ନାରଦୋପସଙ୍ଗମନଵର୍ଣନମ୍ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ କଥଂ ସାମ୍ବଃ ପ୍ରପନ୍ନୋଽର୍କଂ କେନ ଵା ପ୍ରତିପାଦିତଃ । ଉଗ୍ରଂ ଶାପଂ ଚ ତଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ପିତରଂ ସ କିମୁକ୍ତଵାନ୍ । । ୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଉକ୍ତମେଵ ପୁରା ଵୀର ଯଥା ଶପ୍ତଃ ସ ଯାଦଵଃ । ପିତ୍ରା ସାମ୍ବୋ ମହାରାଜ ହରିଣାମ୍ବୁଜଧାରିଣା । । ୨ ଅଥ ଶାପାଭିଭୂତସ୍ତୁ ସାମ୍ବଃ ପିତରମବ୍ରଵୀତ୍ । ୧ ଵିନଯାଵନତୋ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ଶିରସା ଗତଃ । । ୩ କିଂ ମଯାପକୃତଂ ଦେଵ ଯେନ ଶପ୍ତୋସ୍ମ୍ଯହଂ ତ୍ଵଯା । ଅହଂ ତ୍ଵଦାଜ୍ଞଯା ଦେଵ ତ୍ଵରମାଣୋତ୍ର ଆଗତଃ । । ୪ କସ୍ମାନ୍ନିପାତିତଃ ଶାପୋ ମଯି ତେଽନପକାରିଣି । ନ ଵୈ ଜାନାମ୍ଯହଂ କିଞ୍ଚିତ୍ପ୍ରସୀଦ ଜଗତଃ ପତେ । । ୫ ଶାପଂ ନିଯଚ୍ଛ ମେ ଦେଵ ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ମେ ପ୍ରଭୋ । କଶ୍ମଲେନାଭିଭୂତୋଽହଂ ଯେନ ମୁଚ୍ଯେଯ କିଲ୍ବିଷାତ୍ । । ୬ ତମୁଵାଚ ତତଃ କୃଷ୍ଣଃ ସାମ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ହ୍ଯନାଗସମ୍ । ନାହଂ ପୁତ୍ର ପୁନଃ ଶକ୍ତୋ ରୋଗସ୍ଯାସ୍ଯ ଵ୍ଯପୋହନେ । । ୭ ଅସ୍ଯାଯଂ ଜଗତୋ ନାଥୋ ଦ୍ଵାଦଶାତ୍ମା ଦିଵାକରଃ
ଶତାନୀକ ପଚ୍ଛିଲେ: 'ସାମ୍ବ କିପରି ଅର୍କଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଲେ? କିଏ ତାଙ୍କୁ ଏହି ପଥ ଦେଖାଇଲେ? ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଗ୍ର ଶାପ ପାଇଲା ପରେ କଣ କହିଥିଲେ?' ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: 'ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ସାମ୍ବ ଯାଦବ ତାଙ୍କ ପିତା ହରି ଅମ୍ବୁଜଧାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହେଇଥିଲେ, ତାହା ମୁଁ କହିଥିଲି। ଶାପରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ସାମ୍ବ ପିତାଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ ଭାବରେ, ହାତ ଜୋଡି ଶିର ନମାଇ, କହିଲେ: 'ମୁଁ କଣ ଦୋଷ କରିଛି, ଦେବ, ଯାହାକି ଆପଣ ମୋତେ ଶାପ ଦେଲେ? ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏଠାରେ ତ୍ୱରାନ୍ତି ଆସିଛି। ଆପଣ ମୋପରି ଏହି ଶାପ କାହିଁକି ଦେଲେ, ମୁଁ କିଛି ଅପରାଧ କରିନାହିଁ। ମୁଁ କିଛି ଜାଣେନି, ଦୟା କରନ୍ତୁ, ଜଗତର ନାଥ। ଦୟା କରି ମୋପରି ଏହି ଶାପ ଉତ୍ତଳନ୍ତୁ, ମୋତେ କୃପା କରନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ। ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟିରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି। ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ସାମ୍ବଙ୍କୁ ଜାଣି, ଯେ ସେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, କହିଲେ: 'ପୁତ୍ର, ମୁଁ ଏହି ରୋଗ ଦୂର କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତର ନାଥ, ଦ୍ୱାଦଶ ଆତ୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟ।'
