ଭାସ୍କର ଉଵାଚ ସ୍ମୃତିଧର୍ମଂ ଵେଦମୂଲଂ ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ ଗରୁଡାଗ୍ରଜ
ଭାସ୍କର କହିଲେ: ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଭାଇ, ତୁମେ ମୋ ଠାରୁ ବେଦ ଉପରେ ଆଧାରିତ ସ୍ମୃତି ଧର୍ମ ଶୁଣ।
ଧର୍ମଃ କ୍ରିଯାତ୍ମା ନିର୍ଦିଷ୍ଟଃ ଶ୍ରେଯୋଭ୍ଯୁଦଯଲକ୍ଷଣଃ
ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଧାରିତ, ଯାହା ମାନବର ମଙ୍ଗଳ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଆଣେ।
ଅସ୍ଯ ଶବ୍ଦସ୍ଯାନୁଷ୍ଠାନାତ୍ସ୍ଵର୍ଗୋ ମୋକ୍ଷଶ୍ଚ ଜାଯତେ
ଏହି ଶବ୍ଦ ଅନୁସାରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।
କସ୍ଯ ଭେଦାସ୍ତୁ ତେ ପଂଚ ବ୍ରୂହି ମେ ଦେଵସତ୍ତମ
କିସର ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରକାର ଭେଦ ଅଛି? ଦେବମାନ୍ୟ, ମୋତେ କୁହ।
ଭାସ୍କର ଉଵାଚ ଵେଦଧର୍ମଃ ସ୍ମୃତସ୍ତ୍ଵେକ ଆଶ୍ରମାଣାଂ ସ ତତ୍ପରଃ 1.181.
ଭାସ୍କର କହିଲେ: ବେଦ ଧର୍ମକୁ ଏକ ବୋଲାଯାଇଛି, ଏହା ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
ଵର୍ଣତ୍ଵମେକମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଅଧିକାରେ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏକ ଜାତି ଉପରେ ଆଧାର କରି ଅଧିକାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।
ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଶ୍ରମତ୍ଵଂ ଚ ଯୋଧିକୃତ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର ଭେଦ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିଥାଏ।
ଯୋ ଗୁଣେନ ପ୍ରଵର୍ତେତ ସ ଗୁଣୋ ଧର୍ମ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ, ସେଇ ଗୁଣର ଧର୍ମ ବୋଲାଯାଏ।
ନିମିତ୍ତମେକମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଯୋ ଧର୍ମଃ ସଂପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏକ କାରଣ ଉପରେ ଆଧାର କରି ଯେଉଁ ଧର୍ମ ଚାଲିଥାଏ, ସେ ଧର୍ମ ସ୍ଥିର ହୁଏ।
ଏଷ ତୁ ଦ୍ଵିଵିଧଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସମାସାଦଵିଶେଷତଃ
ଏହାକୁ ଦୁଇପ୍ରକାର ବୋଲାଯାଇଛି: ସାରାଂଶ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ।
ସ ଚତୁର୍ଧା ନିରୂପ୍ଯସ୍ତୁ ସ୍ଵରୂପଫଲସାଧନୈଃ
ଏହାକୁ ଚାରିପ୍ରକାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ: ଏହାର ସ୍ୱଭାବ, ଫଳ, ସାଧନ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା।
ଶ୍ରୁତ୍ଯା ସହ ଵିରୋଧେ ତୁ ବାଧ୍ଯତେ ଵିଷଯଂ ଵିନା
ଶ୍ରୁତି ସହିତ ବିରୋଧ ହେଲେ, ବିଷୟ ଛାଡ଼ି ବାକି ଅଂଶ ବାଦ ହୁଏ।
ସ୍ମୃତ୍ଯା ସହ ଵିରୋଧେନ ଚାର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରସ୍ଯ ସାଧନମ୍
ସ୍ମୃତି ସହିତ ବିରୋଧ ହେଲେ, ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ସାଧନ ଧରାଯାଏ।
ଅଦୃଷ୍ଟାର୍ଥେ ଵିକଲ୍ପସ୍ତୁ ଵ୍ଯଵସ୍ଥାସଂଭଵେ ସତି
ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ନ ହେଲେ ଓ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେବେ ବିକଳ୍ପ ନିଆଯାଏ।
ଵେଦମୂଲେ ସ୍ଥିତଂ ତ୍ଵେତଦନୁଷ୍ଠାନଂ କ୍ରିଯା ସତୀ 1.181.
ଏହି କ୍ରିୟା ବେଦ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଓ ସଠିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟ।
ନିଷେଧଵିଧିରୂପଂ ତୁ ଦ୍ଵିଧା ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଖଗାଧିପ
ପକ୍ଷୀନାଥ, ଶାସ୍ତ୍ର ଦୁଇପ୍ରକାର: ନିୟମ ଓ ନିଷେଧ ରୂପେ।
ପଂଚପ୍ରକାରାଃ ସ୍ମୃତଯ ଏଵଂ ଶିଷ୍ଯଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଏଭଳି, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରେ ସ୍ମୃତିଗୁଡ଼ିକ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
ଦୃଷ୍ଟାର୍ଥା ତୁ ସ୍ମୃତିଃ କାଚିଦଦୃଷ୍ଟାର୍ଥା ତଥାପରା ସର୍ଵା ଏତା ଵେଦମୂଲାଃ ସ୍ମୃତା ଵୈ ଋଷିଭିଃ ସ୍ଵଯମ୍
କିଛି ସ୍ମୃତି ଦୃଶ୍ୟ ଫଳ ସହିତ ଓ କିଛି ଅଦୃଶ୍ୟ ଫଳ ସହିତ; ସମସ୍ତ ଏହି ସ୍ମୃତି ବେଦ ଉପରେ ଆଧାରିତ ବୋଲି ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଅରୁଣ ଉଵାଚ ଯା ଏତା ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସ୍ମୃତଯଃ ପର୍ଵଗୋପନେ
ଅରୁଣ କହିଲେ: ଯେଉଁ ପର୍ବ ଉପଲକ୍ଷେରେ ଆପଣ କହିଥିବା ସ୍ମୃତିଗୁଡ଼ିକ—
ଦୃଷ୍ଟାର୍ଥା କା ମତା ଦେଵ ଅଦୃଷ୍ଟାର୍ଥା ଚ କା ଭଵେତ୍ ଅନୁଵାଦସ୍ମୃତିଃ କା ସ୍ଯାଦୃଷ୍ଟାଦୃଷ୍ଟା ତୁ କା ଭଵେତ୍
ହେ ଦେବ, କେଉଁଠି ସ୍ପଷ୍ଟ ଫଳ ମିଳେ, କେଉଁଠି ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ ଏମିତି ଫଳ ମିଳେ? ଅନୁବାଦ ସ୍ମୃତି କାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ କେଉଁଠି ଦୁଇଟି ଫଳ ମିଳେ?
ଏଵମୁକ୍ତୋ ମହାତେଜା ଭାସ୍କରୋ ଵାରିତସ୍କରଃ
ଏପରି ପଚାରାଯାଉଥିବାବେଳେ, ତେଜସ୍ୱୀ ଭାସ୍କର୍ୟ, ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ—
ସମଯାନାମୁପାଯାନାଂ ଯୋଗୋ ଵ୍ଯାସସମାସତଃ
ନିୟମ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକର ସଂଯୋଗ, ବିସ୍ତୃତ ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଅଧ୍ଯକ୍ଷାଣାଂ ଚ ନିକ୍ଷେପଃ କରଣାନାଂ ନିରୂପଣମ୍
ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷକମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଉପକରଣମାନଙ୍କର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେବା ଉଚିତ।
ସଂଧ୍ଯୋପାସ୍ତିସ୍ତଥା କାର୍ଯା ଶୁନୋ ମାଂସଂ ନ ଭକ୍ଷଯେତ୍
ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ କୁକୁର ମାଂସ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପାଲାଶଂ ଧାରଯେଦ୍ଦଂଡମୁଭଯାର୍ଥା ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ 1.181.
ପାଳାଶ ଗଛର ଦଣ୍ଡ ଧରିବା ଉଚିତ; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହା ଦୁଇଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରେ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଶ୍ରୁତୌ ଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥା କାର୍ଯଂ ସ୍ମୃତୋ ତତ୍ତାଦୃଶଂ ଯଦି
ଶ୍ରୁତିରେ ଯେପରି କାର୍ଯ୍ୟ କହାଯାଇଛି, ସେପରି ସ୍ମୃତିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଉକ୍ତୋ ଧର୍ମଶ୍ଚ ସଂକ୍ଷେପାତ୍ପରିଭାଷା ଚ ତଦ୍ଗତା
ଏହିପରି ଧର୍ମକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହାର ସଂଜ୍ଞାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ବ୍ରହ୍ମାଵର୍ତଃ ପରୋ ଦେଶ ଋଷିଶସ୍ତସ୍ତ୍ଵନଂତରଃ
ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂମି; ଯାହାକୁ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି, ସେଠା ପରେ ଅଛି।
କୃଷ୍ଣସାରସ୍ତୁ ଵିଚରେନ୍ମୃଗୋ ଯତ୍ର ସ୍ଵଭାଵତଃ
ଯେଉଁଠି କୃଷ୍ଣସାର ମୃଗ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଘୁରୁଥାଏ, ସେଠି ହେଉଛି ସେଇ ଭୂମି।
ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ଚ ଦେଵାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦେସ୍ତଥୈଵ ଚ
ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତାମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ,