ପୁରସ୍ତାଚ୍ଚ ଚତୁଃଶୃଂଗଂ ତଦ୍ଵ୍ଯୋମାଯତନଂ ରଵେଃ
ଏବଂ ସେଠାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଚାରିଟି ଶିଖର ଥିବା ନିବାସ ଅଛି,
ଗୈରିକାର୍ଣଵସଂଭୂତଂ ଯଦଂତର୍ଗର୍ଭମାଶ୍ରିତମ୍
ଯାହା ରକ୍ତ ଦାରିଆରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଭିତରେ ତାହାର ସାର ରୂପେ ବସିଛି,
ଵରୁଣସ୍ଯ ଯଥା ପାଶୋ ହୁଙ୍କାରୋ ଵେଧସୋ ଯଥା
ଯେପରି ଵରୁଣଙ୍କ ପାଶ, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ 'ହୁଁ' ଧ୍ୱନି,
ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଚ ଯଥା ଵଜ୍ରଂ ତଥା ଵ୍ଯୋମ ରଵେଃ ସ୍ମୃତମ୍
ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି, ସେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ହରଶ୍ଚ ଵର୍ଷଶୁଦ୍ଧଶ୍ଚ ତ୍ର୍ଯଂବକଶ୍ଚାପରାଜିତଃ ଈଶ୍ଵରୋ ଭୁଵନଶ୍ଚୈତେ ରୁଦ୍ରା ଏକାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ
ହର, ବର୍ଷଶୁଦ୍ଧ, ତ୍ରୟମ୍ବକ, ଅପରାଜିତ, ଈଶ୍ୱର ଓ ଭୁବନ—ଏହି ଏଗାରୋଟି ନାମ ରୁଦ୍ର ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଆଦିତ୍ଯାନାଂ ଚ ନାମାନି ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚକ୍ରସ୍ଯ ଦୀଯତାମ୍
ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ନାମ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ରର ନାମ କୁହ।
ଵିଵସ୍ଵାନ୍ତ୍ସଵିତା ଚୈଵ ପୂଷା ତ୍ଵଷ୍ଟା ତଥୈଵ ଚ
ବିବସ୍ୱାନ୍, ସବିତା, ପୂଷା ଏବଂ ତ୍ୱଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।
ପାରାଵତାସ୍ତଥା ଚାନ୍ଯେ ତେ ହ୍ଯାସଂସ୍ତୁଷିତୈଃ ସହ । । ୧୪ ସାଧ୍ଯାନ୍ଦେଵାନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାମତସ୍ତାନ୍ନିବୋଧ ମେ । ମନୋଽନୁମନ୍ତା ପ୍ରାଣଶ୍ଚ ନରୋ ନାରାଯଣସ୍ତଥା । । ୧୫ ଵୃତ୍ତିଲମ୍ବୋ ମନୁଶ୍ଚୈଵ ସମୋ୪ ଧର୍ମଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ଵିତ୍ତସ୍ଵାମୀ ପ୍ରଭୁଶ୍ଚୈଵ ସାଧ୍ଯା ଦ୍ଵାଦଶ କୀର୍ତିତାଃ । । ୧୬ ଏତେ ଯଜ୍ଞଭୁଜୋ ଦେଵାଃ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ପୂଜିତାଃ । ଆଦିତ୍ଯାମେଵ ତେ ଧୀର କଶ୍ଯପସ୍ଯାତ୍ମଜାଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୧୭ ଵିଶ୍ଵେ ଚ ଵସଵଃ ସାଧ୍ଯା ଵିଜ୍ଞେଯା ଧର୍ମସୂନଵଃ । ଏଵଂ ଧର୍ମସୁତଃ ସୋମସ୍ତୃତୀଯୋ ଵସୁରିଷ୍ଯତେ । । ୧୮ ଧର୍ମୋଽପି ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରଃ ପୁରାଣେ ନିଶ୍ଚଯଂ ଗତଃ । ଅଥ ଚେନ୍ଦ୍ରାନ୍ଵସୂଂଶ୍ଚୈଵ ନାମଭିଶ୍ଚ ନିବୋଧ ମେ । । ୧୯ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵୋ ମନୁଃ ପୂର୍ଵଃ ତତଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷଃ ସ୍ମୃତଃ । ଉତ୍ତମସ୍ତାମସଶ୍ଚୈଵ ରୈଵତଶ୍ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ତଥା । । 1.125.୨୦ ଇତ୍ଯେତେ ଷଡତିକ୍ରାନ୍ତାଃ ସପ୍ତମଃ ସାମ୍ପ୍ରତୋ ମନୁଃ । ଵୈଵସ୍ଵତେତି ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଭଵିଷ୍ଯାଃ ସପ୍ତ ଚାପରେ । । ୨୧ ଏଷାମାଦ୍ଯୋର୍କସାଵର୍ଣିର୍ବ୍ରହ୍ମସାଵର୍ଣିରେଵ ଚ । ତସ୍ମାଚ୍ଚ ଭଵସାଵର୍ଣିର୍ଧର୍ମସାଵର୍ଣିରିତ୍ଯୁତ । । ୨୨ ପଞ୍ଚମୋ ଦକ୍ଷସାଵର୍ଣିଃ ସାଵର୍ଣିଃ୫ ପଞ୍ଚ କୀର୍ତିତାଃ । ରୌଚ୍ଯୋ ଭୌଵ୍ଯଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଵନ୍ଯାଵିତ୍ଯେତେ ମନଵଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୨୩ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ଵିଷ୍ଣୁଭୁଗ୍ଜ୍ଞେଯୋ ଵିଦ୍ଯୁତିସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍ । ଵିଭୁଃ ପ୍ରଭୁଶ୍ଚୈଵ ଶିଖୀ ତଥୈଵ ଚ ମନୋଜଵଃ । । ୨୪ ଓଜସ୍ଵୀ ସାମ୍ପ୍ରତିସ୍ଵିନ୍ଦ୍ରୋ ବଲିର୍ଭାଵ୍ଯସ୍ତତଃ ପରମ୍ । ଅଦ୍ଭୁତସ୍ତ୍ରିଦିଵଶ୍ଚୈଵ ଦଶମସ୍ତ୍ଵିନ୍ଦ୍ର ଉଚ୍ଯତେ । । ୨୫ ସୁସାତ୍ତ୍ଵିକଶ୍ଚ୧ କୀର୍ତିଶ୍ଚ ଶତଧାମା୨ ଦିଵସ୍ପତିଃ । ଇତି ଭୂତା ଭଵିଷ୍ଯାଶ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରା ଜ୍ଞେଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ । । ୨୬ କଶ୍ଯପୋଽତ୍ରିର୍ଵଶିଷ୍ଠଶ୍ଚ ଭରଦ୍ଵାଜଶ୍ଚ ଗୌତମଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଜମଦଗ୍ନିଃ ସପ୍ତୈତେ ଋଷଯଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୨୭ ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମରୁତୋଽଗ୍ନିପରିଗ୍ରହାନ୍ । ପ୍ରଵହୋଥାଵହଶ୍ଚୈଵ ଉଦ୍ଵହଃ ସଂଵହସ୍ତଥା । । ୨୮ ଵିଵହୋ ନିଵହଶ୍ଚୈଵ ପରିଵାହସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଅନ୍ତରିକ୍ଷଚରା୩ ହ୍ଯେତେ ପୃଥଙ୍ମାର୍ଗଵିସାରିଣଃ । । ୨୯ ସୂର୍ଯୋଽଗ୍ନିଶ୍ଚ ଶୁଚିର୍ନାମ୍ନା ଵୈଦ୍ଯୁତଃ ପାଵକଃ ସ୍ମୃତଃ । ନିର୍ମନ୍ଥଃ ପଵମାନୋଽଗ୍ନିସ୍ତ୍ରଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଇମେଗ୍ନଯଃ । । 1.125.୩୦ ଅଗ୍ନୀନାଂ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରାସ୍ତୁ ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ତଥୈଵ ତୁ । ମରୁତାମପି ସର୍ଵେଷାଂ ଵିଜ୍ଞେଯାଃ ସପ୍ତସପ୍ତକାଃ । । ୩୧ ଋତୁଃ ସଂଵତ୍ସରୋଽହ୍ଯଗ୍ନିର୍ଋତଵସ୍ତସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ । ଋତୁପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ଵୈ ପଞ୍ଚ ଇତି ସର୍ଗଃ ସନାତନଃ । । ୩୨ ସଂଵତ୍ସରସ୍ତୁ ପ୍ରଥମୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପରିଵତ୍ସରଃ । ଇଦ୍ଵତ୍ସରସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଥସ୍ତ୍ଵନୁଵତ୍ସରଃ । । ୩୩ ପଞ୍ଚମୋ ଵତ୍ସରସ୍ତେଷାମିତ୍ଯେଵଂ ପଞ୍ଚ ତେ ସ୍ମୃତାଃ । ତେଷୁ ସଂଵତ୍ସରୋ ହ୍ଯଗ୍ନିଃ ସୂର୍ଯସ୍ତୁ ପରିଵତ୍ସରଃ । । ୩୪ ସୋମ ଇଦ୍ଵତ୍ସରସ୍ତେଷାଂ ଵାଯୁଶ୍ଚୈଵାନୁଵତ୍ସରଃ । ରୁଦ୍ରସ୍ତୁ ଵତ୍ସରୋ ଜ୍ଞେଯଃ ପଞ୍ଚୈତା ' ଯୁଗଦେଵତାଃ । । ୩୫ ଆର୍ତଵା ପିତରୋ ଜ୍ଞେଯା ଯେ ଜାତାଃ ଋତୁସୂନଵଃ । ପିତାମହାସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯାଃ ପଞ୍ଚାବ୍ଦା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ । । ୩୬ ସୌମ୍ଯା ବର୍ହିଷଦଶ୍ଚୈଵ ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାଶ୍ଚ ଯେ ତ୍ରଯଃ । ଏତେ ଵୈ ପିତରସ୍ତେଷାଂ ଯେ ଜୀଵତ୍ପିତୃକା ନରାଃ । । ୩୭ ଆଦିତ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ସୋମଶ୍ଚ ଲୋହିତାଙ୍ଗୋ ବୁଧସ୍ତଥା । ବୃହସ୍ପତିଶ୍ଚ ଶୁକ୍ରଶ୍ଚ ତଥା ହେଲିସୁତଶ୍ଚ ଯଃ । । ୩୮ ଉପରାଗଃ ଶିଖୀ ଚୋଭୌ ନଵୈତେ ନୁ ଗ୍ରହାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯ ତ୍ଵିମେ ନିତ୍ଯଂ ଭାଵାଭାଵନିଵେଦକାଃ । । ୩୯ ଆଦିତ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ସୋମଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଵେତୌ ମଣ୍ଡଲଗ୍ରହୌ । ରାହୁଶ୍ଛାଯାଗ୍ରହସ୍ତେଷାଂ ଶେଷାସ୍ତାରା ଗ୍ରହାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ।1.125.୪ ୦ ନକ୍ଷତ୍ରାଧିପତିଃ ସୋମୋ ଗ୍ରହରାଜୋ ଦିଵାକରଃ । ପଠ୍ଯତେ ଚାଗ୍ନିରାଦିତ୍ଯ ଉଦକଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୪୧ ଆଦିତ୍ଯଃ ପଠ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତେଷାଂ ତୁ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ । ମହେଶ୍ଵରସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତୃତୀଯସ୍ତାରକଗ୍ରହଃ । । ୪୨ କଶ୍ଯପସ୍ଯ ସୁତଃ ସୂର୍ଯଃ ସୋମୋ ଧର୍ମସୁତଃ ସ୍ମୃତଃ । ଦେଵାସୁରଗୁରୂ ଦ୍ଵୌ ତୁ ନାମତସ୍ତୌ୧ ମହାଗ୍ରହୌ । । ୪୩ ପ୍ରଜାପତିସୁତାଵେତାଵୁଭୌ ଶୁକ୍ରବୃହସ୍ପତୀ । ବୁଧଃ ସୋମାତ୍ମଜଃ ଶ୍ରୀମାଞ୍ଛନୀ ରଵିସୁତଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୪୪ ସିଂହିକାଯାଃ ସୁତୋ ରାହୁଃ କେତୁସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତଃ । ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ଗ୍ରହାଣାଂ ହି ଅଧସ୍ତାଚ୍ଚରତେ ରଵିଃ । । ୪୫ ତତୋ ଦୂରଂ ସ୍ମୃତଂ ତାଵଦ୍ଵିଧୋର୍ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲମ୍ । ନକ୍ଷତ୍ରେଭ୍ଯଃ କୁଜବୁଧୌ ଶ୍ଵେତାହ୍ଵସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍ । । ୪୬ ତସ୍ମାନ୍ମାହେଶ୍ଵରଶ୍ଚୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଧିଷଣସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍ । କୃଷ୍ଣଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ତତସ୍ତସ୍ମାଦଥ ଚିତ୍ରଶିଖଣ୍ଡିଜଃ । । ୪୭ ଏଷାମେଵ କ୍ରମଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଶ୍ଚାସକ୍ତଂ ତ୍ରିଦିଵଂ ଧ୍ରୁଵେ । ଆଦିତ୍ଯନିଲଯୋ ରାହୁଃ କଦାଚିତ୍ସୋମମାର୍ଗଗଃ । । ୪୮ ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲସଂସ୍ଥସ୍ତୁ୧ ଶିଖୀ ସର୍ପତି ସର୍ଵଦା । ନଵଯୋଜନସାହସ୍ରୋ ଵିସ୍ତାରୋ ଭାର୍ଗଵସ୍ଯ୨ ତୁ । । ୪୯ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସୂର୍ଯଵିସ୍ତାରାଦ୍ଵିସ୍ତାରଃ ଶନିନଃ ସ୍ମୃତଃ । ତ୍ରିଗୁଣଂ୩ ମଂଡଲଂ ଜ୍ଞେଯଂ ନାକ୍ଷତ୍ରଂ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଵିଧୋଃ । । 1.125.୫୦ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲାତ୍ତତ୍ର ପାଦହୀନୋ ବୃହସ୍ପତିଃ । ବୃହସ୍ପତେଃ ପାଦହୀନଃ ଶୁକ୍ରୋଙ୍ଗାରକ ଏଵ ହି । । ୫୧ ଵିସ୍ତାରୋ ମଣ୍ଡଲାନାଂ ତୁ ପାଦହୀନସ୍ତଯୋର୍ବୁଧଃ । ବୁଧତୁଲ୍ଯାନି ଋକ୍ଷାଣି ସର୍ଵଋକ୍ଷାଣି ଯାନି ତୁ । । ୫୨ ଯୋଜନାନ୍ଯର୍ଧମାତ୍ରାଣି ତେଭ୍ଯୋ ହ୍ରସ୍ଵଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ରାହୁଃ ସୂର୍ଯପ୍ରମାଣଶ୍ଚ କଦାଚିତ୍ସୋମସନ୍ନିଭଃ । । ୫୩ ନକ୍ଷତ୍ରଗ୍ରହମାନସ୍ତୁ୧ କେତୁସ୍ତ୍ଵନିଯତଃ ସ୍ମୃତଃ । ଅଵିଜ୍ଞାତଗତିଶ୍ଚୈଵ ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵନ୍ନରାଧିପ । । ୫୪ ତଥାଲକ୍ଷିତରୂପସ୍ତୁ ବହୁରୂପଧରୋ ହି ସଃ । ଭୂର୍ଲୋକଃ ପୃଥିଵୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ଅନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଭୁଵଃ ସ୍ମୃତମ୍ । । ୫୫ ସ୍ଵର୍ଲୋକସ୍ତ୍ରିଦିଵଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଶେଷାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଭୂପତିସ୍ତୁ ସଦା ତ୍ଵଗ୍ନିସ୍ତେନାସୌ ଭୂପତିଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୫୬ ଵାଯୁର୍ନଭସ୍ପତିସ୍ତେନ ତଥା ସୂର୍ଯୋ ଦିଵସ୍ପତିଃ । ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସଶ୍ଚୈଵ ଗୁହ୍ଯକାଃ ସିଦ୍ଧରାକ୍ଷସାଃ । ।୫୭ ଭୂର୍ଲୋକଵାସିନଃ ସର୍ଵେ ଅନ୍ତରିକ୍ଷଚରାଞ୍ଛୃଣୁ । ମରୁତଃ ସପ୍ତମସ୍କଂଧେ ରୁଦ୍ରାସ୍ତତ୍ରୈଵ ଚାଶ୍ଵିନୌ । ।୫୮ ଆଦିତ୍ଯା ଵସଵଃ ସର୍ଵେ ତଥୈଵ ଚ ଗଵାଂ ଗଣାଃ । ଚତୁର୍ଥେ ତୁ ମହର୍ଲୋକେ ଵସନ୍ତେ କଲ୍ପଵାସିନଃ । ।୫ ୯ ପ୍ରଜାନାଂ ପତିଭିଃ ସର୍ଵେଃ ସହିତାଃ କୁରୁନନ୍ଦନ । ଜନଲୋକେ ପଞ୍ଚମେ ଚ ଵସନ୍ତେ ଭୂମିଦାଃ ସଦା । । 1.125.୬୦ ଋତୁଃ ସନତ୍କୁମାରାଦ୍ଯା ଵୈରାଜଭ୍ର ତଥାଶ୍ରଯାଃ । ସତ୍ଯସ୍ତୁ ସପ୍ତମେ ଲୋକେ ହ୍ଯପୁନର୍ମାର୍ଗଗାମିନାମ୍ । । ୬୧ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଃ ସମାଖ୍ଯାତୋ ହ୍ଯପ୍ରତୀଘାତଲକ୍ଷଣଃ । ଇତିହାସଵିଦୋ ଯତ୍ର କ୍ରୀଡନ୍ତେ କୁରୁନନ୍ଦନ । । ୬୨ ଶୃଣ୍ଵନ୍ତି ଚ ପୁରାଣାନି ଯେ ସଦା ଭୀମନଂଦନ । ମହୀତଲାତ୍ସହସ୍ରାଣାଂ ଶତାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଦିଵାକରଃ । । ୬୩ ଶତଯୋଜନକୋଟ୍ଯସ୍ତୁ୧ ଭୂମେରୂର୍ଧ୍ଵଂ ଧ୍ରୁଵଃ ସ୍ଥିତଃ । ତତୋ ଵିଂଶତିଲକ୍ଷସ୍ତୁ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯୋତ୍ସେଧ ଉଚ୍ଯତେ । । ୬୪ ଦ୍ଵିଗୁଣୈସ୍ତୁ ସହସ୍ରୈସ୍ତୁ ଯୋଜନାନାଂ ଶତେଷୁ ଚ । ଲୋକାଂତରମଥୋ ଚୈଵଂ ଧ୍ରୁଵାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଵିଧୀଯତେ । । ୬୫ ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵା ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସପନ୍ନଗାଃ । ଭୂତା ଵିଦ୍ଯାଧରାଶ୍ଚୈଵ ଅଷ୍ଟୌ ତେ ଦେଵଯୋନଯଃ । । ୬୬ ଯସ୍ମିନ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନି ତ୍ଵିମେ ଲୋକାଃ ସପ୍ତ ଵୈ ସମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ । ମରୁତଃ ପିତରୋ ହ୍ଯେତେ ତସ୍ମିନ୍ନେଵାଗ୍ନଯୋ ଗ୍ରହାଃ । । ୬୭ ଯାସ୍ତ୍ଵପ୍ଯେତାଃ ସମାଖ୍ଯାତା ମଯାଷ୍ଟୌ ଦେଵଯୋନଯଃ । ମୂର୍ତାଶ୍ଚାମୂର୍ତଯଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵାସ୍ତା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ସଂସ୍ଥିତାଃ । । ୬ ୮ ଏଵଂଵିଧମିଦଂ ଵ୍ଯୋମ ସର୍ଵଵ୍ଯୋମମଯଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ସର୍ଵଦେଵମଯଂ ଚୈଵ ସର୍ଵଗ୍ରହମଯଂ ତଥା । । ୬୯ ତସ୍ମାଦ୍ଯୋ ହ୍ଯର୍ଚଯେଦ୍ଵ୍ଯୋମ ତେନ ସର୍ଵେଽର୍ଚିତାଃ ସୁରାଃ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଶୁଭାର୍ଥୀ ଵ୍ଯୋମ ଚାର୍ଚଯେତ୍ । । 1.125.୭୦ ଯସ୍ତ୍ଵର୍ଚତେ ସଦା ଵ୍ଯୋମ ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତଃ । ଵୃଷଧ୍ଵଜସଦୋ ରାଜନ୍ସ ଗଚ୍ଛେନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୭୧ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଵ୍ଯୋମ ମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଭୁଵନକୋଶଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଞ୍ଚଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଵ୍ଯୋମମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଆକାଶଂ ଖଂ ଦିଶୋ ଵ୍ଯୋମ ଅନ୍ତରିକ୍ଷଂ ନଭୋଽମ୍ବରମ୍ । ପୁଷ୍କରଂ ଗଗନଂ ମେରୁର୍ଵିପୁଲଂ ଚ ବିଲଂ ତଥା । । ୧ ଆପୋଛିଦ୍ରଂ ତଥା ଶୂନ୍ଯଂ ତମୋ ଵୈ ରୋଦସୀ ତଥା । ନାମାନ୍ଯେତାନି ତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନଃ କୀର୍ତିତାନି ମହୀପତେ । । ୨ ଲଵଣକ୍ଷୀରଦଧ୍ଯମ୍ଲଘୃତମଧ୍ଵିକ୍ଷଵସ୍ତଥା । ସ୍ଵାଦୂଦକଶ୍ଚ ସପ୍ତୈତେ ସମୁଦ୍ରାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ । । ୩ ହିମଵାନ୍ହେମକୂଟଶ୍ଚ ନିଷଧୋ ନୀଲ ଏଵ ଚ । ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗଵାଂଶ୍ଚୈଵ ଷଡେତେ ଵର୍ଷପର୍ଵତାଃ । ।୪ ମଧ୍ଯସଂସ୍ଥସ୍ତଥୈତେଷାଂ ମହାରାଜତପର୍ଵତଃ । ମାହେନ୍ଦ୍ରୀ ଚାପ୍ଯଥାଗ୍ନେଯୀ ଯାମ୍ଯା ଚ ନୈର୍ଋତୀ ତଥା । । ୫ ଵାରୁଣୀ ଚାଥ ଵାଯଵ୍ଯା ସୌମ୍ଯୈଶାନୀ ତଥୈଵ ଚ । ଏତାଃ ପୁର୍ଯସ୍ତୁ ଦେଵାନାଂ ତଥୋପରି ସମାଶ୍ରିତାଃ । । ୬ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ତୁ ସ୍ଥିତୋ ଵୀର ଲୋକାଲୋକସ୍ତୁ ପର୍ଵତଃ । ତତଶ୍ଚଣ୍ଡକପାଲଂ ତୁ ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ପରତସ୍ତୁ ଯଃ । । ୭ ତତୋଽଗ୍ନିର୍ଵାଯୁରାକାଶଂ ତତୋ ଭୂତାଦିରୁଚ୍ଯତେ । ତତୋ ମହାନହଙ୍କାରଃ ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷସ୍ତତଃ । । ୮ ପୁରୁଷାଦୀଶ୍ଵରୋ ଶ୍ରେଯ ଈଶ୍ଵରେଣାଵ୍ରୃତଂ ଜଗତ୍ । ଈଶ୍ଵରୋ ଭଗଵନ୍ଭାନୁସ୍ତେନେଦଂ ପୂରିତଂ ଜଗତ୍ । । ୯ ସହସ୍ରାଂଶୁର୍ମହାତେଜାଶ୍ଚତୁର୍ବାହୁର୍ମହାବଲଃ । ଊର୍ଧ୍ଵମପ୍ଯଥ ଲୋକାସ୍ତୁ ପ୍ରାଙ୍ମଯା ଯେ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । । 1.126.୧୦ ଭୂଯସ୍ତାନ୍ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଅଣ୍ଡାଵରଣକାରକାନ୍ । ଭୂର୍ଲୋକସ୍ତୁଭୁଵର୍ଲୋକସ୍ତୃତୀଯଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । । ୧୧ ମହର୍ଜନସ୍ତପଃ ସତ୍ଯଃ ସପ୍ତଲୋକାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । ୧ତତସ୍ତଵଂଡକପାଲଂ ତୁ ତସ୍ମାଚ୍ଚ ପରସ୍ତପଃ । । ୧୨ ତତୋଽଗ୍ନିର୍ଵାଯୁରାକାଶଂ ତତୋ ଭୂତାଦିରୁଚ୍ଯତେ । ତତୋ ମହାନ୍ପ୍ରଧାନଶ୍ଚ ପ୍ରକୃତିପୁରୁଷସ୍ତତଃ । । ୧୩ ପୁରୁଷାଦୀଶ୍ଵରୋ ଜ୍ଞେଯ ଈଶ୍ଵରେଣାଵୃତଂ ଜଗତ୍ । ଭୂମେରଧସ୍ତାତ୍ସପ୍ତୈଵ ଲୋକାନଭିମତାଞ୍ଛୃଣୁ । । ୧୪ ତଲଂ ସୁତଲପାତାଲେ ତଲାତଲଂ ତଥାତଲମ୍ । ଵିତଲଂ ଚ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ସପ୍ତମଂ ଚ ରସାତଲମ୍ । । ୧୫ ତତୋଽଗ୍ନିର୍ଵାଯୁରାକାଶଂ ତତୋ ଭୂତାଦିରୁଚ୍ଯତେ । ତତୋ ମହାନ୍ପ୍ରଧାନଶ୍ଚ ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷସ୍ତତଃ । । ୧୬ ପୁରୁଷାଦୀଶ୍ଵରୋ ଜ୍ଞେଯ ଈଶ୍ଵରେଣାଵୃତଂ ଜଗତ୍ । ଏଵଂ ମେରୋଃ ପ୍ରମାଣଂ ତୁ ସର୍ଵମେତତ୍ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । । ୧୭ ଚତୁରସ୍ରଶ୍ଚତୁଃ ଶୃଂଗଃ ସ ମେରୁଃ କାଞ୍ଚନଃ ଶୁଭଃ । ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ସଂସ୍ଥିତୋ ମଧ୍ଯେ ସିଦ୍ଧଗନ୍ଧର୍ଵସେଵିତଃ । । ୧୮ ଚତୁର୍ଭିଃ କାଞ୍ଚନୈଃ ଶୃଂଗୈର୍ଦିଵ୍ଯୈର୍ଦିଵମିଵୋଲ୍ଲିଖନ୍ । ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଚତୁରାଶୀତିରୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ । । ୧୯ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ଷୋଡଶାଧସ୍ତାଦଷ୍ଟଵିଂଶତିଵିସ୍ତୃତଃ । ଵିସ୍ତାରସ୍ତ୍ରିଗୁଣଶ୍ଚାସ୍ଯ ପରିଣାହସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ । । 1.126.୨୦ ତସ୍ଯ ସୌମନସଂ ନାମ ଶୃଂଗମେକଂ ତୁ କାଞ୍ଚନମ୍ । ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପଦ୍ମରାଗାଭଂ ଜ୍ଯୋତିଷ୍କଂ ନାମ ନାମତଃ । । ୨୧ ତୃତୀଯଂ ନାମତଶ୍ଚିତ୍ରଂ ସର୍ଵଦେଵମଯଂ ଶୁଭମ୍ । ଚତୁର୍ଥଂ ରାଜତଂ ଶୁକ୍ଲଂ ଚନ୍ଦ୍ରୌଜସ୍କମିତି ସ୍ମୃତମ୍ । । ୨୨ ଯତ୍ତୁ ସୌମନସଂ ନାମ ଶୃଂଗଂ ଗାଙ୍ଗେଯମୁଚ୍ଯତେ । ତଦେଵ ଚୋଦଯୋ ନାମ୍ନା ଯତ୍ରୋଦ୍ଯନ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ରଵିଃ । । ୨୩ ଉତ୍ତରେଣ ପରିକ୍ରମ୍ଯ ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପଂ ଦିଵାକରଃ । ଦୃଶ୍ଯୋ ଭଵତି ଭୂତାନାଂ ଶିଖରଂ ଚ ସମାସ୍ଥିତଃ । । ୨୪ କାଞ୍ଚନସ୍ଯ ଚ ଶୈଲସ୍ଯ ତେଜସାର୍କସ୍ଯ ଚାହୃତେ । ଉଭେ ସନ୍ଧ୍ଯେ ପ୍ରକାଶେତେ ଆତାମ୍ରେ ପୂର୍ଵପଶ୍ଚିମେ । । ୨୫ ଶୃଂଗେ ସୌମନସେ ସୂର୍ଯ ଉତ୍ତିଷ୍ଠତ୍ଯୁତ୍ତରାଯଣେ । ଜ୍ଯୋତିଷେ ଦକ୍ଷିଣେ ଚାପି ଵିଷୁଵେ ମଧ୍ଯତସ୍ତଯୋଃ । । ୨୬ ଈଶେନ୍ଦ୍ରୋଦ୍ରିଶ୍ଚ ଐଶାନ୍ଯାଂ ତତ୍ରାଗ୍ନିଃ ପୂର୍ଵଦକ୍ଷିଣେ । ନୈର୍ଋତେଽପି ତତୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଵାଯଵ୍ଯେ ମରୁତସ୍ତଥା । । ୨୭ ମଧ୍ଯେ ତୁ କଂଜଜଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଗ୍ରହା ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଚୈଵ ହି । ଆଦିତ୍ଯସ୍ତେନ ରୂପେଣ ତସ୍ମିନ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । । ୨୮ ଇଦଂ ଦେଵମଯଂ ଵ୍ଯୋମ ତଥା ଲୋକମଯଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ପୂର୍ଵକୋଣସ୍ଥିତେ ଶୃଂଗେ ସ୍ଥିତଃ ଶୁକ୍ରୋ ମହୀପତେ । । ୨୯ ହେଲିଜଶ୍ଚାପରେ ଜ୍ଞେଯୋ ଧନନାଥସ୍ତଥାପରେ । ସୋମଶ୍ଚାପି ଚତୁର୍ଥେ ତୁ ସ୍ଥିତଃ ଶୃଂଗେ ଜନାଧିପ । । 1.126.୩୦ ମଧ୍ଯେ କେଶାସ୍ଥିତୋ ରାଜନ୍ହୁଙ୍କାରଶ୍ଚ ପିନାକିନଃ । ଶୃଂଗେ ପୂର୍ଵୋତ୍ତରେ ରାଜନ୍ସ୍ଥିତୋ ଦେଵୋ ଵିଧୁକ୍ଷଯେ
୩୧ ତତଃ ସ୍ଥିତୋ ମହାଦେଵୋ ଗୋପତିର୍ଲୋକପୂଜିତଃ । ପୂର୍ଵାଗ୍ନେଯୀସ୍ଥିତେ ଶୃଂଗେ ସ୍ଥିତୋ ଵୈ ଶାଣ୍ଡିଲଃ ସୁତଃ । । ୩୨ ତତଃ ସ୍ଥିତୋ ମହାତେଜାଃ କୀନାଶୋ ହେଲିନନ୍ଦନଃ । ସ୍ଥିତୋ ଵୈ ନୈର୍ଋତେ ଶୃଂଗେ ଵିରୂପାକ୍ଷୋ ମହାବଲଃ । । ୩୩ ତସ୍ମାଦନନ୍ତରୋ ଦେଵଃ ସ୍ଥିତୋ ଵୈ ଯାଦସାଂ ପତିଃ । ତତଃ ସ୍ଥିତୋ ମହାତେଜା ଵୀର ମିତ୍ରୋ ମହାବଲଃ । । ୩୪ ଵାଯଵ୍ଯଂ ଶୃଂଗମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସର୍ଵଦେଵନମସ୍କୃତମ୍ । ତତଃ ସ୍ଥିତୋ ଦଶବଲୋ ନରମାରୁହ୍ଯ ଭାରତ । । ୩୫ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତୋ ଦେଵୋ ହ୍ଯନନ୍ତଶ୍ଚାଧ ଏଵ ହି । ଉପେନ୍ଦ୍ରଶଙ୍କରୌ ଦେଵୌ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽନ୍ତେ ସମାସ୍ଥିତୌ । । ୩୬ ଏଷ ମେରୁସ୍ତଥା ଵ୍ଯୋମ ଏଷ ଧର୍ମଶ୍ଚ ପଠ୍ଯତେ । ସର୍ଵଦେଵମଯଶ୍ଚାଯଂ ମେରୁର୍ଵ୍ଯୋମ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । । ୩୭ ତଥା ଵେଦମଯଶ୍ଚାପି ପଠ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଶୃଂଗାଣି ଵେଦାଶ୍ଚତ୍ଵାରଃ ପୂର୍ଵଶୃଂଗାଦଯୋ ଵିଦୁଃ । । ୩୮ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଵ୍ଯୋମମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନଂ ନାମ ଷଡ୍ଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ମହାଦେବ, ଗୋପତି ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜା ହୁଏ । ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଖରରେ ବିସ୍ତାରିତ ଅଛନ୍ତି ।
ସୂର୍ଯପ୍ରସାଦଵର୍ଣନମ୍ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ କଥମାରାଧିତଃ ସୂର୍ଯଃ ସାମ୍ବେନାମିତତେଜସା । ଵିମୁକ୍ତସ୍ତୁ କଥଂ ରୋଗୈର୍ବ୍ରୂହି ମାଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । । ୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଶୃଣୁ ସାମ୍ବକଥାଂ ପୁରା । ଵିସ୍ତାରାଦ୍ଵଚ୍ମି ତେ ସର୍ଵାଂ କଥାଂ ପାପଵିମୋଚିନୀମ୍ । । ୨ ପୁରା ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ସ ନାରଦାତ୍ । ଵିନଯାଦୁପସଙ୍ଗମ୍ଯ ଵଚଃ ପିତରମବ୍ରଵୀତ୍ । । ୩ କଶ୍ମଲେନାଭିଭୂତୋଽସ୍ମି ମଲେନ ଵ୍ଯାଧିନାଚ୍ଯୁତ । ଵୈଦ୍ଯୈରୋଷଧିଭିଶ୍ଚାପି ନ ଶାନ୍ତିର୍ମମ ଵିଦ୍ଯତେ । । ୪ ଵନଂ ଗଚ୍ଛାମି ଭଗଵନ୍ନନୁଜ୍ଞାଂ ଦାତୁମର୍ହସି । ଶିଵେନ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ଧ୍ଯାଯ ମାଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ । । ୫ ଅନୁଜ୍ଞାତଃ ସ କୃଷ୍ଣେନ ସିନ୍ଧୋରୁତ୍ତରକୂଲତଃ । ଗତ୍ଵା ସନ୍ତାରଯାମାସ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାଂ ମହାନଦୀମ୍ । । ୬ ତତୋ ମିତ୍ରଵନଂ ଗତ୍ଵା ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ଉପଵାସପରଃ ସାମ୍ବଃ ଶୁଷ୍କୋ ଧମନିସନ୍ତତଃ । । ୭ ଆରାଧନାର୍ଥଂ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଗୁହ୍ଯଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ୧ ଜଜାପ ହ । ଵେଦୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିଃ ସମିତଂ ପୁରାଣାଶ୍ରଯବୃଂହିତମ୍ । । ୮ ଯଦେତନ୍ମଣ୍ଡଲଂ ଶୁକ୍ଲଂ ଦିଵ୍ଯଂ ହ୍ଯଜରମଵ୍ଯଯମ୍ । ଯୁକ୍ତଂ ମନୋଜଵୈରଶ୍ଵୈର୍ହାରୀତୈର୍ବ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କୃପା ବିବରଣା ।
୯ ଆଦିରେଷ୧ ହି ଭୂତାନାମାଦିତ୍ଯ ଇତି ସଂଜ୍ଞିତଃ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଚକ୍ଷୁରେଵାତ୍ର ପରମାତ୍ମା ପ୍ରଜାପତିଃ । । 1.127.୧୦ ଏଷ ଵୈ ମଣ୍ଡଲେ ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ପୁରୁଷୋ ଦୀପ୍ଯତେ ମହାନ୍ । ଏଷ ଵିଷ୍ଣୁରଚିନ୍ତ୍ଯାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ଚୈଷ ପିତାମହଃ । । ୧୧ ରୁଦ୍ରୋ ମହେନ୍ଦ୍ରୋ ଵରୁଣ ଆକାଶଂ ପୃଥିଵୀ ଜଲମ୍ । ଵାଯୁଃ ଶଶାଙ୍କଃ ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଧନାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ଵିଭାଵସୁଃ । । ୧୨ ଯଷ ଏଷ ମଣ୍ଡଲେ ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ ପୁରୁଷୋ ଦୀପ୍ଯତେ ମହାନ୍ । ଏକଃ ସାକ୍ଷାନ୍ମହାଦେଵୋ ଵୃତ୍ରମଣ୍ଡନିଭଃ ସଦା । । ୧୩ କାଲୋ ହ୍ଯେଷ ମହାବାହୁର୍ନିବୋଧୋତ୍ପତ୍ତିଲକ୍ଷଣଃ । ଯ ଏଷ ମଣ୍ଡଲେ ହ୍ଯସ୍ମିଂସ୍ତେଜୋଭିଃ ପୂରଯନ୍ମହୀମ୍ । । ୧୪ ଭ୍ରାମ୍ଯତେ ହ୍ଯଵ୍ଯଵଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଵାତୈର୍ଯୋଽମୃତଲକ୍ଷଣଃ । ନାତଃ ପରତରଂ କିଞ୍ଚିତ୍ତେଜସା ଵିଦ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍ । । ୧୫ ପୁଷ୍ଣାତି ସର୍ଵଭୂତାନି ଏଷ ଏଵ ସୁଧାମୃତୈଃ । ଅନ୍ତସ୍ଥାନ୍ମ୍ଲେଚ୍ଛଜାତୀଯାଂସ୍ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତାନପି । । ୧୬ କାରୁଣ୍ଯାତ୍ସର୍ଵଭୂତାନି ପାସି ତ୍ଵଂ ଚ ଵିଭାଵସୋ । ଶ୍ଵିତ୍ରକୁଷ୍ଠ୍ଯଂଧବଧିରାନ୍ପଂଗୂଂଶ୍ଚାପି ତଥା ଵିଭୋ । । ୧୭ ପ୍ରପନ୍ନଵତ୍ସଲୋ ଦେଵ କୁରୁତେ ନୀରୁଜୋ ଭଵାନ୍ । ଚକ୍ରମଣ୍ଡଲମଗ୍ରାଂଶ୍ଚ ନିର୍ଧନାଲ୍ପାଯୁଷସ୍ତଥା । । ୧୮ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଦର୍ଶୀ ତ୍ଵଂ ଦେଵ ସମୁଦ୍ଧରସି ଲୀଲଯା । କା ମେ ଶକ୍ତିଃ ସ୍ତଵୈଃ ସ୍ତୋତୁମାର୍ତୋଽହଂ ରୋଗପୀଡିତଃ । । ୧୯ ସ୍ତୂଯସେ ତ୍ଵଂ ସଦା ଦେଵୈର୍ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାଦିଭିଃ । ମହେନ୍ଦ୍ରସିଦ୍ଧଗନ୍ଧର୍ଵୈରପ୍ସରୋଭିଃ ସଗୁହ୍ଯକୈଃ । । 1.127.୨୦ ସ୍ତୁତିଭିଃ କିଂ ପଵିତ୍ରୈର୍ଵା ତଵ ଦେଵ ସମୀରିତୈଃ । ଯସ୍ଯ ତେ ଋଗ୍ଯଜୁଃ ସାମ୍ନାଂ ତ୍ରିତଯ ମଣ୍ଡଲସ୍ଥିତମ୍ । । ୨୧ ଧ୍ଯାନିନାଂ ତ୍ଵଂ ପରଂ ଧ୍ଯାନଂ ମୋକ୍ଷଦ୍ଵାରଂ ଚ ମୋକ୍ଷିଣାମ୍ । ଅନନ୍ତତେଜସାକ୍ଷୋଭ୍ଯୋ ହ୍ଯଚିଂତ୍ଯାଵ୍ଯକ୍ତନିଷ୍କଲଃ । । ୨୨ ଯଦଯଂ ଵ୍ଯାହତଃ କିଞ୍ଚିତ୍ସ୍ତୋତ୍ରେଽସ୍ମିଞ୍ଜଗତଃ ପତିଃ । ଆର୍ତିଂ ଭକ୍ତିଂ ଚ ଵିଜ୍ଞାଯ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞାତୁମର୍ହସି । । ୨୩ ତମୁଵାଚ ତତଃ ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରୀତ୍ଯା ଜାମ୍ବଵତୀସୁତମ୍ । ପ୍ରୀତୋଽସ୍ମି ତପସା ଵତ୍ସେ ବ୍ରୂହି ତନ୍ମାଂ ଯଦିଚ୍ଛସି । । ୨୪ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ ଯଦି ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭଗଵାନେଷ ଏଵ ଵରୋ ମମ । ଭକ୍ତିର୍ଭଵତୁ ମେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ତ୍ଵଯି ଦେଵ ସନାତନ । । ୨୫ ଶ୍ରୀସୂର୍ଯ ଉଵାଚ ଭୂଯସ୍ତୁଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ଭଦ୍ରଂ ତେ ଵରଂ ଵରଯ ସୁଵ୍ରତ । ସ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵରଂ ଵଵ୍ରେ ତଦୈଵ ଵରଦଂ ଵିଭୁମ୍ । । ୨୬ ମଲଃ ଶରୀରସଂସ୍ଥୋ ମେ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ପ୍ରଣଶ୍ଯତୁ । ଯେନ ମେ ଶୁଦ୍ଧମଖିଲଂ ଵପୁର୍ଭଵତୁ ଗୋପତେ । । ୨୭ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ସ ତଥାସ୍ତ୍ଵିତି ତେନୋକ୍ତୋ ଭାସ୍କରେଣ ମହାତ୍ମନା । ତାଂ ମୁମୋଚ ରୁଜଂ ସାମ୍ବୋ ଦେହାତ୍ତ୍ଵଚମିଵୋରଗଃ । । ୨୮ ତତୋ ରୂପେଣ ଦିଵ୍ଯେନ ରୂପଵାନଭଵତ୍ପୁନଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଦେଵଂ ପୁରତୋଽଵସ୍ଥିତୋଽଭଵତ୍ । । ୨୯ ଶ୍ରୀସୂର୍ଯ ଉଵାଚ ଭୂଯଶ୍ଚ ଶୃଣୁ ମେ ସାମ୍ବଂ ତୁଷ୍ଟୋଽହଂ ଯଦ୍ବ୍ରଵୀମି ତେ । ଅଦ୍ଯ ପ୍ରଭୃତି ତ୍ଵନ୍ନାମ୍ନା ମମ ସ୍ଥାନାନି ସୁଵ୍ରତ । । କ୍ଷିତୌ ଯେ ସ୍ଥାପଯିଷ୍ଯନ୍ତି ତେଷାଂ ଲୋକାଃ ସନାତନାଃ । । 1.127.୩୦ ସ୍ଥାପଯସ୍ଵୈଵ ମାମସ୍ମିଂଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାତଟେ ଶୁଭେ । ତଵ ନାମ୍ନା ଚ ସାମ୍ବେଦଂ ପରାଂ ଖ୍ଯାତିଂ ଗମିଷ୍ଯତି । । ୩୧ କୀର୍ତିସ୍ତଵାକ୍ଷଯା ଲୋକେ ଖ୍ଯାତିଂ ଯାସ୍ଯତି ସୁଵ୍ରତ । ଭୂଯଶ୍ଚ ତେ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ପ୍ରତ୍ଯହଂ ସ୍ଵପ୍ନଦର୍ଶନମ୍ । । ୩୨ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଏଵଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵରଂ ତସ୍ମୈ ଵୃଷ୍ଣିସିଂହାଯ ଚାପରମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଦର୍ଶନଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧାଦ୍ଧରିଃ । । ୩୩ ଯ ଇଦଂ ପଠତେ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ତ୍ରିକାଲଂ ଭକ୍ତିମାନ୍ନରଃ । ତ୍ରିସପ୍ତଶତମାଵର୍ତ୍ଯ ହୋମଂ ଵା ସପ୍ତରାତ୍ରକମ୍ । । ୩୪ ରାଜ୍ଯକାମୋ ଲଭେଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ଧନକାମୋ ଲଭେଦଧନମ୍ । ରୋଗାର୍ତୋ ମୁଚ୍ଯତେ ରୋଗାଦ୍ଯଥା ସାମ୍ବସ୍ତଥୈଵ ସଃ । । ୩୫ ସୂର୍ଯଲୋକଂ ଵ୍ରଜେଚ୍ଚାପି ଭକ୍ତ୍ଯା ପୂଜ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । ରମତେ ଚ ତଥା ତସ୍ମିନ୍ଦେଵୈଶ୍ଚ ପରିଵାରିତଃ । । ୩୬ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ସୂର୍ଯପ୍ରସାଦଵର୍ଣନଂ ନାମ ସପ୍ତଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସାମ୍ବସ୍ତଵଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଅସ୍ତାଵୀଚ୍ଚ ତତ ସାମ୍ବଃ କୃଶୋ ଧମନିସନ୍ତତଃ । ରାଜନ୍ନାମସହସ୍ରେଣ ସହସ୍ରାଂଶୁଂ ଦିଵାକରମ୍ । । ୧ ଖିଦ୍ଯମାନଂ ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୂର୍ଯଃ କୃଷ୍ଣାତ୍ମଜଂ ତଦା । ସ୍ଵପ୍ନେଽସ୍ମୈ ଦର୍ଶନଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପୁନର୍ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । । ୨ ଶ୍ରୀସୂର୍ଯ ଉଵାଚ ସାମ୍ବ ସାମ୍ବ ମହାଵାହୋ ଶୃଣୁ ଜାମ୍ବଵତୀସୁତ । ଅଲଂ ନାମସହସ୍ରେଣ ପଠ ଚେମଂ ଶୁଭଂ ସ୍ତଵମ୍ । । ୩ ଯାନି ଗୁହ୍ଯାନି ନାମାନି ପଵିତ୍ରାଣି ଶୁଭାନି ଚ । ତାନି ତେ କୀର୍ତିଯିଷ୍ଯାମି ପ୍ରଯତ୍ନାଦଵଧାରଯ । ୪ ଵୈକର୍ତନୋ ଵିଵସ୍ଵାଂଶ୍ଚ ମାର୍ତଣ୍ଡୋ ଭାସ୍କରୋ ରଵିଃ । ଲୋକପ୍ରକାଶକଃ ଶ୍ରୀମାଂଲ୍ଲୋକଚକ୍ଷୁର୍ଗ୍ରହେଶ୍ଵରଃ । ୫ ଲୋକସାକ୍ଷୀ ତ୍ରିଲୋକେଶଃ କର୍ତା ହର୍ତା ତମିସ୍ରହା । ତପନସ୍ତାପନଶ୍ଚୈଵ ଶୁଚିଃ ସପ୍ତାଶ୍ଵଵାହନଃ । ୬ ଗଭସ୍ତିହସ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ସର୍ଵଦେଵନମସ୍କୃତଃ । ଏକର୍ଵିଶତିରିତ୍ଯେଷ ସ୍ତଵ ଇଷ୍ଟସ୍ସଦା ମମ । । ୭ ଶରୀରାରୋଗ୍ଯଦଶ୍ଚୈଵ ଧନଵୃଦ୍ଧିଯଶସ୍କରଃ । ସ୍ତଵରାଜ ଇତି ଖ୍ଯାତସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତଃ । ୮ ଯ ଏତେନ ମହାବାହୋ ଦ୍ଵେ ସନ୍ଧ୍ଯେଽସ୍ତମନୋଦଯେ । ସ୍ତୌତି ମାଂ ପ୍ରଣତୋ ଭୂତ୍ଵା ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୯ ମାନସଂ ଵାଚିକଂ ଵାପି କାଯିକଂ ଯଚ୍ଚ ଦୁଷ୍କୃତମ୍ । ଏକଜାପ୍ଯେନ ତତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି ମମାଗ୍ରତଃ । 1.128.୧୦ ଏଷ ଜପ୍ଯଶ୍ଚ ହୋମଶ୍ଚ ସନ୍ଧ୍ଯୋପାସନମେଵ ଚ । ବଲିମନ୍ତ୍ରୋଽର୍ଘ୍ଯମନ୍ତ୍ରୋଽଥ ଧୂପମନ୍ତ୍ରସ୍ତଥୈଵ ଚ । ।୧୧ ଅନ୍ନପ୍ରଦାନେ ସ୍ନାନେ ଚ ପ୍ରଣିପାତେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣେ । ପୂଜିତୋଽଯଂ ମହାମନ୍ତ୍ରଃ ସର୍ଵପାପହରଃ ଶୁଭଃ । । ୧୨ ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଭଗଵାନ୍ଭାସ୍କରୋ ଜଗତାଂ ପତିଃ । ଆମନ୍ତ୍ର୍ଯ କୃଷ୍ଣତନଯଂ ତତ୍ରୈଵାନ୍ତର୍ହିତୋଽଭଵତ୍ । । ୧୩ ସାମ୍ବୋଽପି ସ୍ତଵରାଜେନ ସ୍ତୁତ୍ଵା ସପ୍ତାଶ୍ଵଵାହନମ୍ । ପ୍ରୀତାତ୍ମା ନୀରୁଜଃ ଶ୍ରୀମାଂସ୍ତସ୍ମାଦ୍ରୋଗାଦ୍ଵିମୁକ୍ତଵାନ୍ । । ୧୪ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବସ୍ତଵଵର୍ଣନଂ ନାମାଷ୍ଟାଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସାମ୍ବଙ୍କର ସ୍ତୋତ୍ର ବିବରଣା ।
ସାମ୍ବକୃତାଦିତ୍ଯମୂର୍ତିସ୍ଥାପନଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଅଥ ଲବ୍ଧଵରଃ ସାମ୍ବୋ ଵରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ପୁରାତନମ୍ । ମନ୍ଯମାନସ୍ତଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ପ୍ରହୃଷ୍ଟେନାନ୍ତରାତ୍ମନା । । ୧ ପୂର୍ଵାଭ୍ଯାସେନ ତେନୈଵ ସାର୍ଧମନ୍ଯୈସ୍ତପସ୍ଵିଭିଃ । ସ୍ନାପନାର୍ଥଂ ନାତିଦୂରଂ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାଂ ନଦୀଂ ଯଯୌ । । ୨ କୃତ୍ଵାତ୍ମମଣ୍ଡଲାକାରଂ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନୋ ଦିନେଦିନେ । ସସ୍ନୌ ସଞ୍ଚିନ୍ତଯାମାସ କିଂ ରୂପଂ ସ୍ଥାପଯାମ୍ଯହମ୍ । । ୩ ସ ସ୍ନାତଃ ସହସୈଵାଥ ପ୍ରଣମ୍ଯ୧ ତୁ ପ୍ରଭାଵତୀମ୍ । ଉହ୍ଯମାନାଂ ଜଲୌଘେନ ପ୍ରତିମାଂ ସମ୍ମୁଖୀଂ ରଵେଃ । । ୪ ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତସ୍ଯ ଵୀରସ୍ଯ ସମୁତ୍ପନ୍ନମିଦଂ ଯଥା । ଦେଵେନ ଯତ୍ତଦାଜ୍ଞପ୍ତଂ ତଦିଦଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୫ ସ ତାମୁତ୍ତାର୍ଯ ସଲିଲାଦାନୀଯ ଚ ମହୀପତେ । ତସ୍ମିନ୍ମିତ୍ରଵନୋଦ୍ଦେଶେ ସ୍ଥାପଯାମାସ ତାଂ ତଦା । । ୬ ନିଧାଯ ପ୍ରତିମାଁଲ୍ଲୋକେ ସାମ୍ବସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ମିତ୍ରଂ ମିତ୍ରଵନେ ରମ୍ଯେ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ଵିଧାନତଃ । । ୭ ତତସ୍ତାମେଵ ପପ୍ରଚ୍ଛ ପ୍ରଣମ୍ଯ ପ୍ରତିମାଂ ରଵେଃ । କେନେଯଂ ନିର୍ମିତା ନାଥ ଭଵତୋ ହ୍ଯାକୃତିଃ ଶୁଭା । । ୮ ପ୍ରତିମା ତମୁଵାଚାଥ ଶୃଣୁ ସାମ୍ବ ବ୍ରୁଵେ ସ୍ଵଯମ୍ । ନିର୍ମିତା ଯେନ ଚାପ୍ଯେଷା ମଦୀଯା ପୁରୁଷାକୃତିଃ । । ୯ ମମାତିତେଜସାଵିଷ୍ଟଂ ରୂପମାସୀତ୍ପୁରାତନମ୍ । ଅସହ୍ଯଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ତତୋଽସ୍ମ୍ଯଭ୍ଯର୍ଚିତଃ ସୁରୈଃ । । ସହ୍ଯଂ ଭଵତୁ ତେ ରୂପଂ ସର୍ଵପ୍ରାଣଭୃତାମିତି । । 1.129.୧୦ ତତୋ ମଯା ସମାଦିଷ୍ଟୋ ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ମହାତପାଃ । ତେଜସାଂ ଶାତନଂ କୁର୍ଵନ୍ରୂପଂ ନିର୍ଵର୍ତଯସ୍ଵ ମେ । । ୧୧ ତତସ୍ତୁ ମତ୍ସମାଦେଶାତ୍ତେନୈଵ ନିପୁଣଂ ତଦା । ଶାକଦ୍ଵୀପେ ଭ୍ରମିଂ କୃତ୍ଵା ରୂପଂ ନିର୍ଵର୍ତିତଂ ମମ । । ୧୨ ପ୍ରୀତ୍ଯା ତେଷାଂ ପ୍ରପଞ୍ଚୋଽଯଂ ସ ମଯା କାରିତଃ ପୁନଃ । ତେନେଯଂ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷାତ୍ତୁ ନିର୍ମିତା ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣା । । ୧୩ କୃତ୍ଵା ହିମଵତଃ ପୃଷ୍ଠେ ପୁରା ସିଦ୍ଧନିଷେଵିତେ । ତ୍ଵଦର୍ଥଂ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାଯାଂ ତତସ୍ତେନାଵତାରିତା । । ୧୪ ଭଵତସ୍ତାରଣାର୍ଥଂ ହି ତତଃ ସ୍ଥାନମିଦଂ ଶୁଭମ୍ । ରୁଚିରଂ ସର୍ଵଦା ସାମ୍ବ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ମେଽତ୍ର ଯାସ୍ଯତି । । ୧୫ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ମମ ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ସୁତୀରେ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯତେ ଜନୈଃ । କାଲପ୍ରିଯେ ଚ ମଧ୍ଯାହ୍ନେଽପରାହ୍ଣେ ଚାତ୍ର ନିତ୍ଯଶଃ । । ୧୬ ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ପୂଜଯେଦ୍ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଚକ୍ରଧୃତ୍ସ୍ଵଯମ୍ । ଶଙ୍କରଶ୍ଚାପରାହ୍ଣେ ତୁ ମାଂ ପୂଜଯତି ସର୍ଵଦା । । ୧୭ ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋଽସୌ ଭଗଵତା ଭାସ୍କରେଣ ସ ଯାଦଵଃ । ହର୍ଷମାପ ମହାବାହୋ ଭାସ୍କରୋଽନ୍ତର୍ଦଧେ ତତଃ । । ୧୮ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ସାମ୍ବକୃତାଦିତ୍ଯମୂର୍ତିସ୍ଥାପନଂ ନାମୈକୋନତ୍ରିଂଶଦଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସାମ୍ବ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଆଦିତ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନର ବିବରଣା ।
ପ୍ରସାଦଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନମ୍ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ କଥଂ ସାମ୍ବେନ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କାରିତା ରଵେଃ । କସ୍ଯ ଵା ଵଚନାତ୍ତେନ ପ୍ରାସାଦଃ କାରିତୋ ରଵେଃ । । ୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଅତ୍ର ତେ ଵଚ୍ମି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଯଥା ସାମ୍ବେନ ଧୀମତା । ପ୍ରତିଷ୍ଠା କାରିତା ଭାନୋଃ ପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ମହୀପତେ । । ୨ ସୁଲବ୍ଧ୍ଵା ପ୍ରତିମାଂ ଭାନୋଶ୍ଚିନ୍ତଯାମାସ ନାରଦମ୍ । ସ ଚାପି ଚିନ୍ତିତଶ୍ଚାଗାଦ୍ଯତ୍ର ଜାମ୍ବଵତୀସୁତଃ । । ୩ ତମାଗତମଭିପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ନାରଦଂ ମୁନିସତ୍ତମମ୍ । ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଵିଧିଵତ୍ସାଂବୋ ନାରଦଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ।୪ ପ୍ରାସାଦଂ କାରଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ନରୋ ଦ୍ଵିଜ । କିଂ ଫଲଂ ତସ୍ଯ ଦେଵର୍ଷେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ଯଶ୍ଚ କାରଯେତ୍ । । ୫ ନାରଦ ଉଵାଚ ପ୍ରାସାଦଂ ଶୋଭନେ ଦେଶେ ଯସ୍ତୁ କାରଯତେ ରଵେଃ । ସ ଯାତି ନରଶାର୍ଦୂଲ ସୂର୍ଯଲୋକଂ ନ ସଂଶଯଃ । । ୬ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ କଥଂ କୁର୍ଯାଦାଯତନଂ କସ୍ମିନ୍ଦେଶେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । କୀଦୃକ୍ଛସ୍ତଂ ଚାଯତନଂ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ୧ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ । । ୭ ନାରଦ ଉଵାଚ ଯତ୍ର ପ୍ରଭୂତଂ ସଲିଲମାଗମେ ଚ ଵିନାଶନେ । ଦେଵତାଯତନଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଯଶୋଧର୍ମଵିଵୃଦ୍ଧଯେ । । ୮ ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତେନ ଲଭତେ ଲୋକାଂସ୍ତାଂଶ୍ଚ୧ ଵିଭୂଷିତାନ୍ । ଦେଵାନାମାଲଯଂ କାର୍ଯଂ ଦ୍ଵଯଂ ଯତ୍ର ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ । । ୯ ସଲିଲାଦ୍ଯଂ ଚ ଆରାମଃ କୃତେଷ୍ଵାଯତନେଷୁ ଚ । ସ୍ଥାନେଷ୍ଵେତେଷୁ ସାନ୍ନିଧ୍ଯମୁପଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦେଵତାଃ । । 1.130.୧୦ ସରଃସୁ ନଲିନୀଚ୍ଛନ୍ନନିରସ୍ତରଵିରଶ୍ମିଷୁ । ହଂସସଂକ୍ଷିପ୍ତକହ୍ଲାରଵୀଥୀଵିମଲଵାରିଷୁ । । ୧୧ ହଂସକାରଣ୍ଡଵକ୍ରୌଞ୍ଚଚକ୍ରଵାକଵିରାଵିଷୁ । ପର୍ଯନ୍ତଵିମଲଚ୍ଛାଯାଵିଶ୍ରାନ୍ତଜନଚାରିଷୁ । । ୧୪ କ୍ରୌଞ୍ଚକାଞ୍ଚୀସୁଲାପାଶ୍ଚ କଲହଂସକଲସ୍ଵନାଃ । ନଦ୍ଯସ୍ତୋଯାଂଶୁକା ଯତ୍ର ଶଫରୀକୃତମେଖଲାଃ । । ୧୩ ଫୁଲ୍ଲଦ୍ରୁମୋତ୍ତମାଵାସାଃ ସଙ୍ଗମଶ୍ରୋଣିମଣ୍ଡଲାଃ । ପୁଲିନାଦ୍ଯୁନ୍ନତୋରସ୍କା ରସହାସାଶ୍ଚ ନିମ୍ନଗାଃ । । ୧୪ ଵନୋପାନ୍ତନଦୀଶୈଲସଂସ୍କରୋପାନ୍ତଭୂମିଷୁ । ରମନ୍ତେ ଦେଵତା ନିତ୍ଯଂ ପୁରେଷୂଦ୍ଯାନଵତ୍ସୁ ଚ । । ୧୫ ଭୂମଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀନାଂ ଯାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଵାସ୍ତୁକର୍ମଣି । ତା ଏଵଂ ତେଷାଂ ଶସ୍ଯନ୍ତେ ଦେଵତାଯତନେଷ୍ଵପି । । ୧୬ ଚତୁଃଷଷ୍ଟିପଦଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଦେଵତାଯତନଂ ସଦା । ଦ୍ଵାରଂ ଚ ମଧ୍ଯମଂ ତସ୍ମିନ୍ସମଦିକ୍ସମ୍ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ୧୭ ଯୋ ଵିସ୍ତାରୋ ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ଦ୍ଵିଗୁଣା ତତ୍ସମୁନ୍ନତିଃ । ଉଚ୍ଛ୍ରାଯସ୍ତୁ ତୃତୀଯୋଽଥ ତେନ ତୁଲ୍ଯା କଟିର୍ଭଵେତ୍ । । ୧୮ ଵିସ୍ତାରାର୍ଧୋ ଭଵେଦ୍ଗର୍ଭୋ ଭିନ୍ନଯୋନ୍ଯାଃ ସମନ୍ତତଃ । ଗର୍ଭପାଦୋନଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ଦ୍ଵାରଂ ଦ୍ଵିଗୁଣମୁଚ୍ଛ୍ରିତମ୍ । । ୧୯ ଉଚ୍ଛ୍ରଯାତ୍ପାଦଵିସ୍ତୀର୍ଣା ଶାଖା ତଦ୍ଵଦୁଦୁମ୍ବରୀ । ଵିସ୍ତାରାତ୍ପାଦପ୍ରତିମାଦ୍ବାହୁଲ୍ଯଂ ଶେଷଯୋଃ ସ୍ମୃତମ୍ । । 1.130.୨୦ ନୃପଂ ସପ୍ତନଵଭିଃ ଶାଖାଭିସ୍ତତ୍ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଅଥ ଶାଖାଚତୁର୍ଭାଗେ ପ୍ରତିହାରୌ ନିଵେଶଯେତ୍ । । ୨୧ ଶୈଲମଙ୍ଗଲ୍ଯଵିହଗଃ ଶ୍ରୀଵୃକ୍ଷଃ ସ୍ଵସ୍ତିକୈର୍ଘଟୈଃ । ମାନାଷ୍ଟମେନ୧ ଭାଗେନ ପ୍ରତିମା ସ୍ଯାତ୍ସପିଣ୍ଡିକା । । ୨୨ ଦ୍ଵିଭାଗା ପ୍ରତିମା ତତ୍ର ତୃତୀଯୋ ଭାଗପିଣ୍ଡିକା । ପୂର୍ଵେ ମେରୁର୍ମହାବାହୋ କୈଲାସଶ୍ଚ ତଥାପରେ । । ୨୩ ଭଵନ୍ତି ଚାପରେ ଵୀର ଵିମାନଚ୍ଛଦନଂ ତଥା । ସମୁଦ୍ରପଦ୍ମଗରୁଡନନ୍ଦିଵର୍ଦ୍ଧନକୁଞ୍ଜରାଃ । । ୨୪ ଗୃହରାଜୋ ଵୃଷୋ ହଂସଃ ସର୍ଵତୋଭଦ୍ରକୋ ଘଟଃ । ସିଂହୋ ଵୃଷଶ୍ଚତୁଷ୍କୋଣଃ ଷୋଡଶାଷ୍ଟାଶ୍ରଯସ୍ତଥା । । ୨୫ ଇତ୍ଯେତେ ଵିଂଶତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପ୍ରାସାଦା ଯଦୁନନ୍ଦନ । ଯଥୋକ୍ତାନୁକ୍ରମେଣୈଵ ଲକ୍ଷଣାନି ଵଦାମି ତେ । । ୨୬ ନଵତ୍ରିଂଶଦୁଚ୍ଛ୍ରିତମେରୁର୍ଦ୍ଵାଦଶଭୌମୋ ଵିଵିଧକୁହରଶ୍ଚ । ଦ୍ଵାରୈର୍ଯୁତଶ୍ଚତୁଭିର୍ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦ୍ଧସ୍ତଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ । । ୨୭ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଧସ୍ତାଯାମୋ ଦଶଭୌମଃ ସପ୍ତ ମନ୍ଦରଃ । ଶିଖରଯୁତଃ କୈଲାସୋଽପି ଶିଖରଵାନଷ୍ଟାଵିଂଶୋଷ୍ଟଭୌମଶ୍ଚ । । ୨୮ ଜାଲଗଵାକ୍ଷୈର୍ଯୁକ୍ତୋ ଵିମାନସଂଜ୍ଞସ୍ତ୍ରିସପ୍ତକାଯାମଃ । ନନ୍ଦନ ଇତି ଵୈ ଭୌମୋ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶତ୍ଷୋଡଶାଙ୍ଗଯୁତଃ । । ୨୯ ଵୃତ୍ତଃ ସମୁଦ୍ଗନାମା ପଦ୍ମାକୃତିରଯଂ ଚାଷ୍ଟୌ । ଶୃଙ୍ଗେଣୈକେନ ଭଵେଦେକେନ ଚ ଭୂମିକା ତସ୍ଯ । । 1.130.୩୦ ଗରୁଡାକୃତିଶ୍ଚ ଗରୁଡୋ ନନ୍ଦୀ ଵୈ ଷଷ୍ଟିଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ । କାଯଶ୍ଚ ସପ୍ତଭୌମୋ ଵିଭୂଷିତୋଂଽଗୈଶ୍ଚ ସପ୍ତଵିଂଶତିଭିଃ । । ୩୧ କୁଞ୍ଜର ଇତି ଗଜପୃଷ୍ଠଃ ଷୋଡଶାହସ୍ତୋଚ୍ଛ୍ରିତୋ ମଧ୍ଯେ । ଗୃହରାଜଃ ଷୋଡଶକସ୍ତ୍ରିଚକ୍ରଶାଲା ଭଵେଦ୍ଵଲଭୀ । । ୩୨ ଵୃଷ ଏଵଂ ମୃମିଶୃଙ୍ଗୋ ଦ୍ଵାଵଶହସ୍ତଃ ସମୁନ୍ନତୋ ଵୃତ୍ତଃ । ହଂସୋ ହଂସାକାରୋ ଘଟୋଽଷ୍ଟସହସ୍ରକଲଶରୂପଃ । । ୩୩ ଦ୍ଵାରୈର୍ଯୁତଶ୍ଚତୁର୍ଭିର୍ବହୁଶିଖରୋ ଭଵତି ସର୍ଵତୋଭଦ୍ରଃ । ବହୁରୁଚିରଚନ୍ଦ୍ରଶାଲଃ ଷପ୍ତଵିଂଶଦ୍ଭାଗଭୂମିଶ୍ଚ । । ୩୪ ସିଂହଃ ସିଂହାକାରୋ୧ ଦ୍ଵାଦଶକୋଣୋଽଷ୍ଟହସ୍ତଶ୍ଚ । । ୩୫ ସହସ୍ରତ୍ରିତଯଂ ଚୈଵ କଥିତଂ ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣା । ପ୍ରାହୁଃ ସ୍ଥାପଯତଶ୍ଚାତ୍ର ମତମେକଂ ଵିପଶ୍ଚିତଃ । । ୩୬ କପୋତପାଲିନୀଯୁକ୍ତମତୋ ଗଚ୍ଛତି ତୁଲ୍ଯତାମ୍ । । ୩୭ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ ଯ ଏତେ କଥିତା ଵିପ୍ର ପ୍ରାସାଦା ଵିଂଶତିସ୍ତ୍ଵଯା । ତେଷାଂ ସୂର୍ଯସ୍ଯ କଃ କାର୍ଯଃ ପ୍ରାସାଦୋ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତୁ । । ୩ ୮ ସ୍ଥାନାନି ଯାନି ଚୋକ୍ତାନି ପ୍ରାସାଦସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ତେଷାଂ ତ୍ଵଯୋକ୍ତଂ ହି ପୁରଂ ଵ୍ଯଯଵଦ୍ଭିର୍ନରୈର୍ଯୁତମ୍ । । ୩ ୯ ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରଦେଶେ ଵୈ କାର୍ଯଂ ଭାନୋର୍ମନ୍ଦିରମୁତ୍ତମମ୍ । ଦିଶାଂ ଭାଗେ ଚ କତମେ ବ୍ରୂହି ଶେଷଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । । 1.130.୪୦ ନାରଦ ଉଵାଚ ପୁରମଧ୍ଯଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ କୁର୍ଯାଦାଯତନଂ ରଵେଃ । ଦିଶାଂ ଭାଗେଽଥ ଵା ପୂର୍ଵେ ପୂର୍ଵଦ୍ଵାରସମୀପତଃ । । ୪୧ ଭୂମିଂ ପରୀକ୍ଷ୍ଯ ପୂର୍ଵଂ ତୁ କୁର୍ଯାଦାଯତନଂ ତତଃ ' । ଇଷ୍ଟଗନ୍ଧରସୋପେତା ନିମ୍ନା୨ ଭୂମିଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ୪୨ ଶର୍କରାତୁଷକେଶାସ୍ଥିକ୍ଷାରାଙ୍ଗାରଵିଵର୍ଜିତା । ମେଘଦୁନ୍ଦୁଭିନିର୍ଘୋଷା ସର୍ଵବୀଜପ୍ରରୋହିଣୀ । । ୪୩ ଶୁକ୍ଲା ରକ୍ତା ତଥା ପୀତା କୃଷ୍ଣା ଚ କଥିତା କ୍ଷିତିଃ । ଦ୍ଵିଜରାଜନ୍ଯଵଂଶ୍ଯାନାଂ ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । । ୪୪ ପରୀକ୍ଷିତାଯାଂ ତସ୍ଯାଂ ତୁ ମଧ୍ଯେ ତସ୍ଯାଃ ପ୍ରମାଣତଃ । ଉପଲିପ୍ଯ ଚତୁର୍ହସ୍ତଂ ଚତୁରସ୍ରଂ ଚ ସମନ୍ତତଃ । । ୪୫ ହସ୍ତମାତ୍ରମଧଃ କୃତ୍ଵା ମଧ୍ଯେ ତସ୍ଯା ଦଶାଙ୍ଗୁଲମ୍ । ଗର୍ତମୁତ୍କୀର୍ଯ ତେନୈଵ ପାଂସୁନା ପ୍ରତିପୂରଯେତ୍ । । ୪୬ ସମେ ସମଗୁଣା ଜ୍ଞେଯା ହୀନେ ହୀନଗୁଣା ଭଵେତ୍ । ଵର୍ଧମାନେ ତୁ ଵୈ ପାଂସୌ ଭଵେଦ୍ଵୃଦ୍ଧିକରୀ କ୍ଷିତିଃ । । ୪୭ ନିତ୍ଯଂ ସମ୍ମୁଖମର୍କସ୍ଯ କଦାଚିତ୍ପଶ୍ଚିମାମୁଖମ୍ । ସ୍ଥାପନୀଯଂ ଗୃହଂ ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରାଙ୍ମୁଖସ୍ଥାନକଲ୍ପନାତ୍ । । ୪୮ ଭଵନାଦ୍ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ରଵେଃ ସ୍ନାନଗୃହଂ ଭଵେତ୍ । ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଗୃହଂ କାର୍ଯଂ ରଵେରୁତ୍ତରତଃ ଶୁଭମ୍ । । ଉଦଙ୍ମୁଖଂ ଭଵେଚ୍ଛମ୍ଭୋର୍ମାତୄଣାଂ ଗୃହମେଵ ଚ । । ୪୯ ବ୍ରହ୍ମା ପଶ୍ଚିମତଃ ସ୍ଥାପ୍ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁରୁତ୍ତରତସ୍ତଥା । ନିମ୍ବସ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଵାମେ ରାଜ୍ଞୀ ପ୍ରକୀର୍ତିତା । । 1.130.୫୦ ପିଂଗଲୋ ପକ୍ଷିଣେ୭ ଭାନୋର୍ଵାମତୋ ଦଣ୍ଡନାଯକଃ । ଶ୍ରୀମହାଶ୍ଵେତଯୋଃ ସ୍ଥାନଂ ପୁରତସ୍ତ୍ଵଂଶୁମାଲିନଃ । । ୫୧ ତତଃସ୍ଥାପ୍ଯାଶ୍ଵିନୋଃ ସ୍ଥାନଂ ପୂର୍ଵଦେଵଗୃହାଦ୍ଵହିଃ । ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ତୁ କକ୍ଷାଯାଂ ରାଜ୍ଞାସ୍ରୌଷୌ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ । । ୫୨ ତୃତୀଯାଯାଂ ତୁ କକ୍ଷାଯାଂ ସ୍ଥିତୌ କଲ୍ମାଷପକ୍ଷିଣୌ । ଜଣ୍ଡକାମଚରୌ୧ ସ୍ଥାପ୍ଯୌ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମାଶ୍ରିତୌ । । ୫୩ ଉଦୀଚ୍ଯାଂ ସ୍ଥାପନୀଯସ୍ତୁ କୁବେରୋ ଲୋକପୂଜିତଃ । ଉତ୍ତରେଣ ତତସ୍ତସ୍ଯ ରେଵତଃ ସଵିନାଯକଃ । । ୫୪ ଯତ୍ର ଵା ଵିଦ୍ଯତେ ସ୍ଥାନଂ ଦିକ୍ଷୁ ସର୍ଵା ଗୁହାଦଯଃ । ଦ୍ଵେ ମଣ୍ଡଲେଽର୍ଘ୍ଯଦାନାର୍ଥଂ କାର୍ଯେ ସଵ୍ଯାପସଵ୍ଯତଃ । । ୫୫ ଦଦ୍ଯାଦୁଦଯଵେଲାଯାମର୍ଘଂ ସୂର୍ଯାଯ ଦକ୍ଷିଣେ । ଉତ୍ତରେ ମଣ୍ଡଲେ ଦଦ୍ଯାଦର୍ଘ୍ଯମସ୍ତମନେ ରଵେଃ । । ୫୬ ଚକ୍ରାକୃତାଂ ତଥାନ୍ଯସ୍ମିନ୍ଦେଵସ୍ଯ ପ୍ରତିମାଂ ରଵେଃ । ସ୍ଥାପଯେଦ୍ଵିଧିଵଦ୍ଵୀର ଚତୁର୍ଭିଃ କଲଶୈଃ ଶୁଭୈଃ । । ୫୭ ନାନାତୂର୍ଯନିନାଦୈଶ୍ଚ ଶଙ୍ଖଶବ୍ଦୈଶ୍ଚ ପୁଷ୍କଲୈଃ । ତୃତୀଯେ ମଣ୍ଡଲେ ହ୍ଯେଵ ପୂଜନୀଯୋ ଦିଵାକରଃ । । ୫୮ ଚତୁରସ୍ରଂ ଚତୁଃଶୃଙ୍ଗଂ ଵ୍ଯୋମ ଦେଵଗୃହାଗ୍ରତଃ । ପ୍ରତିମାଯାସ୍ତୁ ସୂତ୍ରେଣ କାର୍ଯଂ ମଧ୍ଯେଽସ୍ଯ ମଣ୍ଡଲମ୍ । । ୫୯ ଦିଣ୍ଡୀ ସ୍ଥାପ୍ଯଃ ପୁରସ୍ତସ୍ମାଦାଦିତ୍ଯାଭିମୁଖଃ ସ୍ଥିତଃ । ଯଦେତତ୍କଥିତଂ ଵ୍ଯୋମ ସର୍ଵଦେଵମଯଂ ମଯା । । 1.130.୬୦ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତସ୍ଯ ଦାତଵ୍ଯମର୍ଘ୍ଯମତ୍ର ଯଦୂତ୍ତମ । ଅଥ ଵା ମଣ୍ଡଲଂ ଚାନ୍ଯତ୍ତୃତୀଯଂ ଚକ୍ରସମ୍ମିତମ
୬୧ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ତୁ ଦେଵେଶଂ ଦାତଵ୍ଯୋଽର୍ଘଃ ସୁପଣ୍ଡିତୈଃ । ଦେଵସ୍ଯ ପୁରତଃ କାର୍ଯଂ ଵ୍ଯୋମସ୍ଥାନଂ ସମୀପତଃ । । ପୁସ୍ତକଵାଚନସ୍ଥାନମଥ ଵା ଯତ୍ର ରୋଚତେ । । ୬୨ ଏଷ ସ୍ଥାନଵିଧିଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଦେଵତାନାଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଗୃହରାଜ୍ଞୋଽଥ ରୁଦ୍ରସ୍ତୁ ଦ୍ଵାଵେତୌ ଭାସ୍କରପ୍ରିଯୌ । । ୬୩ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ପ୍ରାସାଦଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନଂ ନାମ ତ୍ରିଂଶଦଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଦେବତା ସ୍ଥାପନ ପରେ, ପଣ୍ଡିତମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ସମୀପରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ । ପଠନ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚୟନ କରିବା ଉଚିତ ।
ଦାରୁପରୀକ୍ଷାଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ଅଥ ତେ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରତିମାଵିଧିଵିସ୍ତରମ୍ । ସର୍ଵେଷାମେଵ ଦେଵାନାମାଦିତ୍ଯସ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ । । ୧ ଅର୍ଚା୧ ସପ୍ତଵିଧା ପ୍ରୋକ୍ତା ଭକ୍ତାନାଂ ଶୁଭଵୃଦ୍ଧଯେ । କାଞ୍ଚନୀ ରାଜତୀ ତାମ୍ରୀ ପାର୍ଥିଵୀ ଶୈଲଜା ସ୍ମୃତା । । ୨ ଵାର୍କ୍ଷୀ ଚାଲେଖ୍ଯକା ଚେତି ମୂତିସ୍ଥାନାନି ସପ୍ତ ଵୈ । ଵାର୍କ୍ଷୀଵିଧାନଂ ତେ ଵୀର ଵର୍ଣଯିଷ୍ଯାମ୍ଯଶେଷତଃ । । ୩ କର୍ତ୍ରନୁକୂଲେ ଦିଵସେ ସଂଵତ୍ସରଵିଶୋଧିତେ । ଶୁଭୈର୍ନିମିତ୍ତୈଃ ଶକୁନୈଃ ପ୍ରସ୍ଥାନୈଶ୍ଚ ଵନଂ ଵିଶେତ୍ । । ୪ କ୍ଷୀରିଣୋ ଵର୍ଜିତାଃ ସର୍ଵେ ଦୁର୍ବଲାସ୍ତେ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଚତୁଷ୍ପଥେଷୁ ନ ଗ୍ରାହ୍ଯା ଯେ ଚ ପୁତ୍ରକଵୃକ୍ଷକାଃ
କାଠ ଚୟନ ବିବରଣା ।
୫ ଦେଵତାଯତନସ୍ଥା ଯେ ତଥା ଵଲ୍ମୀକସମ୍ଭଵା । ଉତ୍କୀର୍ଣା ଦେଵତା ଯେଷୁ ଚୈତ୍ଯଵୃକ୍ଷାଶ୍ଚ ଯେ ସ୍ମୃତାଃ । । ୬ ଶ୍ମଶାନଭୂମିଜା ଯେ ଚ ପକ୍ଷିଣାଂ ନିଲଯାଶ୍ଚ ଯେ । ସକୋଟରାଶ୍ଚ ଯେ ଵୃକ୍ଷାଃ ଶୁଷ୍କାଗ୍ରା ଯେ ଚ ପାଦପାଃ । । ୭ ଶସ୍ତ୍ରେଣ ନିହତା ଯେ ଚ କୁଞ୍ଜରାଶାସ୍ତଥା କୃତାଃ । ସାମାଦ୍ଯାଃ ସରୁଜୋଽଧଶ୍ଚ ଵ୍ଯାଧିନଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ । । ୮ ଅକାଲେ ପୁଷ୍ପିତା ଯେ ଚ କାଲେ ତେ ଚ ଵିଵର୍ଜିତାଃ । ଶୀର୍ଣପର୍ଣାଶ୍ଚ ତରଵୋ ରକ୍ଷୋଧ୍ଵାଂକ୍ଷନିଷେଵିତାଃ । । ଏକଶାଖାତିଶାଖାଶ୍ଚ ତ୍ରିଶାଖାଶ୍ଚ ତଥାଧମାଃ । । ୯ ମଧୂକୋ ଦେଵଦାରୁଶ୍ଚ ଵୃକ୍ଷରାଜଶ୍ଚ ଚନ୍ଦନଃ । ବିଲ୍ଵଶ୍ଚାମ୍ରାତକଶ୍ଚୈଵ ଖଦିରୋଥାଞ୍ଜନସ୍ତଥା । । 1.131.୧୦ ନିମ୍ବଃ ଶ୍ରୀପର୍ଣଵୃକ୍ଷଶ୍ଚ ପନସଃ ସରଲୋଽର୍ଜ୍ଜୁନଃ । ରକ୍ତଚନ୍ଦନପର୍ଯନ୍ତାଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ସ୍ଯୁଃ ପ୍ରତିମାଦ୍ରୁମାଃ । । ୧୧ ଵର୍ଣାନାମାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ଵୃକ୍ଷୌ ପ୍ରକୀର୍ତିତୌ । ନିମ୍ବାଦ୍ଯାଃ ସର୍ଵଵର୍ଣାନାଂ ଵୃକ୍ଷା ସାଧାରଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୧୨ କଥ୍ଯମାନାନ୍ଵିଶେଷେଣ ଶୃଣୁ ଵୀର ତଥାପରାନ୍ । ସୁରଦାରୁଃ ଶମୀ ଚୈଵ ମଧୂକଶ୍ଚନ୍ଦନସ୍ତଥା । । ଏତେ ଵୈ ତରଵସ୍ତାତ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଶୁଭାଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୧୩ କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ ଚ ତଥାରିଷ୍ଟଃ ଖଦିରସ୍ତିନ୍ଦୁକସ୍ତଥା । ଅଶ୍ଵତ୍ଥଶ୍ଚ ତଥା ସାମ୍ବ ଦ୍ରୁମଃ କରକତଃ ଶୁଭଃ । । ୧୪ ଵୈଶ୍ଯାନାଂ ତଦ୍ଵଦେଵ ସ୍ଯୁଃ ଖଦିରଶ୍ଚନ୍ଦନସ୍ତଥା । ପୁଣ୍ଯାଶ୍ଚ ତରଵଶ୍ଚୈତେ ଶୁଭଦାସ୍ତୁ ତଥୈଵ ଚ । । ୧୫ କେସରଃ ସର୍ଜକଶ୍ଚାମ୍ରଃ ଶାଲଵୃକ୍ଷସ୍ତଥେତରଃ । ଏତେ ଵୈ ତରଵଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ଶୁଭଦାଯକାଃ । । ୧୬ ଲିଙ୍ଗଂ ଚ ପ୍ରତିମାଂ ଚୈଵମଵସ୍ଥାପ୍ଯ ଯଥାଵିଧି । ଵୃକ୍ଷଂ ଚାଭିମତଂ ଗତ୍ଵା ପୂଜଯେଦ୍ବଲିପୁଷ୍ପକୈଃ । । ୧୭ ଶୁଚୌ ଦେଶେ ଵିଵିକ୍ତେ ଚ କେଶାଂଗାରଵିଵର୍ଜିତେ । ପ୍ରାଗୁଦକ୍ସୂଚକେ ଦେଶେ ଲୋକକଷ୍ଟଵିଵର୍ଜିତେ । । ୧୮ ଵିସ୍ତୀର୍ଣସ୍କନ୍ଧଵିଟପଃ ଷତ୍ରଵାନୃଜୁଵୃଦ୍ଧିଗଃ । ଆତଙ୍କହୀନୋ ଵିଵଶଃ ସତ୍ତ୍ଵକ୍ପର୍ଣଃ ଶୁଭସ୍ତଥା । ୧୯ ସ୍ଵେନୈଵ ପତିତା ଯେ ଚ ହସ୍ତିଭିଃ ପାତିତାସ୍ତଥା । ଶୁକ୍ଲାଶ୍ଚ ଵହ୍ନିଦଗ୍ଧାଶ୍ଚ ପକ୍ଷିଭିଶ୍ଚାପି ଵର୍ଜିତାଃ । । 1.131.୨୦ ତରଵୋ ଵର୍ଜନୀଯାଶ୍ଚ ଗ୍ରହୀତଵ୍ଯାଃ ଶୁଭା ଦ୍ରୁମାଃ । ସ୍ନିଗ୍ଧରୂପାଃ ସପର୍ଣାଶ୍ର ସପୁଷ୍ପାଃ ସଫଲାସ୍ତଥା । । ୨୧ ତେଷାଂ ତୁ ଗ୍ରହଣଂ ଚାଷ୍ଟମାସେଷୁ କାର୍ତ୍ତିକାଦିଷୁ । ଭୂତ୍ଵା ଶୁଭଦିନେ ଚୈଵ ସୋପଵାସୋଽଧିଵାସଯେତ୍ । । ୨୨ ସମନ୍ତାଦୁପଲିପ୍ଯାଥ ତସ୍ଯାଧସ୍ତାଦ୍ଵସୁନ୍ଧରାମ୍ । ଗାଯତ୍ର୍ଯା ପରିପୂତେନ ପରିତଃ ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯ ଵାରିଣା । । ୨୩ ଶୁକ୍ଲେ ଚ ପରିଧୂତେ ଚ ପରିଧାଯ ଚ୧ ଵାସସୀ । ପୂଜଯେଦ୍ଗନ୍ଧମାଲ୍ଯୈଶ୍ଚ ସଧୂପବଲିକର୍ମଭିଃ । । ୨୪ ତତଃ କୁଶୈଃ ପରିସ୍ତୀର୍ଣେ ହୁତ୍ଵାଗ୍ନୌ ତସ୍ଯ ଚାନ୍ତିକେ । ଦେଵଦାରୁସମିଦ୍ଭିଶ୍ଚ ମନ୍ତ୍ରେଣାନେନ ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ । । ୨୫ ଓଁ ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସୁଵରିତି ତତୋ ଵୃକ୍ଷଂ ଚ ପୂଜଯେତ୍ । ଓଁ ପ୍ରଜାପତଯେ ସତ୍ଯସଦାଯ ନିତ୍ଯଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠନ୍ତରାତ୍ମନ୍ତ୍ସଚରାଚରାତ୍ମନ୍ । । ସାନ୍ନିଧ୍ଯମସ୍ମିନ୍କୁରୁ ଦେଵ ଵୃକ୍ଷେ ସୂର୍ଯାଵୃତଂ ମଣ୍ଡଲମାଵିଶେଶ୍ଚ ନମଃ । । ୨୬ ନାରଦ ଉଵାଚ ଏଵଂ ସମ୍ପୂଜଯିତ୍ଯା ତୁ ଵାକ୍ଯୈସ୍ତଂ ପରିସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍ । ଵୃକ୍ଷଲୋକସ୍ଯ ଶାନ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ଗଚ୍ଛ ଦେଵାଲଯଂ ଶୁଭମ୍ । । ୨୭ ଦେଵ ତ୍ଵଂ ସ୍ଥାସ୍ଯସେ ତତ୍ର ଚ୍ଛେଦଦାହଵିଵର୍ଜିତଃ । କାଲେ ଧୂପପ୍ରଦାନେନ ସପୁଷ୍ପୈର୍ବଲିକର୍ମଭିଃ । । ୨୮ ଲୋକାସ୍ତ୍ଵାଂ ପୂଜଯିଷ୍ଯନ୍ତି ତତୋ ଯାସ୍ଯସି ନିର୍ଵୃତିମ୍ । ଵୃକ୍ଷମୂଲେ କୁଠାରଂ ତୁ ଧୂପମାଲ୍ଯୈଃ ପ୍ରପୂଜ୍ଯ ଚ । । ୨୯ ପୂର୍ଵତସ୍ତୁ ଶିରଃ କୃତ୍ଵା ସ୍ଥାପନୀଯଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ପରମାନ୍ନମୋଦକୌଦନପଲପୂପିକାଦିଭିର୍ଭକ୍ଷ୍ଯୈଃ । । 1.131.୩୦ ମଦ୍ଯୈଃ କୁସୁମୈର୍ଧୂପୈର୍ଗନ୍ଧୈଶ୍ଚ ତରୁଂ ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ । ସୁରପିତୃପିଶାଚରାକ୍ଷସଭୁଜଙ୍ଗସୁରଗଣଵିନାଯକାଦ୍ଯାନାମ୍ । । ୩୧ କୃତ୍ଵା ପୂଜାଂ ରାତ୍ରୌ ଵୃକ୍ଷଂ ସଂସ୍ପୃଶ୍ଯ ଚ ବ୍ରୂଯାତ୍ । । ୩୨ ଅର୍ଚାସୁ ଦେଵଦେଵ ତ୍ଵଂ ଦେଵୈଶ୍ଚ ପରିକଲ୍ପିତଃ । ନମସ୍ତେ ଵୃକ୍ଷ ପୂଜେଯଂ ଵିଧିଵତ୍ପରିଗୃହ୍ଯତାମ୍ । । ୩୩ ଯାନୀହ ଭୂତାନି ଵସନ୍ତି ତାନି ବଲିଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଵିଧିଵତ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତମ୍ । ଅନ୍ଯତ୍ର ଵାସଂ ପରିକଲ୍ପଯନ୍ତୁ କ୍ଷମନ୍ତୁ ତେ ଚାଦ୍ଯ ନମୋଽସ୍ତୁ ତେଭ୍ଯଃ । । ୩୪ ପ୍ରଭାତାଯାଂ ତୁ ଶର୍ଵର୍ଯାଂ ପୁନଃ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ତଂ ନଗମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯସ୍ତତୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ଭୋଜକେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣାମ୍ । । ଛିନ୍ଦ୍ଯାଦ୍ଵନସ୍ପତୀଂସ୍ତଜ୍ଜ୍ଞୈସ୍ତୈ କୃତସ୍ଵସ୍ତିଵାଚନୈଃ । । ୩୫ ପୂର୍ଵସ୍ଯାଂ ଦିଶି ପାତୋଽସ୍ଯ ଐଶାନ୍ଯାଂ ଚାପି ଯୋ ଭଵେତ୍ । ଅଥଵା ଉତ୍ତରସ୍ଯାଂ ତୁ ତଥା ଛିନ୍ଦ୍ଯାତ୍ତୁ୧ ନାନ୍ଯଥା । । ୩୬ ଐନ୍ଦ୍ର୍ଯୈଶାନ୍ଯୋରୁଦୀଚ୍ଯାଂ ଚଃ ପାତସ୍ତିସୃଷୁ ଶସ୍ଯତେ । ନୈର୍ଋତ୍ଯାଗ୍ନେଯଯାମ୍ଯାସୁ ଦିକ୍ଷୁ ପାତୋ ନ ଶୋଭନଃ । । ଵାଯଵ୍ଯାଂ ଚୈଵ ଵାରୁଣ୍ଯାଂ ତସ୍ଯ ପାତସ୍ତୁ ମଧ୍ଯମଃ । । ୩୭ ଯସ୍ଯ ବାହ୍ଯସ୍ଥିତା ଶାଖା ଦିକ୍ଷୁ ନଷ୍ଟା ଚତସୃଷୁ । ଵାସ୍ତୁପୂର୍ଵଂ ତତଃ ସ୍ଥିତ୍ଵା ତତଃ ପଶ୍ଚାଦଵସ୍ଥିତା । । ୩୮ ଅଵିଲଗ୍ନମଶବ୍ଦଂ ତୁ ପତନଂ ତୁ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଉତ୍ପଦ୍ଯେଦ୍ଦ୍ଵିଦଲଂ ଯସ୍ଯ ଦ୍ରାଵଶ୍ଚ ମଧୁରୋ ଭଵେତ୍ । । ୩୯ ସର୍ପିସ୍ତୈଲଂ କ୍ଷରେଦ୍ଯସ୍ଯ ପାଦପଂ ତଂ ଵିଵର୍ଜଵେତ୍ । ଶୁଭଦଂ ଯଦୁଶାର୍ଦୂଲ ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ କଥଯେ ଶୁଚି । । 1.131.୪୦ ଵୃକ୍ଷଂ ପ୍ରଭାତେ ସଲିଲୈର୍ନିଷିକ୍ତଂ ପୂର୍ଵୋତ୍ତରସ୍ଯାଂ ଦିଶି ସନ୍ନିକୃତ୍ଯ । ମଧ୍ଵାଜ୍ଯଦିଗ୍ଧେନ କୁଠାରକେଣ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଂ ଶୋଷମଭିପ୍ରହଣ୍ଯାତ୍ । । ୪୧ ପୂର୍ଵୋତ୍ତରେଽପ୍ଯୁତ୍ତରଦିଗ୍ଵିଭାଗେ ପାତେ ଯଦା ଵୃଦ୍ଧିକରସ୍ତଦା ସ୍ଯାତ୍ । ଆଗ୍ନେଯକୋଣକ୍ରମଶୋଽଗ୍ନିଦାହ ଉଗ୍ରୋଗ୍ରରୋଗାଃ ସୁଧନକ୍ଷଯଶ୍ଚ । ।୪୨ ଗାରୁଡେ ଦିଶି ପାଷାଣଂ କପୋତୋ ଗୃହଗୋଧିକା । ସିତଵର୍ଣଂ ଜଲଂ ଜ୍ଞେଯମଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଭଂ ଭଵେତ୍କୃମିଃ । । ଦୋଷୈରେତୈର୍ଵିନିର୍ମୁକ୍ତଂ ମୁଦା କାଲଂ ସମୁଦ୍ଧରେତ୍ । । ୪୩ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଦାରୁପରୀକ୍ଷାଵର୍ଣନଂ ନାମୈକତ୍ରିଂଶଦଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଶ୍ରୀସୂର୍ଯପ୍ରତିମାଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ହନ୍ତ ତେ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ପ୍ରତିମାଲକ୍ଷଣଂ ପରମ୍ । ଵଚ୍ମି ତେ ଯଦୁଶାର୍ଦୂଲ ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ । । ୧ ଏକହସ୍ତା ଦ୍ଵିହସ୍ତା ଵା ତ୍ରିହସ୍ତା ଵା ପ୍ରମାଣତଃ । ତଥା ସାର୍ଦ୍ଧତ୍ରିହସ୍ତା ଚ ସଵିତୁଃ ପ୍ରତିମା ଶୁଭା । । ୨ ପ୍ରସାଦାଦ୍ଦ୍ଵାରତୋ ଵାପି ପ୍ରମାଣଂ ଚ ପ୍ରକଲ୍ପିତମ୍ । ତଦ୍ଵତ୍ପ୍ରଯାଣଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସତତଂ ଶୁଭମିଚ୍ଛତା । । ୩ ଏକହସ୍ତା ଭଵେତ୍ସୌମ୍ଯା ଦ୍ଵିହସ୍ତା ଧନଧାନ୍ଯଦା । ତ୍ରିହସ୍ତା ପ୍ରତିମା ଭାନୋଃ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦା ସ୍ମୃତା । । ୪ ସାର୍ଧତ୍ରିହସ୍ତା ପ୍ରତିମା ସୁଭିକ୍ଷକ୍ଷେମକାରିଣୀ । ଅଗ୍ରେ ମଧ୍ଯେ ଚ ମୂଲେ ଚ ପ୍ରତିମା ସର୍ଵତଃ ସମା । । ଗାନ୍ଧର୍ଵୀ ସା ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ଧନଧାନ୍ଯାଵହା ସ୍ମୃତା । । ୫ ଦେଵାଗାରସ୍ଯ ଯଦ୍ଦ୍ଵାରଂ ତସ୍ମାଦଷ୍ଟାଂଶମୁଦ୍ଯତା । ଵିଭାଗୈଃ ପିଣ୍ଡିକାଃ କାର୍ଯା ଦ୍ଵୌ ଭାଗୌ ପ୍ରତିମା ଭଵେତ୍ । । ୬ ଅଙ୍ଗୁଲୈଶ୍ଚ ତଥା ମୂର୍ତିଶ୍ଚତୁରଶୀତିସଂମିତୈଃ । ଵିସ୍ତାରାଯାମତଃ କାର୍ଯା ଵଦନଂ ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲମ୍ । । ୭ ମୁଖାତ୍ତ୍ରିଭାଗୈଶ୍ଚିବୁକଂ ଲଲାଟଂ ନାସିକା ତଥା । କର୍ଣୌ ନାସିକଯା ତୁଲ୍ଯୌ ପାଦୌ ଚାନିଯତୌ ତଯୋଃ । । ୮ ନଯନେ ଦ୍ଵ୍ଯଂଗୁଲେ ସ୍ଯାତାଂ ତ୍ରିଭାଗା ତାରକା ଭଵେତ । ତୃତୀଯତାରକାଭାଗାତ୍କୁର୍ଯାଦ୍ଦୃଷ୍ଟିଂ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । । ୯ ଲଲାଟମସ୍ତକୋତ୍ସେଧଂ କୁର୍ଯାତ୍ତତ୍ସମମେଵ ଚ । ପରିଣାହସ୍ତୁ ଶିରସୋ ଭଵେଦ୍ଦ୍ଵାଵିଂଶଦଙ୍ଗୁଲଃ । । 1.132.୧୦ ତୁଲ୍ଯା ନାସିକଯା ଗ୍ରୀଵା ମୁଖେନ ହଦଯାଂତରମ୍ । ମୁଖମାତ୍ରା ଭଵେନ୍ନାଭିସ୍ତତୋ ମେଢ୍ରମନନ୍ତରମ୍ । । ମୁଖଵିସ୍ତାରଣମୁରସ୍ତତୋଽର୍ଦ୍ଧଂ ତୁ କଟିଃ ସ୍ମୃତା । । ୧୧ ବାହୂ ପ୍ରଵାହତୁଲ୍ଯୌ ତୁ ଊରୂ ଜଙ୍ଘେ ଚ ତତ୍ସମେ । ଗୁଲ୍ଫାଧସ୍ତାତ୍ତୁ ପାଦଃ ସ୍ଯାଦୁଚ୍ଛ୍ରିତଶ୍ଚତୁରଙ୍ଗୁଲଃ । । ୧୨ ଷଡଙ୍ଗୁଲସୁଵିସ୍ତାରସ୍ତସ୍ଯାଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଙ୍ଗୁଲତ୍ରଯମ୍ । ପ୍ରଦେଶିନୀ ଚ ତତ୍ତୁଲ୍ଯା ହୀନା ଶେଷା ନଖୈର୍ଯୁତାଃ । । ୧୩ ଚତୁର୍ଦଶାଙ୍ଗୁଲଃ ପାଦ ଆଯାମାତ୍ପରିକୀର୍ତିତଃ । ଏଵଂ ଲକ୍ଷଣସଂଯୁକ୍ତା ପ୍ରତିମାର୍ଚ୍ଯା ଭଵେତ୍ସଦା । । ୧୪ ଅଂସୌ ହରେସ୍ତଥୈଵୋରୂ ଲଲାଟଂ ଚ ସନାସିକମ୍ । ନିଯତେ ନଯନେ ଗଣ୍ଡୌ ମୂର୍ତେଃ କୁର୍ଯାତ୍ସମୁନ୍ନତେ । । ୧୫ ଵିଶାଲଧଵଲାଵାମପକ୍ଷ୍ମଲାଯତଲୋଚନେ । ସସ୍ମିତାନନପଦ୍ମସ୍ଯ ଚାରୁବିମ୍ବାଧରସ୍ତଥା । । ୧୬ ରତ୍ନପ୍ରୋଦ୍ଭାସିମୁକୁଟକଟକାଙ୍ଗଦହାରଵାନ୍ । ଅଵ୍ଯଙ୍ଗପଦମଧ୍ଯାଦିସମାଯୋଗୋଽପି ଶୋଭିତଃ । । ୧୭ ସୁପ୍ରଭୋ ମଣ୍ଡଲଶ୍ଚାରୁର୍ଵିଚିତ୍ରମଣିକୁଣ୍ଡଲଃ । କରାଭ୍ଯାଂ କାଞ୍ଚନୀଂ ମାଲାଂ ପ୍ରୋଦ୍ଵହନ୍ସସରୋରୁହାମ୍ । । ୧୮ ଏଵଂ ଲକ୍ଷଣସଂଯୁକ୍ତାଂ କାରଯେଦୀହିତପ୍ରଦାମ୍ । ପ୍ରଜାଭ୍ଯଶ୍ଚ ସଦା ଭାନୁଃ ଶିଵାରୋଗ୍ଯାଭଯପ୍ରଦଃ । । ୧୯ ଅଲ୍ପାଙ୍ଗାଯାଂ ନୃପଭଯଂ ହୀନାଙ୍ଗାଯାମକଲ୍ପତା । ଖାତୋଦର୍ଯାଂ ଚ କ୍ଷୁତ୍ପୀଡା କୃଶାଯାଂ ତୁ ଦରିଦ୍ରତା । । 1.132.୨୦ ସକ୍ଷତାଯାଂ ଭଯଂ ଶସ୍ତ୍ରାତ୍ସ୍ଫୁଟିତା ମୃତ୍ଯୁକାରିଣୀ । ଦକ୍ଷିଣାଵନତାଯାଂ ତୁ ଶଶ୍ଵଦାଯୁଃ କ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍ । । ୨୧ ଉତ୍ତରାଵନତାଯାଂ ତୁ ଵିଯୋଗୋ ଭଵତି ଧ୍ରୁଵମ୍ । ନାଲୋକ୍ଯା ନାପ୍ଯନାଲୋକ୍ଯା ରକ୍ଷ୍ଯାମୂର୍ତିଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । । ୨୨ ତସ୍ମାଦ୍ଭାସ୍କରଭକ୍ତେନ ଲୋକଦ୍ଵଯହିତୈଷିଣା । ତନ୍ମୂର୍ତେଶ୍ଚାଦରଃ କାର୍ଯସ୍ତଦଧୀନାସ୍ତୁ ସମ୍ପଦଃ । । ୨୩ ଶିରୋରୁଗଣ୍ଡଵଦନୈଃ ସର୍ଵାଙ୍ଗାଵଯଵୈସ୍ତଥା । ଏଵଂ ଲକ୍ଷଣସଂପୂର୍ଣା ପ୍ରତିମା ଭଵତେ ଶୁଭା । । ୨୪ ନାସାଲଲାଟଜଙ୍ଘୋରୁଦଣ୍ଡଵକ୍ଷୋଭିରନ୍ଵିତା । କୁର୍ଯାଦାଦିତ୍ଯଵେଷଂ ତୁ ଗୂଢପାଦୋଦରଂ ତଥା । । ୨୫ କମଲୋଦରକାନ୍ତିନିଭଃ କଞ୍ଚୁକଗୁପ୍ତଃ ପ୍ରସନ୍ନମୁଖଃ । ରକ୍ତୋତ୍ପଲପ୍ରଭାମଣ୍ଡଲଶ୍ଚ କର୍ତୁଃ ଶୁଭଂ କରୋତ୍ଯର୍କଃ । । ୨୬ କୁଣ୍ଡଲଭୂଷିତଵଦନଃ ପ୍ରଲମ୍ବହାରୋଽପି ଗୃହଵୃତ୍ତଃ । ନୃପତିଭଯଂ ଵ୍ଯଙ୍ଗାଯାଂ ହୀନାଙ୍ଗାଯାମକଲ୍ପନା କର୍ତୁଃ । । ୨୭ ଖାତୋଦର୍ଯାଂ କ୍ଷୁଦ୍ଭଯମର୍ଥଵିନାଶଃ କୃଶାଙ୍ଗାଯାମ୍ । ମରଣଂ ତୁ ସକ୍ଷତାଯାଂ ଶସ୍ତ୍ରନିପାତେନ ନିର୍ଦିଶେତ୍କର୍ତୁଃ । । ୨୮ ଵାମୋନ୍ନତା ତୁ ପତ୍ନୀଂ ଦକ୍ଷିଣାଵନତା ହିନସ୍ତ୍ଯାଯୁଃ । ଅନ୍ଧତ୍ଵମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଦୃଷ୍ଟିଃ କରୋତି ଚିନ୍ତାମଧୋମୁଖୀ ଦୃଷ୍ଟିଃ । । ୨୯ ସର୍ଵପ୍ରତିମାସ୍ଵେଵଂ ଶୁଭାଶୁଭଂ ଭାସ୍କରେଣୋକ୍ତମ୍ । ବ୍ରହ୍ମା କମଣ୍ଡଲୁକରଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖଃ ପଙ୍କଜସ୍ଥଶ୍ଚ । । ୩୦ ସ୍କନ୍ଦଃ କୁମାରରୂପଃ ଶକ୍ତିଧରୋ ବର୍ହିକେତୁଶ୍ଚ । ଶୁକ୍ଲଶ୍ଚତୁର୍ଵିଷାଣୋ ଦ୍ଵିପୋ ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଵଜ୍ରପାଣିତ୍ଵମ୍ । । ୩୧ ତିର୍ଯଗୂର୍ଧ୍ଵଲଲାଟସଂସ୍ଥଂ ତୃତୀଯମପି ଲୋଚନଂ ଚିହ୍ନମ୍ । । ୩୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ଶ୍ରୀସୂର୍ଯପ୍ରତିମାଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନଂ ନାମ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଵିଶ୍ଵରୂପଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ତତୋଽଧିଵାସନଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା । ଐଶାନ୍ଯାଂ ଦିଶି ଵୈ କୁର୍ଯାଦଧିଵାସନମଣ୍ଡପମ୍ । । ୧ ଚତୁସ୍ତୋରଣସମ୍ପନ୍ନଂ ସର୍ଵାଭରଣସଂଯୁତମ୍ । ଦିଶାସୁ ଵିଦିଶାସ୍ଵେଵ ପତାକାଭିସ୍ତୁ ଭୂଷିତମ୍ । । ୨ ଆଗ୍ନେଯ୍ଯାଂ ଦିଶି ରକ୍ତାଃ ସ୍ଯୁଃ କୃଷ୍ଣାଃ ସ୍ଯୁର୍ଯାମ୍ଯନୈର୍ଋତେ । ଶ୍ଵେତା ଦିଶ୍ଯପରସ୍ଯାଂ ତୁ ଵାଯଵ୍ଯାମେଵ ପାଣ୍ଡୁରା । । ୩ ଚିତ୍ରା ଚୋତ୍ତର ପାର୍ନ୍ଯେ ତୁ ପୀତା ପୂର୍ଵୋତ୍ତରେ ତଥା । ଶ୍ରିଯମାଯୁର୍ଜଯଂ ଚୈଵ ବଲଂ ଯଶୋ ଯଦୂତ୍ତମ । । ୪ ଦଦାତି ସା ଵୀର କୃତା ସମ୍ପଦର୍ଧେ ନ ସଂଶଯଃ । ହିତାଯ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ମୃଣ୍ମଯୀ ପ୍ରତିମା ଭଵେତ୍ । । ୫ ସୁଭିକ୍ଷକ୍ଷେମଦା ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵା ମଣିମଯୀକୃତା । ଗାଙ୍ଗେଯା୧ ପୁଷ୍ଟିଦା ରୌପ୍ଯା ସ୍ଯାଦ୍ଵୈ କୀର୍ତିପ୍ରଵର୍ତିନୀ । । ୬ ପ୍ରଜାଵୃଦ୍ଧିଂ ତାମ୍ରମଯୀଂ କୁର୍ଯାନ୍ନିତ୍ଯମସଂଶଯଃ । ଭୂମେର୍ଲାଭଂ ତୁ ଵିପୁଲଂ କୁର୍ଯାଦଶ୍ମମଯୀ ସଦା । । ୭ ପ୍ରଧାନପୁରୁଷଂ ହନ୍ତି ତ୍ରପୁଲୋହମଯୀ ସଦା । ସର୍ଵଦେଵମଯସ୍ଯୈଵମର୍ଚା କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । । ୮ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ ସର୍ଵଦେଵମଯତ୍ଵଂ ହି ବ୍ରୂହି ମେ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତୁ । ସର୍ଵଦେଵମଯୋ ହ୍ଯେଷ କଥଂ ନାରଦ କଥ୍ଯତେ । । ୯ ନାରଦ ଉଵାଚ ସାଧୁ ସାମ୍ବ ମହାବାହୋ ଶୃଣୁ ମେ ପରମଂ ଵଚଃ । ବୁଧସୋମୌ ସ୍ମୃତୌ ନେତ୍ରେ ଲଲାଟେ ଚେଶ୍ଵରଃ ସ୍ଥିତଃ । । 1.133.୧୦ ସୁରଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ ଶିରସ୍ତସ୍ଯ କପାଲେଽସ୍ଯ ବୃହସ୍ପତିଃ । ଏକାଦଶେ ତଥା ରୁଦ୍ରାଃ କଣ୍ଠମସ୍ଯ୨ ସମାଶ୍ରିତାଃ । । ୧୧ ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଗ୍ରହାଶ୍ଚୈଵ ଦଶନେଷୁ ସମାଶ୍ରିତାଃ । ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ଚ ଦେଵସ୍ଯ ଓଷ୍ଠସମ୍ପୁଟକେ ସ୍ଥିତୌ । । ୧୨ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରମଯୀ ଦେଵୀ ଜିହ୍ଵାଯାଂ ଚ ସରସ୍ଵତୀ । ଦିଶଶ୍ଚ ଵିଦିଶଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵାଃ ଶ୍ରୋତ୍ରେଷୁ ସଂସ୍ଥିତାଃ । । ୧୩ ବ୍ରହ୍ମେନ୍ଦ୍ରୌ ତାଲୁଦେଶେ ତୁ ସ୍ଥିତୌ ଦେଵୈଶ୍ଚ ପୂଜିତୌ । ଆଦିତ୍ଯା ଦ୍ଵାଦଶ ଵିଭୋଭ୍ରୁର୍ଵୋର୍ମଧ୍ଯେ ସମାଶ୍ରିତାଃ । । ୧୪ ଋଷଯୋ ରୋମକୂପେଷୁ ସମୁଦ୍ରା ଜଠରେ ସ୍ଥିତାଃ । ଯକ୍ଷକିନ୍ନରଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ପିଶାଚା ଦାନଵାସ୍ତଥା । । ୧୫ ରାକ୍ଷସାଶ୍ଚ ଗଣାଃ ସର୍ଵେ ହୃଦଯେ ସ୍ଯୁଃ ସ୍ଥିତାଃ ରଵେଃ । ନଦ୍ଯୋ ବାହୁଗତାଶ୍ଚୈଵ ନଗାଃ କକ୍ଷାନ୍ତରେ ସ୍ଥିତାଃ । । ୧୬ ପୃଷ୍ଠମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତୋ ମେରୁଃ ସ୍ତନଯୋରନ୍ତରେ କୁଜଃ । ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଧର୍ମରାଜଃ ସ୍ଥିତୋ ଵୈ ନାଭିମଣ୍ଡଲେ । । ୧୭ କଟିଦେଶେ ପୃଥିଵ୍ଯାଦ୍ଯା ଲିଙ୍ଗେ ସୃଷ୍ଟିଃ ସମାଶ୍ରିତା । ଜାନୁନୀ ଚାଶ୍ଵିନୀଦେଵାଵୂରୂ ତସ୍ଯାଚଲା ସ୍ମୃତାଃ । । ୧୮ ସପ୍ତ ପାତାଲଲୋକାସ୍ତୁ ନଖମଧ୍ଯେ ସମାଶ୍ରିତାଃ । ସସାଗରଵନା ପୃଥ୍ଵୀ ପାଦମଧ୍ଯେଽସ୍ଯ ଵର୍ତତେ । । ୧୯ ଦେଵଃ କାଲାଗ୍ନିରୁଦ୍ରୋ ଯୋ ଦନ୍ତାନ୍ତେଷୁ ସମାଶ୍ରିତଃ । ସର୍ଵଦେଵମଯୋ ଭାନୁଃ ସର୍ଵଦେଵାତ୍ମକସ୍ତଥା । । 1.133.୨୦ ଵ୍ଯଂଗେଷୁ ଵାଯଵଶ୍ଚୈଵ ଲୋକାଲୋକଂ ଚରାଚରମ୍ । ଵ୍ଯାପ୍ତଂ କର୍ମଶରୀରେଣ ଵାଯୁନା ତସ୍ଯ ଵୈ ଵିଭୋଃ । । ୨୧ ସ ଏଷ ଭଗଵାନର୍କୋ ଭୂତାନୁଗ୍ରହଣେ ସ୍ଥିତଃ । ଏତତ୍ତେ ପରମଂ ଜ୍ଞାନମେତତ୍ତେ ପରମଂ ପଦମ୍ । । ୨୨ ତସ୍ଯ ସ୍ଥାନଵିଭାଗେନ ପ୍ରତିମାସ୍ଥାପନଂ ଯଥା । ତତ୍ତେ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥୋକ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ପୁରା । । ୨୩ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ପ୍ରତିମାପ୍ରତିଷ୍ଠାକଲ୍ପେ ଵିଶ୍ଵରୂପଵର୍ଣନଂ ନାମ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଦଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବିଶ୍ୱରୂପ ବିବରଣା ।
ମଣ୍ଡଲଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ପ୍ରତିପଚ୍ଯ ଦ୍ଵିତୀଯା ଚ ଚତୁର୍ଥୀ ପଞ୍ଚମୀ ତଥା । ଦଶମୀ ତ୍ରଯୋଦଶୀ ଚୈଵ ପୌର୍ଣମାସୀ ଚ କୀର୍ତିତା । । ୧ ସୋମୋ ବୃହସ୍ପତିଶ୍ଚୈଵ ଶୁକ୍ରଶ୍ଚୈଵ ବୁଧସ୍ତଥା । ଏତେ ସୌମ୍ଯା ଗ୍ରହାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଯଜ୍ଞକର୍ମଣି । । ୨ ତ୍ରିଷୂତ୍ତରାସୁ ରେଵତ୍ଯାମଶ୍ଵିନ୍ଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମଭେ ତଥା । ପୁନର୍ଵସ୍ଵୋସ୍ତଥା ହସ୍ତେ ଵାସଵେ୧ ଶ୍ରଵଣେଽଥଵା । । ଭରଣ୍ଯାଂ ଚୈଵ ନକ୍ଷତ୍ରେ ଭାନୋଃ୧ ସ୍ଥାପନମୁତ୍ତମମ୍ । । ୩ ଶୋଧଯିତ୍ଵା ତୁ ଵୈ ଭୂମିଂ ତୁଷକେଶଵିଵର୍ଜିତାମ୍ । ଵାଲୁକାଙ୍ଗାରପାଷାଣାସ୍ଥିଵିହୀନାଂ ଵିଶୋଧ୍ଯ ତୁ । । ୪ ଚତୁର୍ହସ୍ତସମାଯୁକ୍ତା ଵେଦୀ ଵିସ୍ତରତୋ ରଵେଃ
ମଣ୍ଡଳ ବିଧିର ବିବରଣା ।
୫ ମଣ୍ଡପସ୍ତୁ ପ୍ରମାଣେନ ଦଶହସ୍ତଃ ସମଂତତଃ । ମଣ୍ଡଲଂ ଵୃକ୍ଷଶାଖାଭିଃ କାରଯେଦ୍ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । । ୬ ନଦୀସଙ୍ଗମତୀରୋତ୍ଥାଂ ମୃତ୍ତିକାଂ ଚ ସମାନଯେତ୍ । ଉପଲିପ୍ଯ ତତୋ ଭୂମିଂ କାରଯେତ୍କୁଣ୍ଡମୁତ୍ତମମ୍ । । ୭ ଚତୁରସ୍ରଂ ଶ୍ରିଯା ଯୁକ୍ତଂ ପୂର୍ଵଂ କୁଣ୍ଡଂ ତୁ କାରଯେତ୍ । ଦକ୍ଷିଣେ ଚାର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵାରୁଣ୍ଯାଂ ଦିଶି ଵର୍ତୁଲମ୍ । । ୮ ପଦ୍ମାକାରଂ ତୁ ଵୈ କୁର୍ଯାଦୁତ୍ତରେ୪ ଚ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । ତୋରଣାନି ତତଃ କୁର୍ଯାତ୍ପଞ୍ଚହସ୍ତାନି ସୁଵ୍ରତ । । ୯ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧୋଦୁମ୍ବରୌ ଚୈଵ ବିଲ୍ଵପାଲାଶମେଵ ଚ । ଅଶ୍ଵତ୍ଥଶ୍ଚ ଶମୀ ଚୈଵ ଚନ୍ଦନଶ୍ଚେତି କୀର୍ତିତାଃ । । 1.134.୧୦ ଶୁକ୍ଲଵସ୍ତ୍ରସମାଯୁକ୍ତଶ୍ଚିତ୍ରପଟ୍ଟସମନ୍ଵିତଃ । ଜପମାଲାନ୍ଵିତଃ କୁର୍ଯାତ୍ତୋରଣାନି ଵିଚକ୍ଷଣଃ । । ୧୧ ଅଗ୍ନିମୀଳେତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ଯଜେଦ୍ଵୈ ପୂର୍ଵତୋରଣମ୍ । ଇଷେତ୍ଵୋର୍ଜେତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ଯଜେଦ୍ଦକ୍ଷିଣତୋରଣମ୍ । । ୧୨ ଅଗ୍ନ ଆଯାହୀତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ପଶ୍ଚିମଂ ତୁ ସମର୍ଚଯେତ୍ । ଶଂ ନୋ ଦେଵୀତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ଯଜେଦୁତ୍ତରତୋରଣମ୍ । । ୧୩ କଲଶାଂସ୍ତୁ ସମାଦାଯ ହେମଗର୍ଭସମନ୍ଵିତାନ୍ । ଶ୍ଵେତଚନ୍ଦନପଙ୍କେନ କଣ୍ଠସ୍ଵସ୍ତିକଭୂଷଣାନ୍ । । ୧୪ ଯଵଶାଲିଶରାଵାନ୍ନଵସ୍ତ୍ରାଲଙ୍କାରଵିଗ୍ରହାନ୍ । ଆଜିଘ୍ରେତି ଚ ମନ୍ତ୍ରେଣ କଲଶାଂସ୍ତୁ ନିଵେଶଯେତ୍ । । ୧୫ ଦୁକୂଲଶ୍ଚିତ୍ରପଟ୍ଟୈଶ୍ଚ ଵେଷ୍ଟଯେତ୍ସ୍ତମ୍ଭମାଲିକାମ୍ । ଧ୍ଵଜାଦର୍ଶପତାକାଭିଶ୍ଚାମରୈସ୍ତୁ ଵିତାନକୈଃ । । ୧୬ ଶଙ୍ଖଘଣ୍ଟାନିନାଦୈଶ୍ଚ ଗେଯମଙ୍ଗଲଵାଚନୈଃ । ତୂର୍ଯଭେରୀନିନାଦୈଶ୍ଚ ଵେଦଧ୍ଵନିସମନ୍ଵିତୈଃ । । ୧୭ ପୁଣ୍ଯୈଶ୍ଚ ଜଯଶବ୍ଦୈଶ୍ଚ କାରଯେତ ମହୋତ୍ସଵମ୍ । ପତାକାଭିର୍ଵିଚିତ୍ରାଭିଃ ପୂଜାମାଲ୍ଯୋପଶୋଭିତମ୍ । । ୧୮ ଵିଚିତ୍ରସ୍ରଗ୍ଵିତାନାଢ୍ଯଂ ପ୍ରକୀର୍ଣକୁସୁମାଙ୍କୁରମ୍ । ତନ୍ମଧ୍ଯେ ତୁ କୁଶାସ୍ତୀର୍ଣେ ଦେଵାର୍ଚାଂ ସ୍ଥାପଯେଦ୍ ବୁଧଃ । । ୧୯ ପତାକାଂ ପୀତଵର୍ଣାଂ ତୁ ପୂର୍ଵେ ଶକ୍ରାଯ ଦାପଯେତ୍ । ଆଗ୍ନେଯ୍ଯାଂ ରକ୍ତଵର୍ଣାଭାଂ୧ ୨ଯମାଶାଯାଂ ଯମୋପମାନ୍ । । 1.134.୨୦ ନୀଲାଞ୍ଜନସମପ୍ରଖ୍ଯାଂ ନୈର୍ଋତ୍ଯାଂ ଚ ପ୍ରଦାପଯେତ୍ । ଵାରୁଣ୍ଯାଂ ସିତଵର୍ଣାଂ ଚ କୃଷ୍ଣାଂ ଵାଯଵ୍ଯଗୋଚରେ । । ୨୧ ହରିତାଂ ଯକ୍ଷରାଜାଯ ଐଶାନ୍ଯାଂ ସର୍ଵଵର୍ଣିକାମ୍ । ଶ୍ଵେତରକ୍ତକଚୂର୍ଣେନ ପଦ୍ମମାଲେଖଯେତ୍ତତଃ । । ୨୨ ଵୈଦ୍ଯା ଵେଦୀତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ଵେଦ୍ଯା ଆଲଭନଂ ଭଵେତ୍ । ପୂର୍ଵାଗ୍ରାନୁତ୍ତରାଗ୍ରାଂଶ୍ଚ କୁଶାନାସ୍ତୀର୍ଯ ଯତ୍ନତଃ । । ୨୩ ଯୋଗେଯୋଗେତି ମନ୍ତ୍ରେଣ କୁଶଶ୍ଚାସ୍ତରଣଂ ଭଵେତ୍ । ଶଯ୍ଯା ତତ୍ରୈଵ କର୍ତଵ୍ଯା ଦିଵ୍ଯାସ୍ତରଣସଂଯୁତା । । ୨୪ ଗଡୁକେ ଦ୍ଵେ ଵିଚିତ୍ରେ ତୁ ତନ୍ମଧ୍ଯେ ସ୍ଥାପଯେଦ୍ବୁଧଃ । ଵିଚିତ୍ରଦୀପମାଲାଭିର୍ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯାନ୍ନପାନକୈଃ । । ୨୫ ପୂପକାନ୍ସୁଵିଚିତ୍ରାନ୍ଵୈ ମୋଦକାଂଶ୍ଚ ପ୍ରଦାପଯେତ୍ । ପାଯସଂ କୃଶରଂ ଚୈଵ ଦଧ୍ଯୋଦନସମନ୍ଵିତମ୍ । । ୨୬ ଦଧି ଚନ୍ଦ୍ରସମପ୍ରଖ୍ଯଂ ଶୁଭଚ୍ଛତ୍ରଂ ଚ ଵିନ୍ଯସେତ୍ । । ୨୭ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ସୂର୍ଯପ୍ରତିଷ୍ଠାଯାଂ ମଂଡଲଵିଧିଵର୍ଣନଂ ନାମ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଦଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ପ୍ରତିଷ୍ଠାସ୍ନାନଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ନାନକର୍ମଵିଧିଂ ତଵ । ସ୍ନାପକସ୍ତୁ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵେଦପାରଗଃ । । ୧ ଅଭିଜ୍ଞଃ ସୌରଶାସ୍ତ୍ରାଣାମରୁଣୋ ଯଦୁସତ୍ତମ
ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସ୍ନାନ ବିଧିର ବିବରଣା ।
ଭୋଜକୋ ଭୋଜକୈଶ୍ଚାନ୍ଯୈର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈଶ୍ଚ ତଥା ଵୃତଃ । । ୨ ଦିଶାଭାଗେ ମଣ୍ଡଲସ୍ଯ ଈଶାନେ ଵୈ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ହସ୍ତମାତ୍ରପ୍ରମାଣଂ ତୁ ଭଦ୍ରପୀଠଂ ତୁ ଵିନ୍ଯସେତ୍ । । ୩ ହସ୍ତିନା ଶକଟେନାପି ଭକ୍ତ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମରଥେନ ଚ । ମଂଗଲୈର୍ବ୍ରହ୍ମଘୋଷୈଶ୍ଚ ଦେଵଂ ପ୍ରାସାଦମାନଯେତ୍ । । ୪ ଭଦ୍ରପୀଠଂ ସମାଦାଯ ଭଦ୍ରଂ କର୍ଣେତି ମନ୍ତ୍ରତଃ । ସୂତ୍ରଧାରସ୍ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଶୁକ୍ଲାମ୍ବରଧରଃ ଶୁଚିଃ । । ୫ ସ୍ନାପଯେତ୍କଲଶଂ ଗୃହ୍ଯ ଦେଵଦେଵଂ ଵିଭାଵସୁମ୍ । ସାମୁଦ୍ରଂ ତୋଯମାହୃତ୍ଯ ଜାହ୍ନଵଂ ଯାମୁନଂ ତଥା । । ୬ ସାରସ୍ଵତଂ ଜଲଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଚାନ୍ଦ୍ରଭାଗଂ ସସୈନ୍ଧଵମ୍ । ପୁଷ୍କରସ୍ଯ ଜଲଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଗିରିପ୍ରସ୍ରଵଣୋଦକମ୍ । । ୭ ଅନ୍ଯଦ୍ଵାପି ଶୁଚି ତୋଯଂ ନଦୀନଦତଡାଗଜମ୍ । ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ଉପାହୃତ୍ଯ କଲଶୈଃ କାଞ୍ଚନାଦିଭିଃ । । ୮ ଭୋଜକାଶ୍ଚାଷ୍ଟଭିଃ ସୂର୍ଯଂ କଲଶୈଃ ସ୍ନାପଯନ୍ତି ଵୈ । ତତସ୍ତୁ ମଣିରତ୍ନାନି ସର୍ଵବୀଜୌଷଧୀସ୍ତଥା । । ୯ ସୁଗନ୍ଧୀନି ଚ ମାଲ୍ଯାନି ସ୍ଥଲଜାନ୍ଯମ୍ବୁଜାନି ଚ । ଚନ୍ଦନାନି ଚ ମୁଖ୍ଯାନି ଗନ୍ଧାଶ୍ଚ ଵିଵିଧାସ୍ତଥା । । 1.135.୧୦ ବ୍ରାହ୍ମୀ ସୁଵର୍ଚଲା ମୁସ୍ତା ଵିଷ୍ଣୁକ୍ରାନ୍ତା ଶତାଵରୀ । ଦୂର୍ଵା ଚ ଶିବିପୁଷ୍ପୀ ଚ ପ୍ରିଯଙ୍ଗୂ ରଜନୀ ଵଚା । । ୧୧ ସମ୍ଭୃତ୍ଯୈତାଂସ୍ତୁ ସମ୍ଭାରାନ୍ସ୍ନାନକର୍ମଵିଭାଗଵିତ୍ । ବଲାଶ୍ଵତ୍ଥଶିରୀଷାଣାଂ ପଲ୍ଲଵୈଃ କୁଶସଂଯୁତୈଃ । । ୧୨ କଲଶୋପରି ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ଦଦ୍ଯାଦର୍ଘ୍ଯଂ ରଵେଃ ସଦା । କାଞ୍ଚନୈ ରାଜତୈସ୍ତାମ୍ରୈର୍ମୃଣ୍ମଯୈଃ କଲଶୈସ୍ତଥା । । ୧୩ ସାକ୍ଷତୈଃ ସହିରଣ୍ଯୈଶ୍ଚ ସର୍ଵୌଷଧିସମନ୍ଵିତୈଃ । ଗାଯତ୍ର୍ଯା ପରିପୂତୈସ୍ତୁ ଷୋଡଶୈଃ ସ୍ନାପଯେଦ୍ରଵିମ୍ । । ୧୪ କୁଶୋତ୍ତରାଂ୧ ତତଃ କୃତ୍ଵା ଵେଦିଂ ପକ୍ଵେଷ୍ଟକାମଯୀମ୍ । ତସ୍ଯାଂ ଵେଦ୍ଯାଂ ସମାରୋପ୍ଯ ପରିଧାପ୍ଯ ଚ ଵାସସୀ । ୧୫ ପ୍ରତିମାମଭିଷିଞ୍ଚେଚ୍ଚ ସୋପଵାସଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ମୂର୍ଧ୍ନି ସର୍ଵୌଷଧୀଃ କୃତ୍ଵା ତଥୈଵାମଲକାନି ଚ । । ୧୬ ମନ୍ତ୍ରେଣ ମୃତ୍ତିକାଂ ଚାପି ମନ୍ତ୍ରତଶ୍ଚ ଜଲଂ ତଥା । ତ୍ଵଂ ଦେଵୀ ଵନ୍ଦିତା ଦେଵୈଃ ସକଲୈର୍ଦୈତ୍ଯଦାନଵୈଃ । । ୧୭ ତେନ ସଂସ୍ଥାପିତା ମୂର୍ଧ୍ନି ମଯା ଦେଵସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧଯେ । ଆଦିସ୍ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ସର୍ଵଥା । । ୧୮ ରସାନାଂ ପତଯେ ତୁଭ୍ଯମାହ୍ଵାନଂ ଚ କୃତଂ ମଯା । ଇତ୍ଥଂ ପୌରାଣିକୈର୍ମଂତ୍ରୈଵୈଦିକୈଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ । । ୧୯ କାର୍ଯଂ ହି ଵାରୁଣଂ ସ୍ନାନଂ ଦେଵସ୍ଯ ଯଦୁନଂଦନ । ଇତ୍ଥମୁଚ୍ଚାରଯେଦ୍ଵାଚଂ କୁର୍ଯାତ୍ସ୍ନାନଂ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । । 1.135.୨୦ ଦେଵାସ୍ତ୍ଵାମଭିଷିଞ୍ଚନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାଦଯଃ । ଵ୍ଯୋମଗଙ୍ଗା ଚ ପୂର୍ଣେନ ଦ୍ଵିତୀଯକଲଶେନ ତୁ । । ୨୧ ସାରସ୍ଵତସ୍ଯ ପୂର୍ଣେନ କଲଶେନ ସୁରୋତ୍ତମ । ଶକ୍ରାଦଯୋଭିଷିଂଚନ୍ତୁ ଲୋକପାଲାଃ ସୁରୋତ୍ତମାଃ । । ୨୨ ସାଗରୋଦକପୂର୍ଣେନ ଚତୁର୍ଥକଲଶେନ ତୁ । ଵାରିଣା ପରିପୂର୍ଣେନ ପଦ୍ମପତ୍ରସୁଗନ୍ଧିନା । । ୨୩ ପଞ୍ଚମେନାଭିଷିଞ୍ଚନ୍ତୁ ନାଗାଶ୍ଚ କଲଶେନ ତୁ । ହିମଵଦ୍ଧେମକୂଟାଦ୍ଯାଶ୍ଚାଭିଷିଞ୍ଚନ୍ତୁ ଵାରିଣା । । ୨୪ ନୈର୍ଋତୋଦକପୂର୍ଣେନ ଷଷ୍ଠେନ କଲଶେନ ତୁ । ସର୍ଵତୀର୍ଥାମ୍ବୁପୂର୍ଣେନ ପଦ୍ମରେଣୁସୁଵାସିନା । । ୨୫ ସପ୍ତମେନାଭିଷିଞ୍ଚନ୍ତୁ ଋଷଯଃ ସପ୍ତ ଯେ ଵରାଃ । ଵସଵଶ୍ଚାଭିଷିଞ୍ଚନ୍ତୁ କଲଶେନାଷ୍ଟମେନ ଵୈ । । ୨୬ ଅଷ୍ଟମଙ୍ଗଲଯୁକ୍ତେନ ଦେଵଦେଵ ନମୋଽସ୍ତୁ ତେ । ତତୋ ଵୈ କଲଶୈର୍ଦିଵ୍ଯୈଃ ସ୍ନାନକର୍ମ ସମାରଭେତ୍ । । ୨୭ ସମୁଦ୍ରଂ ଗଚ୍ଛ ଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମନ୍ତ୍ରମେତମୁଦୀରଯେତ୍ । ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭେତି ଚ ଯୋ ମନ୍ତ୍ରସ୍ତଂ ସମୁଦୀରଯେତ୍ । । ୨୮ ସମୁଦ୍ରଜ୍ଯେଷ୍ଠେତି ମନ୍ତ୍ରେଣ କ୍ଷାଲଯେନ୍ମୃତ୍ତିକାନ୍ଵିତମ୍ । ସିନୀଵାଲୀତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵଲ୍ମୀକମୃତ୍ତିକାମ୍ । । ୨୯ ଶମ୍ଯୁଦୁମ୍ବରମଶ୍ଵତ୍ଥଂ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଂ ଚ ପଲାଶକମ୍ । ଯଜ୍ଞଂ ଯଜ୍ଞେତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ଦଦ୍ଯାତ୍ପଞ୍ଚକଷାଯିକମ୍ । । 1.135.୩୦ ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯଂ ପଵିତ୍ରଂ ଚ ଆହରେତ୍ତାମ୍ରଭାଜନେ । ଗାଯତ୍ର୍ଯା ଚୈଵ ଗୋମୂତ୍ରଂ ଗନ୍ଧଦ୍ଵାରେତି ଗୋମଯମ୍ । । ୩୧ ଆପ୍ଯାଯସ୍ଵେତି ଚ କ୍ଷୀରଂ ଦଧିକ୍ରାଵ୍ଣେତି ଵୈ ଦଧି । ତେଜୋଽସୀତି ଘୃତଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଦେଵସ୍ଯ ତ୍ଵା କୁଶୋଦକମ୍ । । ୩୨ ଏଵମାଦିଵିଧିଯୁତଂ ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ଯା୧ ଓଷଧୀତି ମଂତ୍ରେଣ ସ୍ନାନମୋଷଧିଭିଃ କ୍ରମାତ୍ । । ୩୩ ଦ୍ରୁପଦାଭିଃ ପୁନସ୍ତସ୍ଯ କୁର୍ଯାଚ୍ଚୋଦ୍ଵର୍ତନଂ ବୁଧଃ । ଶିରଃ ସ୍ନାନଂ ତତୋ ଦଦ୍ଯାନ୍ମାନସ୍ତୋକାଭିମନ୍ତ୍ରିତମ୍ । । ୩୪ ଵିଷ୍ଣୋରରାଟମନ୍ତ୍ରେଣ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଗନ୍ଧୋଦକଂ ଶୁଭମ୍ । ତତୋ ନଦ୍ଯୁଦ୍ଭଵେନୈଵ କ୍ଷାଲଯେଚ୍ଛୁଦ୍ଧଵାରିଣା । । ୩୫ ଜାତଵେଦସମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଵସ୍ତ୍ରପୂତେନ ଵାରିଣା । ତତ ଆଵାହଯେଦ୍ଦେଵଂ ରକ୍ତମାଲ୍ଯାମ୍ବରଂ ଶୁଭମ୍ । । ୩୬ ଏହ୍ଯେହି ଭଗଵନ୍ଭାନୋ ଲୋକାନୁଗ୍ରହକାରକ । ଯଜ୍ଞଭାଗଂ ଗୃହାଣାର୍ଘ୍ଯମର୍କଦେଵ ନମୋଽସ୍ତୁ ତେ । । ୩୭ ହିରଣ୍ଯେନ ତୁ ପାତ୍ରେଣ ଦେଵାଯାର୍ଘ୍ଯଂ ପ୍ରଦାପଯେତ୍ । ଇଦଂ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵିଚକ୍ରମେ ମନ୍ତ୍ରେଣାର୍ଘ୍ଯଂ ସମର୍ପଯେତ୍ । । ୩୮ ପାର୍ଥିଵୈଃ ପ୍ରଥମଂ କଲଶୈଃ ସ୍ନାପଯେଦ୍ଭାସ୍କରଂ ବୁଧଃ । ତତସ୍ତ୍ଵୌଦୁମ୍ବରୈର୍ଵୀର ରାଜତୈସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍ । । ୩୯ ତତସ୍ତୁ କାଞ୍ଚନୈର୍ଦେଵଂ ସ୍ନାପଯେଦ୍ଯଦୁନନ୍ଦନ । ସର୍ଵତୀର୍ଥଜଲୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ସର୍ଵୌଷଧିସମନ୍ଵିତମ୍ । । 1.135.୪୦ ଶଙ୍ଖମାଦାଯ ଦେଵସ୍ଯ ତତୋ ମୂର୍ଧନି ଶଙ୍କର । ଦତ୍ତ୍ଵା ପୁଷ୍ପାଣି ଦେଵସ୍ଯ ମୂର୍ଧ୍ନି ଯତ୍ନାଦ୍ଵିଚକ୍ଷଣଃ । ।୪ ୧ ତୋଯମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ଯତ୍ନେନ ତତଃ ସ୍ନପନମାଚରେତ୍ । ପ୍ରଥମଂ ସ୍ନାପଯେଦ୍ଦେଵଂ ଵାରିଣା ଯଦୁନନ୍ଦନ । । ୪୨ ତତସ୍ତୁ ପଯସା ରାଜନ୍ପାଯସେନ ତତସ୍ତୁ ଵୈ । ଘୃତେନ ମଧୁନା ଵାପି ତଥା ଇକ୍ଷୁରସେନ ଚ । । ୪୩ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଗୋମେଧସ୍ଯ ଚ ସୁଵ୍ରତ । ଜ୍ଯୋତିଷ୍ଟୋମସ୍ଯ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵାଜପେଯସ୍ଯ ଵୈ ଵିଭୋ । । ୪୪ ରାଜସୂଯାଶ୍ଵମେଧାଭ୍ଯାଂ ଘୃତାଦ୍ଯୈର୍ଲଭତେ ଫଲମ୍ । ଯସ୍ତୁ କାରଯତେ ସ୍ନାନଂ ଯସ୍ତୁ ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରପଶ୍ଯତି
କୋପନୋ ଦୁଷ୍ଟଶୀଲଶ୍ଚ ଯୁଵା ଵା ଵୃଦ୍ଧ ଏଵ ଚ । । ୬୩ ଶ୍ଵିତ୍ରୀ କୁଷ୍ଠୀ ଚ ରୋଗୀ ଚ କାଣୋ ଦୁର୍ମତିରେଵ ଚ । ସଂକୀର୍ଣୋ ଜାତିହୀନଶ୍ଚ ତଥା ନ ଵୃଷଲୀପତିଃ । । ୬୪ କୁବ୍ଜଶ୍ଚାଧସ୍ତଥା ଵ୍ଯଂଗଃ ଖଲ୍ଵାଟୋ ଵିକଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଅଵିନୀତୋ ଦୁରାତ୍ମା ଚ ଵିକଲଃ ପଙ୍ଗୁରେଵ ଚ । । ୬୫ ତିଥିନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗାନାଂ ଵାରାଣାଂ ଚ ତଥା ଵିଭୋ । ସୂଚକୋ ଜୀଵିକାର୍ଥଂ୩ ହି ଯଶ୍ଚ ମୂଲ୍ଯେନ ପାଠଯେତ୍ । । ୬୬ ଈଦୃଶାନ୍ସ୍ନାପକାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵର୍ଜଯେତ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ପରୀକ୍ଷ୍ଯାଃ ସ୍ନାପକା ବୁଧୈଃ । । ୬୭ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାଂବୋପାଖ୍ଯାନେ ସୂର୍ଯପ୍ରତିଷ୍ଠାସ୍ନାନଵିଧିଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶଦଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
One who is angry, of bad conduct, whether young or old; one afflicted with leucoderma, leprosy, or other diseases; one who is lame or of evil mind; one of mixed caste or without caste, and one who is the husband of a woman of low caste; one who is hunchbacked, deformed, bald, or with defective senses; one who is undisciplined, wicked, disabled, or crippled; one who, for the sake of livelihood, announces the lunar days, stars, and conjunctions, or recites for payment—such persons should all be carefully avoided as bathers. Therefore, with all care, bathers should be examined by the wise. Thus ends the one hundred thirty-fifth chapter, entitled 'Description of the Rules for the Bath in the Installation of the Sun,' in the Sāmbopākhyāna of the Saptamīkalpa, Brahma Parvan, of the glorious Bhaviṣya Mahāpurāṇa.
ପାରାବତ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ତୁଷିତମାନଙ୍କ ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ । ଏବେ ମୁଁ ସାଧ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କର ନାମ କହିବି, ମୋ କଥା ଶୁଣ ।
ଆକାଶର ମହିମା ବିବରଣା ।
ମୂଳ ଜୀବ ଆଦିତ୍ୟ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ତିନି ଲୋକର ଚକ୍ଷୁ, ପରମାତ୍ମା ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି ।
ମନ୍ଦିରର ବିଶେଷତା ବିବରଣା ।
ପବିତ୍ର ଉପସ୍ଥାନ, ଦେବତା ସଂପୃକ୍ତ ବୃକ୍ଷ, ଶ୍ମଶାନ ଭୂମିର ବୃକ୍ଷ, ଶୁଷ୍କ ଶାଖା, ଅସୁସ୍ଥ ବୃକ୍ଷ, ଏକା ଶାଖା ଓ ତିନି ଶାଖା ବୃକ୍ଷ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ । ମଧୁକ, ଦେବଦାରୁ, ଚନ୍ଦନ, ବିଲ୍ବ, ଆମ୍ରାତକ, ଖଦିର, ଅଞ୍ଜନ, ନିମ୍ବ, ଶ୍ରୀପର୍ଣ୍ଣ, ପନସ, ସରଳ, ଅର୍ଜୁନ, ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ଏହି ବୃକ୍ଷ ଦେବମୂର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ।
ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିମାର ଲକ୍ଷଣ ବିବରଣା ।
ମଣ୍ଡପ ଦଶ ହସ୍ତ ଚଉଁଁ ହେବା ଉଚିତ । ବୃକ୍ଷ ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ମଣ୍ଡଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ । ନଦୀ ତୀରର ମାଟି ଆଣି ଭୂମି ଲିପିବା ଉଚିତ । ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ବିଭିନ୍ନ ପତାକା ଓ ରଙ୍ଗ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ ।
ଅନ୍ୟ ଭ୍ରାମଣ ଓ ସେବକମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଘେରି ରଖିବେ । ମଣ୍ଡଳର ଉତ୍ତରପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଏକ ହସ୍ତ ପରିମାଣର ଭଦ୍ରପୀଠ ରଖିବା ଉଚିତ ।
ସୂର୍ଯପ୍ରତିଷ୍ଠାଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଅଧିଵାସନମୁତ୍ତମମ୍ । ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ପୁରୁଷୋ ମଣ୍ଡପଂ ଯତ୍ନତୋ ଵିଶେତ୍ । । ୧ ତତୋଽନ୍ଯେ ଚ ଶୁଚୌ ଦେଶେ ଅସଂସ୍ପୃଷ୍ଟୋପଲେପନେ । ମଣ୍ଡଲଂ ପଞ୍ଚଵର୍ଣୈସ୍ତୁ ଆଲିଖେଚ୍ଚତୁରସ୍ରକମ୍ । । ୨ ପତାକାତୋରଣଚ୍ଛତ୍ରଧ୍ଵଜମାଲ୍ଯାଦ୍ଯଲଂକୃତମ୍ । ଵିଚିତ୍ରସୁଵିତାନାଢ୍ଯଂ ପ୍ରକୀର୍ଣକୁସୁମୋତ୍କରୈଃ । । ୩ ତସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ କୁଶାସ୍ତୀର୍ଣେ ମୂର୍ତିଃ ସ୍ଥାପ୍ଯା ଵିଵସ୍ଵତଃ । ତତ୍ରାସ୍ଯାଵାହନଂ କୃତ୍ଵା ଦଦ୍ଯାଦର୍ଘ୍ଯଂ ଵିଵସ୍ଵତେ । । ୪ ସୁଵର୍ଣମଧୁପର୍କାଦି କୃତ୍ଵା୧ ତତ୍ର ଵିଧାନତଃ । ଦେଵସ୍ଯ ଦର୍ଶଯେଦ୍ଗାଂ ଚ ସଵତ୍ସାଂ ରୋହିଣୀଂ ଶୁଭାମ୍ । । ୫ ନମୋ ଗୋପତଯେ ତୁଭ୍ଯଂ ସହସ୍ରାଂଶୋ ପ୍ରସୀଦ ମେ । ଏଵମର୍ଘ୍ଯେଣ ସମ୍ମନ୍ତ୍ର୍ଯ ପରିଧାଯ ଚ ଵାସସୀ । । ୬ ଯଜ୍ଞୋପଵୀତମାତିଥ୍ଯଂ ତଥାଭ୍ଯଙ୍ଗଂ ତଥୈଵ ଚ । ଵତ୍ସରେ ଵତ୍ସରେ ତସ୍ଯ ନଵମଵ୍ଯଙ୍ଗମାହରେତ୍ । । ୭ ଶ୍ରାଵଣେ ମାସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପଵିତ୍ରଂ ତସ୍ଯ ତଦ୍ଧି ଵୈ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭୋଜଯିତ୍ଵା ତୁ ଵର୍ଷେଵର୍ଷେ ପ୍ରଯୋଜଯେତ୍ । । ୮ ଅଵ୍ଯଙ୍ଗଂ ଯଦୁଶାର୍ଦୂଲ ଶ୍ରାଵଣେ ମାସି ଭାସ୍କରମ୍ । ସର୍ଵଗନ୍ଧୈଃ ସମାଲଭ୍ଯ ଚନ୍ଦନାଗୁରୁକୁଙ୍କୁମୈଃ । । ୯ ଅଲଙ୍କାରୈରଲଙ୍କୃତ୍ଯ କୁସୁମୈଶ୍ଚ ସୁଗନ୍ଧିଭିଃ । ମାଲାଭିଶ୍ଚ ଵିଚିତ୍ରାଭିରାବଦ୍ଧାଭିରନେକଶଃ । । 1.136.୧୦ ତତୋ ଧୂପଂ ନିଵେଦ୍ଯାଶୁ ପ୍ରତିମାଗ୍ରେ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ପୁରୁଷୋ ମଣ୍ଡପଂ ଚ ପ୍ରଵେଶଯେତ୍ । । ୧୧ ନମଃ ଶମ୍ଭଵେତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ଶଯ୍ଯାଯାଂ ଵିନିଵେଶଯେତ୍ । ଵିଶ୍ଵତଶ୍ଚକ୍ଷୁରିତ୍ଯେଵ କୁର୍ଯାତ୍କମଲନିଷ୍କଲମ୍ । । ୧୨ ପୁନରେଵ ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସଙ୍କଲୀକରଣଂ ଶୁଭମ୍ । ସ୍ନାପନେ ତୁ ଯଥାକାର୍ଯଃ ସ୍ଵଦେହେ ନ୍ଯାସ ଉତ୍ତମଃ । । ୧୩ ପ୍ରତିମାଯାଂ ତଥା କାର୍ଯୋ ଯଥା ଚାଲମ୍ଭନଂ ବୁଧଃ । ଓଁ ହୁଂ ଖଷୋଲ୍କାଯ ନମୋ ମୂଲମନ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । । ୧୪ ଆଦିତ୍ଯୋଽଯଂ ସ୍ଵଯଂ ଦେଵୋ ହ୍ଯକ୍ଷରେଣୋପବୃଂହିତଃ । ଓଁକାରଂ ଵିନ୍ଯସେନ୍ମୂର୍ଧ୍ନି ହୁଂକାରଂ ନାସିକୋପରି । । ୧୫ ଖକାରଂ ଚ ଲଲାଟେ ତୁ ଷକାରଂ ଵଦନେ ନ୍ଯସେତ୍ । ଲକାରଂ ଚୈଵ କଂଠେ ତୁ କକାରଂ ହୃଦଯେ ନ୍ଯସେତ୍ । । ୧୬ ଯକାରଂ ତୁ ଭୁଜେ ଵାମେ ନକାରଂ ଦକ୍ଷିଣେ ଭୁଜେ । ମକାରଂ ଵାମକୁକ୍ଷୌ ଚ ଵିସର୍ଗଂ ଦକ୍ଷିଣେ ନ୍ଯସେତ୍ ।। ୧୭ ଓଁକାରଂ ତୁ ସଦା ଧ୍ଯାଯେଜ୍ଜ୍ଵାଲାମାଲାସମାକୁଲମ୍ । ହୁଙ୍କାରଂ ଶୁଦ୍ଧଵର୍ଣାଭଂ ପ୍ରସୁଵନ୍ତମଲଂ ଶୁଭମ୍ ।। ୧୮ ଖକାରଂ ଚିନ୍ତଯେତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଭିନ୍ନାଞ୍ଜନସମପ୍ରଭମ୍ । ତରୁଣାଦିତ୍ଯଵର୍ଣାଭଂ ଖକାରଂ ଚିନ୍ତଯେଦ୍ବୁଧଃ ।। ୧୯ ଷୋକାରଂ ତୁ ମହାବାହୋ ହେମଵର୍ଣଂ ଵିଚିନ୍ତଯେତ୍ । ଶୁକ୍ଲପଦ୍ମନିଭାକାରମକାରଂ ଚିଂତଯେଦ୍ବୁଧଃ ।।1.136.୨୦ ଜାତୀକୁସୁମସଂକାଶଂ ହ୍ରୀଂକାରଂ ସର୍ଵଵର୍ଣକମ୍ । କ୍ଷୀରଵର୍ଣଂ ସକାରଂ ତୁ ଚିନ୍ତଯେତ୍ସତତଂ ବୁଧଃ ।।୨ ୧ ନକାରଂ ହିମକୁନ୍ଦାଭଂ ମକାରମମୃତାକ୍ଷରମ୍ । ହ୍ରୀଂକାରଂ ଵିଦ୍ଯୁତ୍ସଂକାଶଂ ହ୍ରୀଂକାରଂ ସର୍ଵଵର୍ଣକମ୍ ।।୨୨୧ କ୍ଷୀରଵର୍ଣଂ ସକାରଂ ତୁ ଚିନ୍ତଯେତ୍ସତତଂ ବୁଧଃ । ନକାରଂ ସ୍ଵର୍ଣଵର୍ଣାଭଂ ମକାରଂ କନକପ୍ରଭମ୍ ।।୨୩ ତତୋ ଦେଵଂ ମହାତ୍ମାନଂ ସହସ୍ରକିରଣଂ ରଵିମ୍ । ପ୍ରସାଦାଭିମୁଖଂ ଦେଵଂ ଶଯନୀଯେ ନିଵେଶଯେତ୍ ।।୨୪ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯଂ ତତଃ କୁର୍ଯୁରଗ୍ନିକୁଣ୍ଡେଷୁ ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ । ତତୋଽରଣ୍ଯାଂ ସମୁତ୍ଥାପ୍ଯ ଅଗ୍ନିଂ ଲୌକିକମେଵ ଵା ।।୨୫ ପ୍ରଜ୍ଵାଲ୍ଯାଗ୍ନିଂ ଵିଧାନେନ କୁର୍ଯାଦ୍ଧୋମଂ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । ବହ୍ଵୃଚଃ ପୂର୍ଵକାଣ୍ଡେଷୁ ଯାମ୍ଯାଂ ମଧ୍ଯନ୍ଦିନସ୍ତଥା ।।୨୬ ପଶ୍ଚିମେ ଚୈଵ ଚ୍ଛନ୍ଦୋଗ ଉତ୍ତରେଽଥର୍ଵଣୋ ମତଃ । ମଧ୍ଯେ ଚ ଭୋଜକଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଧୋମଂ ଯଜ୍ଞେ ଯଦୁତ୍ତମ ।।୨୭ ଶମୀପାଲାଶୋଦୁମ୍ବରାଣି ହ୍ଯପାମାର୍ଗସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଦ୍ଵାଦଶ ତୁ ସହସ୍ରାଣି ଅଷ୍ଟୌ ଚତ୍ଵାରି ଏଵ ଚ ।।୨୮ ଦ୍ଵେ ତ୍ରୀଣି ଚ ସହସ୍ରାଣି ଅଥ ଵା ଏକମେଵ ହି । ଅଗ୍ନିର୍ମୂର୍ଧେତି ମନ୍ତ୍ରେଣ କୁଣ୍ଡସ୍ଯାଲମ୍ଭନଂ ଭଵେତ୍ ।।୨୯ ଉଲ୍ଲିଖ୍ଯାଭ୍ଯୁକ୍ଷ୍ଯ ତେନୈଵ ଅଗ୍ନିଂ ଦୂତମିତି ସ୍ମୃତାଃ । ସମ୍ବୁଧ୍ଯସ୍ଵାଗ୍ନେ ମନ୍ତ୍ରେଣ ଗର୍ଭାଧାନଂ ତୁ କାରଯେତ୍ ।।1.136.୩ ୦ ସୀମନ୍ତେତି ପୁନସ୍ତତ୍ର ମହାମନ୍ତ୍ରେଣ ହୋମଯେତ୍ । ଜାତକର୍ମ ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରାଣାଯାମଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । । ୩୧ ନମଃ ସ୍ଵାହେତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ନାମକରଣମେଵ ଚ । ଅନ୍ନପ୍ରାଶନମନ୍ତ୍ରେଣ ଅନ୍ନପ୍ରାଶନମାଦିଶେତ୍ । । ୩୨ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମଗ୍ରେତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ତେନ ଚୂଡୋପକର୍ମଣି । ଵ୍ରତବନ୍ଧସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରେଣ ଵ୍ରତବନ୍ଧଂ ସମାଦିଶେତ୍ । । ୩୩ ସମାଵର୍ତନମିତ୍ଯେଵ ଆକୃଷ୍ଣେତି ଚ ହୋମଯେତ୍ । ପତ୍ନୀସଂଯୋଜନଂ ଚୈଵ ସ୍ଵଯମେଵ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ । । ୩୪ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରାଦିକଂ କର୍ମ ଯଜ୍ଞକର୍ମାଣି ଯାନି ଚ । ମହାଵ୍ଯାହୃତିମନ୍ତ୍ରେଣ ହୋତଵ୍ଯାନି ସମନ୍ତତଃ । । ୩୫ ମାତୄଣାଂ ଯଜ୍ଞଭୂତାନାଂ ବଲିକର୍ମ ପ୍ରଦାପଯେତ୍ । ସର୍ଵକାମସମୃଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ କାରଯେଦଧିଵାସନମ୍ । । ୩୬ ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ପଞ୍ଚରାତ୍ରଂ ଚ ଅହୋରାତ୍ରମଥାପି ଵା । ତତଃ ତ୍ଵଲଙ୍କୃତାଂ ସ୍ନାତାଂ ମଣିରତ୍ନୈର୍ଵିଭୂଷିତାମ୍ । । ୩୭ କୃତରକ୍ଷାଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ପ୍ରତିମାମଧିଵାସଯେତ୍ । ଦେଵାଗାରାଦଥୈଶାନେ ଦିଗ୍ଭାଗେ ଦିଵ୍ଯମନ୍ଦିରମ୍ । । ୩୮ କୃତ୍ଵା କୁଶପରିସ୍ତୀର୍ଣେ ଵରାସ୍ତରଣସଂଵୃତେ । ପୂର୍ଵଶୀର୍ଷାଂ ତଥା ଶଯ୍ଯାଂ ଶୁକ୍ଲାଂ ଶୁକ୍ଲାମ୍ବରୋତ୍ତରାମ୍ । । ୩୯ ତସ୍ଯାମାଵେଶଯେତ୍ସମ୍ଯଙ୍ମହାଶ୍ଵେତମୁପାହରେତ୍ । ନିକ୍ଷୁଭା ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଵାମେ ରାଜ୍ଞୀ ଚ କୀର୍ତିତା । । 1.136.୪୦ ଦଣ୍ଡପିଙ୍ଗଲକୌ ଚାସ୍ଯ ସ୍ଥିତୌ ପାଦପ୍ରଵେଶିତୌ । ତସ୍ଯାଂ ସଂଵେଶିତାଯାଂ ତୁ ଶର୍ଵର୍ଯାଂ ପ୍ରତିମାଂ ରଵେଃ । । ୪୧ ଵସେତ୍ତାଂ ରଜନୀଂ ତତ୍ର ସ୍ତୂଯମାନଶ୍ଚତୁଦିଶମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ବନ୍ଦିଭିଶ୍ଚାପି ଗୀତଜ୍ଞୈଶ୍ଚାରଣୈସ୍ତଥା । । ୪୨ କୁର୍ଯାଜ୍ଜାଗରଣଂ ତତ୍ର ସୂର୍ଯଭକ୍ତିସମନ୍ଵିତୈଃ । ପ୍ରଭାତାଯାଂ ତୁ ଶର୍ଵର୍ଯାଂ ବୋଧଯେଦୃଗ୍ଵିଧାନତଃ । । ୪୩ ହଵିଷ୍ଯଂ ଭୋକ୍ତୁକାମାଂସ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭୋଜକାଂସ୍ତଥା । ଦକ୍ଷିଣାଭିଶ୍ଚ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ତୈଃ କୃତସ୍ଵସ୍ତିଵାଚନଃ । ।୪୪ ତତୋ ଗର୍ଭଗୃହସ୍ଥାଯ ମଧ୍ଯେ କୃତ୍ଵା ତୁ ପିଣ୍ଡିକାମ୍ । ଵିଧିଵତ୍ତତ୍ର ସୌଵର୍ଣଂ ନ୍ଯସେତ୍ସପ୍ତହଯଂ ରଥମ୍ । ।୪୫ ସର୍ଵବୀଜୌଷଧୈଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ର ଧୃତ୍ଵା ଵିଧାନଵିତ୍ । ଦତ୍ତ୍ଵାର୍ଘ୍ଯଂ ସ୍ଥାପଯେତ୍ତତ୍ର ଯଜମାନଃ ସହାଯଵାନ୍ । । ୪୬ ଶଙ୍ଖଦୁନ୍ଦୁଭିନିର୍ଘୋଷୈର୍ଜଲଧାରାସହାକ୍ଷତୈଃ । କୃତ୍ଯା ପୁଣ୍ଯାହଶବ୍ଦଂ ତୁ ଆଲଯସ୍ଯ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ।୪୭ ଶୁଭଲଗ୍ନେ ଦିନେ ଋକ୍ଷେ ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ଭାନଵେ କ୍ଷଣେ । ମୁହୂର୍ତେ ଚ ଶୁଭେ ଭାନୋଃ ପ୍ରତିମାଂ ସ୍ଥାପଯେଦ୍ବୁଧଃ । ।୪୮ ନାଧୋମୁଖୀଂ ନୋର୍ଧ୍ଵମୁଖୀଂ ନ ପାର୍ଶ୍ଵାଵନତାଂ ତଥା । ସମାମଭିମୁଖୀଂ ଚେମାଂ ପ୍ରତିମାଂ ତୁ ନିଵେଶଯେତ୍ । ।୪୯ ପତ୍ନ୍ଯୌ ଚାସ୍ଯ ତତଃ ସମ୍ଯକ୍ପାର୍ଶ୍ଵଯୋର୍ଵିନିଵେଶଯେତ୍ । ନିକ୍ଷୁଭା ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ରଵେ ରାଜ୍ଞୀ ତୁ ଵାମତଃ । । 1.136.୫୦ ତତସ୍ତଦୁପହାରାର୍ଥଂ ସମ୍ଭାରଂ ପ୍ରାକ୍ତମାହୃତୈଃ । ମୋଦକାଯୂଷିକାପୂପଶଷ୍କୁଲୀଭୂତଶୀର୍ଷକୈଃ । । ୫୧ କୃଶରୈଃ ପାଯସୋନ୍ମିଶ୍ରୈଃ ସର୍ଵଦିକ୍ଷୁ କ୍ଷିପେଦ୍ବଲିମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରାଯ ଦେଵପତଯେ ବଲିନେ ଵଜ୍ରପାଣଯେ । ।୫ ୨ ଶତଯଜ୍ଞାଧିପତଯେ ତସ୍ମୈ ଇନ୍ଦ୍ରାଯ ତେ ନମଃ । ତ୍ରାତାରମିନ୍ଦ୍ରମନ୍ତ୍ରେଣ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାଵାହନଂ ଭଵେତ୍ । । ୫୩ ଅଗ୍ନଯେ ରକ୍ତନେତ୍ରାଯ ଜ୍ଵାଲାମାଲାର୍ଚିତାଯ ଵୈ । ଶକ୍ତିହସ୍ତାଯ ତୀଵ୍ରାଯ ତଥା ଚୈଵାଜଵାହିନେ । । ଆଗ୍ରେଯ୍ଯାମଗ୍ରିମନ୍ତ୍ରେଣ ଵହ୍ନେରାଵାହନଂ ସ୍ମୃତମ୍ । । ୫୪ ଦଣ୍ଡହସ୍ତାଯ କୃଷ୍ଣାଯ ମହିଷୋତ୍ତମଵାହିନେ । ସୂର୍ଯପୁତ୍ରାଯ ଦେଵାଯ ଧର୍ମରାଜାଯ ଵୈ ନମଃ । । ୫୫ ଯମାଯ ତ୍ଵିତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ମୁଦ୍ରାସ୍ତସ୍ଯୈଵ କୀର୍ତିତାଃ । ନୈର୍ଋତେ ଖଡ୍ଗହସ୍ତାଯ ନୀଲଲୋହିତକାଯ ଚ । । ୫୬ ସର୍ଵବାହ୍ଯାଧିପତଯେ ଵିରୂପାଖ୍ଯାଯ ଵୈ ନମଃ । ଆଯଂ ଗୌରିତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ନୈର୍ଋତ୍ଯାଂ ତୁ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ ।।୫୭ ଵାରୁଣ୍ଯାଂ ପାଶହସ୍ତାଯ ଵରୁଣାଯେତି କଲ୍ପଯେତ୍ । ମନ୍ତ୍ରେଣାଵାହନଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ପଞ୍ଚନଦ୍ଯଃ ସରସ୍ଵତୀମ୍ ।।୫୮ ପ୍ରାଣାତ୍ମକାଯ ଧୂପାଯ ଅଵ୍ଯଙ୍ଗାଯାନିଲାଯ ଚ । ଧ୍ଵଜହସ୍ତାଯ ଭୀମାଯ ନମୋ ଗନ୍ଧଵହାଯ ଚ ।।୫୯ ତସ୍ଯାପ୍ଯାଵାହନଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଯଦ୍ଦେଵାଦେଵହେଡନମ୍ । ଗଦାହସ୍ତାଯ ସୋମାଯ ଶୁଷ୍ମିଣେ ନୃଗତାଯ ଚ ।।1.136.୬ ୦ ଗଦାପଟ୍ଟିଶହସ୍ତାଯ ସୋମରାଜାଯ ଵୈ ନମଃ । ଈଶାଵାସ୍ଯଂ ଚ ଗୁହ୍ଯା ଵୈ ସୋମମନ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ ।।୬ ୧ ଚତୁର୍ମୁଖାଯ ଦେଵାଯ ପଦ୍ମାସନଗତାଯ ଚ । କୃଷ୍ଣାଜିନନିଷଣ୍ଣାଯ ନମୋ ଲମ୍ବୋଦରାଯ ଚ ।।୬୨ ଗଣାଧିପତଯେ ଦେଵ ନୀଲକଣ୍ଠାଯ ଶୂଲିନେ । ଵିରୂପାକ୍ଷାଯ ରୁଦ୍ରାଯ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାଧିପତେ ନମଃ ୬ ୩ ସର୍ଵନାଗାଧିରାଜାଯ ଶ୍ଵେତଵର୍ଣାଯ ଭୋଗିନେ । ସହସ୍ରଫଣିନେ ନିତ୍ଯମନନ୍ତାଯ ନମୋନମଃ ।।୬୪ ନମୋଽସ୍ତୁ ସର୍ପେଭ୍ଯ ଇତି ମନ୍ତ୍ରଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ପଞ୍ଚରାତ୍ରାଦିଭିର୍ନ୍ଯାସୋ ହ୍ଯଂଗନ୍ଯାସଃ ପ୍ରଯୁଜ୍ଯତେ ।।୬୫ ତଥୋପକ୍ଷୀରପାନୈଶ୍ଚ ସ୍ତୁତିସ୍ତୋତ୍ରୈଶ୍ଚ ଭାସ୍କରମ୍ । ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଭୋଜକେଭ୍ଯଶ୍ଚ ତତୋ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣାମ୍ ।।୬୬ ସୂର୍ଯକ୍ରତୁଂ ମହାପୁଣ୍ଯଂ ନୈଵ କୁର୍ଯାଦଦକ୍ଷିଣମ୍ । ସ୍ଥାପ୍ଯତେଽନେନ ଵିଧିନା ତଦ୍ଭକ୍ତୈଃ ପ୍ରତିମା ଚ ଯା ।।୬୭ ସା ତୁ ଵୃଦ୍ଧିକରା ନିତ୍ଯଂ ସାନ୍ନିଧ୍ଯାଚ୍ଚ ସଦା ଭଵେତ୍ । ସପ୍ତଜନ୍ମସୁ ତେଷାଂ ତୁ ନ ରୋଗାଃ ସମ୍ଭଵନ୍ତି ହି ।।୬୮ ଉପାସତେ ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ଯେ ଭାନୋର୍ଯାତ୍ରାଭିଵାସନେ । ଗନ୍ଧମାଲ୍ଯୋପହାରୈସ୍ତୁ ତେ ଯାନ୍ତି ଭୁଵନଂ ରଵେଃ ।।୬୯ ଆତ୍ମୀଯଂ ପରକୀଯଂ ଵା ପ୍ରତିମାସ୍ଥାପନଂ ରଵେଃ । ଯଃ ପଶ୍ଯତି ପୁମାନ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ସ ସ୍ଵର୍ଲୋକମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । । 1.136.୭୦ ଦଶାନାମଶ୍ଵମେଧାନାଂ ଵାଜପେଯଶତସ୍ଯ ଚ । ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ପୁରୁଷଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । । ୭୧ ଯାଵତ୍କୀର୍ତିଃ ପୁଣ୍ଯକୃତା ଭାନୋଃ ସ୍ଥାନେ ନିଵେଶିତେ । ତାଵତ୍ସ ତୁ ଯଦୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂର୍ଯଲୋକେ ମହୀଯତେ । । ୭୨ ସ୍ଥାପନେ ଚାସ୍ଯ ଵୈ ମନ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଲୋକେଷୁ ପୂଜିତଃ । ଧ୍ରୁଵା ଦ୍ଯୌଶ୍ଚ ଧ୍ରୁଵା ପୃଥ୍ଵୀ ଧ୍ରୁଵଂ ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । । ଶ୍ରେଯସେ ଯଜମାନସ୍ଯ ତଥା ତ୍ଵଂ ଧ୍ରୁଵତାଂ ଵ୍ରଜ । । ୭୩ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ରଵିଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା । ମାସେ ମାସେ ଋତୁଫଲଂ ଲଭନ୍ତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୭୪ ଏକାହେନାପି ଯଦ୍ଭାନୋଃ ପୂଜଯା ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଫଲମ୍ । ନ ତୁ କ୍ରତୁଶତୈର୍ଵୀର ପ୍ରାପ୍ଯତେ ମାନଵୈର୍ଭୁଵି । । ୭୫ କୃତ୍ଵାପି ସୁମହତ୍ପାପଂ ଯଃ ପଶ୍ଚାତ୍ସେଵତେ ରଵିମ୍ । ସ ଯାତି ସୂର୍ଯଲୋକଂ ତୁ ନରୋ ଵିଗତକଲ୍ମଷଃ । । ୭୬ ନ ଭଵେଦିଷ୍ଟକାନାଂ ଚ ଦ୍ରଵଣଂ ଭୂମିସଂମିତି । ସ୍ଵର୍ଗେ ମହୀଯତେ ତାଵତ୍କାରକୋ ଦେଵଵେଶ୍ମନଃ । । ୭୭ ଖଣ୍ଡସ୍ଫୁଟିତସଂସ୍କାରଂ କୃତ୍ଵା ଯତ୍ଫଲମାପ୍ଯତେ । ନ ତୁ କ୍ରତୁସହସ୍ରୈସ୍ତୁ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଫଲମୁତ୍ତମମ୍ । । ୭୮ ସିକତାଯାମପି ଗୃହଂ ଯସ୍ତୁ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଭାଵସୋଃ । ଗୋପତେଃ ସ ପ୍ରିଯସଦଃ ପ୍ରଗଚ୍ଛେଦ୍ଗୋପତେର୍ଵରମ୍ । । ୭୯ ଇତ୍ଯେଵଂ ସୁରଵରସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଭାନୋର୍ଭୂତାନାଂ ସ୍ଥିତିନିଲଯପ୍ରସୂତିହେତୋଃ । ଶ୍ରୀଭାଗୀ ଭଵତି ନରୋ ନିକେତକାରୀ କଲ୍ପାନାଂ ଵସତି ଶତଂ ସ ସୂର୍ଯଲୋକେ । । 1.136.୮୦ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ସୂର୍ଯପ୍ରତିଷ୍ଠାଵର୍ଣନଂ ନାମ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶଦଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
Description of the Installation of the Sun Nārada said: Now I shall describe the supreme consecration. The thousand-headed Purusha should carefully enter the pavilion. Then, in another pure place, free from contact with impurities, a square mandala should be drawn with five colors. It should be adorned with banners, arches, parasols, flags, garlands, and other decorations, and filled with beautiful canopies and heaps of scattered flowers. In the center, on a seat of kuśa grass, the image of Vivasvat (the Sun) should be installed. There, after invoking him, one should offer arghya to Vivasvat. According to the prescribed method, one should prepare gold, madhuparka, and other offerings, and show a cow with a calf, of the Rohini breed, to the deity. 'Salutations to the Lord of Cows, O thousand-rayed one, be gracious to me'—thus, after offering arghya with this mantra and clothing the image, one should perform the sacred thread ceremony, hospitality, and anointing as appropriate. Every year, on the ninth day, a new, unblemished image should be brought. In the month of Śrāvaṇa, O King, the sacred thread should be offered to him; after feeding the Brahmins, this should be done every year. The unblemished Sun, O tiger among the Yadus, should be worshipped in the month of Śrāvaṇa, anointed with all perfumes—sandalwood, aloe, and saffron. He should be adorned with ornaments and fragrant flowers, and bound with many beautiful garlands. Then, incense should be offered promptly before the image, and the thousand-headed Purusha should be led into the pavilion. With the mantra 'namaḥ śambhave', he should be placed on the bed; with 'viśvataścakṣur', a lotus without blemish should be made. Again, I shall describe the auspicious process of unification; at the bathing, the best placement should be performed on one's own body. The same should be done for the image, as well as the proper support. 'Oṃ huṃ khaṣolkāya namaḥ'—this is declared the root mantra. This deity Aditya is himself the god, enhanced by the syllable. The oṃkāra should be placed on the head, the huṃkāra above the nose. The kha-kāra on the forehead, the ṣa-kāra on the mouth, the la-kāra on the throat, and the ka-kāra on the heart. The ya-kāra on the left arm, the na-kāra on the right arm, the ma-kāra on the left side, and the visarga on the right. One should always meditate on the oṃkāra as surrounded by a garland of flames; the huṃkāra as pure, shining, and auspicious. The wise should contemplate the kha-kāra as having the brilliance of split collyrium; the kha-kāra as having the color of a young sun. The ṣa-kāra, O mighty-armed one, should be visualized as golden; the ma-kāra as resembling a white lotus. The hrīṃkāra, like jasmine flowers, encompassing all colors; the sa-kāra as milky white, should always be contemplated by the wise. The na-kāra as like snow or jasmine, the ma-kāra as the immortal syllable; the hrīṃkāra as like lightning, encompassing all colors. The sa-kāra as milky white, always to be contemplated by the wise; the na-kāra as golden, the ma-kāra as shining like gold. Then, the great-souled god, the thousand-rayed Sun, should be placed on the bed, facing favorably. Then, the twice-born should perform the fire ritual in the fire-pits; then, having kindled the fire from arani sticks or from household fire, the learned should perform the homa according to the rules. In the Bahvṛca section, in the Purva, Yāmya, and Madhyandina times; in the western, the Chāndogya, in the northern, the Atharvana is prescribed. In the middle, the cook should perform the homa as best in the sacrifice. Wood from śamī, palāśa, udumbara, and apāmārga should be used; twelve thousand, eight, or four, or two or three thousand, or even one. With the mantra 'agnirmūrdhā', the fire-pit should be consecrated. Having marked and sprinkled it, the fire is considered the messenger. With the mantra 'sambudhyasvāgne', the garbhādhāna (conception) rite should be performed. Then, with the great mantra 'sīmanteti', the simantonnayana (parting of the hair) should be performed; the jātakarma (birth ritual) and prāṇāyāma are known to the wise. With the mantra 'namaḥ svāheti', the naming ceremony is performed; with the annaprāśana mantra, the first feeding of food is prescribed. With the mantra 'jyeṣṭhamagreti', the tonsure ceremony is performed; with the mantra for the sacred thread, the investiture is prescribed. With 'samāvartanamityeva' and 'ākṛṣṇeti', the homa is performed; the union with the wife should be arranged by oneself. The agnihotra and other rites, and all sacrificial acts, should be performed everywhere with the great vyāhṛti mantras. The offerings for the mothers, who are like sacrifices, should be given; for the fulfillment of all desires, the consecration should be performed. For three nights, five nights, or a day and night, then, after bathing and adorning the image with jewels and gems, and carefully protecting it, the image should be consecrated. In the divine temple, in the northeast direction, after making a seat of kuśa grass and covering it with the best bedding, a white bed with white cloth to the east should be prepared. On that, the great white one should be properly placed; Nikṣubhā on the right side, and the queen on the left, are mentioned. Daṇḍa and Piṅgala should be placed at his feet. When the image of the Sun is thus placed for the night, it should remain there through the night, being praised in all directions by Brahmins, bards, singers, and reciters. A vigil should be kept there by those devoted to the Sun. At dawn, the image should be awakened according to the Ṛgveda. The Brahmins who wish to partake of the offerings, and the cooks, should be honored with gifts and auspicious blessings. Then, in the sanctum, after making a pedestal in the center, a golden chariot with seven horses should be placed according to the rules. All seeds and medicinal herbs should be placed there by the one who knows the procedure. After offering arghya, the sacrificer, with his assistants, should install it there. With the sounds of conch and drum, with streams of water and unbroken rice, the auspicious sounds of 'puṇyāha' should be made, and the temple circumambulated. At an auspicious moment, on a good day, in a favorable constellation, in the forenoon, at a propitious time for the Sun, the wise should install the image. It should not face downward, nor upward, nor be bent to the side; it should be placed straight and facing forward. Then, the two wives should be properly placed at his sides; Nikṣubhā on the right, and the queen on the left of the Sun. Then, for the offering, the previously gathered items—modaka, yūṣikā, pūpa, śaṣkulī, bhūtaśīrṣaka, and kṛśara mixed with pāyasa—should be offered in all directions. To Indra, lord of the gods, the offering is made, to the wielder of the thunderbolt. 'To Indra, lord of a hundred sacrifices, I bow'—with the mantra for Indra, his invocation is performed. To Agni, red-eyed, adorned with a garland of flames, holding a spear, fierce, and riding a goat, with the mantra for Agni, his invocation is performed. To Yama, holding a staff, dark, riding the best buffalo, son of the Sun, king of righteousness, with the mantra for Yama, his mudrās are described. In the southwest, to the sword-bearing, blue-red Nairṛta, lord of all external beings, named Virūpa, with the mantra 'āyaṃ gaur', the Nairṛta is invoked. In the west, to Varuṇa, holding a noose, with the mantra for Varuṇa, and to the five rivers and Sarasvatī, their invocation is known. To the wind, as the essence of breath, incense, and the unblemished, to Bhīma holding a flag, 'salutations to the fragrance-bearer'—his invocation is known as for the gods. To Soma, holding a mace, powerful, moving among men, with the mantra for Soma, his invocation is described. To the four-faced god, seated on a lotus, sitting on a black antelope skin, 'salutations to Lambodara'. To Gaṇeśa, blue-throated, holding a trident, Virūpākṣa, Rudra, lord of the three worlds, I bow. To the king of all serpents, white, the thousand-hooded, eternal Ananta, I bow again and again. With the mantra 'namo'stu sarpebhya', the invocation is made; with the pañcarātra and other rites, the limb-placements are performed. Then, with offerings of milk and praises, the Sun is worshipped; after feeding the Brahmins and cooks, gifts are given. The great and meritorious Sun rite should never be performed without gifts; by this procedure, the image is established by devotees. That image always brings prosperity and remains present; for seven births, those people do not suffer from disease. Those who worship for three nights during the Sun's festival, with offerings of fragrance and flowers, go to the world of the Sun. Whether one's own or another's, whoever sees the installation of the Sun's image with devotion attains the world of the gods. The fruit of ten horse sacrifices and a hundred Vājapeya sacrifices is obtained by the one who installs the Sun. As long as the fame of the pious remains where the Sun is installed, so long, O best of the Yadus, is he honored in the world of the Sun. The mantra for the installation is proclaimed and honored in the worlds: 'Firm is the sky, firm is the earth, firm is this entire universe; for the welfare of the sacrificer, so may you be established.' Having installed the Sun with devotion and the prescribed rites, one obtains the fruit of the seasons month by month—there is no doubt. The fruit gained by worshipping the Sun even for a single day cannot be obtained by a hundred sacrifices, O hero, by men on earth. Even one who has committed great sins, if he later serves the Sun, goes to the world of the Sun, freed from impurity. There should be no melting of bricks or mixing with earth; the maker of the temple is honored in heaven as long as it endures. The fruit obtained by repairing or restoring a broken or damaged temple cannot be gained even by a thousand sacrifices. Even if one builds a house for the Fire-god on sand, he becomes a dear companion of the Lord of Cows, attaining the highest place of the Lord of Cows. Thus, for that best of gods, the Sun, the source of the existence and support of beings, the maker of his abode becomes fortunate, dwelling in the world of the Sun for a hundred kalpas. Thus ends the one hundred thirty-sixth chapter, named 'Description of the Installation of the Sun', in the Sāmbopākhyāna of the Saptamīkalpa, in the Brāhma Parvan of the glorious Bhaviṣya Mahāpurāṇa.
ପ୍ରତିଷ୍ଠାପନଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ଯଃ ପ୍ରାସାଦଂ ରଚଯତି ପୁମାନ୍ଦେଵତାନାଂ ପ୍ରଯତ୍ନାତ୍ତତ୍ର ପ୍ରୀତ୍ଯା ସପଦି କୁରୁତେ ସ୍ଥାପନାଂ ଭାନୁଭକ୍ତଃ । ଦିଵ୍ଯାନ୍ଭୋଗାଁଲ୍ଲଭତି ଚ ସଦା କାମତଶ୍ଚାପ୍ରମେଯାଂସ୍ତାନ୍ଭୁକ୍ତ୍ଵାସୌ ପୁନରପି ଭଵେଚ୍ଚକ୍ରଵର୍ତୀ ପୃଥିଵ୍ଯାମ୍ । । ୧ ଯେ ମାନଵାସ୍ତ୍ରିଦଶମୂର୍ତିନିକେତନାନି କୁର୍ଵନ୍ତି ସାଧୁଜନଦୃଷ୍ଟିମନୋହରାଣି । ତେଷାଂ ମୃତେଽପ୍ଯପରମାର୍ଥମଯେ ଶରୀରେ ଲୋକେ ପରିଭ୍ରମତି କୀର୍ତିମଯଂ ଶରୀରମ୍ । । ୨ ଇତି ତେ କଥିତମିଦଂ ଦେଵପୂଜ୍ଯସ୍ଯ ସଵିତୁଃ ସ୍ଥାପନମିଵାଧାନମ୍ । ସାଧାରଣଂ ଵିଧାନଂ ଶୃଣୁ ଦେଵାନାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପନେ ଵୀର । । ୩ ସ୍ନାତୋ ଭୁକ୍ତୋ ଵସ୍ତ୍ରାଲଙ୍କୃତକୁସୁମୈର୍ଗନ୍ଧୈଃ ପ୍ରତିମାଯା ଆସ୍ତୀର୍ଣାଯାଂ ଶଯ୍ଯାଯାଂ ସ୍ଥାପନଂ କୁର୍ଯାତ୍ । ସୁପ୍ତାଯାଂ ତୁ ସ ନୃତ୍ଯଗୀତୈର୍ଜାଗରଣୈଃ ସମ୍ଯଗେଵାଧିଵାସ୍ଯ ଦୈଵଜ୍ଞେନ ପ୍ରତିଦିଷ୍ଟକାଲେ ସଂସ୍ଥାପନଂ କୁର୍ଯାତ୍ । ଅଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ କୁସୁମଗନ୍ଧାନୁଲେପନୈଃ ଶଙ୍ଖତୂର୍ଯନିର୍ଘୋଷୈଃ ପ୍ରାଦକ୍ଷିଣ୍ଯେନ ନଯେଦାଯତନସ୍ଯ ପ୍ରଯତ୍ନେନ କୃତ୍ଵା ବଲିଂ ପ୍ରତିମାମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣାଂଶ୍ଚ ସାଧୂନ୍ଦତ୍ତ୍ଵା ହିରଣ୍ଯକଲଶଂ ଵିଧିନା ନିକ୍ଷିପେତ୍ପିଂଣ୍ଡିକାମଧ୍ଯେ ସୁଶ୍ଵଭ୍ରେ ସ୍ଥାପକଦୈଵଜ୍ଞଦ୍ଵିଜାନ୍ସମ୍ଯଗ୍ଵିଶେଷତୋଽଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯାକଲ୍ପାନ୍ତଂ ଭୋଗୀ ଭଵତୀହ ପରତ୍ର ସୁଖୀ । ।୪ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଭାଗଵତା ମତାଶ୍ଚ ସଵିତୁଃ ଶମ୍ଭୋଃ ସଭସ୍ମଦ୍ଵିଜା ମାତୄଣାମପି ମାତୃମଣ୍ଡଲଵିଦୋ ଵିପ୍ରା ଵିଦୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ । ସର୍ଵେ ଯସ୍ଯ ଵିମୁକ୍ତଶୁକ୍ଲଵସନା ବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ରକ୍ତାମ୍ବରା ଯେ ଯଂ ଦେଵମୁପାଶ୍ରିତାଃ ସୁଵିଧିନା ତୈସ୍ତସ୍ଯ କାର୍ଯା କ୍ରିଯା । । ୫ ସାମାନ୍ଯମିଦଂ ଦେଵାନାମଧିଵାସନଂ ଭଵତି ମଯା କଥିତମ୍ । କ୍ରିଯମାଣମିଦଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵାନାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପନମ୍ । । ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଇହ କାମାନଵାପ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗଭାଜନଂ ଭଵତି । । ୬ ଇଦଂ ତେ କଥିତଂ ରାଜନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାପନମାଦିତଃ । ଯତ୍କୃତ୍ଵା ସଵିତୁଃ ସ୍ନାନଂ ନରୋ ଯାତି ମନୋଗତିମ୍ । । ୭ ଇତ୍ଥଂ କୁର୍ଯାନ୍ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ସଵିତୁଃ ସ୍ଥାପନଂ ବୁଧଃ । କାରଯେତ୍ପୁରତୋ ଭକ୍ତଯା ସଵିତୁଃ ସ୍ଥାପନଂ ବୁଧଃ । । ୮ ଇତିହାସପୁରାଣସ୍ଯ ଶ୍ରଵଣଂ ପାପନାଶନମ୍ । ତାଭ୍ଯାଂ ହି ଶ୍ରଵଣାଦ୍ଵୀର ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ଯାତି ଭାସ୍କରଃ । । ୯ କୃତେ ତ୍ଵାଯତନେ ତସ୍ମିନ୍ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଚାପି ଦେଵତାଃ । ତସ୍ମାତ୍କାର୍ଯଂ ବୁଧୈର୍ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମଶ୍ରଵଣମାଦିତଃ । । 1.137.୧୦ ଵାଚକଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାନୁପପୂଜ୍ଯ ଚ । କାରଯେଦ୍ଵାଚନଂ ଵୀର ପୁସ୍ତକସ୍ଯାଗ୍ରତୋ ରଵେଃ । । ୧୧ ସର୍ଵସ୍ଵଂ ସ୍ଥାପକେ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଯତ୍କିଞ୍ଜିଦ୍ଗୃହମାଗତମ୍ । ଗୋଦାନମଥଵା ଦଦ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯ ଚିତ୍ତଂ ପ୍ରସାଦଯେତ୍ । । ୧୨ ଇତ୍ଯେଷ କଥିତୋ ଵୀର ପ୍ରତିଷ୍ଠାକଲ୍ପ ଆଦିତଃ । କୃତ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ଯଂ ନରୋଽର୍କମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୧୩ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପନଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ନାମ ସପ୍ତତ୍ରିଂଶଦଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
Description of the Procedure for Installation Nārada said: Whoever, with effort and devotion, builds a temple for the gods and immediately performs the installation as a devotee of the Sun, always attains divine enjoyments as desired, immeasurable; after enjoying those, he is again born as a universal monarch on earth. Those men who build abodes for the forms of the gods, delightful to the sight of the virtuous, even after their bodies perish, wander the worlds with a body made of fame. Thus, I have told you the installation and establishment of the worshipful Sun; now hear the general procedure for installing the gods, O hero. After bathing, eating, and adorning oneself with clothes, flowers, and perfumes, one should perform the installation of the image on a prepared bed. When the image is laid down, one should keep vigil with dance, song, and music, and at the appointed time indicated by the astrologer, perform the installation. After worshipping with flowers, perfumes, and unguents, and with the sounds of conch and musical instruments, one should carefully lead the image in a circumambulation of the temple, and after worshipping the image and honoring the Brahmins and the virtuous, one should place a golden pot according to the rules in the center of the pedestal, in a well-prepared pit, and honor the installing astrologer and Brahmins especially; thus, one enjoys pleasures here until the end of the age and is happy hereafter. The followers of Viṣṇu, the Bhāgavatas, those of the Sun, of Śambhu, the twice-born with ashes, the knowers of the mothers' mandala, the wise Brahmins—all, according to their tradition, should perform the rites for the deity they worship, with proper procedure. This general consecration of the gods has been described by me. Seeing this installation of the gods being performed, a man, by devotion, attains his desires here and becomes fit for heaven. Thus, O King, I have told you the installation from the beginning; by performing the bath of the Sun, a man attains the speed of the mind. Thus should a wise man, with devotion, perform the installation of the Sun; he should have the installation performed before him with devotion. Hearing the histories and Purāṇas destroys sin; by hearing these, O hero, the Sun becomes present. In that temple, and in others as well, the wise should always perform the hearing of dharma from the beginning. After honoring the reciter and worshipping the Brahmins, O hero, one should have the reading of the book performed before the Sun. One should give all one's possessions to the installer, whatever is in the house; or one may give a cow, to please his mind. Thus, O hero, the procedure for installation has been described from the beginning; by performing, seeing, or hearing it, a man attains the Sun. Thus ends the one hundred thirty-seventh chapter, named 'Description of the Procedure for Installation', in the Sāmbopākhyāna of the Saptamīkalpa, in the Brāhma Parvan of the glorious Bhaviṣya Mahāpurāṇa.
ଧ୍ଵଜାରୋପଣଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ହନ୍ତ ତେ କଥଯିଷ୍ଯାମି ଧ୍ଵଜାରୋପଣମୁତ୍ତମମ୍ । ଯଦୁକ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ପୂର୍ଵମୃଷଭାଧିପତେ ପୁରଃ । । ୧ ପୁରା ଦେଵାସୁରେ ଯୁଦ୍ଧେ ଯାନି ଦେଵୈର୍ଜଯେପ୍ସୁଭିଃ । କୃତାନ୍ଯୁପରି ଚିହ୍ନାନି ଵାହନାନି ଧ୍ଵଜାନି ତୁ । । ୨ ଲକ୍ଷ୍ମଚିହ୍ନଧ୍ଵଜଂ କେତୁରିତି ପର୍ଯାଯନାମଭିଃ । କୀର୍ତିତଃ ସ ଚ ତସ୍ଯେହ ପ୍ରମାଣଂ ଗଦତଃ ଶୃଣୁ । । ୩ ଧ୍ଵଜୋ ଵଂଶସ୍ଯ କର୍ତଵ୍ଯସ୍ତ୍ଵଵିଦ୍ଧ ଋଜୁରଵ୍ରଣଃ । ପ୍ରାସାଦଵ୍ଯାସ ତୁଲ୍ଯସ୍ଯ ଧ୍ଵଜଵଂଶପ୍ରମାଣତଃ । । ୪ ଦେଵାଗାରସ୍ଯ ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତା ମଞ୍ଜରୀକଲଶାଦଯଃ । ଅଥ ଵା ତତ୍ପ୍ରମାଣସ୍ତୁ ଧ୍ଵଜଦଣ୍ଡଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । । ୫ ଅନ୍ତର୍ଗୃହସ୍ଯ ଯା ଵେଦୀ ସୂତ୍ରତଃ ପରିକଲ୍ପିତା । ତସ୍ଯା ଵ୍ଯାସୋ ଭଵେଦ୍ଵଂଶଃ ପ୍ରସାଦସ୍ଯ ଯଦୂତ୍ତମ । । ୬ ଅଥ ଵା ମୂଲସୂତ୍ରେଣ ଯୋ ଵ୍ଯାସୋଽନ୍ତର୍ଗୃହସ୍ଯ ତୁ । ପ୍ରାସାଦଵ୍ଯାସ ଇତି ତେ ପ୍ରୋକ୍ତଶ୍ଚେହ ନ ସଂଶଯଃ । । ୭ କେତୁର୍ଭଵେଦ୍ଵରୋ ଵଂଶୋ ନ ନିମ୍ନୋ ନ ଋଜୁସ୍ତଥା । ପତ୍ରଂ ଧ୍ଵଜେ ଯୁଗଂ ଚୈଵ ନଲିକାପୁରୁଷସ୍ତଥା । । ୮ ଚତୁର୍ହସ୍ତା ଭଵନ୍ତ୍ଯେତେ ପ୍ରଶସ୍ତାଃ କୃଷ୍ଣନନ୍ଦନ । ଅଷ୍ଟହସ୍ତପ୍ରମାଣସ୍ତୁ ଵିଂଶାର୍ଧସ୍ଯ୧ ପ୍ରମାଣତଃ । । ୯ ସାମାନ୍ଯୋ ଧ୍ଵଜଦଣ୍ଡସ୍ତୁ ସର୍ଵସାଧାରଣୋ ମତଃ । ଦଣ୍ଡପାଣିଧ୍ଵଜୋ ଯସ୍ତୁ ସ୍ମୃତଃ ଷୋଡଶହସ୍ତଵାନ୍ । । 1.138.୧୦ ଵିଂଶଦ୍ଧସ୍ତାତ୍ପରୋ ଦଣ୍ଡୋ ନ କାର୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ରଵେଃ । ଯୁଗ୍ମହସ୍ତସ୍ତୁ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଧ୍ଵଜଦଣ୍ଡୋ ମନୀଷିଭିଃ । । ୧୧ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ ସୁଵୃତ୍ତୋ ଦ୍ଵ୍ଯଙ୍ଗୁଲୋପରି । ନାତିସୂକ୍ଷ୍ମୋ ନ ଚ ସ୍ଥୂଲୋ ନ କାର୍ଯୋ ନତପର୍ଵକଃ । । ୧୨ ସମପର୍ଵାତୁ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସୁଦୃଢଃ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏଵ ହି । ଵକ୍ରଃ ପୁତ୍ରଵିନାଶାଯ ସଵ୍ରଣୋଽର୍ଥଵିନାଶନଃ । । ୧୩ ରୋଗଦୋ ଯୁଗ୍ମହସ୍ତସ୍ତୁ ଭିନ୍ନୋ ଦୁଃଖମନନ୍ତକମ୍ । କରୋତି ହାନି ଧର୍ମସ୍ଯ ହୀନୋ ଯସ୍ତୁ ପ୍ରମାଣତଃ । । ୧୪ ଵୈଷମ୍ଯମସମପର୍ଵା ଦଦ୍ଯାତ୍କୃଚ୍ଛ୍ରମଧୋନ୍ନତଃ । ଜଯୋ ଜଯନ୍ତୋ ଜୈତ୍ରେଯଃ୪ ଶତ୍ରୁହନ୍ତା ଜଯାଵହଃ । । ୧୫ ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦନୌ ଚୈଵେନ୍ଦ୍ରୋପେନ୍ଦ୍ରୌ ଗଦିତୌ ତଥା । ଦଶୈତେ କୀର୍ତିତା ଭେଦା ଧ୍ଵଜସ୍ଯାନନ୍ଦସମ୍ମିତାଃ । । ୧୬ ଦ୍ଵିଜହସ୍ତସ୍ତୁ ଜଯୋ ଦଣ୍ଡୋ ଜଯନ୍ତୋ ଦ୍ଵିଗୁଣୋ ମତଃ । ଦ୍ଵାଦଶହସ୍ତସ୍ତୁ ଜୈତ୍ରେଯଃ ଶତ୍ରୁହନ୍ତା କଲାନ୍ଵିତଃ । । ୧୭ ଜଯାଵହସ୍ତୁ ଵିଂଶାର୍ଧୋ ନନ୍ଦ ଆଦିତ୍ଯସନ୍ନିଭଃ । ଚତୁର୍ଦଶୋପନନ୍ଦସ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରଃ ଷୋଡଶ ଉଚ୍ଯତେ । । ୧୮ ଉପେନ୍ଦ୍ରୋଽଷ୍ଟାଦଶଃ୫ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତଥେନ୍ଦ୍ରୋ ଵିଂଶତିଃ ସ୍ମୃତଃ । ଭିନ୍ନୋ ଵକ୍ରୋଽସାଧିତଶ୍ଚ ନ କାର୍ଯୋ ଦଣ୍ଡ ଏଵ ହି । । ୧୯ ମୂଲମନ୍ତ୍ରେଣ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଵ୍ଯାସତୋଽନ୍ତର୍ଗୃହସ୍ଯ ତୁ । ଧ୍ଵଜଦଣ୍ଡୋ ମହାବାହୋ ଅଥ ଵା ଵାସ୍ତୁମାନତଃ । । 1.138.୨୦ ମଞ୍ଜରୀମାନତୋ ଵାପି ତଦର୍ଧେନାଥଵା ଵିଭୋ । ପତାକା ଵୈ ଶୁଭା କାର୍ଯା ଧ୍ଵଜଵଂଶାଵଲମ୍ବିନୀ । । ୨୧ ଦେଵାଗାରସ୍ଯ ଶିଖରାତ୍ତ୍ରିଭାଗପରିମାର୍ଜନୀ । ସା ପ୍ରୋକ୍ତା ଦଶଧା ଵୀର ମାନତୋମାନତସ୍ତଥା । । ୨୨ ଅଙ୍କୁରଃ ପଲ୍ଲଵଶ୍ଚୈଵ ସ୍କନ୍ଧଃ ଶାଖା ତଥୈଵ ଚ । ପତାକା କଦଲୀ ଵୀର କେତୁର୍ଲକ୍ଷ୍ମ ଜଯସ୍ତଥା । । ୨୩ ଧ୍ଵଜଶ୍ଚ ଦଶମଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସର୍ଵଦେଵମଯୋଵ୍ଯଯଃ । ଅଙ୍କୁରୋ ଦ୍ଵଯଂଗୁଲଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପଲ୍ଲଵଶ୍ଚତୁରଙ୍ଗୁଲଃ । । ୨୪ ସ୍କନ୍ଧଃ ଷଡଙ୍ଗୁଲଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଶାଖା ଚାଷ୍ଟାଙ୍ଗୁଲୋ ମତା । ଏକାଦଶପତାକା ତୁ କଦଲୀ ଚ ଚତୁର୍ଦଶ । । ୨୫ କେତୁସ୍ତୁ ଷୋଡଶଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଲକ୍ଷ୍ମାଷ୍ଟାଦଶମୁଚ୍ଯତେ । ଜଯା ଵିଂଶତି ଵୈ ପ୍ରୋକ୍ତା ଏତାଵତ୍ତ୍ଵଙ୍ଗୁଲାନି ତୁ । । ୨୬ ଦେଵାଗାରସ୍ଯ କୁମ୍ଭସ୍ଯ ପ୍ରସନ୍ନା ସା ପ୍ରମାର୍ଜନୀ । ଅଙ୍କୁରେତି ପତାକା ସା ଵିଜ୍ଞେଯା ଯଦୁନନ୍ଦନ । । ୨୭ ପଲ୍ଲଵେତି ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ଯ ମାର୍ଜନୀ ପରିକୀର୍ତିତା । ତ୍ରିଭାଗମାର୍ଜନୀସ୍କନ୍ଧଃ ଶାଖା ଵୈ ପଞ୍ଚମସ୍ଯ ତୁ । । ୨୮ ଷଷ୍ଠସ୍ଯୋକ୍ତା ପତାକା ତୁ କଦଲୀ ସପ୍ତମସ୍ଯ ତୁ । ଅଷ୍ଟମସ୍ଯ ତଥା କେତୁର୍ଲକ୍ଷ୍ମ ଚ ନଵମସ୍ଯ ତୁ । । ୨୯ ତତସ୍ତୁ ଦଶମଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଜଯନ୍ତୋ ଯଦୁନନ୍ଦନ । ଵୃଷସ୍ଥାନାଵମାର୍ଗୀ ତୁ ଧ୍ଵଜସ୍ତୁ ପରିକୀର୍ତିତଃ । । 1.138.୩୦ ଗଜୋ ମେଷୋଽଥ ମହିଷଃ କବନ୍ଧସ୍ତୁ ଵୃଷସ୍ତଥା । ହରିଣୋଽଥ ନରଶ୍ଚୈଵ ନରଶ୍ଚ ନରସତ୍ତମ । । ୩୧ ସ୍ଥାନାନ୍ଯେତାନି ଭୂଯୋଽଥ୧ ପ୍ରଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଧ୍ଵଜସ୍ଯ ତୁ । ଦିଶଭାଗେ ତୁ ପୂର୍ଵାତ୍ତୁ କ୍ରମେଣ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍ । । ୩୨ ଏଵଂ ଦଶଵିଧା ପ୍ରୋକ୍ତା ପତାକା ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ । କର୍ତଵ୍ଯା ସା ଯଥାପୂର୍ଵଂ ତଚ୍ଛୃଣୁ ତ୍ଵଂ ନରାଧିପ । । ୩୩ ଶୁକ୍ଲଵସ୍ତ୍ରମଯୀ ଚିତ୍ରା ସଘଣ୍ଟା ସୁମନୋହରା । ନାନାଚାମରସମ୍ପନ୍ନା କିଙ୍କିଣୀଜାଲମଣ୍ଡିତା । । ୩୪ ଧ୍ଵଜାଗ୍ରେ ଚୈଵ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଦେଵତାଲିଙ୍ଗସୂଚକଃ । କାଞ୍ଚନୋ ଵାଥ ରୌପ୍ଯୋ ଵା ମଣିରତ୍ନମଯୋଽପି ଵା । । ୩୫ ରଙ୍ଗକୈର୍ଲିଖ୍ଯତେ ଵାପି ତଦ୍ଵାହନସମାକୃତିଃ । ଧ୍ଵଜଦଣ୍ଡୋଽତ୍ର ଵିନ୍ଯସ୍ତଃ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଯଦୁନନ୍ଦନ । । ୩୬ ଗରୁତ୍ମାତ୍ମାଂସ୍ତୁ ଧ୍ଵଜୋ ଵିଷ୍ଣୋରୀଶ୍ଵରସ୍ଯ ଧ୍ଵଜୋ ଵୃଷଃ । ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଙ୍କଜଂ କାର୍ଯଂ ରଵେର୍ଧର୍ମଃ ସ୍ମୃତୋ ଧ୍ଵଜଃ । । ୩୭ ହଂସୋ୧ ଜଲାଧିପସ୍ଯୋକ୍ତଃ ସୋମସ୍ଯ ତୁ ନରୋ ଧ୍ଵଜଃ । ବଲଦେଵସ୍ଯ କାଲସ୍ତୁ କାମସ୍ଯ ମକରଧ୍ଵଜଃ । । ୩୮ ସିଂହୋ ଧ୍ଵଜସ୍ତୁ ଦୁର୍ଗାଯାଃ କୀର୍ତିତୋ ଯଦୁନନ୍ଦନ । ଗୋଧା ଚାପି ଉମାଦେଵ୍ଯା ରୈଵତସ୍ଯ ହଯଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୩୯ କଚ୍ଛପୋ ଵରୁଣସ୍ଯୋକ୍ତୋ ଵାତସ୍ଯ ହରିଣୋ ମତଃ । ପାଵକସ୍ଯ ତଥା ମେଷ ଆଖୁର୍ଗଣପତେର୍ମତଃ । । 1.138.୪୦ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷୀଣାଂ [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php କୁଶଃ] ପ୍ରୋକ୍ତ ଇତ୍ଯେଷା ଧ୍ଵଜ କଲ୍ପନା । ଯସ୍ଯ ଯଦ୍ଵାହନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତତ୍ତସ୍ଯ ଧ୍ଵଜ ଉଚ୍ଯତେ । । ୪୧ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଧ୍ଵଜେ ତୁ ସୌଵର୍ଣଂ ଦଣ୍ଡଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଚକ୍ଷଣଃ । ପତାକା ଚାପି ପୀତା ସ୍ଯାଦ୍ଗରୁଡସ୍ଯ ସମୀପଗା । । ୪୨ ଈଶ୍ଵରସ୍ଯ ଧ୍ଵଜେ ଦଣ୍ଡୋ ରାଜତୋ ଯଦୁନନ୍ଦନଃ । ପତାକା ଚାପି ଶୁକ୍ଲା ସ୍ଯାଦ୍ଵୃଷଭସ୍ଯ ସମୀପଗା । । ୪୩ ପିତାମହଧ୍ଵଜେ ଦଣ୍ଡଃ ସ୍ମୃତସ୍ତାମ୍ରମଯୋ ବୁଧୈଃ । ପଦ୍ମଵର୍ଣା ପତାକା ସ୍ଯାତ୍ପଙ୍କଜସ୍ଯ ସମୀପଗା । । ୪୪ ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯ ଚ ସୌଵର୍ଣୋ ଧ୍ଵଜେ ଦଣ୍ଡଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ପଞ୍ଚଵର୍ଣା ପତାକା ସ୍ଯାଦ୍ଧର୍ମସ୍ଯାଧୋଗତା ନୃପ । । ୪୫ କିଙ୍କିଣୀଜାଲସମ୍ପନ୍ନା ନାନବୁଦ୍ବୁଦସନ୍ନିଭା । ପୁଷ୍ପମାଲୋପସମ୍ପନ୍ନା ନାନାଵାଦିଭିରାଵୃତା । । ୪୬ ଦଣ୍ଡ ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ଵଜସ୍ଯୋକ୍ତଃ କାଞ୍ଚନୋ ଯଦୁନନ୍ଦନ । ପତାକା ବହୁଵର୍ଣା ସ୍ଯାତ୍କୁଞ୍ଜରସ୍ଯ ସମୀପଗା । । ୪୭ ଆଯସଶ୍ଚାପି ଦଣ୍ଡୋକ୍ତୋ ଯମଚିହ୍ନଂ ଵିଚକ୍ଷଣୈଃ । ପତାକା ଵର୍ଣତଃ କୃଷ୍ଣା ମହିଷସ୍ଯ ସମୀପଗା । । ୪୮ ଜଲାଧିପଧ୍ଵଜୋ ଦଣ୍ଡୋ ରାଜତଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । ପତାକା ସର୍ଵତଃ ଶ୍ଵେତା ଵିଚିତ୍ରା ସା ଚ କଥ୍ଯତେ । । ୪୯ ଧ୍ଵଜେ ଚାପି କୁବେରସ୍ଯ ଦଣ୍ଡୋ ମଣିମଯଃ ସ୍ମୃତଃ । ପତାକା ଚାପି ରକ୍ତା ସ୍ଯାନ୍ନରପାଦସମୀପଗା । । 1.138.୫୦ ବଲଦେଵଧ୍ଵଜେ ଦଣ୍ଡୋ ରାଜତୋ ଯଦୁନନ୍ଦନ । ପତାକା ଵର୍ଣତଃ ଶୁକ୍ଲା ତାଲସ୍ଯାଧୋଗତା ସ୍ମୃତା । । ୫୧ କାମଧ୍ଵଜେ ତ୍ରିଲୋହଃ ସ୍ଯାଦ୍ଦଣ୍ଡୋ ଯଦୁକୁଲୋଦ୍ଵହ । ପତାକା ରୋହିଣୀ ତତ୍ର ମକରସ୍ଯ ସମୀପଗା । । ୫୨ ମାଯୂରଂ କାର୍ତ୍ତିକେଯସ୍ଯ ଚିହ୍ନଂ ଲୋକେଷୁ ଗୀଯତେ । ତ୍ରିଲୋହଦଣ୍ଡମାରୂଢଂ ବହୁରତ୍ନଵିଭୂଷିତମ୍ । । ୫୩ ବହୁଵର୍ଣକଚିତ୍ରା ତୁ ପତାକା କଥିତା ବୁଧୈଃ । ହସ୍ତିଦନ୍ତଭଵଂ ଦଣ୍ଡଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଗଣପତେର୍ନୃପ । । ୫୪ ତାମ୍ରଦଣ୍ଡଂ ସମାରୁଢଂ ସଂଶୁଦ୍ଧଂ ସମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ଶୁକ୍ଲା ପତାକା କର୍ତଵ୍ଯା ସୁପ୍ରମାଣା ମହୀପତେ । । ୫୫ ମାତୄଣାଂ ଚାପି କର୍ତଵ୍ଯୋ ନୈକରୂପୋ ଧ୍ଵଜୋ ବୁଧୈଃ । ପତାକାଭିରନେକାଭିବର୍ହୁରତ୍ନାଭିରନ୍ଵିତଃ । । ୫୬ ରେଵତସ୍ଯାପି କର୍ତଵ୍ଯୋ ଧ୍ଵଜୋ ଵାଜୀ ନରାଧିପ । ରକ୍ତା ପତାକା ତତ୍ରାପି କର୍ତଵ୍ଯା ଯଦୁନନ୍ଦନ । । ୫୭ ଚାମୁଣ୍ଡାମନ୍ଦିରେ କାର୍ଯଃ ଶିରୋମାଲାକୁଲୋ ଧ୍ଵଜଃ । ନୀଲା ପତାକା କର୍ତଵ୍ଯା ଦଣ୍ଡୋ ଲୋହମଯସ୍ତଥା । । ୫୮ ରୀତୀମଯଶ୍ଚ ମାତୄଣାଂ ରେଵତସ୍ଯ ଚ କାରଯେତ୍ । ଗୌର୍ଯା ଧ୍ଵଜସ୍ତାମ୍ରମଯଃ ପତାକା ଗୋପସନ୍ନିଭା । । ୫୯ ସ୍ଵର୍ଣଦଣ୍ଡସ୍ତୁ ଵୀରସ୍ଯ ଧ୍ଵଜୋ ମେଷସମନ୍ଵିତଃ । ପତାକା ବହୁରତ୍ନାଢ୍ଯେ୧ କର୍ତଵ୍ଯା ଯଦୁନନ୍ଦନ । । 1.138.୬୦ ଅଶ୍ମସାରମଯୋ ଦଣ୍ଡୋ ଧ୍ଵଜୋ ଵାତସ୍ଯ ଉଚ୍ଯତେ । ପତାକା କୃଷ୍ଣଵର୍ଣା ତୁ ହରିଣସ୍ଯ ସମୀପଗା । । ୬୧ ଭଗଵତ୍ଯା ଧ୍ଵଜୋ ଦଣ୍ଡଃ ସର୍ଵରତ୍ନମଯଃ ସ୍ମୃତଃ । ପତାକା ତୁ ତ୍ରିଵର୍ଣା ସ୍ଯାତ୍ସିଂହସ୍ଯାଧୋଗତା ନୃପ । । ୬୨ ଏଵଂଵିଧମିମଂ କୃତ୍ଵା ଧ୍ଵଜଂ ଲକ୍ଷଣଲକ୍ଷିତମ୍ । ଅଧିଵାସ୍ଯ ତତୋ ରାଜଂସ୍ତତ ଆରୋପଯେଦ୍ବୁଧଃ । । ୬୩ ତତଃ ସର୍ଵୌଷଧୀଭିଶ୍ଚ ସ୍ନାପଯିତ୍ଵା ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ସମାଲଭ୍ଯ ଚ ବଧ୍ନୀଯାନ୍ମଧ୍ଯେ ପ୍ରତିସରାନ୍ନୃପ । । ୬୪ କଲ୍ପଯିତ୍ଵା ଶୁଭାଂ ଵେଦିଂ କଲଶୈରୁପଶୋଭିତାମ୍ । ତସ୍ଯାଂ ଵେଦ୍ଯାଂ ସମାରୋପ୍ଯ ତାଂ ରାତ୍ରିମଧିଵାସଯେତ୍ । । ୬୫ ନାନାକୁସୁମଚିତ୍ରାଂ ଚ ସ୍ରଜଂ ତସ୍ଯାନୁଲମ୍ବଯେତ୍ । ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଧୂପମସ୍ଯ ନିଵେଦଯେତ୍ । । ୬୬ ବଲିକର୍ମ ତତଃ କୃତ୍ଵା କୃଶରାପୂପକାଦିଭିଃ । ପଲାଲପୂପିକାଭିଶ୍ଚ ଦଧିପାଯସସୂପକୈଃ
Description of the Procedure for Raising the Banner Nārada said: Now I shall tell you the excellent procedure for raising the banner, as formerly spoken by Brahmā to the lord of bulls. Long ago, in the war between gods and demons, the gods, desiring victory, made various marks, vehicles, and banners. The banner with a distinguishing mark is called 'ketu' and by other synonymous names; now hear from me its proper measurement. The banner's pole should be made straight, unpierced, and without blemish, and its length should match the width of the temple. The pole of the banner is prescribed to be equal to the width of the temple or the measurement of the finial, as stated for the temple. The altar inside the temple, as measured by the string, its width should be the length of the pole, O best of the Yadus. Or, by the main string, the width of the interior is called the width of the temple—there is no doubt. The best banner is one whose pole is neither low nor crooked; the flag, the yoke, the tube, and the figure on the banner—these four are prescribed, O delight of the Yadus. The standard measurement is eight cubits, and for the 'daṇḍapāṇi' banner, it is sixteen cubits. The pole should never exceed twenty cubits for the Sun. The yoke should be made by the wise as the banner pole, four fingers wide, well-rounded, and two fingers above; neither too thin nor too thick, nor should it be bent at the joints. It should be made with even joints, strong, and slender. A crooked pole leads to the loss of sons; a wounded one to loss of wealth. The yoke brings disease; a broken one endless suffering. A pole lacking proper measurement causes loss of dharma. Uneven or irregular joints cause difficulty and elevation in the middle. The ten types of banners are: Jaya, Jayanta, Jaitreya, Śatruhantā, Jayāvaha, Nanda, Upananda, Indra, Upendra, as declared, all considered auspicious. The Jaya pole is two cubits, Jayanta is double that, Jaitreya is twelve cubits, Śatruhantā is with parts, Jayāvaha is twenty cubits, Nanda is like the Sun, Upananda is fourteen, Indra is sixteen, Upendra is eighteen, and Indra is twenty cubits. A broken, crooked, or unfinished pole should never be made. The banner pole should be made according to the root mantra and the width of the temple, or according to the rules of architecture, or half the measurement of the finial. The auspicious flag should hang from the banner pole. From the temple's spire, it should be a third of the length. These ten parts are called: aṅkura (sprout), pallava (leaf), skandha (stem), śākhā (branch), patākā (flag), kadalī (banana), ketu (banner), lakṣma (mark), jaya (victory), and dhvaja (banner), all pervaded by the gods and imperishable. The aṅkura is two fingers, pallava four, skandha six, śākhā eight, patākā eleven, kadalī fourteen, ketu sixteen, lakṣma eighteen, jaya twenty fingers. The auspicious flag of the temple's finial is called aṅkura, O delight of the Yadus. Pallava is the second, the cleaning rod; the third part is the skandha, śākhā is the fifth, patākā the sixth, kadalī the seventh, ketu the eighth, lakṣma the ninth, and jaya the tenth, O delight of the Yadus. The places for the banner are: bull, elephant, sheep, buffalo, kabandha, deer, and man, O best of men. These are the places for the banner, to be arranged in order from the east. Thus, the ten types of flags are described by the wise; they should be made in the order stated—hear this, O king. Made of white cloth, variegated, with bells, very beautiful, adorned with various yak-tail whisks, decorated with rows of small bells. At the top of the banner, a symbol of the deity should be made—of gold, silver, or gems, or painted with colors, or the form of the vehicle. The banner pole should be set up, O delight of the Yadus. The Garuḍa banner is for Viṣṇu, the bull for Śiva, the lotus for Brahmā, the dharma symbol for the Sun. The swan is for the lord of waters, the man for Soma, the plough for Baladeva, the makara for Kāma. The lion is for Durgā, the lizard for Umā, the horse for Revata. The tortoise is for Varuṇa, the deer for Vāyu, the ram for Agni, the mouse for Gaṇapati. For the Brahmarṣis, the banner is made of kuśa grass—thus is the arrangement of banners. The vehicle of each deity is the banner for that deity. For Viṣṇu's banner, the pole should be golden, and the flag yellow, near Garuḍa. For Śiva's banner, the pole should be silver, and the flag white, near the bull. For Brahmā's banner, the pole is copper, and the flag lotus-colored, near the lotus. For the Sun, the pole is golden, and the flag five-colored, with dharma below, O king. Adorned with rows of bells, like bubbles, with garlands of flowers, surrounded by various musical instruments. For Indra's banner, the pole is gold, and the flag multicolored, near the elephant. For Yama's banner, the pole is iron, with Yama's symbol, and the flag is black, near the buffalo. For Varuṇa's banner, the pole is silver, and the flag is entirely white and variegated. For Kubera's banner, the pole is made of gems, and the flag is red, near the human foot. For Baladeva's banner, the pole is silver, and the flag is white, hanging down like a palm leaf. For Kāma's banner, the pole is of three metals, and the flag is Rohiṇī, near the makara. The peacock is the symbol for Kārttikeya, with a pole of three metals, adorned with many gems. The flag is multicolored and variegated, as described by the wise. For Gaṇapati, the pole is made of ivory, and the flag is white, of proper size, O king. For the Mothers and for Revata, the banner is of various forms, with many flags and gems. For Revata, the banner is a horse, and the flag is red, O delight of the Yadus. In the temple of Cāmuṇḍā, the banner is adorned with a garland of heads, the flag is blue, and the pole is of iron. For the Mothers and Revata, the pole is of reed; for Gaurī, the pole is copper, and the flag resembles a cowherd's. For Vīra, the pole is gold, and the banner has a ram, the flag adorned with many gems, O delight of the Yadus. For Vāyu, the pole is of stone, and the flag is black, near the deer. For the goddess, the pole is of all gems, and the flag is tricolored, hanging down like a lion's. Having made such a banner, marked with auspicious signs, after consecrating it, the wise should then raise it. Then, after bathing it with all herbs, and anointing it, one should tie protective threads in the middle. After preparing an auspicious altar adorned with pots, the banner should be placed on the altar and consecrated for the night. A garland of various flowers should be hung from it; after worshipping it carefully, incense should be offered. Then, after performing the offering with kṛśara, pūpaka, and other items, and with palāla, pūpikā, curds, milk, and soups—
୬୭ ଉଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଲୋକପାଲେଭ୍ଯୋ ବଲିଂ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ଵାଯସୈଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ସ୍ଵସ୍ତି ଵାଚ୍ଯାଥ କୃତ୍ଵା ପୁଣ୍ଯାହମଙ୍ଗଲମ୍ । । ୬୮ ଵାଦିତ୍ରକୃତନିର୍ଘୋଷଂ ଜଲଂ ସଂସ୍କାରସଂଯୁତମ୍ । ନାନାବୁଦ୍ବୁଦସପନ୍ନଂ ଵେଷ୍ଟିତଂ ନଵଵାସସା । । ୬୯ ଶୁଭେ ଲଗ୍ନେ ଦିନେ ଋକ୍ଷେ ଧ୍ଵଜଂ ଚାରୋପଯେଦ୍ବୁଧଃ । ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଣକଲଶଂ ଶ୍ଵଭ୍ରରାଜଂ ଧ୍ଵଜସ୍ଯ ତୁ । । 1.138.୭୦ ଏଵମାରୋପଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଧ୍ଵଜଂ ଦେଵାଲଯୋପରି । ସ ଶ୍ରିଯା ଵର୍ଧତେ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ପରମାଂ ଗତିମ୍ । । ୭୧ ଅସୁରା ଵାସମିଚ୍ଛନ୍ତି ଧ୍ଵଜହୀନେ ସୁରାଲଯେ । ତସ୍ମାଦ୍ଦେଵାଲଯଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଧ୍ଵଜହୀନଂ ନ କାରଯେତ୍ । । ୭୨ ମନ୍ତ୍ରଶ୍ଚ ସ୍ଥାପନେ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵିଧାନଜ୍ଞୈର୍ଧ୍ଵଜସ୍ଯ ତୁ । ଏହ୍ଯେହି ଭଗଵନ୍ଦେଵ ଦେଵଵାହନ ଵୈ ଖଗ । । ୭୩ ଶ୍ରୀକରଃ ଶ୍ରୀନିଵାସଶ୍ଚ ଜଯ ଜୈତ୍ରୋପଶୋଭିତ । ଵ୍ଯୋମରୂପ ମହାରୂପ ଧର୍ମାତ୍ମଂସ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଵୈ ଗତେଃ । । ୭୪ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ କୁରୁ ଦଣ୍ଡେଽସ୍ମିନ୍ସାକ୍ଷୀ ଚ ଧ୍ରୁଵତାଂ ଵ୍ରଜ । କୁରୁ ଵୃଦ୍ଧିଂ ସଦା କର୍ତୁଃ ପ୍ରାସାଦସ୍ଯାର୍କଵଲ୍ଲଭ । । ୭୫ ଓଁ ଏହ୍ଯେହି ଭଗଵନ୍ନୀଶ୍ଵରଵିନିର୍ମିତ ଉପରିଚରଵାଯୁମାର୍ଗାନୁସାରିଞ୍ଛ୍ରୀନିଵାସ ରିପୁଧ୍ଵଂସ ଯକ୍ଷନିଲଯ ସର୍ଵଦେଵପ୍ରିଯଂ କୁରୁ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ଶାନ୍ତି ସ୍ଵସ୍ତ୍ଯଯନଂ ଚ ମେଭଯଂ ସର୍ଵଵିଘ୍ନା ଵ୍ଯପସରନ୍ତୁ । । ୭୬ ମନ୍ତ୍ରେଣାନେନ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଶ୍ଵଭ୍ରେ ଦଣ୍ଡେ ନିଵେଶଯେତ୍ । ପତାକାଂ ପୂର୍ଵମନ୍ତ୍ରେଣ ସ୍ଥିତ୍ଯା ପୂର୍ଵମୁଖୋ ନୃପ । । ୭୭ କ୍ଷିପେଦୂର୍ଧ୍ଵମଥାକାଶଂ ପ୍ରାସାଦଶିଖରାଦ୍ଵିଭୋଃ । ଯଜମାନସ୍ତତଃ ପଶ୍ଯେତ୍ପତାକାଂ ଯଦୁନନ୍ଦନ । । ୭୮ ପ୍ରାସାଦପୁରତୋ ଵାପି ପତାକାଂ ପାତଯେଦ୍ଯଦି । ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକଂ ତଦା କର୍ତା ଵିଶେଦ୍ଵୈ ଯଦୁନନ୍ଦନ । । ୭୯ ଆଗ୍ନେଯ୍ଯାମଗ୍ନିଲୋକଂ ତୁ ଯାମ୍ଯାଂ ଯମସଦୋ ଭଜେତ୍ । ନୈଋତ୍ଯାଂ ନୈଋତଂ ଲୋକଂ ଵାରୁଣ୍ଯଃ ଵାରୁଣଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । 1.138.୮୦ ଯସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ଯଦ୍ଵେଶ୍ମ କୃତଂ ଯଦୁକୁଲୋଦ୍ଵହ । ତସ୍ଯ ଲୋକମଵାପ୍ନୋତି ଵୃଷସ୍ଥାନଗତୋ ଯଦି । । ୮୧ ଵାଯଵ୍ଯେ ଵାଯୁମାପ୍ନୋତି ସୌମ୍ଯାଯାଂ ସୋମମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଐଶାନ୍ଯାମୀଶମାପ୍ନୋତି କର୍ତା ଵୈ ଦେଵଵେଶ୍ମନଃ । । ୮୨ ଯ ଏଵଂ କାରଯେଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଧ୍ଵଜସ୍ଯାରୋପଣଂ ରଵେଃ । ସ ହି ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପରାନ୍ଭୋଗାନ୍ସୂର୍ଯଲୋକେ ମହୀଯତେ । । ୮୩ ତେଜସାମ୍ବୁଜସଂକାଶଃ କାନ୍ତ୍ଯା ଚାମ୍ବୁଜସନ୍ନିଭଃ । ଦ୍ଵିଜାତିତୁଲ୍ଯଃ ପ୍ରଭଯା ଵିକ୍ରମେଣ ଚ ଗୋପତେଃ । । ୮୪ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ଧ୍ଵଜାରୋପଣଵିଧିଵର୍ଣନଂ ନାମାଷ୍ଟତ୍ରିଂଶଦଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
Then, offering to the guardians of the directions, one should give the offering to the crows. After having the Brahmins recite blessings and performing the auspicious rites, with the sound of musical instruments, water sanctified by rites, adorned with various bubbles, and wrapped in new cloth, at an auspicious moment, on a good day and constellation, the wise should raise the banner. Placing a golden pot at the base of the banner, thus should the banner be raised over the temple. Whoever raises the banner in this way over the temple always prospers in wealth and attains the highest state. Demons desire to dwell in a temple without a banner; therefore, the wise should never make a temple without a banner. The mantra for installing the banner, as prescribed by those who know the procedure, is: 'Come, come, O blessed god, divine vehicle, O bird, bringer of prosperity, abode of fortune, adorned with victory, form of the sky, great form, embodiment of dharma, you are the path. Make your presence on this staff, be a witness, become steadfast. Grant prosperity always to the maker, O beloved of the Sun.' 'Oṃ, come, O blessed one, created by the Lord, follower of the upper air, abode of fortune, destroyer of enemies, dwelling of Yakṣas, beloved of all gods, make your presence, grant peace, auspiciousness, and remove all fears and obstacles.' With this mantra, O king, the staff should be placed in the base; the flag, with the previous mantra, should be fixed facing east. Then, it should be raised upward from the temple spire; the sacrificer should then see the flag, O delight of the Yadus. If the flag is dropped in front of the temple, the maker enters Indra's world, O delight of the Yadus. In the southeast, he attains Agni's world; in the south, Yama's abode; in the southwest, Nairṛta's world; in the west, Varuṇa's world. For whichever deity's temple is made, if the banner is placed on the bull's position, he attains that deity's world. In the northwest, he attains Vāyu's world; in the north, Soma's; in the northeast, Īśa's; the maker of the temple attains the world of the deity. Whoever, with devotion, raises the banner of the Sun in this way, after enjoying supreme pleasures, is honored in the world of the Sun. Resplendent like a lotus in brilliance and radiance, equal to a twice-born in glory and valor, and to the Lord of Cows in might. Thus ends the one hundred thirty-eighth chapter, named 'Description of the Procedure for Raising the Banner', in the Sāmbopākhyāna of the Saptamīkalpa, in the Brāhma Parvan of the glorious Bhaviṣya Mahāpurāṇa.
ଭୋଜକାନଯନଵର୍ଣନମ୍ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାନ୍ମଯା ପ୍ରାପ୍ତଂ ରୂପମେତତ୍ପୁରାତନମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଦର୍ଶନଂ ଚାପି ଭାସ୍କରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । । ୧ ସର୍ଵମେତତ୍ତୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ପୁନଶ୍ଚିନ୍ତାକୁଲଂ ମନଃ । ଦେଵସ୍ଯ ପରିଚର୍ଯାଯାଃ ପାଲନଂ କଃ କରିଷ୍ଯତି । । ୨ ଗୁଣଯୁକ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜଂ କିଞ୍ଚିତ୍ସମର୍ଥଂ ପରିପାଲନେ । ମମୈଵାନୁଗ୍ରହାଦ୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ଦ୍ଵିଜଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି । । ୩ ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ସାମ୍ବେନ ନାରଦଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତମ୍ । ନ ଦ୍ଵିଜାଃ ପରିଗୃହ୍ଣନ୍ତି ଦେଵସ୍ଯ ସ୍ଵୀକୃତଂ ଧନମ୍ । । ୪ ଵିଦ୍ଯତେ ହି ଧନଂ ହ୍ଯତ୍ର ଗୁଣଶ୍ଚାଯଂ ପ୍ରତିଗ୍ରହଃ । ଦେଵଚର୍ଯାଗତୈର୍ଦ୍ରଵ୍ଯୈଃ କ୍ରିଯା ବ୍ରାହ୍ମୀ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । । ୫ ଅଵଜ୍ଞଯା ଚ କୁର୍ଵନ୍ତି ଯେ କ୍ରିଯାଂ ଲୋଭମୋହିତାଃ । ଅପାଙ୍କ୍ତେଯା ଭଵନ୍ତୀହ ତେ ଵୈ ଦେଵଲକା ଦ୍ଵିଜାଃ । । ୬ ଦେଵସ୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵଂ ଚ ଯୋ ଲୋଭାଦୁପଜୀଵତି । ସ ପାପାତ୍ମା ନରୋ ଲୋକେ ଗୃଧ୍ରୋଚ୍ଛିଷ୍ଟେନ ଜୀଵତି । । ତତୋ ନ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଦେଵଚର୍ଯାଂ କରିଷ୍ଯତି । । ୭ ଵିଧିଜ୍ଞଂ ଜ୍ଞାନଵନ୍ତଂ ଚ ପରିଚର୍ଯାକ୍ଷମଂ ତଥା । ଦେଵ ଏଵ ତମାଖ୍ଯାତୁଂ ତସ୍ମାତ୍ତଂ ଶରଣଂ ଵ୍ରଜ । । ୮ ଅଥଵା ଯଦୁଶାର୍ଦୂଲ ଉଗ୍ରସେନପୁରୋହିତମ୍ । ଗତ୍ଵା୧ ଗୌରମୁଖଂ ପୃଚ୍ଛ ସ ତେ କାମଂ ଵିଧାସ୍ଯତି । । ୯ ନାରଦେନୈଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ସାମ୍ବୋ ଜାମ୍ବଵତୀସୁତଃ । ସୁଖାସୀନଂ ଗୃହେ ଵୀର ଉଗ୍ରସେନପୁରୋହିତମ୍ । । 1.139.୧୦ କୃତପୂର୍ଵାହ୍ଣିକଂ ଵୀର ଵିପ୍ରଂ ଗୌରମୁଖଂ ନୃପ । ଵିନଯେନୋପସଙ୍ଗମ୍ଯ ସାମ୍ବୋ ଵାକ୍ଯମଥାବ୍ରଵୀତ୍ । । ୧୧ ମଯା ଭାନୋଃ ପ୍ରସାଦେନ କାରିତଂ ଵିପୁଲଂ ଗୃହମ୍ । ସପତ୍ନୀକଂ ସସୈନ୍ଯଂ ଚ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ସାରଵତ୍ସ୍ଥିତମ୍ । । ୧୨ ସର୍ଵଂ ତସ୍ମିନ୍ମଯା ଦତ୍ତଂ କୃତଂ ମୂର୍ତେଶ୍ଚ ମଣ୍ଡଲମ୍ । ତସ୍ମାଦିଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଶିଷ୍ଟେଭ୍ଯୋ ଦେଯଂ ଦାନଂ ମନୋଗତମ୍ । । ୧୩ ତତ୍ସର୍ଵଂ ମମ ସମ୍ପ୍ରୀତ୍ଯା ଗୃହାଣ ତ୍ଵଂ ମହାମୁନେ । ସାମ୍ବଵାକ୍ଯମିଦଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାମୁନିଃ । । ୧୪ ଗୌରମୁଖ ଉଵାଚ ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମଶେଷେଣ ଯଥାଵଦନୁପୂର୍ଵଶଃ । ଅହଂ ଵିପ୍ରୋ ଭଵାନ୍ରାଜା ସ ଚ ଦେଵପରିଗ୍ରହଃ । । ଅପରସ୍ପରମେଵଂ ତୁ ଗ୍ରହଣଂ ମେ ଵିରୁଧ୍ଯତେ । । ୧୫ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯାପ୍ରଣୀତାନି ସ୍ଵକର୍ମାଣି ଦ୍ଵିଜାତଯଃ । କୁର୍ଵାଣା ନ ପ୍ରହୀଯନ୍ତେ ଅନ୍ଯଥା ଭିନ୍ନଵୃତ୍ତଯଃ । । ୧୬ କ୍ଷାନ୍ତିରଧ୍ଯାପନଂ୨ ଜାପଃ ସତ୍ଯଂ ଚ ଯଦୁନନ୍ଦନ । ଏତାନି ଵିପ୍ରକର୍ମାଣି ନ ଦେଵାର୍ଥପରିଗ୍ରହଃ
Sāmba said: By your grace, I have attained this ancient form and have also had the direct vision of the great Sun. Having obtained all this, my mind is again troubled: who will maintain the service of the deity? You should describe, by your favor, a virtuous and capable Brahmin who can maintain the worship, O sage. Thus addressed by Sāmba, Nārada replied to him: Brahmins do not accept wealth dedicated to the deity. Indeed, there is wealth here, but its acceptance is not meritorious; acts performed with materials meant for divine service are not considered Brahminical rites. Those who, out of greed and delusion, perform rituals with such materials out of disrespect, those Brahmins become unfit for ritual participation and are called 'devalakas.' Whoever lives off divine property or Brahminhood out of greed is a sinner in this world, living like one who survives on the leavings of vultures; therefore, no Brahmin should perform divine service. One who knows the law, who is learned and capable of service, let the deity himself appoint him; therefore, take refuge in him. Or else, O best of the Yadus, go to Gauramukha, the priest of Ugrasena; he will fulfill your desire. Thus instructed by Nārada, Sāmba, son of Jāmbavatī, approached the priest Gauramukha, who was comfortably seated at home. Having completed his morning rites, the noble Sāmba respectfully approached the Brahmin Gauramukha and spoke these words: By the grace of the Sun, I have built a grand house, established with wife and army, standing firm on the earth. I have given everything there and established the circle of the deity's image; therefore, I wish to give gifts to the most worthy. Out of affection, receive all this from me, O great sage. Hearing Sāmba's words, the great sage replied: Gauramukha said: I will tell you everything in proper order. I am a Brahmin, you are a king, and that is divine property; such mutual acceptance is not proper for me. Brahmins, guided by knowledge of Brahmavidyā, do not decline their own duties; otherwise, their conduct would be broken. Forbearance, teaching, recitation, and truthfulness, O delight of the Yadus—these are the duties of Brahmins, not the acceptance of gifts meant for the deity.