୧୮ ଏକାର୍ଣଵେ ପୁରା ତସ୍ମିନ୍ନଷ୍ଟେ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମେ । ନାରାଯଣାଖ୍ଯଃ ପୁରୁଷଃ ସୁଷ୍ଵାପ ସଲିଲେ ତଦା । । ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ୩ସୁମନାଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ସହସ୍ରପାତ୍ । । ୧୯ ସହସ୍ରବାହୁଃ ପ୍ରଥମଃ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତ୍ରଯୀପଥେ ଯଃ ପୁରୁଷୋ୪ ନିଗଦ୍ଯତେ । ଆଦିତ୍ଯଵର୍ଣୋ ଭୁଵନସ୍ଯ ଗୋପ୍ତା ଅପୂର୍ଵ ଏକଃ ପୁରୁଷଃ ପୁରାଣଃ । । 1.77.୨୦ ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭଃ ପୁରୁଷୋ ମହାତ୍ମା ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ଵୈ ତମସା ପରସ୍ତାତ୍ । । ୨୧ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ସୂର୍ଯଵର୍ଣନଂ ନାମ ସପ୍ତସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଆଦିତ୍ଯମହିମଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ କାର୍ତ୍ସ୍ନ୍ଯେନ ହୃଷ୍ଟୋ ଜାମ୍ବଵତୀସୁତଃ । ଜାତକୌତୂହଲୋ ଭୂଯଃ ପରିପପ୍ରଚ୍ଛ ନାରଦମ୍
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମହିମା ବିଷୟରେ ସବୁକିଛି ଶୁଣି, ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ପୁଅ ସାମ୍ବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ଆଉ ଅଧିକ ଜାଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
୧ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ ଅହୋ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵର୍ଣିତଂ ହର୍ଷଵର୍ଧନମ୍ । ଯେନ ମେ ଭକ୍ତିରୁତ୍ପନ୍ନା ପରା ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ଵିଭାଵସୌ । । ୨ ତତୋ ରାଜ୍ଞୀଂ ମହାଭାଗାଂ ନିକ୍ଷୁଭାଂ ଚ ମହାମୁନେ । ଦିଣ୍ଡିନଂ ପିଙ୍ଗଲାଦୀଂଶ୍ଚ ସର୍ଵାନ୍କଥଯ ମେ ମୁନେ । । ୩ ନାରଦ ଉଵାଚ ପ୍ରାଗୁକ୍ତେଽର୍କସ୍ଯ ଦ୍ଵେ ଭାର୍ଯେ ରାଜ୍ଞୀ ନିକ୍ଷୁଭସଂଜ୍ଞିତେ । ତଯୋର୍ହି ରାଜ୍ଞୀ ଦ୍ଯୌର୍ଜ୍ଞେଯା ନିକ୍ଷୁଭା ପୃଥିଵୀ ସ୍ମୃତା । ।