ଅତୀର୍ଥଗମନାତ୍ପୁଂସସ୍ତୀର୍ଥେ ସଂଗାହନାତ୍ସ୍ତ୍ରିଯାଃ
ପୁରୁଷମାନେ ତୀର୍ଥ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଜଣାମାନେ ତୀର୍ଥରେ ଭିଡ଼ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯୌଗପଦ୍ଯେ ତୁ ତୀର୍ଥାନାଂ ଵିଵାହକ୍ରମଶୋ ଵ୍ରଜେତ୍
ଯଦି ଏକାଠି ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ ହୁଏ, ତେବେ ବିବାହ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ତାହାକୁ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।
ବ୍ରାହ୍ମାଦିଭିର୍ଵିଵାହୈସ୍ତୁ ସଂସ୍କୃତୌ ତୌ ଖଗାଧିପ
ବ୍ରାହ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିବାହ ପ୍ରକାର ଦ୍ୱାରା, ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରାଯାଏ, ହେ ପକ୍ଷୀନାୟକ।
ବ୍ରାହ୍ମୋ ଦୈଵସ୍ତଥାର୍ଷଶ୍ଚ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଃ ଖଗା ଧିପ
ବ୍ରାହ୍ମ, ଦୈବ, ଆର୍ଷ ଓ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ବିବାହ ପ୍ରକାର, ହେ ପକ୍ଷୀନାୟକ,
ପ୍ରଶସ୍ତାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାଦୀନାଂ ଵିପ୍ରାଦୀନାଂ ତୁ ମାନତଃ
ଏହି ବିବାହ ପ୍ରକାରଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି।
କ୍ଷତ୍ରିଯସ୍ଯାପି ଦେଯା ତୁ ପ୍ରତିଗ୍ରହଵିଵର୍ଜିତା ପାଵନଂ ପୁରୁଷାଣାଂ ତୁ ଵିଵାହଂ ପରିଚକ୍ଷତେ
କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ବିନା କିଛି ଦେଉଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଜଣାକୁ ଦେବା ଉଚିତ। ବିବାହକୁ ପୁରୁଷମାନେ ପାଇଁ ପବିତ୍ର କରିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସୂର୍ଯାରୁଣସଂଵାଦେ ଵିଵାହଵିଧିଵର୍ଣନଂ ନାମ ଦ୍ଵ୍ଯଶୀତ୍ଯୁତ୍ତରଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଭବିଷ୍ୟ ପୁରାଣର ସପ୍ତମୀ କଳ୍ପ, ବ୍ରାହ୍ମ ପର୍ବ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅରୁଣଙ୍କ ସଂବାଦରେ ବିବାହ ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା ନାମକ ଏହି ଏକଶଏଏଠାସିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଶ୍ରାଦ୍ଧଵିଧିକଥାଵର୍ଣନମ୍ ଭାସ୍କର ଉଵାଚ ଭୂତପିତ୍ରମରବ୍ରହ୍ମମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଯଥାଵିଧି
ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା। ଭାସ୍କର କହିଲେ: ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ପିତୃ, ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଯେପରି ନିୟମ ଅଛି—
ସଦା ସଦାନ କୃତ୍ଯାନାଂ ଫଲାର୍ଥମପରେ ସ୍ଥିତାଃ
ଅନ୍ୟମାନେ ସଦା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ପାଇଁ ଲାଗି ରହନ୍ତି।
ଅତିଥେଃ ପରିତୋଷାଯ ପରିଚର୍ଯା ଵିଧୀଯତେ
ଅତିଥିଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ସେବା କରିବା ନିୟମ ଅଟୁଟ।
ତିସ୍ରୋଷ୍ଟକାସ୍ତୁ କର୍ତଵ୍ଯା ମଧ୍ଯାଵର୍ତୀ ଚତୁର୍ଥିକା
ତିନିଟି ଅଷ୍ଟକ କରିବା ଦରକାର, ମଧ୍ୟରେ ଚତୁର୍ଥ ଅଷ୍ଟକ ହେବ।
ପ୍ରତିପଦି କ୍ରିଯତେ ଯତ୍ତୁ ଚତୁଷ୍ପାର୍ଵଣମୁଚ୍ଯତେ
ଯାହା ପ୍ରଥମ ଦିନ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଚାରିପର୍ବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନିତ୍ଯଂ ନୈମିତ୍ତିକଂ କାମ୍ଯଂ ଵୃଦ୍ଧିଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ସପିଂଡନମ୍ କର୍ମାଂଗଂ ନଵମଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵୈଦିକଂ ଦଶମଂ ସ୍ମୃତମ୍
ନିତ୍ୟ, ନୈମିତ୍ତିକ, କାମ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧି ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ସପିଣ୍ଡନ, ନବମ ହେଉଛି କାର୍ଯ୍ୟର ଅଂଶ, ଦଶମକୁ ବେଦିକ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ଅନୂରୁରୁଵାଚ ଯଦେତଦ୍ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଦ୍ଵାଦଶଧା ଵିଭୋ
ଅନୂରୁରୁ କହିଲେ: ମହାପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରକାର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି—
ନିତ୍ଯଂ କିମୁଚ୍ଯତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କିଂ ଵା ନୈମିତ୍ତିକଂ ଭଵେତ୍
କେଉଁଟିକୁ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କେଉଁଟିକୁ ନୈମିତ୍ତିକ ମନାଯାଏ?
ଵୈଶ୍ଵଦେଵଵିହୀନଂ ତୁ ଅଶକ୍ତାଵୁଦକେନ ତୁ
ଯଦି ବୈଶ୍ୱଦେବ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହନ୍ତି, ତେବେ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଏହା କରିବା ଉଚିତ।
ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ତୁ ଯଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧଂ ତନ୍ନୈମିତ୍ତିକମୁଚ୍ଯତେ 1.183.
ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ କରାଯାଏ, ସେଠିକୁ ନିମିତ୍ତିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କାମଯୁକ୍ତଂ ହି ତତ୍କାମ୍ଯମଭିପ୍ରେତାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ
ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଇଚ୍ଛା ସହିତ କରାଯାଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ନିଜ ଆଶା ପୂରଣ ପାଇଁ, ତାହାକୁ କାମ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କୁହାଯାଏ।
ଵୃଦ୍ଧୌ ଯତ୍କ୍ରିଯତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଵୃଦ୍ଧିଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ତଦୁଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବୃଦ୍ଧି ବେଳେ କରାଯାଏ, ସେଠିକୁ ବୃଦ୍ଧି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗଂଧୋଦକତିଲୈର୍ଯୁକ୍ତଂ କୁର୍ଯାତ୍ପାତ୍ରଚତୁଷ୍ଟଯମ୍
ସୁଗନ୍ଧି ଜଳ ଓ ତିଳ ଭରା ଚାରିଟି ପାତ୍ର ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।
ଯେ ସମାନା ଇତି ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମେତଜ୍ଜ୍ଞେଯଂ ସପିଂଡନମ୍
ଯେଉଁଠି ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥାରେ ସପିଣ୍ଡନ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଦର୍ଶେ ଵୈ କ୍ରିଯତେ ଯତ୍ତୁ ତତ୍ପାର୍ଵଣମୁଦାହୃତମ୍ ଗୋଭ୍ଯଶ୍ଚ କ୍ରିଯତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ତଦ୍ଗୋଷ୍ଠଶ୍ରାଦ୍ଧମୁଚ୍ଯତେ
ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ପାର୍ବଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କୁହାଯାଏ। ଗାଈମାନେ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଗୋଷ୍ଠ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କୁହାଯାଏ।
ବହୂନାଂ ଵିଦୁଷାଂ ସଂପତ୍ସୁଖାର୍ଥଂ ପିତୃତୃପ୍ତଯେ ଶୁଦ୍ଯର୍ଥମିତି ତତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵୈନତେଯ ମନୀଷିଭିଃ
ଅନେକ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁଖ ପାଇଁ, ଏବଂ ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା ପାଇଁ, ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ହେ ବିନତାନନ୍ଦନ।
ନିଷେକକାଲେ ସୋମେ ଚ ସୀମତୋନ୍ନଯନେ ତଥା
ଗର୍ଭଧାରଣ ସମୟରେ, ସୋମ ଯଜ୍ଞରେ ଓ ସୀମନ୍ତୋନ୍ନୟନ ଅବସରରେ,
କ୍ରିଯତେ ଦେଵମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ସପ୍ତମ୍ଯାଦିଷୁ ଯତ୍ନତଃ ତଦ୍ଯତ୍ନାର୍ଥମିତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରଦିଶେଚ୍ଚ ନ ସଂଶଯଃ
ସପ୍ତମୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିନରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସାବଧାନତାର ସହିତ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଯତ୍ନାର୍ଥ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଗରେ ଦେବା ଉଚିତ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଶରୀରୋପଚଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧମଶ୍ଵଵୃଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥମେଵ ଚ
ଦେହର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଓ ଘୋଡାର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ।
ସର୍ଵେଷାମେଵ ଶ୍ରାଦ୍ଧାନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସାଂଵତ୍ସରଂ ମତମ୍ 1.183.
ସମସ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରୁ ବାର୍ଷିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ମୃତେଽହନି ପୁନର୍ଯସ୍ତୁ ନ କୁର୍ଯାଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧମାଦରାତ୍
ମୃତ୍ୟୁ ଦିନରେ ଯଦି କେହି ଆଦର ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ,
ନାହଂ ତସ୍ଯ ଖଗଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୂଜାଂ ଗୃହ୍ଣାମି ନୋ ହରିଃ
ହେ ପକ୍ଷୀମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଓ ହରି, ତାଙ୍କର ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ଯତ୍ନେନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷେଵର୍ଷେ ମୃତେଽହନି
ସେଥିପାଇଁ, ପ୍ରତିବର୍ଷ ମୃତ୍ୟୁ ଦିନରେ ଯତ୍ନ ସହିତ ଏହା କରିବା ଉଚିତ।