ଅଶ୍ଵିନୌ ତୌ ତତୋ ଜ୍ଞେଯୌ ଦଂଡନାଯକପିଂଗଲୌ
ଏହିପରି ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡନାୟକ ଓ ପିଙ୍ଗଳ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
ରେଵତଶ୍ଚୈଵ ଦିଂଡିଶ୍ଚ ଇତ୍ଯେତେ ପ୍ରଵରା ମଯା
ରେବତ ଓ ଡିଣ୍ଡି—ଏହି ଦୁଇ ଉତ୍ତମଙ୍କୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।
ଇତ୍ଯେଭିର୍ନାମଭିସ୍ତ୍ଵନ୍ଯେ ଦାନଵାନାଂ ଜିଘାଂସଯା
ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା, ଅନ୍ୟମାନେ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ୱ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ,
ସରୂପାଶ୍ଚାନ୍ଯରୂପାଶ୍ଚ ଵିରୂପାଃ କାମରୂପିଣଃ
ସମାନ ଆକୃତି ଓ ଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଥିବା, ବିକୃତ ଓ ଇଚ୍ଛାମୂଳକ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିବା ଲୋକମାନେ,
ଧାତୁର୍ଦିଵିତି ଵୈ ପ୍ରୋକ୍ତୋ କ୍ରୀଡାଯାଂ ସ ତୁ ଉଚ୍ଯତେ
'ଦିବ୍' ଧାତୁକୁ ଖେଳାର ଅର୍ଥରେ କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ।
ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ଯାନ୍ଯୁକ୍ତାନୀହ ଵୈ ମଯା
ଯେ ଋକ୍, ଯଜୁସ୍ ଓ ସାମ ଵେଦ ମୁଁ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି,
ତେ ଶ୍ରୁତ୍ଵାରାଧ୍ଯ ଦେଵେଶଂ ସଂସିଦ୍ଧା ଦିଵି ସଂସ୍ଥିତାଃ ।। 1.124.
ସେମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସଫଳତା ଲାଭ କରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିସଂଵାଦେ ପ୍ରଵରଵର୍ଣନଂ ନାମ ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ଯୁତ୍ତରଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଭବିଷ୍ୟ ମହାପୁରାଣର ବ୍ରାହ୍ମ ପର୍ବରେ, ସପ୍ତମୀ କଳ୍ପରେ, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କ ସଂବାଦରେ, 'ପ୍ରବର ବର୍ଣ୍ଣନା' ନାମକ ଏହି ଏକଶେ ଚାରି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟେ।
ତଦୁଚ୍ଯତେ କିମାତ୍ମା ଚ କଥଂଭୂତଶ୍ଚ କଥ୍ଯତାମ୍
ଏବେ ପଚାରାଯାଉଛି: ଆତ୍ମା କଣ? ଏହା କେମିତି ଧରଣର? ଦୟାକରି ଏହାକୁ ବିସ୍ତାରରେ କୁହ।
ଯଦାତ୍ମକଂ ହି ଯତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯଥା ଵସଂତି ଦେଵତାଃ
ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବ କଥାହୁଏ, ଏବଂ ଦେବତାମାନେ କିପରି ବସନ୍ତି,
ପୁରସ୍ତାଚ୍ଚ ଚତୁଃଶୃଂଗଂ ତଦ୍ଵ୍ଯୋମାଯତନଂ ରଵେଃ
ଏବଂ ସେଠାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଚାରିଟି ଶିଖର ଥିବା ନିବାସ ଅଛି,
ଗୈରିକାର୍ଣଵସଂଭୂତଂ ଯଦଂତର୍ଗର୍ଭମାଶ୍ରିତମ୍
ଯାହା ରକ୍ତ ଦାରିଆରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଭିତରେ ତାହାର ସାର ରୂପେ ବସିଛି,
ଵରୁଣସ୍ଯ ଯଥା ପାଶୋ ହୁଙ୍କାରୋ ଵେଧସୋ ଯଥା
ଯେପରି ଵରୁଣଙ୍କ ପାଶ, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ 'ହୁଁ' ଧ୍ୱନି,
ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଚ ଯଥା ଵଜ୍ରଂ ତଥା ଵ୍ଯୋମ ରଵେଃ ସ୍ମୃତମ୍
ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି, ସେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ହରଶ୍ଚ ଵର୍ଷଶୁଦ୍ଧଶ୍ଚ ତ୍ର୍ଯଂବକଶ୍ଚାପରାଜିତଃ ଈଶ୍ଵରୋ ଭୁଵନଶ୍ଚୈତେ ରୁଦ୍ରା ଏକାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ
ହର, ବର୍ଷଶୁଦ୍ଧ, ତ୍ରୟମ୍ବକ, ଅପରାଜିତ, ଈଶ୍ୱର ଓ ଭୁବନ—ଏହି ଏଗାରୋଟି ନାମ ରୁଦ୍ର ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଆଦିତ୍ଯାନାଂ ଚ ନାମାନି ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚକ୍ରସ୍ଯ ଦୀଯତାମ୍
ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ନାମ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ରର ନାମ କୁହ।
ଵିଵସ୍ଵାନ୍ତ୍ସଵିତା ଚୈଵ ପୂଷା ତ୍ଵଷ୍ଟା ତଥୈଵ ଚ
ବିବସ୍ୱାନ୍, ସବିତା, ପୂଷା ଏବଂ ତ୍ୱଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।
ପାରାଵତାସ୍ତଥା ଚାନ୍ଯେ ତେ ହ୍ଯାସଂସ୍ତୁଷିତୈଃ ସହ । । ୧୪ ସାଧ୍ଯାନ୍ଦେଵାନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାମତସ୍ତାନ୍ନିବୋଧ ମେ । ମନୋଽନୁମନ୍ତା ପ୍ରାଣଶ୍ଚ ନରୋ ନାରାଯଣସ୍ତଥା । । ୧୫ ଵୃତ୍ତିଲମ୍ବୋ ମନୁଶ୍ଚୈଵ ସମୋ୪ ଧର୍ମଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ଵିତ୍ତସ୍ଵାମୀ ପ୍ରଭୁଶ୍ଚୈଵ ସାଧ୍ଯା ଦ୍ଵାଦଶ କୀର୍ତିତାଃ । । ୧୬ ଏତେ ଯଜ୍ଞଭୁଜୋ ଦେଵାଃ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ପୂଜିତାଃ । ଆଦିତ୍ଯାମେଵ ତେ ଧୀର କଶ୍ଯପସ୍ଯାତ୍ମଜାଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୧୭ ଵିଶ୍ଵେ ଚ ଵସଵଃ ସାଧ୍ଯା ଵିଜ୍ଞେଯା ଧର୍ମସୂନଵଃ । ଏଵଂ ଧର୍ମସୁତଃ ସୋମସ୍ତୃତୀଯୋ ଵସୁରିଷ୍ଯତେ । । ୧୮ ଧର୍ମୋଽପି ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରଃ ପୁରାଣେ ନିଶ୍ଚଯଂ ଗତଃ । ଅଥ ଚେନ୍ଦ୍ରାନ୍ଵସୂଂଶ୍ଚୈଵ ନାମଭିଶ୍ଚ ନିବୋଧ ମେ । । ୧୯ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵୋ ମନୁଃ ପୂର୍ଵଃ ତତଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷଃ ସ୍ମୃତଃ । ଉତ୍ତମସ୍ତାମସଶ୍ଚୈଵ ରୈଵତଶ୍ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ତଥା । । 1.125.୨୦ ଇତ୍ଯେତେ ଷଡତିକ୍ରାନ୍ତାଃ ସପ୍ତମଃ ସାମ୍ପ୍ରତୋ ମନୁଃ । ଵୈଵସ୍ଵତେତି ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଭଵିଷ୍ଯାଃ ସପ୍ତ ଚାପରେ । । ୨୧ ଏଷାମାଦ୍ଯୋର୍କସାଵର୍ଣିର୍ବ୍ରହ୍ମସାଵର୍ଣିରେଵ ଚ । ତସ୍ମାଚ୍ଚ ଭଵସାଵର୍ଣିର୍ଧର୍ମସାଵର୍ଣିରିତ୍ଯୁତ । । ୨୨ ପଞ୍ଚମୋ ଦକ୍ଷସାଵର୍ଣିଃ ସାଵର୍ଣିଃ୫ ପଞ୍ଚ କୀର୍ତିତାଃ । ରୌଚ୍ଯୋ ଭୌଵ୍ଯଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଵନ୍ଯାଵିତ୍ଯେତେ ମନଵଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୨୩ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ଵିଷ୍ଣୁଭୁଗ୍ଜ୍ଞେଯୋ ଵିଦ୍ଯୁତିସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍ । ଵିଭୁଃ ପ୍ରଭୁଶ୍ଚୈଵ ଶିଖୀ ତଥୈଵ ଚ ମନୋଜଵଃ । । ୨୪ ଓଜସ୍ଵୀ ସାମ୍ପ୍ରତିସ୍ଵିନ୍ଦ୍ରୋ ବଲିର୍ଭାଵ୍ଯସ୍ତତଃ ପରମ୍ । ଅଦ୍ଭୁତସ୍ତ୍ରିଦିଵଶ୍ଚୈଵ ଦଶମସ୍ତ୍ଵିନ୍ଦ୍ର ଉଚ୍ଯତେ । । ୨୫ ସୁସାତ୍ତ୍ଵିକଶ୍ଚ୧ କୀର୍ତିଶ୍ଚ ଶତଧାମା୨ ଦିଵସ୍ପତିଃ । ଇତି ଭୂତା ଭଵିଷ୍ଯାଶ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରା ଜ୍ଞେଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ । । ୨୬ କଶ୍ଯପୋଽତ୍ରିର୍ଵଶିଷ୍ଠଶ୍ଚ ଭରଦ୍ଵାଜଶ୍ଚ ଗୌତମଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଜମଦଗ୍ନିଃ ସପ୍ତୈତେ ଋଷଯଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୨୭ ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମରୁତୋଽଗ୍ନିପରିଗ୍ରହାନ୍ । ପ୍ରଵହୋଥାଵହଶ୍ଚୈଵ ଉଦ୍ଵହଃ ସଂଵହସ୍ତଥା । । ୨୮ ଵିଵହୋ ନିଵହଶ୍ଚୈଵ ପରିଵାହସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଅନ୍ତରିକ୍ଷଚରା୩ ହ୍ଯେତେ ପୃଥଙ୍ମାର୍ଗଵିସାରିଣଃ । । ୨୯ ସୂର୍ଯୋଽଗ୍ନିଶ୍ଚ ଶୁଚିର୍ନାମ୍ନା ଵୈଦ୍ଯୁତଃ ପାଵକଃ ସ୍ମୃତଃ । ନିର୍ମନ୍ଥଃ ପଵମାନୋଽଗ୍ନିସ୍ତ୍ରଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଇମେଗ୍ନଯଃ । । 1.125.୩୦ ଅଗ୍ନୀନାଂ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରାସ୍ତୁ ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ତଥୈଵ ତୁ । ମରୁତାମପି ସର୍ଵେଷାଂ ଵିଜ୍ଞେଯାଃ ସପ୍ତସପ୍ତକାଃ । । ୩୧ ଋତୁଃ ସଂଵତ୍ସରୋଽହ୍ଯଗ୍ନିର୍ଋତଵସ୍ତସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ । ଋତୁପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ଵୈ ପଞ୍ଚ ଇତି ସର୍ଗଃ ସନାତନଃ । । ୩୨ ସଂଵତ୍ସରସ୍ତୁ ପ୍ରଥମୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପରିଵତ୍ସରଃ । ଇଦ୍ଵତ୍ସରସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଥସ୍ତ୍ଵନୁଵତ୍ସରଃ । । ୩୩ ପଞ୍ଚମୋ ଵତ୍ସରସ୍ତେଷାମିତ୍ଯେଵଂ ପଞ୍ଚ ତେ ସ୍ମୃତାଃ । ତେଷୁ ସଂଵତ୍ସରୋ ହ୍ଯଗ୍ନିଃ ସୂର୍ଯସ୍ତୁ ପରିଵତ୍ସରଃ । । ୩୪ ସୋମ ଇଦ୍ଵତ୍ସରସ୍ତେଷାଂ ଵାଯୁଶ୍ଚୈଵାନୁଵତ୍ସରଃ । ରୁଦ୍ରସ୍ତୁ ଵତ୍ସରୋ ଜ୍ଞେଯଃ ପଞ୍ଚୈତା ' ଯୁଗଦେଵତାଃ । । ୩୫ ଆର୍ତଵା ପିତରୋ ଜ୍ଞେଯା ଯେ ଜାତାଃ ଋତୁସୂନଵଃ । ପିତାମହାସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯାଃ ପଞ୍ଚାବ୍ଦା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ । । ୩୬ ସୌମ୍ଯା ବର୍ହିଷଦଶ୍ଚୈଵ ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାଶ୍ଚ ଯେ ତ୍ରଯଃ । ଏତେ ଵୈ ପିତରସ୍ତେଷାଂ ଯେ ଜୀଵତ୍ପିତୃକା ନରାଃ । । ୩୭ ଆଦିତ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ସୋମଶ୍ଚ ଲୋହିତାଙ୍ଗୋ ବୁଧସ୍ତଥା । ବୃହସ୍ପତିଶ୍ଚ ଶୁକ୍ରଶ୍ଚ ତଥା ହେଲିସୁତଶ୍ଚ ଯଃ । । ୩୮ ଉପରାଗଃ ଶିଖୀ ଚୋଭୌ ନଵୈତେ ନୁ ଗ୍ରହାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯ ତ୍ଵିମେ ନିତ୍ଯଂ ଭାଵାଭାଵନିଵେଦକାଃ । । ୩୯ ଆଦିତ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ସୋମଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଵେତୌ ମଣ୍ଡଲଗ୍ରହୌ । ରାହୁଶ୍ଛାଯାଗ୍ରହସ୍ତେଷାଂ ଶେଷାସ୍ତାରା ଗ୍ରହାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ।1.125.୪ ୦ ନକ୍ଷତ୍ରାଧିପତିଃ ସୋମୋ ଗ୍ରହରାଜୋ ଦିଵାକରଃ । ପଠ୍ଯତେ ଚାଗ୍ନିରାଦିତ୍ଯ ଉଦକଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୪୧ ଆଦିତ୍ଯଃ ପଠ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତେଷାଂ ତୁ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ । ମହେଶ୍ଵରସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତୃତୀଯସ୍ତାରକଗ୍ରହଃ । । ୪୨ କଶ୍ଯପସ୍ଯ ସୁତଃ ସୂର୍ଯଃ ସୋମୋ ଧର୍ମସୁତଃ ସ୍ମୃତଃ । ଦେଵାସୁରଗୁରୂ ଦ୍ଵୌ ତୁ ନାମତସ୍ତୌ୧ ମହାଗ୍ରହୌ । । ୪୩ ପ୍ରଜାପତିସୁତାଵେତାଵୁଭୌ ଶୁକ୍ରବୃହସ୍ପତୀ । ବୁଧଃ ସୋମାତ୍ମଜଃ ଶ୍ରୀମାଞ୍ଛନୀ ରଵିସୁତଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୪୪ ସିଂହିକାଯାଃ ସୁତୋ ରାହୁଃ କେତୁସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତଃ । ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ଗ୍ରହାଣାଂ ହି ଅଧସ୍ତାଚ୍ଚରତେ ରଵିଃ । । ୪୫ ତତୋ ଦୂରଂ ସ୍ମୃତଂ ତାଵଦ୍ଵିଧୋର୍ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲମ୍ । ନକ୍ଷତ୍ରେଭ୍ଯଃ କୁଜବୁଧୌ ଶ୍ଵେତାହ୍ଵସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍ । । ୪୬ ତସ୍ମାନ୍ମାହେଶ୍ଵରଶ୍ଚୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଧିଷଣସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍ । କୃଷ୍ଣଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ତତସ୍ତସ୍ମାଦଥ ଚିତ୍ରଶିଖଣ୍ଡିଜଃ । । ୪୭ ଏଷାମେଵ କ୍ରମଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଶ୍ଚାସକ୍ତଂ ତ୍ରିଦିଵଂ ଧ୍ରୁଵେ । ଆଦିତ୍ଯନିଲଯୋ ରାହୁଃ କଦାଚିତ୍ସୋମମାର୍ଗଗଃ । । ୪୮ ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲସଂସ୍ଥସ୍ତୁ୧ ଶିଖୀ ସର୍ପତି ସର୍ଵଦା । ନଵଯୋଜନସାହସ୍ରୋ ଵିସ୍ତାରୋ ଭାର୍ଗଵସ୍ଯ୨ ତୁ । । ୪୯ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସୂର୍ଯଵିସ୍ତାରାଦ୍ଵିସ୍ତାରଃ ଶନିନଃ ସ୍ମୃତଃ । ତ୍ରିଗୁଣଂ୩ ମଂଡଲଂ ଜ୍ଞେଯଂ ନାକ୍ଷତ୍ରଂ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଵିଧୋଃ । । 1.125.୫୦ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲାତ୍ତତ୍ର ପାଦହୀନୋ ବୃହସ୍ପତିଃ । ବୃହସ୍ପତେଃ ପାଦହୀନଃ ଶୁକ୍ରୋଙ୍ଗାରକ ଏଵ ହି । । ୫୧ ଵିସ୍ତାରୋ ମଣ୍ଡଲାନାଂ ତୁ ପାଦହୀନସ୍ତଯୋର୍ବୁଧଃ । ବୁଧତୁଲ୍ଯାନି ଋକ୍ଷାଣି ସର୍ଵଋକ୍ଷାଣି ଯାନି ତୁ । । ୫୨ ଯୋଜନାନ୍ଯର୍ଧମାତ୍ରାଣି ତେଭ୍ଯୋ ହ୍ରସ୍ଵଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ରାହୁଃ ସୂର୍ଯପ୍ରମାଣଶ୍ଚ କଦାଚିତ୍ସୋମସନ୍ନିଭଃ । । ୫୩ ନକ୍ଷତ୍ରଗ୍ରହମାନସ୍ତୁ୧ କେତୁସ୍ତ୍ଵନିଯତଃ ସ୍ମୃତଃ । ଅଵିଜ୍ଞାତଗତିଶ୍ଚୈଵ ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵନ୍ନରାଧିପ । । ୫୪ ତଥାଲକ୍ଷିତରୂପସ୍ତୁ ବହୁରୂପଧରୋ ହି ସଃ । ଭୂର୍ଲୋକଃ ପୃଥିଵୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ଅନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଭୁଵଃ ସ୍ମୃତମ୍ । । ୫୫ ସ୍ଵର୍ଲୋକସ୍ତ୍ରିଦିଵଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଶେଷାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଭୂପତିସ୍ତୁ ସଦା ତ୍ଵଗ୍ନିସ୍ତେନାସୌ ଭୂପତିଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୫୬ ଵାଯୁର୍ନଭସ୍ପତିସ୍ତେନ ତଥା ସୂର୍ଯୋ ଦିଵସ୍ପତିଃ । ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସଶ୍ଚୈଵ ଗୁହ୍ଯକାଃ ସିଦ୍ଧରାକ୍ଷସାଃ । ।୫୭ ଭୂର୍ଲୋକଵାସିନଃ ସର୍ଵେ ଅନ୍ତରିକ୍ଷଚରାଞ୍ଛୃଣୁ । ମରୁତଃ ସପ୍ତମସ୍କଂଧେ ରୁଦ୍ରାସ୍ତତ୍ରୈଵ ଚାଶ୍ଵିନୌ । ।୫୮ ଆଦିତ୍ଯା ଵସଵଃ ସର୍ଵେ ତଥୈଵ ଚ ଗଵାଂ ଗଣାଃ । ଚତୁର୍ଥେ ତୁ ମହର୍ଲୋକେ ଵସନ୍ତେ କଲ୍ପଵାସିନଃ । ।୫ ୯ ପ୍ରଜାନାଂ ପତିଭିଃ ସର୍ଵେଃ ସହିତାଃ କୁରୁନନ୍ଦନ । ଜନଲୋକେ ପଞ୍ଚମେ ଚ ଵସନ୍ତେ ଭୂମିଦାଃ ସଦା । । 1.125.୬୦ ଋତୁଃ ସନତ୍କୁମାରାଦ୍ଯା ଵୈରାଜଭ୍ର ତଥାଶ୍ରଯାଃ । ସତ୍ଯସ୍ତୁ ସପ୍ତମେ ଲୋକେ ହ୍ଯପୁନର୍ମାର୍ଗଗାମିନାମ୍ । । ୬୧ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଃ ସମାଖ୍ଯାତୋ ହ୍ଯପ୍ରତୀଘାତଲକ୍ଷଣଃ । ଇତିହାସଵିଦୋ ଯତ୍ର କ୍ରୀଡନ୍ତେ କୁରୁନନ୍ଦନ । । ୬୨ ଶୃଣ୍ଵନ୍ତି ଚ ପୁରାଣାନି ଯେ ସଦା ଭୀମନଂଦନ । ମହୀତଲାତ୍ସହସ୍ରାଣାଂ ଶତାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଦିଵାକରଃ । । ୬୩ ଶତଯୋଜନକୋଟ୍ଯସ୍ତୁ୧ ଭୂମେରୂର୍ଧ୍ଵଂ ଧ୍ରୁଵଃ ସ୍ଥିତଃ । ତତୋ ଵିଂଶତିଲକ୍ଷସ୍ତୁ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯୋତ୍ସେଧ ଉଚ୍ଯତେ । । ୬୪ ଦ୍ଵିଗୁଣୈସ୍ତୁ ସହସ୍ରୈସ୍ତୁ ଯୋଜନାନାଂ ଶତେଷୁ ଚ । ଲୋକାଂତରମଥୋ ଚୈଵଂ ଧ୍ରୁଵାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଵିଧୀଯତେ । । ୬୫ ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵା ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସପନ୍ନଗାଃ । ଭୂତା ଵିଦ୍ଯାଧରାଶ୍ଚୈଵ ଅଷ୍ଟୌ ତେ ଦେଵଯୋନଯଃ । । ୬୬ ଯସ୍ମିନ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନି ତ୍ଵିମେ ଲୋକାଃ ସପ୍ତ ଵୈ ସମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ । ମରୁତଃ ପିତରୋ ହ୍ଯେତେ ତସ୍ମିନ୍ନେଵାଗ୍ନଯୋ ଗ୍ରହାଃ । । ୬୭ ଯାସ୍ତ୍ଵପ୍ଯେତାଃ ସମାଖ୍ଯାତା ମଯାଷ୍ଟୌ ଦେଵଯୋନଯଃ । ମୂର୍ତାଶ୍ଚାମୂର୍ତଯଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵାସ୍ତା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ସଂସ୍ଥିତାଃ । । ୬ ୮ ଏଵଂଵିଧମିଦଂ ଵ୍ଯୋମ ସର୍ଵଵ୍ଯୋମମଯଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ସର୍ଵଦେଵମଯଂ ଚୈଵ ସର୍ଵଗ୍ରହମଯଂ ତଥା । । ୬୯ ତସ୍ମାଦ୍ଯୋ ହ୍ଯର୍ଚଯେଦ୍ଵ୍ଯୋମ ତେନ ସର୍ଵେଽର୍ଚିତାଃ ସୁରାଃ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଶୁଭାର୍ଥୀ ଵ୍ଯୋମ ଚାର୍ଚଯେତ୍ । । 1.125.୭୦ ଯସ୍ତ୍ଵର୍ଚତେ ସଦା ଵ୍ଯୋମ ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତଃ । ଵୃଷଧ୍ଵଜସଦୋ ରାଜନ୍ସ ଗଚ୍ଛେନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୭୧ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଵ୍ଯୋମ ମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଭୁଵନକୋଶଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଞ୍ଚଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଵ୍ଯୋମମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଆକାଶଂ ଖଂ ଦିଶୋ ଵ୍ଯୋମ ଅନ୍ତରିକ୍ଷଂ ନଭୋଽମ୍ବରମ୍ । ପୁଷ୍କରଂ ଗଗନଂ ମେରୁର୍ଵିପୁଲଂ ଚ ବିଲଂ ତଥା । । ୧ ଆପୋଛିଦ୍ରଂ ତଥା ଶୂନ୍ଯଂ ତମୋ ଵୈ ରୋଦସୀ ତଥା । ନାମାନ୍ଯେତାନି ତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନଃ କୀର୍ତିତାନି ମହୀପତେ । । ୨ ଲଵଣକ୍ଷୀରଦଧ୍ଯମ୍ଲଘୃତମଧ୍ଵିକ୍ଷଵସ୍ତଥା । ସ୍ଵାଦୂଦକଶ୍ଚ ସପ୍ତୈତେ ସମୁଦ୍ରାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ । । ୩ ହିମଵାନ୍ହେମକୂଟଶ୍ଚ ନିଷଧୋ ନୀଲ ଏଵ ଚ । ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗଵାଂଶ୍ଚୈଵ ଷଡେତେ ଵର୍ଷପର୍ଵତାଃ । ।