୪ ସୌମ୍ଯମାସସ୍ଯ୨ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଦ୍ଯାଵାର୍କଃ ସହ ଯୁଜ୍ଯତେ । ମାଘକୃଷ୍ଣସ୍ଯ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ମହ୍ଯା ସହ ଭଵେଦ୍ରଵିଃ । । ଭୂରାଦିତ୍ଯଶ୍ଚ ଭଗଵାନ୍ଗଚ୍ଛତଃ ସଙ୍ଗମଂ ତଥା । । ୫ ଋତୁସ୍ନାତା ମହୀ ତତ୍ର ଗର୍ଭଂ ଗୃହ୍ଣାତି ଭାସ୍କରାତ୍ । ଦ୍ଯୌର୍ଜଲଂ ସୂଯତେ ଗର୍ଭଂ ଵର୍ଷାସ୍ଵିହ ଚ ଭୂତଲେ । । ୬ ତତସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଭୂତ୍ଯର୍ଥଂ୩ ମହୀ ସସ୍ଯାନି ସୂଯତେ । ସସ୍ଯୋପଯୋଗସଂହୃଷ୍ଟା ଜୁହ୍ଵତ୍ଯାହୁତଯୋ ଦ୍ଵିଜାଃ । । ୭ ସ୍ଵାହାକାରସ୍ଵଧାକାରୈର୍ଯଜନ୍ତି ପିତୃଦେଵତାଃ । । ୮ ନିକ୍ଷୁଭା ସୂଯତେ ଯସ୍ମାଦନ୍ନୌଷଧିସୁଧାମୃତୈଃ । ମର୍ତ୍ଯାନ୍ପିତୄଂଶ୍ଚ ଦେଵାଂଶ୍ଚ ତେନ ଭୂର୍ନିକ୍ଷୁଭା ସ୍ମୃତା । । ୯ ଯଥା ରାଜ୍ଞୀ ଦ୍ଵିଧା ଭୂତା ଯସ୍ଯ ଚେଯଂ ସୁତା ମତା । ଅପତ୍ଯାନି ଚ ଯାନ୍ଯସ୍ଯାସ୍ତାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଶେଷତଃ । । 1.79.୧୦ ମରୀଚିର୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରୋ ମରୀଚେଃ କଶ୍ଯପଃ ସୁତଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଧିରଣ୍ଯକଶିଷୁଃ ପ୍ରହ୍ଲାଦସ୍ତସ୍ଯ ଚାତ୍ମଜଃ । । ୧୧ ପ୍ରହ୍ଲାଦସ୍ଯ ସୁତୋ ନାମ୍ନା ଵିରୋଚନ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ । ଵିରୋଚନସ୍ଯ ଭଗିନୀ ସଂଜ୍ଞାଯା ଜନନୀ ଶୁଭା । । ୧୨ ହିରଣ୍ଯକଶିପୋଃ ପୌତ୍ରୀ ଦିତେଃ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ସା ସ୍ମୃତା । ସା ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣଃ ପୁତ୍ରୀ ପ୍ରାହ୍ଲାଦୀ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ । । ୧୩ ଅଥ ନାମ୍ନା ସୁରୂପେତି ମରୀଚେର୍ଦୁହିତା ଶୁଭା । ପୁତ୍ରୀ ହ୍ଯଙ୍ଗିରସଃ ସା ତୁ ଜନନୀ ତୁ ବୃହସ୍ପତେଃ । । ୧୪ ବୃହସ୍ପତେସ୍ତୁ ଭଗିନୀ ଵିଶ୍ରୁତା ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୀ । ପ୍ରଭାସସ୍ଯ ତୁ ସା ପତ୍ନୀ ଵସୂନାମଷ୍ଟମସ୍ଯ ତୁ । । ୧୫ ପ୍ରସୂତା ଵିଶ୍ଵକର୍ମାଣଂ ସର୍ଵଶିଲ୍ପକରଂ ଵରମ୍ । ସ ଵୈ ନାମ୍ରା ପୁନସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ତ୍ରିଦଶାନାଂ ଚ ଵାର୍ଧକିଃ । । ୧୬ ଦେଵାଚାର୍ଯଶ୍ଚ ତସ୍ଯେଯଂ ଦୁହିତା ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣଃ । ସୁରେଣୁରିତି ଵିଖ୍ଯାତା ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଭାମିନୀ । । ୧୭ ରାଜ୍ଞୀ ସଂଜ୍ଞା ଚ ଦ୍ଯୌସ୍ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୀ ପ୍ରଭା ସୈଵ ଵିଭାଵ୍ଯତେ । ତସ୍ଯାତ୍ତୁ ଯା ତନୁଚ୍ଛାଯା ନିକ୍ଷୁଭା ସା ମହୀମଯୀ । । ୧୮ ସା୧ ତୁ ଭାର୍ଯା ଭଗଵତୋ ମାର୍ତଣ୍ଡସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ସାଧ୍ଵୀ ପତିଵ୍ରତା ଦେଵୀ ରୂପଯୌଵନଶାଲିନୀ । । ୧୯ ନ ତୁ ତାଂ ନରରୂପେଣ ସୂର୍ଯୋ ଭଜତି ଵୈ ପୁରା । ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯେହ ତଦ୍ରୂପଂ ମହତା ସ୍ଵେନ ତେଜସା । । 1.79.୨୦ ଗାତ୍ରେଷ୍ଵପ୍ରତିରