ସ ଚତୁର୍ଧା ନିରୂପ୍ଯସ୍ତୁ ସ୍ଵରୂପଫଲସାଧନୈଃ
ଏହାକୁ ଚାରିପ୍ରକାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ: ଏହାର ସ୍ୱଭାବ, ଫଳ, ସାଧନ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା।
ଶ୍ରୁତ୍ଯା ସହ ଵିରୋଧେ ତୁ ବାଧ୍ଯତେ ଵିଷଯଂ ଵିନା
ଶ୍ରୁତି ସହିତ ବିରୋଧ ହେଲେ, ବିଷୟ ଛାଡ଼ି ବାକି ଅଂଶ ବାଦ ହୁଏ।
ସ୍ମୃତ୍ଯା ସହ ଵିରୋଧେନ ଚାର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରସ୍ଯ ସାଧନମ୍
ସ୍ମୃତି ସହିତ ବିରୋଧ ହେଲେ, ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ସାଧନ ଧରାଯାଏ।
ଅଦୃଷ୍ଟାର୍ଥେ ଵିକଲ୍ପସ୍ତୁ ଵ୍ଯଵସ୍ଥାସଂଭଵେ ସତି
ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ନ ହେଲେ ଓ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେବେ ବିକଳ୍ପ ନିଆଯାଏ।
ଵେଦମୂଲେ ସ୍ଥିତଂ ତ୍ଵେତଦନୁଷ୍ଠାନଂ କ୍ରିଯା ସତୀ 1.181.
ଏହି କ୍ରିୟା ବେଦ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଓ ସଠିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟ।
ନିଷେଧଵିଧିରୂପଂ ତୁ ଦ୍ଵିଧା ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଖଗାଧିପ
ପକ୍ଷୀନାଥ, ଶାସ୍ତ୍ର ଦୁଇପ୍ରକାର: ନିୟମ ଓ ନିଷେଧ ରୂପେ।
ପଂଚପ୍ରକାରାଃ ସ୍ମୃତଯ ଏଵଂ ଶିଷ୍ଯଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଏଭଳି, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରେ ସ୍ମୃତିଗୁଡ଼ିକ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
ଦୃଷ୍ଟାର୍ଥା ତୁ ସ୍ମୃତିଃ କାଚିଦଦୃଷ୍ଟାର୍ଥା ତଥାପରା ସର୍ଵା ଏତା ଵେଦମୂଲାଃ ସ୍ମୃତା ଵୈ ଋଷିଭିଃ ସ୍ଵଯମ୍
କିଛି ସ୍ମୃତି ଦୃଶ୍ୟ ଫଳ ସହିତ ଓ କିଛି ଅଦୃଶ୍ୟ ଫଳ ସହିତ; ସମସ୍ତ ଏହି ସ୍ମୃତି ବେଦ ଉପରେ ଆଧାରିତ ବୋଲି ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଅରୁଣ ଉଵାଚ ଯା ଏତା ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସ୍ମୃତଯଃ ପର୍ଵଗୋପନେ
ଅରୁଣ କହିଲେ: ଯେଉଁ ପର୍ବ ଉପଲକ୍ଷେରେ ଆପଣ କହିଥିବା ସ୍ମୃତିଗୁଡ଼ିକ—
ଦୃଷ୍ଟାର୍ଥା କା ମତା ଦେଵ ଅଦୃଷ୍ଟାର୍ଥା ଚ କା ଭଵେତ୍ ଅନୁଵାଦସ୍ମୃତିଃ କା ସ୍ଯାଦୃଷ୍ଟାଦୃଷ୍ଟା ତୁ କା ଭଵେତ୍
ହେ ଦେବ, କେଉଁଠି ସ୍ପଷ୍ଟ ଫଳ ମିଳେ, କେଉଁଠି ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ ଏମିତି ଫଳ ମିଳେ? ଅନୁବାଦ ସ୍ମୃତି କାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ କେଉଁଠି ଦୁଇଟି ଫଳ ମିଳେ?
ଏଵମୁକ୍ତୋ ମହାତେଜା ଭାସ୍କରୋ ଵାରିତସ୍କରଃ
ଏପରି ପଚାରାଯାଉଥିବାବେଳେ, ତେଜସ୍ୱୀ ଭାସ୍କର୍ୟ, ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ—
ସମଯାନାମୁପାଯାନାଂ ଯୋଗୋ ଵ୍ଯାସସମାସତଃ
ନିୟମ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକର ସଂଯୋଗ, ବିସ୍ତୃତ ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଅଧ୍ଯକ୍ଷାଣାଂ ଚ ନିକ୍ଷେପଃ କରଣାନାଂ ନିରୂପଣମ୍
ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷକମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଉପକରଣମାନଙ୍କର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେବା ଉଚିତ।
ସଂଧ୍ଯୋପାସ୍ତିସ୍ତଥା କାର୍ଯା ଶୁନୋ ମାଂସଂ ନ ଭକ୍ଷଯେତ୍
ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ କୁକୁର ମାଂସ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପାଲାଶଂ ଧାରଯେଦ୍ଦଂଡମୁଭଯାର୍ଥା ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ 1.181.
ପାଳାଶ ଗଛର ଦଣ୍ଡ ଧରିବା ଉଚିତ; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହା ଦୁଇଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରେ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଶ୍ରୁତୌ ଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥା କାର୍ଯଂ ସ୍ମୃତୋ ତତ୍ତାଦୃଶଂ ଯଦି
ଶ୍ରୁତିରେ ଯେପରି କାର୍ଯ୍ୟ କହାଯାଇଛି, ସେପରି ସ୍ମୃତିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଉକ୍ତୋ ଧର୍ମଶ୍ଚ ସଂକ୍ଷେପାତ୍ପରିଭାଷା ଚ ତଦ୍ଗତା
ଏହିପରି ଧର୍ମକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହାର ସଂଜ୍ଞାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ବ୍ରହ୍ମାଵର୍ତଃ ପରୋ ଦେଶ ଋଷିଶସ୍ତସ୍ତ୍ଵନଂତରଃ
ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂମି; ଯାହାକୁ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି, ସେଠା ପରେ ଅଛି।
କୃଷ୍ଣସାରସ୍ତୁ ଵିଚରେନ୍ମୃଗୋ ଯତ୍ର ସ୍ଵଭାଵତଃ
ଯେଉଁଠି କୃଷ୍ଣସାର ମୃଗ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଘୁରୁଥାଏ, ସେଠି ହେଉଛି ସେଇ ଭୂମି।
ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ଚ ଦେଵାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦେସ୍ତଥୈଵ ଚ
ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତାମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ,
ସାଧନତ୍ଵଂ ମନୁଃ ପ୍ରାହ ଵେଦମୂଲଂ ସନାତନମ୍
ମନୁ କହିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସାଧନାର ମୂଳ ହେଉଛି ଶାଶ୍ୱତ ବେଦ।
ଉପଲଭ୍ଯ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ସ ଚ ଦର୍ଶିତଵାନୃଷିଃ
ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବୁଝି, ସେ ଋଷି ଏହାକୁ ଯଥା ଅଛି ସେପରି ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି।
ନିଷ୍କାମେନ ସଦା ଵୀର କାମ୍ଯଂ ରୂପାନ୍ଵିତେନ ଚ କର୍ମଣାଂ ଫଲମାପ୍ନୋତି ନ୍ଯାଯାର୍ଜିତଧନଶ୍ଚ ଯଃ
ହେ ବୀର, ଯିଏ ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ କାମ କରେ, ଓ ଯିଏ ଇଚ୍ଛା ସହିତ କାମ କରେ, ଦୁଇଝଣେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ପାଆନ୍ତି; ଯିଏ ନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଧନ ଅର୍ଜନ କରେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ।
ଵିଭାଗଂ ବ୍ରୂହି ଦେଵେଂଦ୍ର ସଂମାନଯ ଗ୍ରହାଧିପ
ହେ ଦେବେଶ, ଆପଣ ବିଭାଗ କହନ୍ତୁ, ଏବଂ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଅଧିପତିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତୁ।
ତଂ ଦେଵନିର୍ମିତଂ ଦେଶଂ ବ୍ରହ୍ମାଵର୍ତଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ।। 1.181.
ଯେଉଁ ଭୂମିକୁ ଦେବତାମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ସେଠିକୁ ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ହିମଵଦ୍ଵିଂଧ୍ଯଧରଯୋର୍ଯଦଂତରମୁଦାହୃତମ୍ ଆସମୁଦ୍ରାତ୍ତୁ ଵୈ ପୂର୍ଵାଦାସମୁଦ୍ରାତ୍ତୁ ପଶ୍ଚିମାତ୍
ହିମାଳୟ ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ସେଠିକୁ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ପୂର୍ବ ସାଗରରୁ ପଶ୍ଚିମ ସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଛି।
ତଯୋରେଵାଂତରଂ ଗିର୍ଯୋରାର୍ଯାଵର୍ତଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ
ଯେ ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ସେଠିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଆର୍ୟାବର୍ତ୍ତ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି।
ଶୂଦ୍ରସ୍ତୁ ଯସ୍ମିଂସ୍ତସ୍ମିନ୍ଵା ନିଵସେଦ୍ଵୃତ୍ତିକର୍ଶିତଃ
କିନ୍ତୁ ଯଦି କୌଣସି ଶୂଦ୍ର ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ସେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଠାରେ ରହିଥାଏ,
ଵିଵାହଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ଆଦିତ୍ଯ ଉଵାଚ ଉକ୍ତଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ରୂପଂ ତୁ ସାଧିକାରଂ ସନାତନମ୍
ବିବାହ ପ୍ରଣାଳୀର ବିବରଣା। ଅଦିତ୍ୟ କହିଲେ: ଧର୍ମର ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ତାହାର ସ୍ଥାୟୀ ନିୟମ ପୂର୍ବରୁ କହାଯାଇଛି।
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଗୃହସ୍ଥଶ୍ଚ ଵନସ୍ଥୋ ଭିକ୍ଷୁରେଵ ଚ
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଗୃହସ୍ଥ, ବନବାସୀ ଏବଂ ଭିକ୍ଷୁ—