୪ ମଧ୍ଯସଂସ୍ଥସ୍ତଥୈତେଷାଂ ମହାରାଜତପର୍ଵତଃ । ମାହେନ୍ଦ୍ରୀ ଚାପ୍ଯଥାଗ୍ନେଯୀ ଯାମ୍ଯା ଚ ନୈର୍ଋତୀ ତଥା । । ୫ ଵାରୁଣୀ ଚାଥ ଵାଯଵ୍ଯା ସୌମ୍ଯୈଶାନୀ ତଥୈଵ ଚ । ଏତାଃ ପୁର୍ଯସ୍ତୁ ଦେଵାନାଂ ତଥୋପରି ସମାଶ୍ରିତାଃ । । ୬ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ତୁ ସ୍ଥିତୋ ଵୀର ଲୋକାଲୋକସ୍ତୁ ପର୍ଵତଃ । ତତଶ୍ଚଣ୍ଡକପାଲଂ ତୁ ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ପରତସ୍ତୁ ଯଃ । । ୭ ତତୋଽଗ୍ନିର୍ଵାଯୁରାକାଶଂ ତତୋ ଭୂତାଦିରୁଚ୍ଯତେ । ତତୋ ମହାନହଙ୍କାରଃ ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷସ୍ତତଃ । । ୮ ପୁରୁଷାଦୀଶ୍ଵରୋ ଶ୍ରେଯ ଈଶ୍ଵରେଣାଵ୍ରୃତଂ ଜଗତ୍ । ଈଶ୍ଵରୋ ଭଗଵନ୍ଭାନୁସ୍ତେନେଦଂ ପୂରିତଂ ଜଗତ୍ । । ୯ ସହସ୍ରାଂଶୁର୍ମହାତେଜାଶ୍ଚତୁର୍ବାହୁର୍ମହାବଲଃ । ଊର୍ଧ୍ଵମପ୍ଯଥ ଲୋକାସ୍ତୁ ପ୍ରାଙ୍ମଯା ଯେ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । । 1.126.୧୦ ଭୂଯସ୍ତାନ୍ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଅଣ୍ଡାଵରଣକାରକାନ୍ । ଭୂର୍ଲୋକସ୍ତୁଭୁଵର୍ଲୋକସ୍ତୃତୀଯଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । । ୧୧ ମହର୍ଜନସ୍ତପଃ ସତ୍ଯଃ ସପ୍ତଲୋକାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । ୧ତତସ୍ତଵଂଡକପାଲଂ ତୁ ତସ୍ମାଚ୍ଚ ପରସ୍ତପଃ । । ୧୨ ତତୋଽଗ୍ନିର୍ଵାଯୁରାକାଶଂ ତତୋ ଭୂତାଦିରୁଚ୍ଯତେ । ତତୋ ମହାନ୍ପ୍ରଧାନଶ୍ଚ ପ୍ରକୃତିପୁରୁଷସ୍ତତଃ । । ୧୩ ପୁରୁଷାଦୀଶ୍ଵରୋ ଜ୍ଞେଯ ଈଶ୍ଵରେଣାଵୃତଂ ଜଗତ୍ । ଭୂମେରଧସ୍ତାତ୍ସପ୍ତୈଵ ଲୋକାନଭିମତାଞ୍ଛୃଣୁ । । ୧୪ ତଲଂ ସୁତଲପାତାଲେ ତଲାତଲଂ ତଥାତଲମ୍ । ଵିତଲଂ ଚ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ସପ୍ତମଂ ଚ ରସାତଲମ୍ । । ୧୫ ତତୋଽଗ୍ନିର୍ଵାଯୁରାକାଶଂ ତତୋ ଭୂତାଦିରୁଚ୍ଯତେ । ତତୋ ମହାନ୍ପ୍ରଧାନଶ୍ଚ ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷସ୍ତତଃ । । ୧୬ ପୁରୁଷାଦୀଶ୍ଵରୋ ଜ୍ଞେଯ ଈଶ୍ଵରେଣାଵୃତଂ ଜଗତ୍ । ଏଵଂ ମେରୋଃ ପ୍ରମାଣଂ ତୁ ସର୍ଵମେତତ୍ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । । ୧୭ ଚତୁରସ୍ରଶ୍ଚତୁଃ ଶୃଂଗଃ ସ ମେରୁଃ କାଞ୍ଚନଃ ଶୁଭଃ । ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ସଂସ୍ଥିତୋ ମଧ୍ଯେ ସିଦ୍ଧଗନ୍ଧର୍ଵସେଵିତଃ । । ୧୮ ଚତୁର୍ଭିଃ କାଞ୍ଚନୈଃ ଶୃଂଗୈର୍ଦିଵ୍ଯୈର୍ଦିଵମିଵୋଲ୍ଲିଖନ୍ । ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଚତୁରାଶୀତିରୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ । । ୧୯ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ଷୋଡଶାଧସ୍ତାଦଷ୍ଟଵିଂଶତିଵିସ୍ତୃତଃ । ଵିସ୍ତାରସ୍ତ୍ରିଗୁଣଶ୍ଚାସ୍ଯ ପରିଣାହସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ । । 1.126.୨୦ ତସ୍ଯ ସୌମନସଂ ନାମ ଶୃଂଗମେକଂ ତୁ କାଞ୍ଚନମ୍ । ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପଦ୍ମରାଗାଭଂ ଜ୍ଯୋତିଷ୍କଂ ନାମ ନାମତଃ । । ୨୧ ତୃତୀଯଂ ନାମତଶ୍ଚିତ୍ରଂ ସର୍ଵଦେଵମଯଂ ଶୁଭମ୍ । ଚତୁର୍ଥଂ ରାଜତଂ ଶୁକ୍ଲଂ ଚନ୍ଦ୍ରୌଜସ୍କମିତି ସ୍ମୃତମ୍ । । ୨୨ ଯତ୍ତୁ ସୌମନସଂ ନାମ ଶୃଂଗଂ ଗାଙ୍ଗେଯମୁଚ୍ଯତେ । ତଦେଵ ଚୋଦଯୋ ନାମ୍ନା ଯତ୍ରୋଦ୍ଯନ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ରଵିଃ । । ୨୩ ଉତ୍ତରେଣ ପରିକ୍ରମ୍ଯ ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପଂ ଦିଵାକରଃ । ଦୃଶ୍ଯୋ ଭଵତି ଭୂତାନାଂ ଶିଖରଂ ଚ ସମାସ୍ଥିତଃ । । ୨୪ କାଞ୍ଚନସ୍ଯ ଚ ଶୈଲସ୍ଯ ତେଜସାର୍କସ୍ଯ ଚାହୃତେ । ଉଭେ ସନ୍ଧ୍ଯେ ପ୍ରକାଶେତେ ଆତାମ୍ରେ ପୂର୍ଵପଶ୍ଚିମେ । । ୨୫ ଶୃଂଗେ ସୌମନସେ ସୂର୍ଯ ଉତ୍ତିଷ୍ଠତ୍ଯୁତ୍ତରାଯଣେ । ଜ୍ଯୋତିଷେ ଦକ୍ଷିଣେ ଚାପି ଵିଷୁଵେ ମଧ୍ଯତସ୍ତଯୋଃ । । ୨୬ ଈଶେନ୍ଦ୍ରୋଦ୍ରିଶ୍ଚ ଐଶାନ୍ଯାଂ ତତ୍ରାଗ୍ନିଃ ପୂର୍ଵଦକ୍ଷିଣେ । ନୈର୍ଋତେଽପି ତତୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଵାଯଵ୍ଯେ ମରୁତସ୍ତଥା । । ୨୭ ମଧ୍ଯେ ତୁ କଂଜଜଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଗ୍ରହା ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଚୈଵ ହି । ଆଦିତ୍ଯସ୍ତେନ ରୂପେଣ ତସ୍ମିନ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । । ୨୮ ଇଦଂ ଦେଵମଯଂ ଵ୍ଯୋମ ତଥା ଲୋକମଯଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ପୂର୍ଵକୋଣସ୍ଥିତେ ଶୃଂଗେ ସ୍ଥିତଃ ଶୁକ୍ରୋ ମହୀପତେ । । ୨୯ ହେଲିଜଶ୍ଚାପରେ ଜ୍ଞେଯୋ ଧନନାଥସ୍ତଥାପରେ । ସୋମଶ୍ଚାପି ଚତୁର୍ଥେ ତୁ ସ୍ଥିତଃ ଶୃଂଗେ ଜନାଧିପ । । 1.126.୩୦ ମଧ୍ଯେ କେଶାସ୍ଥିତୋ ରାଜନ୍ହୁଙ୍କାରଶ୍ଚ ପିନାକିନଃ । ଶୃଂଗେ ପୂର୍ଵୋତ୍ତରେ ରାଜନ୍ସ୍ଥିତୋ ଦେଵୋ ଵିଧୁକ୍ଷଯେ
୩୧ ତତଃ ସ୍ଥିତୋ ମହାଦେଵୋ ଗୋପତିର୍ଲୋକପୂଜିତଃ । ପୂର୍ଵାଗ୍ନେଯୀସ୍ଥିତେ ଶୃଂଗେ ସ୍ଥିତୋ ଵୈ ଶାଣ୍ଡିଲଃ ସୁତଃ । । ୩୨ ତତଃ ସ୍ଥିତୋ ମହାତେଜାଃ କୀନାଶୋ ହେଲିନନ୍ଦନଃ । ସ୍ଥିତୋ ଵୈ ନୈର୍ଋତେ ଶୃଂଗେ ଵିରୂପାକ୍ଷୋ ମହାବଲଃ । । ୩୩ ତସ୍ମାଦନନ୍ତରୋ ଦେଵଃ ସ୍ଥିତୋ ଵୈ ଯାଦସାଂ ପତିଃ । ତତଃ ସ୍ଥିତୋ ମହାତେଜା ଵୀର ମିତ୍ରୋ ମହାବଲଃ । । ୩୪ ଵାଯଵ୍ଯଂ ଶୃଂଗମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସର୍ଵଦେଵନମସ୍କୃତମ୍ । ତତଃ ସ୍ଥିତୋ ଦଶବଲୋ ନରମାରୁହ୍ଯ ଭାରତ । । ୩୫ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତୋ ଦେଵୋ ହ୍ଯନନ୍ତଶ୍ଚାଧ ଏଵ ହି । ଉପେନ୍ଦ୍ରଶଙ୍କରୌ ଦେଵୌ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽନ୍ତେ ସମାସ୍ଥିତୌ । । ୩୬ ଏଷ ମେରୁସ୍ତଥା ଵ୍ଯୋମ ଏଷ ଧର୍ମଶ୍ଚ ପଠ୍ଯତେ । ସର୍ଵଦେଵମଯଶ୍ଚାଯଂ ମେରୁର୍ଵ୍ଯୋମ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । । ୩୭ ତଥା ଵେଦମଯଶ୍ଚାପି ପଠ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଶୃଂଗାଣି ଵେଦାଶ୍ଚତ୍ଵାରଃ ପୂର୍ଵଶୃଂଗାଦଯୋ ଵିଦୁଃ । । ୩୮ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଵ୍ଯୋମମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନଂ ନାମ ଷଡ୍ଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ମହାଦେବ, ଗୋପତି ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜା ହୁଏ । ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଖରରେ ବିସ୍ତାରିତ ଅଛନ୍ତି ।
ସୂର୍ଯପ୍ରସାଦଵର୍ଣନମ୍ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ କଥମାରାଧିତଃ ସୂର୍ଯଃ ସାମ୍ବେନାମିତତେଜସା । ଵିମୁକ୍ତସ୍ତୁ କଥଂ ରୋଗୈର୍ବ୍ରୂହି ମାଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । । ୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଶୃଣୁ ସାମ୍ବକଥାଂ ପୁରା । ଵିସ୍ତାରାଦ୍ଵଚ୍ମି ତେ ସର୍ଵାଂ କଥାଂ ପାପଵିମୋଚିନୀମ୍ । । ୨ ପୁରା ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ସ ନାରଦାତ୍ । ଵିନଯାଦୁପସଙ୍ଗମ୍ଯ ଵଚଃ ପିତରମବ୍ରଵୀତ୍ । । ୩ କଶ୍ମଲେନାଭିଭୂତୋଽସ୍ମି ମଲେନ ଵ୍ଯାଧିନାଚ୍ଯୁତ । ଵୈଦ୍ଯୈରୋଷଧିଭିଶ୍ଚାପି ନ ଶାନ୍ତିର୍ମମ ଵିଦ୍ଯତେ । । ୪ ଵନଂ ଗଚ୍ଛାମି ଭଗଵନ୍ନନୁଜ୍ଞାଂ ଦାତୁମର୍ହସି । ଶିଵେନ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ଧ୍ଯାଯ ମାଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ । । ୫ ଅନୁଜ୍ଞାତଃ ସ କୃଷ୍ଣେନ ସିନ୍ଧୋରୁତ୍ତରକୂଲତଃ । ଗତ୍ଵା ସନ୍ତାରଯାମାସ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାଂ ମହାନଦୀମ୍ । । ୬ ତତୋ ମିତ୍ରଵନଂ ଗତ୍ଵା ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ଉପଵାସପରଃ ସାମ୍ବଃ ଶୁଷ୍କୋ ଧମନିସନ୍ତତଃ । । ୭ ଆରାଧନାର୍ଥଂ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଗୁହ୍ଯଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ୧ ଜଜାପ ହ । ଵେଦୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିଃ ସମିତଂ ପୁରାଣାଶ୍ରଯବୃଂହିତମ୍ । । ୮ ଯଦେତନ୍ମଣ୍ଡଲଂ ଶୁକ୍ଲଂ ଦିଵ୍ଯଂ ହ୍ଯଜରମଵ୍ଯଯମ୍ । ଯୁକ୍ତଂ ମନୋଜଵୈରଶ୍ଵୈର୍ହାରୀତୈର୍ବ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କୃପା ବିବରଣା ।
୯ ଆଦିରେଷ୧ ହି ଭୂତାନାମାଦିତ୍ଯ ଇତି ସଂଜ୍ଞିତଃ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଚକ୍ଷୁରେଵାତ୍ର ପରମାତ୍ମା ପ୍ରଜାପତିଃ । । 1.127.୧୦ ଏଷ ଵୈ ମଣ୍ଡଲେ ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ପୁରୁଷୋ ଦୀପ୍ଯତେ ମହାନ୍ । ଏଷ ଵିଷ୍ଣୁରଚିନ୍ତ୍ଯାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ଚୈଷ ପିତାମହଃ । । ୧୧ ରୁଦ୍ରୋ ମହେନ୍ଦ୍ରୋ ଵରୁଣ ଆକାଶଂ ପୃଥିଵୀ ଜଲମ୍ । ଵାଯୁଃ ଶଶାଙ୍କଃ ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଧନାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ଵିଭାଵସୁଃ । । ୧୨ ଯଷ ଏଷ ମଣ୍ଡଲେ ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ ପୁରୁଷୋ ଦୀପ୍ଯତେ ମହାନ୍ । ଏକଃ ସାକ୍ଷାନ୍ମହାଦେଵୋ ଵୃତ୍ରମଣ୍ଡନିଭଃ ସଦା । । ୧୩ କାଲୋ ହ୍ଯେଷ ମହାବାହୁର୍ନିବୋଧୋତ୍ପତ୍ତିଲକ୍ଷଣଃ । ଯ ଏଷ ମଣ୍ଡଲେ ହ୍ଯସ୍ମିଂସ୍ତେଜୋଭିଃ ପୂରଯନ୍ମହୀମ୍ । । ୧୪ ଭ୍ରାମ୍ଯତେ ହ୍ଯଵ୍ଯଵଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଵାତୈର୍ଯୋଽମୃତଲକ୍ଷଣଃ । ନାତଃ ପରତରଂ କିଞ୍ଚିତ୍ତେଜସା ଵିଦ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍ । । ୧୫ ପୁଷ୍ଣାତି ସର୍ଵଭୂତାନି ଏଷ ଏଵ ସୁଧାମୃତୈଃ । ଅନ୍ତସ୍ଥାନ୍ମ୍ଲେଚ୍ଛଜାତୀଯାଂସ୍ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତାନପି । । ୧୬ କାରୁଣ୍ଯାତ୍ସର୍ଵଭୂତାନି ପାସି ତ୍ଵଂ ଚ ଵିଭାଵସୋ । ଶ୍ଵିତ୍ରକୁଷ୍ଠ୍ଯଂଧବଧିରାନ୍ପଂଗୂଂଶ୍ଚାପି ତଥା ଵିଭୋ । । ୧୭ ପ୍ରପନ୍ନଵତ୍ସଲୋ ଦେଵ କୁରୁତେ ନୀରୁଜୋ ଭଵାନ୍ । ଚକ୍ରମଣ୍ଡଲମଗ୍ରାଂଶ୍ଚ ନିର୍ଧନାଲ୍ପାଯୁଷସ୍ତଥା । । ୧୮ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଦର୍ଶୀ ତ୍ଵଂ ଦେଵ ସମୁଦ୍ଧରସି ଲୀଲଯା । କା ମେ ଶକ୍ତିଃ ସ୍ତଵୈଃ ସ୍ତୋତୁମାର୍ତୋଽହଂ ରୋଗପୀଡିତଃ । । ୧୯ ସ୍ତୂଯସେ ତ୍ଵଂ ସଦା ଦେଵୈର୍ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାଦିଭିଃ । ମହେନ୍ଦ୍ରସିଦ୍ଧଗନ୍ଧର୍ଵୈରପ୍ସରୋଭିଃ ସଗୁହ୍ଯକୈଃ । । 1.127.୨୦ ସ୍ତୁତିଭିଃ କିଂ ପଵିତ୍ରୈର୍ଵା ତଵ ଦେଵ ସମୀରିତୈଃ । ଯସ୍ଯ ତେ ଋଗ୍ଯଜୁଃ ସାମ୍ନାଂ ତ୍ରିତଯ ମଣ୍ଡଲସ୍ଥିତମ୍ । । ୨୧ ଧ୍ଯାନିନାଂ ତ୍ଵଂ ପରଂ ଧ୍ଯାନଂ ମୋକ୍ଷଦ୍ଵାରଂ ଚ ମୋକ୍ଷିଣାମ୍ । ଅନନ୍ତତେଜସାକ୍ଷୋଭ୍ଯୋ ହ୍ଯଚିଂତ୍ଯାଵ୍ଯକ୍ତନିଷ୍କଲଃ । । ୨୨ ଯଦଯଂ ଵ୍ଯାହତଃ କିଞ୍ଚିତ୍ସ୍ତୋତ୍ରେଽସ୍ମିଞ୍ଜଗତଃ ପତିଃ । ଆର୍ତିଂ ଭକ୍ତିଂ ଚ ଵିଜ୍ଞାଯ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞାତୁମର୍ହସି । । ୨୩ ତମୁଵାଚ ତତଃ ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରୀତ୍ଯା ଜାମ୍ବଵତୀସୁତମ୍ । ପ୍ରୀତୋଽସ୍ମି ତପସା ଵତ୍ସେ ବ୍ରୂହି ତନ୍ମାଂ ଯଦିଚ୍ଛସି । । ୨୪ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ ଯଦି ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭଗଵାନେଷ ଏଵ ଵରୋ ମମ । ଭକ୍ତିର୍ଭଵତୁ ମେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ତ୍ଵଯି ଦେଵ ସନାତନ । । ୨୫ ଶ୍ରୀସୂର୍ଯ ଉଵାଚ ଭୂଯସ୍ତୁଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ଭଦ୍ରଂ ତେ ଵରଂ ଵରଯ ସୁଵ୍ରତ । ସ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵରଂ ଵଵ୍ରେ ତଦୈଵ ଵରଦଂ ଵିଭୁମ୍ । । ୨୬ ମଲଃ ଶରୀରସଂସ୍ଥୋ ମେ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ପ୍ରଣଶ୍ଯତୁ । ଯେନ ମେ ଶୁଦ୍ଧମଖିଲଂ ଵପୁର୍ଭଵତୁ ଗୋପତେ । । ୨୭ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ସ ତଥାସ୍ତ୍ଵିତି ତେନୋକ୍ତୋ ଭାସ୍କରେଣ ମହାତ୍ମନା । ତାଂ ମୁମୋଚ ରୁଜଂ ସାମ୍ବୋ ଦେହାତ୍ତ୍ଵଚମିଵୋରଗଃ । । ୨୮ ତତୋ ରୂପେଣ ଦିଵ୍ଯେନ ରୂପଵାନଭଵତ୍ପୁନଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଦେଵଂ ପୁରତୋଽଵସ୍ଥିତୋଽଭଵତ୍ । । ୨୯ ଶ୍ରୀସୂର୍ଯ ଉଵାଚ ଭୂଯଶ୍ଚ ଶୃଣୁ ମେ ସାମ୍ବଂ ତୁଷ୍ଟୋଽହଂ ଯଦ୍ବ୍ରଵୀମି ତେ । ଅଦ୍ଯ ପ୍ରଭୃତି ତ୍ଵନ୍ନାମ୍ନା ମମ ସ୍ଥାନାନି ସୁଵ୍ରତ । । କ୍ଷିତୌ ଯେ ସ୍ଥାପଯିଷ୍ଯନ୍ତି ତେଷାଂ ଲୋକାଃ ସନାତନାଃ । । 1.127.୩୦ ସ୍ଥାପଯସ୍ଵୈଵ ମାମସ୍ମିଂଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାତଟେ ଶୁଭେ । ତଵ ନାମ୍ନା ଚ ସାମ୍ବେଦଂ ପରାଂ ଖ୍ଯାତିଂ ଗମିଷ୍ଯତି । । ୩୧ କୀର୍ତିସ୍ତଵାକ୍ଷଯା ଲୋକେ ଖ୍ଯାତିଂ ଯାସ୍ଯତି ସୁଵ୍ରତ । ଭୂଯଶ୍ଚ ତେ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ପ୍ରତ୍ଯହଂ ସ୍ଵପ୍ନଦର୍ଶନମ୍ । । ୩୨ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଏଵଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵରଂ ତସ୍ମୈ ଵୃଷ୍ଣିସିଂହାଯ ଚାପରମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଦର୍ଶନଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧାଦ୍ଧରିଃ । । ୩୩ ଯ ଇଦଂ ପଠତେ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ତ୍ରିକାଲଂ ଭକ୍ତିମାନ୍ନରଃ । ତ୍ରିସପ୍ତଶତମାଵର୍ତ୍ଯ ହୋମଂ ଵା ସପ୍ତରାତ୍ରକମ୍ । । ୩୪ ରାଜ୍ଯକାମୋ ଲଭେଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ଧନକାମୋ ଲଭେଦଧନମ୍ । ରୋଗାର୍ତୋ ମୁଚ୍ଯତେ ରୋଗାଦ୍ଯଥା ସାମ୍ବସ୍ତଥୈଵ ସଃ । । ୩୫ ସୂର୍ଯଲୋକଂ ଵ୍ରଜେଚ୍ଚାପି ଭକ୍ତ୍ଯା ପୂଜ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । ରମତେ ଚ ତଥା ତସ୍ମିନ୍ଦେଵୈଶ୍ଚ ପରିଵାରିତଃ । । ୩୬ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ସୂର୍ଯପ୍ରସାଦଵର୍ଣନଂ ନାମ ସପ୍ତଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସାମ୍ବସ୍ତଵଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଅସ୍ତାଵୀଚ୍ଚ ତତ ସାମ୍ବଃ କୃଶୋ ଧମନିସନ୍ତତଃ । ରାଜନ୍ନାମସହସ୍ରେଣ ସହସ୍ରାଂଶୁଂ ଦିଵାକରମ୍ । । ୧ ଖିଦ୍ଯମାନଂ ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୂର୍ଯଃ କୃଷ୍ଣାତ୍ମଜଂ ତଦା । ସ୍ଵପ୍ନେଽସ୍ମୈ ଦର୍ଶନଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପୁନର୍ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । । ୨ ଶ୍ରୀସୂର୍ଯ ଉଵାଚ ସାମ୍ବ ସାମ୍ବ ମହାଵାହୋ ଶୃଣୁ ଜାମ୍ବଵତୀସୁତ । ଅଲଂ ନାମସହସ୍ରେଣ ପଠ ଚେମଂ ଶୁଭଂ ସ୍ତଵମ୍ । । ୩ ଯାନି ଗୁହ୍ଯାନି ନାମାନି ପଵିତ୍ରାଣି ଶୁଭାନି ଚ । ତାନି ତେ କୀର୍ତିଯିଷ୍ଯାମି ପ୍ରଯତ୍ନାଦଵଧାରଯ । ୪ ଵୈକର୍ତନୋ ଵିଵସ୍ଵାଂଶ୍ଚ ମାର୍ତଣ୍ଡୋ ଭାସ୍କରୋ ରଵିଃ । ଲୋକପ୍ରକାଶକଃ ଶ୍ରୀମାଂଲ୍ଲୋକଚକ୍ଷୁର୍ଗ୍ରହେଶ୍ଵରଃ । ୫ ଲୋକସାକ୍ଷୀ ତ୍ରିଲୋକେଶଃ କର୍ତା ହର୍ତା ତମିସ୍ରହା । ତପନସ୍ତାପନଶ୍ଚୈଵ ଶୁଚିଃ ସପ୍ତାଶ୍ଵଵାହନଃ । ୬ ଗଭସ୍ତିହସ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ସର୍ଵଦେଵନମସ୍କୃତଃ । ଏକର୍ଵିଶତିରିତ୍ଯେଷ ସ୍ତଵ ଇଷ୍ଟସ୍ସଦା ମମ । । ୭ ଶରୀରାରୋଗ୍ଯଦଶ୍ଚୈଵ ଧନଵୃଦ୍ଧିଯଶସ୍କରଃ । ସ୍ତଵରାଜ ଇତି ଖ୍ଯାତସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତଃ । ୮ ଯ ଏତେନ ମହାବାହୋ ଦ୍ଵେ ସନ୍ଧ୍ଯେଽସ୍ତମନୋଦଯେ । ସ୍ତୌତି ମାଂ ପ୍ରଣତୋ ଭୂତ୍ଵା ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୯ ମାନସଂ ଵାଚିକଂ ଵାପି କାଯିକଂ ଯଚ୍ଚ ଦୁଷ୍କୃତମ୍ । ଏକଜାପ୍ଯେନ ତତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି ମମାଗ୍ରତଃ । 1.128.୧୦ ଏଷ ଜପ୍ଯଶ୍ଚ ହୋମଶ୍ଚ ସନ୍ଧ୍ଯୋପାସନମେଵ ଚ । ବଲିମନ୍ତ୍ରୋଽର୍ଘ୍ଯମନ୍ତ୍ରୋଽଥ ଧୂପମନ୍ତ୍ରସ୍ତଥୈଵ ଚ । ।୧୧ ଅନ୍ନପ୍ରଦାନେ ସ୍ନାନେ ଚ ପ୍ରଣିପାତେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣେ । ପୂଜିତୋଽଯଂ ମହାମନ୍ତ୍ରଃ ସର୍ଵପାପହରଃ ଶୁଭଃ । । ୧୨ ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଭଗଵାନ୍ଭାସ୍କରୋ ଜଗତାଂ ପତିଃ । ଆମନ୍ତ୍ର୍ଯ କୃଷ୍ଣତନଯଂ ତତ୍ରୈଵାନ୍ତର୍ହିତୋଽଭଵତ୍ । । ୧୩ ସାମ୍ବୋଽପି ସ୍ତଵରାଜେନ ସ୍ତୁତ୍ଵା ସପ୍ତାଶ୍ଵଵାହନମ୍ । ପ୍ରୀତାତ୍ମା ନୀରୁଜଃ ଶ୍ରୀମାଂସ୍ତସ୍ମାଦ୍ରୋଗାଦ୍ଵିମୁକ୍ତଵାନ୍ । । ୧୪ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବସ୍ତଵଵର୍ଣନଂ ନାମାଷ୍ଟାଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସାମ୍ବଙ୍କର ସ୍ତୋତ୍ର ବିବରଣା ।
ସାମ୍ବକୃତାଦିତ୍ଯମୂର୍ତିସ୍ଥାପନଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଅଥ ଲବ୍ଧଵରଃ ସାମ୍ବୋ ଵରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ପୁରାତନମ୍ । ମନ୍ଯମାନସ୍ତଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ପ୍ରହୃଷ୍ଟେନାନ୍ତରାତ୍ମନା । । ୧ ପୂର୍ଵାଭ୍ଯାସେନ ତେନୈଵ ସାର୍ଧମନ୍ଯୈସ୍ତପସ୍ଵିଭିଃ । ସ୍ନାପନାର୍ଥଂ ନାତିଦୂରଂ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାଂ ନଦୀଂ ଯଯୌ । । ୨ କୃତ୍ଵାତ୍ମମଣ୍ଡଲାକାରଂ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନୋ ଦିନେଦିନେ । ସସ୍ନୌ ସଞ୍ଚିନ୍ତଯାମାସ କିଂ ରୂପଂ ସ୍ଥାପଯାମ୍ଯହମ୍ । । ୩ ସ ସ୍ନାତଃ ସହସୈଵାଥ ପ୍ରଣମ୍ଯ୧ ତୁ ପ୍ରଭାଵତୀମ୍ । ଉହ୍ଯମାନାଂ ଜଲୌଘେନ ପ୍ରତିମାଂ ସମ୍ମୁଖୀଂ ରଵେଃ । । ୪ ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତସ୍ଯ ଵୀରସ୍ଯ ସମୁତ୍ପନ୍ନମିଦଂ ଯଥା । ଦେଵେନ ଯତ୍ତଦାଜ୍ଞପ୍ତଂ ତଦିଦଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୫ ସ ତାମୁତ୍ତାର୍ଯ ସଲିଲାଦାନୀଯ ଚ ମହୀପତେ । ତସ୍ମିନ୍ମିତ୍ରଵନୋଦ୍ଦେଶେ ସ୍ଥାପଯାମାସ ତାଂ ତଦା । । ୬ ନିଧାଯ ପ୍ରତିମାଁଲ୍ଲୋକେ ସାମ୍ବସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ମିତ୍ରଂ ମିତ୍ରଵନେ ରମ୍ଯେ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ଵିଧାନତଃ । । ୭ ତତସ୍ତାମେଵ ପପ୍ରଚ୍ଛ ପ୍ରଣମ୍ଯ ପ୍ରତିମାଂ ରଵେଃ । କେନେଯଂ ନିର୍ମିତା ନାଥ ଭଵତୋ ହ୍ଯାକୃତିଃ ଶୁଭା । । ୮ ପ୍ରତିମା ତମୁଵାଚାଥ ଶୃଣୁ ସାମ୍ବ ବ୍ରୁଵେ ସ୍ଵଯମ୍ । ନିର୍ମିତା ଯେନ ଚାପ୍ଯେଷା ମଦୀଯା ପୁରୁଷାକୃତିଃ । । ୯ ମମାତିତେଜସାଵିଷ୍ଟଂ ରୂପମାସୀତ୍ପୁରାତନମ୍ । ଅସହ୍ଯଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ତତୋଽସ୍ମ୍ଯଭ୍ଯର୍ଚିତଃ ସୁରୈଃ । । ସହ୍ଯଂ ଭଵତୁ ତେ ରୂପଂ ସର୍ଵପ୍ରାଣଭୃତାମିତି । । 1.129.୧୦ ତତୋ ମଯା ସମାଦିଷ୍ଟୋ ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ମହାତପାଃ । ତେଜସାଂ ଶାତନଂ କୁର୍ଵନ୍ରୂପଂ ନିର୍ଵର୍ତଯସ୍ଵ ମେ । । ୧୧ ତତସ୍ତୁ ମତ୍ସମାଦେଶାତ୍ତେନୈଵ ନିପୁଣଂ ତଦା । ଶାକଦ୍ଵୀପେ ଭ୍ରମିଂ କୃତ୍ଵା ରୂପଂ ନିର୍ଵର୍ତିତଂ ମମ । । ୧୨ ପ୍ରୀତ୍ଯା ତେଷାଂ ପ୍ରପଞ୍ଚୋଽଯଂ ସ ମଯା କାରିତଃ ପୁନଃ । ତେନେଯଂ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷାତ୍ତୁ ନିର୍ମିତା ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣା । । ୧୩ କୃତ୍ଵା ହିମଵତଃ ପୃଷ୍ଠେ ପୁରା ସିଦ୍ଧନିଷେଵିତେ । ତ୍ଵଦର୍ଥଂ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାଯାଂ ତତସ୍ତେନାଵତାରିତା । । ୧୪ ଭଵତସ୍ତାରଣାର୍ଥଂ ହି ତତଃ ସ୍ଥାନମିଦଂ ଶୁଭମ୍ । ରୁଚିରଂ ସର୍ଵଦା ସାମ୍ବ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ମେଽତ୍ର ଯାସ୍ଯତି । । ୧୫ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ମମ ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ସୁତୀରେ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯତେ ଜନୈଃ । କାଲପ୍ରିଯେ ଚ ମଧ୍ଯାହ୍ନେଽପରାହ୍ଣେ ଚାତ୍ର ନିତ୍ଯଶଃ । । ୧୬ ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ପୂଜଯେଦ୍ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଚକ୍ରଧୃତ୍ସ୍ଵଯମ୍ । ଶଙ୍କରଶ୍ଚାପରାହ୍ଣେ ତୁ ମାଂ ପୂଜଯତି ସର୍ଵଦା । । ୧୭ ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋଽସୌ ଭଗଵତା ଭାସ୍କରେଣ ସ ଯାଦଵଃ । ହର୍ଷମାପ ମହାବାହୋ ଭାସ୍କରୋଽନ୍ତର୍ଦଧେ ତତଃ । । ୧୮ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ସାମ୍ବକୃତାଦିତ୍ଯମୂର୍ତିସ୍ଥାପନଂ ନାମୈକୋନତ୍ରିଂଶଦଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସାମ୍ବ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଆଦିତ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନର ବିବରଣା ।
ପ୍ରସାଦଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନମ୍ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ କଥଂ ସାମ୍ବେନ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କାରିତା ରଵେଃ । କସ୍ଯ ଵା ଵଚନାତ୍ତେନ ପ୍ରାସାଦଃ କାରିତୋ ରଵେଃ । । ୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଅତ୍ର ତେ ଵଚ୍ମି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଯଥା ସାମ୍ବେନ ଧୀମତା । ପ୍ରତିଷ୍ଠା କାରିତା ଭାନୋଃ ପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ମହୀପତେ । । ୨ ସୁଲବ୍ଧ୍ଵା ପ୍ରତିମାଂ ଭାନୋଶ୍ଚିନ୍ତଯାମାସ ନାରଦମ୍ । ସ ଚାପି ଚିନ୍ତିତଶ୍ଚାଗାଦ୍ଯତ୍ର ଜାମ୍ବଵତୀସୁତଃ । । ୩ ତମାଗତମଭିପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ନାରଦଂ ମୁନିସତ୍ତମମ୍ । ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଵିଧିଵତ୍ସାଂବୋ ନାରଦଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ।୪ ପ୍ରାସାଦଂ କାରଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ନରୋ ଦ୍ଵିଜ । କିଂ ଫଲଂ ତସ୍ଯ ଦେଵର୍ଷେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ଯଶ୍ଚ କାରଯେତ୍ । । ୫ ନାରଦ ଉଵାଚ ପ୍ରାସାଦଂ ଶୋଭନେ ଦେଶେ ଯସ୍ତୁ କାରଯତେ ରଵେଃ । ସ ଯାତି ନରଶାର୍ଦୂଲ ସୂର୍ଯଲୋକଂ ନ ସଂଶଯଃ । । ୬ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ କଥଂ କୁର୍ଯାଦାଯତନଂ କସ୍ମିନ୍ଦେଶେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । କୀଦୃକ୍ଛସ୍ତଂ ଚାଯତନଂ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ୧ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ । । ୭ ନାରଦ ଉଵାଚ ଯତ୍ର ପ୍ରଭୂତଂ ସଲିଲମାଗମେ ଚ ଵିନାଶନେ । ଦେଵତାଯତନଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଯଶୋଧର୍ମଵିଵୃଦ୍ଧଯେ । । ୮ ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତେନ ଲଭତେ ଲୋକାଂସ୍ତାଂଶ୍ଚ୧ ଵିଭୂଷିତାନ୍ । ଦେଵାନାମାଲଯଂ କାର୍ଯଂ ଦ୍ଵଯଂ ଯତ୍ର ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ । । ୯ ସଲିଲାଦ୍ଯଂ ଚ ଆରାମଃ କୃତେଷ୍ଵାଯତନେଷୁ ଚ । ସ୍ଥାନେଷ୍ଵେତେଷୁ ସାନ୍ନିଧ୍ଯମୁପଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦେଵତାଃ । । 1.130.୧୦ ସରଃସୁ ନଲିନୀଚ୍ଛନ୍ନନିରସ୍ତରଵିରଶ୍ମିଷୁ । ହଂସସଂକ୍ଷିପ୍ତକହ୍ଲାରଵୀଥୀଵିମଲଵାରିଷୁ । । ୧୧ ହଂସକାରଣ୍ଡଵକ୍ରୌଞ୍ଚଚକ୍ରଵାକଵିରାଵିଷୁ । ପର୍ଯନ୍ତଵିମଲଚ୍ଛାଯାଵିଶ୍ରାନ୍ତଜନଚାରିଷୁ । । ୧୪ କ୍ରୌଞ୍ଚକାଞ୍ଚୀସୁଲାପାଶ୍ଚ କଲହଂସକଲସ୍ଵନାଃ । ନଦ୍ଯସ୍ତୋଯାଂଶୁକା ଯତ୍ର ଶଫରୀକୃତମେଖଲାଃ । । ୧୩ ଫୁଲ୍ଲଦ୍ରୁମୋତ୍ତମାଵାସାଃ ସଙ୍ଗମଶ୍ରୋଣିମଣ୍ଡଲାଃ । ପୁଲିନାଦ୍ଯୁନ୍ନତୋରସ୍କା ରସହାସାଶ୍ଚ ନିମ୍ନଗାଃ । । ୧୪ ଵନୋପାନ୍ତନଦୀଶୈଲସଂସ୍କରୋପାନ୍ତଭୂମିଷୁ । ରମନ୍ତେ ଦେଵତା ନିତ୍ଯଂ ପୁରେଷୂଦ୍ଯାନଵତ୍ସୁ ଚ । । ୧୫ ଭୂମଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀନାଂ ଯାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଵାସ୍ତୁକର୍ମଣି । ତା ଏଵଂ ତେଷାଂ ଶସ୍ଯନ୍ତେ ଦେଵତାଯତନେଷ୍ଵପି । । ୧୬ ଚତୁଃଷଷ୍ଟିପଦଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଦେଵତାଯତନଂ ସଦା । ଦ୍ଵାରଂ ଚ ମଧ୍ଯମଂ ତସ୍ମିନ୍ସମଦିକ୍ସମ୍ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ୧୭ ଯୋ ଵିସ୍ତାରୋ ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ଦ୍ଵିଗୁଣା ତତ୍ସମୁନ୍ନତିଃ । ଉଚ୍ଛ୍ରାଯସ୍ତୁ ତୃତୀଯୋଽଥ ତେନ ତୁଲ୍ଯା କଟିର୍ଭଵେତ୍ । । ୧୮ ଵିସ୍ତାରାର୍ଧୋ ଭଵେଦ୍ଗର୍ଭୋ ଭିନ୍ନଯୋନ୍ଯାଃ ସମନ୍ତତଃ । ଗର୍ଭପାଦୋନଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ଦ୍ଵାରଂ ଦ୍ଵିଗୁଣମୁଚ୍ଛ୍ରିତମ୍ । । ୧୯ ଉଚ୍ଛ୍ରଯାତ୍ପାଦଵିସ୍ତୀର୍ଣା ଶାଖା ତଦ୍ଵଦୁଦୁମ୍ବରୀ । ଵିସ୍ତାରାତ୍ପାଦପ୍ରତିମାଦ୍ବାହୁଲ୍ଯଂ ଶେଷଯୋଃ ସ୍ମୃତମ୍ । । 1.130.୨୦ ନୃପଂ ସପ୍ତନଵଭିଃ ଶାଖାଭିସ୍ତତ୍ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଅଥ ଶାଖାଚତୁର୍ଭାଗେ ପ୍ରତିହାରୌ ନିଵେଶଯେତ୍ । । ୨୧ ଶୈଲମଙ୍ଗଲ୍ଯଵିହଗଃ ଶ୍ରୀଵୃକ୍ଷଃ ସ୍ଵସ୍ତିକୈର୍ଘଟୈଃ । ମାନାଷ୍ଟମେନ୧ ଭାଗେନ ପ୍ରତିମା ସ୍ଯାତ୍ସପିଣ୍ଡିକା । । ୨୨ ଦ୍ଵିଭାଗା ପ୍ରତିମା ତତ୍ର ତୃତୀଯୋ ଭାଗପିଣ୍ଡିକା । ପୂର୍ଵେ ମେରୁର୍ମହାବାହୋ କୈଲାସଶ୍ଚ ତଥାପରେ । । ୨୩ ଭଵନ୍ତି ଚାପରେ ଵୀର ଵିମାନଚ୍ଛଦନଂ ତଥା । ସମୁଦ୍ରପଦ୍ମଗରୁଡନନ୍ଦିଵର୍ଦ୍ଧନକୁଞ୍ଜରାଃ । । ୨୪ ଗୃହରାଜୋ ଵୃଷୋ ହଂସଃ ସର୍ଵତୋଭଦ୍ରକୋ ଘଟଃ । ସିଂହୋ ଵୃଷଶ୍ଚତୁଷ୍କୋଣଃ ଷୋଡଶାଷ୍ଟାଶ୍ରଯସ୍ତଥା । । ୨୫ ଇତ୍ଯେତେ ଵିଂଶତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପ୍ରାସାଦା ଯଦୁନନ୍ଦନ । ଯଥୋକ୍ତାନୁକ୍ରମେଣୈଵ ଲକ୍ଷଣାନି ଵଦାମି ତେ । । ୨୬ ନଵତ୍ରିଂଶଦୁଚ୍ଛ୍ରିତମେରୁର୍ଦ୍ଵାଦଶଭୌମୋ ଵିଵିଧକୁହରଶ୍ଚ । ଦ୍ଵାରୈର୍ଯୁତଶ୍ଚତୁଭିର୍ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦ୍ଧସ୍ତଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ । । ୨୭ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଧସ୍ତାଯାମୋ ଦଶଭୌମଃ ସପ୍ତ ମନ୍ଦରଃ । ଶିଖରଯୁତଃ କୈଲାସୋଽପି ଶିଖରଵାନଷ୍ଟାଵିଂଶୋଷ୍ଟଭୌମଶ୍ଚ । । ୨୮ ଜାଲଗଵାକ୍ଷୈର୍ଯୁକ୍ତୋ ଵିମାନସଂଜ୍ଞସ୍ତ୍ରିସପ୍ତକାଯାମଃ । ନନ୍ଦନ ଇତି ଵୈ ଭୌମୋ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶତ୍ଷୋଡଶାଙ୍ଗଯୁତଃ । । ୨୯ ଵୃତ୍ତଃ ସମୁଦ୍ଗନାମା ପଦ୍ମାକୃତିରଯଂ ଚାଷ୍ଟୌ । ଶୃଙ୍ଗେଣୈକେନ ଭଵେଦେକେନ ଚ ଭୂମିକା ତସ୍ଯ । । 