛନ୍ତି,
ଜ୍ଞେଯୋନ୍ଯଦେଵଭକ୍ତୋସୌ ସ ଵିପ୍ରଃ କୁରୁନଂଦନ
ହେ କୁରୁବଂଶୀ, ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଣାଯିବେ।
ନାଦିତ୍ଯଂ ପୂଜଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ସ ଭୋଜ୍ଯୋ ନ କଦାଚନ
ଯିଏ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁନାହାନ୍ତି, ସେଠାରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯସ୍ଯ ଯାତି ଗୃହେ ରାଜନ୍ଭୋଜକୋ ମାନଵସ୍ଯ ତୁ
ହେ ରାଜା, ଯେତେବେଳେ କାହାରି ଘରକୁ ଅତିଥି ଆସନ୍ତି,
ରକ୍ଷୋଭୂତପିଶାଚାଶ୍ଚ ଯୋଗିନ୍ଯୋପି ପଲାଯିତାଃ
ଦାନବ, ଭୂତ, ପିଶାଚ ଏବଂ ଯୋଗିନୀମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଯାଇଛନ୍ତି।
ସପ୍ତସଂଵତ୍ସରଂ ଯାଵତୃପ୍ତୋ ଭଵତି ଭାସ୍କରଃ ଯସ୍ତୁ ତାନ୍ନିଂଦତେ ଵିପ୍ରଃ ସ ନ ଭୋଜ୍ଯଃ କଦାଚନ
ସାତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୃପ୍ତ ରହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେମାନଙ୍କୁ ଉପହାସ କରେ, ସେଠାରେ କେବେ ଖାଇବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ନିଜଂ ଭର୍ତାରମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ସ୍ଵୈରଂ ଯାନ୍ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛତି
ଯେଉଁ ଜଣେ ଜନାନୀ ନିଜ ପତିକୁ ଛାଡ଼ି ଇଚ୍ଛାରେ ଅନ୍ୟଠାରେ ଯାଆନ୍ତି—
ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନଂ ରୋଚତେ ରାଜନ୍ଯା ନାରୀ ଭଵଦୋଷତଃ
ରାଜପୁତ୍ରୀ ନିଜ ଦୋଷରୁ ଗୁପ୍ତ ମିଳନରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି।
ଯୋଽସ୍ଯାଂ ରତୋ ଭଵେଦ୍ଵିପ୍ରଃ ସ ଜ୍ଞେଯଃ ସ୍ଵୈରିଣୀରତଃ 1.210.
ଏମିତି ଜନାନୀ ସହ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମିଳନ କରେ, ସେ ଅଶିଳ ମହିଳା ସହ ରତ ଥିବା ବୋଲି ଜଣାଯିବ।
ରଂଗୋପଜୀଵୀ ରାଜେଂଦ୍ର ତଥା ଚ ବହୁଯାଚକଃ କୃତେନାନେନ ଯାଦୃକ୍ଚ ଉଦ୍ଵୃତ୍ତଃ କୁରୁନଂଦନ
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁଠି ନାଟକ କରି ଜୀବିକା ଚାଲାଏ, କିମ୍ବା ଅନେକଠାରୁ ଭିକ୍ଷା ମାଗେ, ସେମାନେ ଏଭଳି କାମ କରି ଅହଂକାରୀ ହୁଅନ୍ତି, ହେ କୁରୁବଂଶୀ।
ଯଃ ସ୍ତୁତିଂ ଗାଯତେ ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରୋଚ୍ଚୈସ୍ତୁ ଜନସଂସଦି
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ସ୍ତୁତି ଗାଏ—
ସୂଚନଂ କଥନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଭାରତ
ଏହି ଚିହ୍ନ ଏବଂ କଥା ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କହାଯାଇଛି, ହେ ଭାରତ।
ଵେଦାଂଗଂ ଜ୍ଯୋତିଃଶାସ୍ତ୍ରଂ ତୁ ଷଷ୍ଠଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମନୀଷିଭିଃ
ବେଦର ଅଂଗ ଭାବେ ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଛଅଟିଏ ଅଂଗ ଭିତରେ ଗଣାଯାଏ, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଷଡଂଗୋ ନ ଭଵେତ୍ତେନ ରହିତେନ ଦ୍ଵିଜେନ ଚ
ଏହା ଛାଡ଼ି ଯଦି ଦ୍ୱିଜ ଥାଏ, ସେ ଛଅଟିଏ ଅଂଗରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏନାହିଁ।
ଭୋଜ୍ଯୋଽଖଣ୍ଡଂ ଯଯୌ ଵିପ୍ରୋଽନର୍ଥକେନ ତ୍ଵନର୍ଥକମ୍
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଖାଇଥାଏ, ସେ ଖାଦ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଏ।
ଯସ୍ଯ ଜୀଵ୍ଯମିଦଂ ଜ୍ଞେଯମଂଗଂ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଵୈ ଭଵେତ୍
ଏହିଠିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଜୀବିକାର ମୂଳ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
ସାଂଵତ୍ସରେଣ ଜ୍ଯୋତିଷା ଜ୍ଞାନନକ୍ଷତ୍ରସୂଚକଃ
ଏକ ବର୍ଷରେ ଜ୍ୟୋତିଷ ଦ୍ୱାରା ତାରାମଣ୍ଡଳର ଜ୍ଞାନ ଜଣାପଡ଼େ।
ନିଷ୍କାରଣଂ ପରାଣାଂ ଚ ପରୋକ୍ଷଂ ଦୋଷକୀର୍ତନମ୍
କାରଣ ବିନା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦୋଷ ଚୁପେଚାପ୍ ଚର୍ଚ୍ଚା କରିବା—
ଗୁଡ଼ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ସଦା ଜାଗ୍ରତ ରହି ଭୂମି ପ୍ରାର୍ଥନା ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।