1.130.୩୦ ଗରୁଡାକୃତିଶ୍ଚ ଗରୁଡୋ ନନ୍ଦୀ ଵୈ ଷଷ୍ଟିଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ । କାଯଶ୍ଚ ସପ୍ତଭୌମୋ ଵିଭୂଷିତୋଂଽଗୈଶ୍ଚ ସପ୍ତଵିଂଶତିଭିଃ । । ୩୧ କୁଞ୍ଜର ଇତି ଗଜପୃଷ୍ଠଃ ଷୋଡଶାହସ୍ତୋଚ୍ଛ୍ରିତୋ ମଧ୍ଯେ । ଗୃହରାଜଃ ଷୋଡଶକସ୍ତ୍ରିଚକ୍ରଶାଲା ଭଵେଦ୍ଵଲଭୀ । । ୩୨ ଵୃଷ ଏଵଂ ମୃମିଶୃଙ୍ଗୋ ଦ୍ଵାଵଶହସ୍ତଃ ସମୁନ୍ନତୋ ଵୃତ୍ତଃ । ହଂସୋ ହଂସାକାରୋ ଘଟୋଽଷ୍ଟସହସ୍ରକଲଶରୂପଃ । । ୩୩ ଦ୍ଵାରୈର୍ଯୁତଶ୍ଚତୁର୍ଭିର୍ବହୁଶିଖରୋ ଭଵତି ସର୍ଵତୋଭଦ୍ରଃ । ବହୁରୁଚିରଚନ୍ଦ୍ରଶାଲଃ ଷପ୍ତଵିଂଶଦ୍ଭାଗଭୂମିଶ୍ଚ । । ୩୪ ସିଂହଃ ସିଂହାକାରୋ୧ ଦ୍ଵାଦଶକୋଣୋଽଷ୍ଟହସ୍ତଶ୍ଚ । । ୩୫ ସହସ୍ରତ୍ରିତଯଂ ଚୈଵ କଥିତଂ ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣା । ପ୍ରାହୁଃ ସ୍ଥାପଯତଶ୍ଚାତ୍ର ମତମେକଂ ଵିପଶ୍ଚିତଃ । । ୩୬ କପୋତପାଲିନୀଯୁକ୍ତମତୋ ଗଚ୍ଛତି ତୁଲ୍ଯତାମ୍ । । ୩୭ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ ଯ ଏତେ କଥିତା ଵିପ୍ର ପ୍ରାସାଦା ଵିଂଶତିସ୍ତ୍ଵଯା । ତେଷାଂ ସୂର୍ଯସ୍ଯ କଃ କାର୍ଯଃ ପ୍ରାସାଦୋ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତୁ । । ୩ ୮ ସ୍ଥାନାନି ଯାନି ଚୋକ୍ତାନି ପ୍ରାସାଦସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ତେଷାଂ ତ୍ଵଯୋକ୍ତଂ ହି ପୁରଂ ଵ୍ଯଯଵଦ୍ଭିର୍ନରୈର୍ଯୁତମ୍ । । ୩ ୯ ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରଦେଶେ ଵୈ କାର୍ଯଂ ଭାନୋର୍ମନ୍ଦିରମୁତ୍ତମମ୍ । ଦିଶାଂ ଭାଗେ ଚ କତମେ ବ୍ରୂହି ଶେଷଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । । 1.130.୪୦ ନାରଦ ଉଵାଚ ପୁରମଧ୍ଯଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ କୁର୍ଯାଦାଯତନଂ ରଵେଃ । ଦିଶାଂ ଭାଗେଽଥ ଵା ପୂର୍ଵେ ପୂର୍ଵଦ୍ଵାରସମୀପତଃ । । ୪୧ ଭୂମିଂ ପରୀକ୍ଷ୍ଯ ପୂର୍ଵଂ ତୁ କୁର୍ଯାଦାଯତନଂ ତତଃ ' । ଇଷ୍ଟଗନ୍ଧରସୋପେତା ନିମ୍ନା୨ ଭୂମିଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ୪୨ ଶର୍କରାତୁଷକେଶାସ୍ଥିକ୍ଷାରାଙ୍ଗାରଵିଵର୍ଜିତା । ମେଘଦୁନ୍ଦୁଭିନିର୍ଘୋଷା ସର୍ଵବୀଜପ୍ରରୋହିଣୀ । । ୪୩ ଶୁକ୍ଲା ରକ୍ତା ତଥା ପୀତା କୃଷ୍ଣା ଚ କଥିତା କ୍ଷିତିଃ । ଦ୍ଵିଜରାଜନ୍ଯଵଂଶ୍ଯାନାଂ ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । । ୪୪ ପରୀକ୍ଷିତାଯାଂ ତସ୍ଯାଂ ତୁ ମଧ୍ଯେ ତସ୍ଯାଃ ପ୍ରମାଣତଃ । ଉପଲିପ୍ଯ ଚତୁର୍ହସ୍ତଂ ଚତୁରସ୍ରଂ ଚ ସମନ୍ତତଃ । । ୪୫ ହସ୍ତମାତ୍ରମଧଃ କୃତ୍ଵା ମଧ୍ଯେ ତସ୍ଯା ଦଶାଙ୍ଗୁଲମ୍ । ଗର୍ତମୁତ୍କୀର୍ଯ ତେନୈଵ ପାଂସୁନା ପ୍ରତିପୂରଯେତ୍ । । ୪୬ ସମେ ସମଗୁଣା ଜ୍ଞେଯା ହୀନେ ହୀନଗୁଣା ଭଵେତ୍ । ଵର୍ଧମାନେ ତୁ ଵୈ ପାଂସୌ ଭଵେଦ୍ଵୃଦ୍ଧିକରୀ କ୍ଷିତିଃ । । ୪୭ ନିତ୍ଯଂ ସମ୍ମୁଖମର୍କସ୍ଯ କଦାଚିତ୍ପଶ୍ଚିମାମୁଖମ୍ । ସ୍ଥାପନୀଯଂ ଗୃହଂ ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରାଙ୍ମୁଖସ୍ଥାନକଲ୍ପନାତ୍ । । ୪୮ ଭଵନାଦ୍ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ରଵେଃ ସ୍ନାନଗୃହଂ ଭଵେତ୍ । ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଗୃହଂ କାର୍ଯଂ ରଵେରୁତ୍ତରତଃ ଶୁଭମ୍ । । ଉଦଙ୍ମୁଖଂ ଭଵେଚ୍ଛମ୍ଭୋର୍ମାତୄଣାଂ ଗୃହମେଵ ଚ । । ୪୯ ବ୍ରହ୍ମା ପଶ୍ଚିମତଃ ସ୍ଥାପ୍ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁରୁତ୍ତରତସ୍ତଥା । ନିମ୍ବସ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଵାମେ ରାଜ୍ଞୀ ପ୍ରକୀର୍ତିତା । । 1.130.୫୦ ପିଂଗଲୋ ପକ୍ଷିଣେ୭ ଭାନୋର୍ଵାମତୋ ଦଣ୍ଡନାଯକଃ । ଶ୍ରୀମହାଶ୍ଵେତଯୋଃ ସ୍ଥାନଂ ପୁରତସ୍ତ୍ଵଂଶୁମାଲିନଃ । । ୫୧ ତତଃସ୍ଥାପ୍ଯାଶ୍ଵିନୋଃ ସ୍ଥାନଂ ପୂର୍ଵଦେଵଗୃହାଦ୍ଵହିଃ । ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ତୁ କକ୍ଷାଯାଂ ରାଜ୍ଞାସ୍ରୌଷୌ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ । । ୫୨ ତୃତୀଯାଯାଂ ତୁ କକ୍ଷାଯାଂ ସ୍ଥିତୌ କଲ୍ମାଷପକ୍ଷିଣୌ । ଜଣ୍ଡକାମଚରୌ୧ ସ୍ଥାପ୍ଯୌ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମାଶ୍ରିତୌ । । ୫୩ ଉଦୀଚ୍ଯାଂ ସ୍ଥାପନୀଯସ୍ତୁ କୁବେରୋ ଲୋକପୂଜିତଃ । ଉତ୍ତରେଣ ତତସ୍ତସ୍ଯ ରେଵତଃ ସଵିନାଯକଃ । । ୫୪ ଯତ୍ର ଵା ଵିଦ୍ଯତେ ସ୍ଥାନଂ ଦିକ୍ଷୁ ସର୍ଵା ଗୁହାଦଯଃ । ଦ୍ଵେ ମଣ୍ଡଲେଽର୍ଘ୍ଯଦାନାର୍ଥଂ କାର୍ଯେ ସଵ୍ଯାପସଵ୍ଯତଃ । । ୫୫ ଦଦ୍ଯାଦୁଦଯଵେଲାଯାମର୍ଘଂ ସୂର୍ଯାଯ ଦକ୍ଷିଣେ । ଉତ୍ତରେ ମଣ୍ଡଲେ ଦଦ୍ଯାଦର୍ଘ୍ଯମସ୍ତମନେ ରଵେଃ । । ୫୬ ଚକ୍ରାକୃତାଂ ତଥାନ୍ଯସ୍ମିନ୍ଦେଵସ୍ଯ ପ୍ରତିମାଂ ରଵେଃ । ସ୍ଥାପଯେଦ୍ଵିଧିଵଦ୍ଵୀର ଚତୁର୍ଭିଃ କଲଶୈଃ ଶୁଭୈଃ । । ୫୭ ନାନାତୂର୍ଯନିନାଦୈଶ୍ଚ ଶଙ୍ଖଶବ୍ଦୈଶ୍ଚ ପୁଷ୍କଲୈଃ । ତୃତୀଯେ ମଣ୍ଡଲେ ହ୍ଯେଵ ପୂଜନୀଯୋ ଦିଵାକରଃ । । ୫୮ ଚତୁରସ୍ରଂ ଚତୁଃଶୃଙ୍ଗଂ ଵ୍ଯୋମ ଦେଵଗୃହାଗ୍ରତଃ । ପ୍ରତିମାଯାସ୍ତୁ ସୂତ୍ରେଣ କାର୍ଯଂ ମଧ୍ଯେଽସ୍ଯ ମଣ୍ଡଲମ୍ । । ୫୯ ଦିଣ୍ଡୀ ସ୍ଥାପ୍ଯଃ ପୁରସ୍ତସ୍ମାଦାଦିତ୍ଯାଭିମୁଖଃ ସ୍ଥିତଃ । ଯଦେତତ୍କଥିତଂ ଵ୍ଯୋମ ସର୍ଵଦେଵମଯଂ ମଯା । । 1.130.୬୦ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତସ୍ଯ ଦାତଵ୍ଯମର୍ଘ୍ଯମତ୍ର ଯଦୂତ୍ତମ । ଅଥ ଵା ମଣ୍ଡଲଂ ଚାନ୍ଯତ୍ତୃତୀଯଂ ଚକ୍ରସମ୍ମିତମ
୬୧ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ତୁ ଦେଵେଶଂ ଦାତଵ୍ଯୋଽର୍ଘଃ ସୁପଣ୍ଡିତୈଃ । ଦେଵସ୍ଯ ପୁରତଃ କାର୍ଯଂ ଵ୍ଯୋମସ୍ଥାନଂ ସମୀପତଃ । । ପୁସ୍ତକଵାଚନସ୍ଥାନମଥ ଵା ଯତ୍ର ରୋଚତେ । । ୬୨ ଏଷ ସ୍ଥାନଵିଧିଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଦେଵତାନାଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଗୃହରାଜ୍ଞୋଽଥ ରୁଦ୍ରସ୍ତୁ ଦ୍ଵାଵେତୌ ଭାସ୍କରପ୍ରିଯୌ । । ୬୩ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ପ୍ରାସାଦଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନଂ ନାମ ତ୍ରିଂଶଦଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଦେବତା ସ୍ଥାପନ ପରେ, ପଣ୍ଡିତମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ସମୀପରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ । ପଠନ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚୟନ କରିବା ଉଚିତ ।
ଦାରୁପରୀକ୍ଷାଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ଅଥ ତେ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରତିମାଵିଧିଵିସ୍ତରମ୍ । ସର୍ଵେଷାମେଵ ଦେଵାନାମାଦିତ୍ଯସ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ । । ୧ ଅର୍ଚା୧ ସପ୍ତଵିଧା ପ୍ରୋକ୍ତା ଭକ୍ତାନାଂ ଶୁଭଵୃଦ୍ଧଯେ । କାଞ୍ଚନୀ ରାଜତୀ ତାମ୍ରୀ ପାର୍ଥିଵୀ ଶୈଲଜା ସ୍ମୃତା । । ୨ ଵାର୍କ୍ଷୀ ଚାଲେଖ୍ଯକା ଚେତି ମୂତିସ୍ଥାନାନି ସପ୍ତ ଵୈ । ଵାର୍କ୍ଷୀଵିଧାନଂ ତେ ଵୀର ଵର୍ଣଯିଷ୍ଯାମ୍ଯଶେଷତଃ । । ୩ କର୍ତ୍ରନୁକୂଲେ ଦିଵସେ ସଂଵତ୍ସରଵିଶୋଧିତେ । ଶୁଭୈର୍ନିମିତ୍ତୈଃ ଶକୁନୈଃ ପ୍ରସ୍ଥାନୈଶ୍ଚ ଵନଂ ଵିଶେତ୍ । । ୪ କ୍ଷୀରିଣୋ ଵର୍ଜିତାଃ ସର୍ଵେ ଦୁର୍ବଲାସ୍ତେ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଚତୁଷ୍ପଥେଷୁ ନ ଗ୍ରାହ୍ଯା ଯେ ଚ ପୁତ୍ରକଵୃକ୍ଷକାଃ
କାଠ ଚୟନ ବିବରଣା ।
୫ ଦେଵତାଯତନସ୍ଥା ଯେ ତଥା ଵଲ୍ମୀକସମ୍ଭଵା । ଉତ୍କୀର୍ଣା ଦେଵତା ଯେଷୁ ଚୈତ୍ଯଵୃକ୍ଷାଶ୍ଚ ଯେ ସ୍ମୃତାଃ । । ୬ ଶ୍ମଶାନଭୂମିଜା ଯେ ଚ ପକ୍ଷିଣାଂ ନିଲଯାଶ୍ଚ ଯେ । ସକୋଟରାଶ୍ଚ ଯେ ଵୃକ୍ଷାଃ ଶୁଷ୍କାଗ୍ରା ଯେ ଚ ପାଦପାଃ । । ୭ ଶସ୍ତ୍ରେଣ ନିହତା ଯେ ଚ କୁଞ୍ଜରାଶାସ୍ତଥା କୃତାଃ । ସାମାଦ୍ଯାଃ ସରୁଜୋଽଧଶ୍ଚ ଵ୍ଯାଧିନଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ । । ୮ ଅକାଲେ ପୁଷ୍ପିତା ଯେ ଚ କାଲେ ତେ ଚ ଵିଵର୍ଜିତାଃ । ଶୀର୍ଣପର୍ଣାଶ୍ଚ ତରଵୋ ରକ୍ଷୋଧ୍ଵାଂକ୍ଷନିଷେଵିତାଃ । । ଏକଶାଖାତିଶାଖାଶ୍ଚ ତ୍ରିଶାଖାଶ୍ଚ ତଥାଧମାଃ । । ୯ ମଧୂକୋ ଦେଵଦାରୁଶ୍ଚ ଵୃକ୍ଷରାଜଶ୍ଚ ଚନ୍ଦନଃ । ବିଲ୍ଵଶ୍ଚାମ୍ରାତକଶ୍ଚୈଵ ଖଦିରୋଥାଞ୍ଜନସ୍ତଥା । । 1.131.୧୦ ନିମ୍ବଃ ଶ୍ରୀପର୍ଣଵୃକ୍ଷଶ୍ଚ ପନସଃ ସରଲୋଽର୍ଜ୍ଜୁନଃ । ରକ୍ତଚନ୍ଦନପର୍ଯନ୍ତାଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ସ୍ଯୁଃ ପ୍ରତିମାଦ୍ରୁମାଃ । । ୧୧ ଵର୍ଣାନାମାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ଵୃକ୍ଷୌ ପ୍ରକୀର୍ତିତୌ । ନିମ୍ବାଦ୍ଯାଃ ସର୍ଵଵର୍ଣାନାଂ ଵୃକ୍ଷା ସାଧାରଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୧୨ କଥ୍ଯମାନାନ୍ଵିଶେଷେଣ ଶୃଣୁ ଵୀର ତଥାପରାନ୍ । ସୁରଦାରୁଃ ଶମୀ ଚୈଵ ମଧୂକଶ୍ଚନ୍ଦନସ୍ତଥା । । ଏତେ ଵୈ ତରଵସ୍ତାତ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଶୁଭାଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୧୩ କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ ଚ ତଥାରିଷ୍ଟଃ ଖଦିରସ୍ତିନ୍ଦୁକସ୍ତଥା । ଅଶ୍ଵତ୍ଥଶ୍ଚ ତଥା ସାମ୍ବ ଦ୍ରୁମଃ କରକତଃ ଶୁଭଃ । । ୧୪ ଵୈଶ୍ଯାନାଂ ତଦ୍ଵଦେଵ ସ୍ଯୁଃ ଖଦିରଶ୍ଚନ୍ଦନସ୍ତଥା । ପୁଣ୍ଯାଶ୍ଚ ତରଵଶ୍ଚୈତେ ଶୁଭଦାସ୍ତୁ ତଥୈଵ ଚ । । ୧୫ କେସରଃ ସର୍ଜକଶ୍ଚାମ୍ରଃ ଶାଲଵୃକ୍ଷସ୍ତଥେତରଃ । ଏତେ ଵୈ ତରଵଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ଶୁଭଦାଯକାଃ । । ୧୬ ଲିଙ୍ଗଂ ଚ ପ୍ରତିମାଂ ଚୈଵମଵସ୍ଥାପ୍ଯ ଯଥାଵିଧି । ଵୃକ୍ଷଂ ଚାଭିମତଂ ଗତ୍ଵା ପୂଜଯେଦ୍ବଲିପୁଷ୍ପକୈଃ । । ୧୭ ଶୁଚୌ ଦେଶେ ଵିଵିକ୍ତେ ଚ କେଶାଂଗାରଵିଵର୍ଜିତେ । ପ୍ରାଗୁଦକ୍ସୂଚକେ ଦେଶେ ଲୋକକଷ୍ଟଵିଵର୍ଜିତେ । । ୧୮ ଵିସ୍ତୀର୍ଣସ୍କନ୍ଧଵିଟପଃ ଷତ୍ରଵାନୃଜୁଵୃଦ୍ଧିଗଃ । ଆତଙ୍କହୀନୋ ଵିଵଶଃ ସତ୍ତ୍ଵକ୍ପର୍ଣଃ ଶୁଭସ୍ତଥା । ୧୯ ସ୍ଵେନୈଵ ପତିତା ଯେ ଚ ହସ୍ତିଭିଃ ପାତିତାସ୍ତଥା । ଶୁକ୍ଲାଶ୍ଚ ଵହ୍ନିଦଗ୍ଧାଶ୍ଚ ପକ୍ଷିଭିଶ୍ଚାପି ଵର୍ଜିତାଃ । । 1.131.୨୦ ତରଵୋ ଵର୍ଜନୀଯାଶ୍ଚ ଗ୍ରହୀତଵ୍ଯାଃ ଶୁଭା ଦ୍ରୁମାଃ । ସ୍ନିଗ୍ଧରୂପାଃ ସପର୍ଣାଶ୍ର ସପୁଷ୍ପାଃ ସଫଲାସ୍ତଥା । । ୨୧ ତେଷାଂ ତୁ ଗ୍ରହଣଂ ଚାଷ୍ଟମାସେଷୁ କାର୍ତ୍ତିକାଦିଷୁ । ଭୂତ୍ଵା ଶୁଭଦିନେ ଚୈଵ ସୋପଵାସୋଽଧିଵାସଯେତ୍ । । ୨୨ ସମନ୍ତାଦୁପଲିପ୍ଯାଥ ତସ୍ଯାଧସ୍ତାଦ୍ଵସୁନ୍ଧରାମ୍ । ଗାଯତ୍ର୍ଯା ପରିପୂତେନ ପରିତଃ ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯ ଵାରିଣା । । ୨୩ ଶୁକ୍ଲେ ଚ ପରିଧୂତେ ଚ ପରିଧାଯ ଚ୧ ଵାସସୀ । ପୂଜଯେଦ୍ଗନ୍ଧମାଲ୍ଯୈଶ୍ଚ ସଧୂପବଲିକର୍ମଭିଃ । । ୨୪ ତତଃ କୁଶୈଃ ପରିସ୍ତୀର୍ଣେ ହୁତ୍ଵାଗ୍ନୌ ତସ୍ଯ ଚାନ୍ତିକେ । ଦେଵଦାରୁସମିଦ୍ଭିଶ୍ଚ ମନ୍ତ୍ରେଣାନେନ ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ । । ୨୫ ଓଁ ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସୁଵରିତି ତତୋ ଵୃକ୍ଷଂ ଚ ପୂଜଯେତ୍ । ଓଁ ପ୍ରଜାପତଯେ ସତ୍ଯସଦାଯ ନିତ୍ଯଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠନ୍ତରାତ୍ମନ୍ତ୍ସଚରାଚରାତ୍ମନ୍ । । ସାନ୍ନିଧ୍ଯମସ୍ମିନ୍କୁରୁ ଦେଵ ଵୃକ୍ଷେ ସୂର୍ଯାଵୃତଂ ମଣ୍ଡଲମାଵିଶେଶ୍ଚ ନମଃ । । ୨୬ ନାରଦ ଉଵାଚ ଏଵଂ ସମ୍ପୂଜଯିତ୍ଯା ତୁ ଵାକ୍ଯୈସ୍ତଂ ପରିସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍ । ଵୃକ୍ଷଲୋକସ୍ଯ ଶାନ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ଗଚ୍ଛ ଦେଵାଲଯଂ ଶୁଭମ୍ । । ୨୭ ଦେଵ ତ୍ଵଂ ସ୍ଥାସ୍ଯସେ ତତ୍ର ଚ୍ଛେଦଦାହଵିଵର୍ଜିତଃ । କାଲେ ଧୂପପ୍ରଦାନେନ ସପୁଷ୍ପୈର୍ବଲିକର୍ମଭିଃ । । ୨୮ ଲୋକାସ୍ତ୍ଵାଂ ପୂଜଯିଷ୍ଯନ୍ତି ତତୋ ଯାସ୍ଯସି ନିର୍ଵୃତିମ୍ । ଵୃକ୍ଷମୂଲେ କୁଠାରଂ ତୁ ଧୂପମାଲ୍ଯୈଃ ପ୍ରପୂଜ୍ଯ ଚ । । ୨୯ ପୂର୍ଵତସ୍ତୁ ଶିରଃ କୃତ୍ଵା ସ୍ଥାପନୀଯଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ପରମାନ୍ନମୋଦକୌଦନପଲପୂପିକାଦିଭିର୍ଭକ୍ଷ୍ଯୈଃ । । 1.131.୩୦ ମଦ୍ଯୈଃ କୁସୁମୈର୍ଧୂପୈର୍ଗନ୍ଧୈଶ୍ଚ ତରୁଂ ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ । ସୁରପିତୃପିଶାଚରାକ୍ଷସଭୁଜଙ୍ଗସୁରଗଣଵିନାଯକାଦ୍ଯାନାମ୍ । । ୩୧ କୃତ୍ଵା ପୂଜାଂ ରାତ୍ରୌ ଵୃକ୍ଷଂ ସଂସ୍ପୃଶ୍ଯ ଚ ବ୍ରୂଯାତ୍ । । ୩୨ ଅର୍ଚାସୁ ଦେଵଦେଵ ତ୍ଵଂ ଦେଵୈଶ୍ଚ ପରିକଲ୍ପିତଃ । ନମସ୍ତେ ଵୃକ୍ଷ ପୂଜେଯଂ ଵିଧିଵତ୍ପରିଗୃହ୍ଯତାମ୍ । । ୩୩ ଯାନୀହ ଭୂତାନି ଵସନ୍ତି ତାନି ବଲିଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଵିଧିଵତ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତମ୍ । ଅନ୍ଯତ୍ର ଵାସଂ ପରିକଲ୍ପଯନ୍ତୁ କ୍ଷମନ୍ତୁ ତେ ଚାଦ୍ଯ ନମୋଽସ୍ତୁ ତେଭ୍ଯଃ । । ୩୪ ପ୍ରଭାତାଯାଂ ତୁ ଶର୍ଵର୍ଯାଂ ପୁନଃ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ତଂ ନଗମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯସ୍ତତୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ଭୋଜକେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣାମ୍ । । ଛିନ୍ଦ୍ଯାଦ୍ଵନସ୍ପତୀଂସ୍ତଜ୍ଜ୍ଞୈସ୍ତୈ କୃତସ୍ଵସ୍ତିଵାଚନୈଃ । । ୩୫ ପୂର୍ଵସ୍ଯାଂ ଦିଶି ପାତୋଽସ୍ଯ ଐଶାନ୍ଯାଂ ଚାପି ଯୋ ଭଵେତ୍ । ଅଥଵା ଉତ୍ତରସ୍ଯାଂ ତୁ ତଥା ଛିନ୍ଦ୍ଯାତ୍ତୁ୧ ନାନ୍ଯଥା । । ୩୬ ଐନ୍ଦ୍ର୍ଯୈଶାନ୍ଯୋରୁଦୀଚ୍ଯାଂ ଚଃ ପାତସ୍ତିସୃଷୁ ଶସ୍ଯତେ । ନୈର୍ଋତ୍ଯାଗ୍ନେଯଯାମ୍ଯାସୁ ଦିକ୍ଷୁ ପାତୋ ନ ଶୋଭନଃ । । ଵାଯଵ୍ଯାଂ ଚୈଵ ଵାରୁଣ୍ଯାଂ ତସ୍ଯ ପାତସ୍ତୁ ମଧ୍ଯମଃ । । ୩୭ ଯସ୍ଯ ବାହ୍ଯସ୍ଥିତା ଶାଖା ଦିକ୍ଷୁ ନଷ୍ଟା ଚତସୃଷୁ । ଵାସ୍ତୁପୂର୍ଵଂ ତତଃ ସ୍ଥିତ୍ଵା ତତଃ ପଶ୍ଚାଦଵସ୍ଥିତା । । ୩୮ ଅଵିଲଗ୍ନମଶବ୍ଦଂ ତୁ ପତନଂ ତୁ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଉତ୍ପଦ୍ଯେଦ୍ଦ୍ଵିଦଲଂ ଯସ୍ଯ ଦ୍ରାଵଶ୍ଚ ମଧୁରୋ ଭଵେତ୍ । । ୩୯ ସର୍ପିସ୍ତୈଲଂ କ୍ଷରେଦ୍ଯସ୍ଯ ପାଦପଂ ତଂ ଵିଵର୍ଜଵେତ୍ । ଶୁଭଦଂ ଯଦୁଶାର୍ଦୂଲ ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ କଥଯେ ଶୁଚି । । 1.131.୪୦ ଵୃକ୍ଷଂ ପ୍ରଭାତେ ସଲିଲୈର୍ନିଷିକ୍ତଂ ପୂର୍ଵୋତ୍ତରସ୍ଯାଂ ଦିଶି ସନ୍ନିକୃତ୍ଯ । ମଧ୍ଵାଜ୍ଯଦିଗ୍ଧେନ କୁଠାରକେଣ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଂ ଶୋଷମଭିପ୍ରହଣ୍ଯାତ୍ । । ୪୧ ପୂର୍ଵୋତ୍ତରେଽପ୍ଯୁତ୍ତରଦିଗ୍ଵିଭାଗେ ପାତେ ଯଦା ଵୃଦ୍ଧିକରସ୍ତଦା ସ୍ଯାତ୍ । ଆଗ୍ନେଯକୋଣକ୍ରମଶୋଽଗ୍ନିଦାହ ଉଗ୍ରୋଗ୍ରରୋଗାଃ ସୁଧନକ୍ଷଯଶ୍ଚ । ।୪୨ ଗାରୁଡେ ଦିଶି ପାଷାଣଂ କପୋତୋ ଗୃହଗୋଧିକା । ସିତଵର୍ଣଂ ଜଲଂ ଜ୍ଞେଯମଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଭଂ ଭଵେତ୍କୃମିଃ । । ଦୋଷୈରେତୈର୍ଵିନିର୍ମୁକ୍ତଂ ମୁଦା କାଲଂ ସମୁଦ୍ଧରେତ୍ । । ୪୩ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଦାରୁପରୀକ୍ଷାଵର୍ଣନଂ ନାମୈକତ୍ରିଂଶଦଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଶ୍ରୀସୂର୍ଯପ୍ରତିମାଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ହନ୍ତ ତେ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ପ୍ରତିମାଲକ୍ଷଣଂ ପରମ୍ । ଵଚ୍ମି ତେ ଯଦୁଶାର୍ଦୂଲ ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ । । ୧ ଏକହସ୍ତା ଦ୍ଵିହସ୍ତା ଵା ତ୍ରିହସ୍ତା ଵା ପ୍ରମାଣତଃ । ତଥା ସାର୍ଦ୍ଧତ୍ରିହସ୍ତା ଚ ସଵିତୁଃ ପ୍ରତିମା ଶୁଭା । । ୨ ପ୍ରସାଦାଦ୍ଦ୍ଵାରତୋ ଵାପି ପ୍ରମାଣଂ ଚ ପ୍ରକଲ୍ପିତମ୍ । ତଦ୍ଵତ୍ପ୍ରଯାଣଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସତତଂ ଶୁଭମିଚ୍ଛତା । । ୩ ଏକହସ୍ତା ଭଵେତ୍ସୌମ୍ଯା ଦ୍ଵିହସ୍ତା ଧନଧାନ୍ଯଦା । ତ୍ରିହସ୍ତା ପ୍ରତିମା ଭାନୋଃ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦା ସ୍ମୃତା । । ୪ ସାର୍ଧତ୍ରିହସ୍ତା ପ୍ରତିମା ସୁଭିକ୍ଷକ୍ଷେମକାରିଣୀ । ଅଗ୍ରେ ମଧ୍ଯେ ଚ ମୂଲେ ଚ ପ୍ରତିମା ସର୍ଵତଃ ସମା । । ଗାନ୍ଧର୍ଵୀ ସା ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ଧନଧାନ୍ଯାଵହା ସ୍ମୃତା । । ୫ ଦେଵାଗାରସ୍ଯ ଯଦ୍ଦ୍ଵାରଂ ତସ୍ମାଦଷ୍ଟାଂଶମୁଦ୍ଯତା । ଵିଭାଗୈଃ ପିଣ୍ଡିକାଃ କାର୍ଯା ଦ୍ଵୌ ଭାଗୌ ପ୍ରତିମା ଭଵେତ୍ । । ୬ ଅଙ୍ଗୁଲୈଶ୍ଚ ତଥା ମୂର୍ତିଶ୍ଚତୁରଶୀତିସଂମିତୈଃ । ଵିସ୍ତାରାଯାମତଃ କାର୍ଯା ଵଦନଂ ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲମ୍ । । ୭ ମୁଖାତ୍ତ୍ରିଭାଗୈଶ୍ଚିବୁକଂ ଲଲାଟଂ ନାସିକା ତଥା । କର୍ଣୌ ନାସିକଯା ତୁଲ୍ଯୌ ପାଦୌ ଚାନିଯତୌ ତଯୋଃ । । ୮ ନଯନେ ଦ୍ଵ୍ଯଂଗୁଲେ ସ୍ଯାତାଂ ତ୍ରିଭାଗା ତାରକା ଭଵେତ । ତୃତୀଯତାରକାଭାଗାତ୍କୁର୍ଯାଦ୍ଦୃଷ୍ଟିଂ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । । ୯ ଲଲାଟମସ୍ତକୋତ୍ସେଧଂ କୁର୍ଯାତ୍ତତ୍ସମମେଵ ଚ । ପରିଣାହସ୍ତୁ ଶିରସୋ ଭଵେଦ୍ଦ୍ଵାଵିଂଶଦଙ୍ଗୁଲଃ । । 1.132.୧୦ ତୁଲ୍ଯା ନାସିକଯା ଗ୍ରୀଵା ମୁଖେନ ହଦଯାଂତରମ୍ । ମୁଖମାତ୍ରା ଭଵେନ୍ନାଭିସ୍ତତୋ ମେଢ୍ରମନନ୍ତରମ୍ । । ମୁଖଵିସ୍ତାରଣମୁରସ୍ତତୋଽର୍ଦ୍ଧଂ ତୁ କଟିଃ ସ୍ମୃତା । । ୧୧ ବାହୂ ପ୍ରଵାହତୁଲ୍ଯୌ ତୁ ଊରୂ ଜଙ୍ଘେ ଚ ତତ୍ସମେ । ଗୁଲ୍ଫାଧସ୍ତାତ୍ତୁ ପାଦଃ ସ୍ଯାଦୁଚ୍ଛ୍ରିତଶ୍ଚତୁରଙ୍ଗୁଲଃ । । ୧୨ ଷଡଙ୍ଗୁଲସୁଵିସ୍ତାରସ୍ତସ୍ଯାଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଙ୍ଗୁଲତ୍ରଯମ୍ । ପ୍ରଦେଶିନୀ ଚ ତତ୍ତୁଲ୍ଯା ହୀନା ଶେଷା ନଖୈର୍ଯୁତାଃ । । ୧୩ ଚତୁର୍ଦଶାଙ୍ଗୁଲଃ ପାଦ ଆଯାମାତ୍ପରିକୀର୍ତିତଃ । ଏଵଂ ଲକ୍ଷଣସଂଯୁକ୍ତା ପ୍ରତିମାର୍ଚ୍ଯା ଭଵେତ୍ସଦା । । ୧୪ ଅଂସୌ ହରେସ୍ତଥୈଵୋରୂ ଲଲାଟଂ ଚ ସନାସିକମ୍ । ନିଯତେ ନଯନେ ଗଣ୍ଡୌ ମୂର୍ତେଃ କୁର୍ଯାତ୍ସମୁନ୍ନତେ । । ୧୫ ଵିଶାଲଧଵଲାଵାମପକ୍ଷ୍ମଲାଯତଲୋଚନେ । ସସ୍ମିତାନନପଦ୍ମସ୍ଯ ଚାରୁବିମ୍ବାଧରସ୍ତଥା । । ୧୬ ରତ୍ନପ୍ରୋଦ୍ଭାସିମୁକୁଟକଟକାଙ୍ଗଦହାରଵାନ୍ । ଅଵ୍ଯଙ୍ଗପଦମଧ୍ଯାଦିସମାଯୋଗୋଽପି ଶୋଭିତଃ । । ୧୭ ସୁପ୍ରଭୋ ମଣ୍ଡଲଶ୍ଚାରୁର୍ଵିଚିତ୍ରମଣିକୁଣ୍ଡଲଃ । କରାଭ୍ଯାଂ କାଞ୍ଚନୀଂ ମାଲାଂ ପ୍ରୋଦ୍ଵହନ୍ସସରୋରୁହାମ୍ । । ୧୮ ଏଵଂ ଲକ୍ଷଣସଂଯୁକ୍ତାଂ କାରଯେଦୀହିତପ୍ରଦାମ୍ । ପ୍ରଜାଭ୍ଯଶ୍ଚ ସଦା ଭାନୁଃ ଶିଵାରୋଗ୍ଯାଭଯପ୍ରଦଃ । । ୧୯ ଅଲ୍ପାଙ୍ଗାଯାଂ ନୃପଭଯଂ ହୀନାଙ୍ଗାଯାମକଲ୍ପତା । ଖାତୋଦର୍ଯାଂ ଚ କ୍ଷୁତ୍ପୀଡା କୃଶାଯାଂ ତୁ ଦରିଦ୍ରତା । । 1.132.୨୦ ସକ୍ଷତାଯାଂ ଭଯଂ ଶସ୍ତ୍ରାତ୍ସ୍ଫୁଟିତା ମୃତ୍ଯୁକାରିଣୀ । ଦକ୍ଷିଣାଵନତାଯାଂ ତୁ ଶଶ୍ଵଦାଯୁଃ କ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍ । । ୨୧ ଉତ୍ତରାଵନତାଯାଂ ତୁ ଵିଯୋଗୋ ଭଵତି ଧ୍ରୁଵମ୍ । ନାଲୋକ୍ଯା ନାପ୍ଯନାଲୋକ୍ଯା ରକ୍ଷ୍ଯାମୂର୍ତିଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । । ୨୨ ତସ୍ମାଦ୍ଭାସ୍କରଭକ୍ତେନ ଲୋକଦ୍ଵଯହିତୈଷିଣା । ତନ୍ମୂର୍ତେଶ୍ଚାଦରଃ କାର୍ଯସ୍ତଦଧୀନାସ୍ତୁ ସମ୍ପଦଃ । । ୨୩ ଶିରୋରୁଗଣ୍ଡଵଦନୈଃ ସର୍ଵାଙ୍ଗାଵଯଵୈସ୍ତଥା । ଏଵଂ ଲକ୍ଷଣସଂପୂର୍ଣା ପ୍ରତିମା ଭଵତେ ଶୁଭା । । ୨୪ ନାସାଲଲାଟଜଙ୍ଘୋରୁଦଣ୍ଡଵକ୍ଷୋଭିରନ୍ଵିତା । କୁର୍ଯାଦାଦିତ୍ଯଵେଷଂ ତୁ ଗୂଢପାଦୋଦରଂ ତଥା । । ୨୫ କମଲୋଦରକାନ୍ତିନିଭଃ କଞ୍ଚୁକଗୁପ୍ତଃ ପ୍ରସନ୍ନମୁଖଃ । ରକ୍ତୋତ୍ପଲପ୍ରଭାମଣ୍ଡଲଶ୍ଚ କର୍ତୁଃ ଶୁଭଂ କରୋତ୍ଯର୍କଃ । । ୨୬ କୁଣ୍ଡଲଭୂଷିତଵଦନଃ ପ୍ରଲମ୍ବହାରୋଽପି ଗୃହଵୃତ୍ତଃ । ନୃପତିଭଯଂ ଵ୍ଯଙ୍ଗାଯାଂ ହୀନାଙ୍ଗାଯାମକଲ୍ପନା କର୍ତୁଃ । । ୨୭ ଖାତୋଦର୍ଯାଂ କ୍ଷୁଦ୍ଭଯମର୍ଥଵିନାଶଃ କୃଶାଙ୍ଗାଯାମ୍ । ମରଣଂ ତୁ ସକ୍ଷତାଯାଂ ଶସ୍ତ୍ରନିପାତେନ ନିର୍ଦିଶେତ୍କର୍ତୁଃ । । ୨୮ ଵାମୋନ୍ନତା ତୁ ପତ୍ନୀଂ ଦକ୍ଷିଣାଵନତା ହିନସ୍ତ୍ଯାଯୁଃ । ଅନ୍ଧତ୍ଵମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଦୃଷ୍ଟିଃ କରୋତି ଚିନ୍ତାମଧୋମୁଖୀ ଦୃଷ୍ଟିଃ । । ୨୯ ସର୍ଵପ୍ରତିମାସ୍ଵେଵଂ ଶୁଭାଶୁଭଂ ଭାସ୍କରେଣୋକ୍ତମ୍ । ବ୍ରହ୍ମା କମଣ୍ଡଲୁକରଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖଃ ପଙ୍କଜସ୍ଥଶ୍ଚ । । ୩୦ ସ୍କନ୍ଦଃ କୁମାରରୂପଃ ଶକ୍ତିଧରୋ ବର୍ହିକେତୁଶ୍ଚ । ଶୁକ୍ଲଶ୍ଚତୁର୍ଵିଷାଣୋ ଦ୍ଵିପୋ ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଵଜ୍ରପାଣିତ୍ଵମ୍ । । ୩୧ ତିର୍ଯଗୂର୍ଧ୍ଵଲଲାଟସଂସ୍ଥଂ ତୃତୀଯମପି ଲୋଚନଂ ଚିହ୍ନମ୍ । । ୩୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ଶ୍ରୀସୂର୍ଯପ୍ରତିମାଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନଂ ନାମ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଵିଶ୍ଵରୂପଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ତତୋଽଧିଵାସନଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା । ଐଶାନ୍ଯାଂ ଦିଶି ଵୈ କୁର୍ଯାଦଧିଵାସନମଣ୍ଡପମ୍ । । ୧ ଚତୁସ୍ତୋରଣସମ୍ପନ୍ନଂ ସର୍ଵାଭରଣସଂଯୁତମ୍ । ଦିଶାସୁ ଵିଦିଶାସ୍ଵେଵ ପତାକାଭିସ୍ତୁ ଭୂଷିତମ୍ । । ୨ ଆଗ୍ନେଯ୍ଯାଂ ଦିଶି ରକ୍ତାଃ ସ୍ଯୁଃ କୃଷ୍ଣାଃ ସ୍ଯୁର୍ଯାମ୍ଯନୈର୍ଋତେ । ଶ୍ଵେତା ଦିଶ୍ଯପରସ୍ଯାଂ ତୁ ଵାଯଵ୍ଯାମେଵ ପାଣ୍ଡୁରା । । ୩ ଚିତ୍ରା ଚୋତ୍ତର ପାର୍ନ୍ଯେ ତୁ ପୀତା ପୂର୍ଵୋତ୍ତରେ ତଥା । ଶ୍ରିଯମାଯୁର୍ଜଯଂ ଚୈଵ ବଲଂ ଯଶୋ ଯଦୂତ୍ତମ । । ୪ ଦଦାତି ସା ଵୀର କୃତା ସମ୍ପଦର୍ଧେ ନ ସଂଶଯଃ । ହିତାଯ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ମୃଣ୍ମଯୀ ପ୍ରତିମା ଭଵେତ୍ । । ୫ ସୁଭିକ୍ଷକ୍ଷେମଦା ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵା ମଣିମଯୀକୃତା । ଗାଙ୍ଗେଯା୧ ପୁଷ୍ଟିଦା ରୌପ୍ଯା ସ୍ଯାଦ୍ଵୈ କୀର୍ତିପ୍ରଵର୍ତିନୀ । । ୬ ପ୍ରଜାଵୃଦ୍ଧିଂ ତାମ୍ରମଯୀଂ କୁର୍ଯାନ୍ନିତ୍ଯମସଂଶଯଃ । ଭୂମେର୍ଲାଭଂ ତୁ ଵିପୁଲଂ କୁର୍ଯାଦଶ୍ମମଯୀ ସଦା । । ୭ ପ୍ରଧାନପୁରୁଷଂ ହନ୍ତି ତ୍ରପୁଲୋହମଯୀ ସଦା । ସର୍ଵଦେଵମଯସ୍ଯୈଵମର୍ଚା କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । । ୮ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ ସର୍ଵଦେଵମଯତ୍ଵଂ ହି ବ୍ରୂହି ମେ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତୁ । ସର୍ଵଦେଵମଯୋ ହ୍ଯେଷ କଥଂ ନାରଦ କଥ୍ଯତେ । । ୯ ନାରଦ ଉଵାଚ ସାଧୁ ସାମ୍ବ ମହାବାହୋ ଶୃଣୁ ମେ ପରମଂ ଵଚଃ । ବୁଧସୋମୌ ସ୍ମୃତୌ ନେତ୍ରେ ଲଲାଟେ ଚେଶ୍ଵରଃ ସ୍ଥିତଃ । । 1.133.୧୦ ସୁରଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ ଶିରସ୍ତସ୍ଯ କପାଲେଽସ୍ଯ ବୃହସ୍ପତିଃ । ଏକାଦଶେ ତଥା ରୁଦ୍ରାଃ କଣ୍ଠମସ୍ଯ୨ ସମାଶ୍ରିତାଃ । । ୧୧ ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଗ୍ରହାଶ୍ଚୈଵ ଦଶନେଷୁ ସମାଶ୍ରିତାଃ । ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ଚ ଦେଵସ୍ଯ ଓଷ୍ଠସମ୍ପୁଟକେ ସ୍ଥିତୌ । । ୧୨ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରମଯୀ ଦେଵୀ ଜିହ୍ଵାଯାଂ ଚ ସରସ୍ଵତୀ । ଦିଶଶ୍ଚ ଵିଦିଶଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵାଃ ଶ୍ରୋତ୍ରେଷୁ ସଂସ୍ଥିତାଃ । । ୧୩ ବ୍ରହ୍ମେନ୍ଦ୍ରୌ ତାଲୁଦେଶେ ତୁ ସ୍ଥିତୌ ଦେଵୈଶ୍ଚ ପୂଜିତୌ । ଆଦିତ୍ଯା ଦ୍ଵାଦଶ ଵିଭୋଭ୍ରୁର୍ଵୋର୍ମଧ୍ଯେ ସମାଶ୍ରିତାଃ । । ୧୪ ଋଷଯୋ ରୋମକୂପେଷୁ ସମୁଦ୍ରା ଜଠରେ ସ୍ଥିତାଃ । ଯକ୍ଷକିନ୍ନରଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ପିଶାଚା ଦାନଵାସ୍ତଥା । । ୧୫ ରାକ୍ଷସାଶ୍ଚ ଗଣାଃ ସର୍ଵେ ହୃଦଯେ ସ୍ଯୁଃ ସ୍ଥିତାଃ ରଵେଃ । ନଦ୍ଯୋ ବାହୁଗତାଶ୍ଚୈଵ ନଗାଃ କକ୍ଷାନ୍ତରେ ସ୍ଥିତାଃ । । ୧୬ ପୃଷ୍ଠମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତୋ ମେରୁଃ ସ୍ତନଯୋରନ୍ତରେ କୁଜଃ । ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଧର୍ମରାଜଃ ସ୍ଥିତୋ ଵୈ ନାଭିମଣ୍ଡଲେ । । ୧୭ କଟିଦେଶେ ପୃଥିଵ୍ଯାଦ୍ଯା ଲିଙ୍ଗେ ସୃଷ୍ଟିଃ ସମାଶ୍ରିତା । ଜାନୁନୀ ଚାଶ୍ଵିନୀଦେଵାଵୂରୂ ତସ୍ଯାଚଲା ସ୍ମୃତାଃ । । ୧୮ ସପ୍ତ ପାତାଲଲୋକାସ୍ତୁ ନଖମଧ୍ଯେ ସମାଶ୍ରିତାଃ । ସସାଗରଵନା ପୃଥ୍ଵୀ ପାଦମଧ୍ଯେଽସ୍ଯ ଵର୍ତତେ । । ୧୯ ଦେଵଃ କାଲାଗ୍ନିରୁଦ୍ରୋ ଯୋ ଦନ୍ତାନ୍ତେଷୁ ସମାଶ୍ରିତଃ । ସର୍ଵଦେଵମଯୋ ଭାନୁଃ ସର୍ଵଦେଵାତ୍ମକସ୍ତଥା । । 1.133.୨୦ ଵ୍ଯଂଗେଷୁ ଵାଯଵଶ୍ଚୈଵ ଲୋକାଲୋକଂ ଚରାଚରମ୍ । ଵ୍ଯାପ୍ତଂ କର୍ମଶରୀରେଣ ଵାଯୁନା ତସ୍ଯ ଵୈ ଵିଭୋଃ । । ୨୧ ସ ଏଷ ଭଗଵାନର୍କୋ ଭୂତାନୁଗ୍ରହଣେ ସ୍ଥିତଃ । ଏତତ୍ତେ ପରମଂ ଜ୍ଞାନମେତତ୍ତେ ପରମଂ ପଦମ୍ । । ୨୨ ତସ୍ଯ ସ୍ଥାନଵିଭାଗେନ ପ୍ରତିମାସ୍ଥାପନଂ ଯଥା । ତତ୍ତେ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥୋକ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ପୁରା । । ୨୩ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ପ୍ରତିମାପ୍ରତିଷ୍ଠାକଲ୍ପେ ଵିଶ୍ଵରୂପଵର୍ଣନଂ ନାମ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଦଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବିଶ୍ୱରୂପ ବିବରଣା ।
ପାରାବତ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ତୁଷିତମାନଙ୍କ ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ । ଏବେ ମୁଁ ସାଧ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କର ନାମ କହିବି, ମୋ କଥା ଶୁଣ ।
ଆକାଶର ମହିମା ବିବରଣା ।
ମୂଳ ଜୀବ ଆଦିତ୍ୟ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ତିନି ଲୋକର ଚକ୍ଷୁ, ପରମାତ୍ମା ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି ।
ମନ୍ଦିରର ବିଶେଷତା ବିବରଣା ।
ପବିତ୍ର ଉପସ୍ଥାନ, ଦେବତା ସଂପୃକ୍ତ ବୃକ୍ଷ, ଶ୍ମଶାନ ଭୂମିର ବୃକ୍ଷ, ଶୁଷ୍କ ଶାଖା, ଅସୁସ୍ଥ ବୃକ୍ଷ, ଏକା ଶାଖା ଓ ତିନି ଶାଖା ବୃକ୍ଷ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ । ମଧୁକ, ଦେବଦାରୁ, ଚନ୍ଦନ, ବିଲ୍ବ, ଆମ୍ରାତକ, ଖଦିର, ଅଞ୍ଜନ, ନିମ୍ବ, ଶ୍ରୀପର୍ଣ୍ଣ, ପନସ, ସରଳ, ଅର୍ଜୁନ, ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ଏହି ବୃକ୍ଷ ଦେବମୂର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ।
ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିମାର ଲକ୍ଷଣ ବିବରଣା ।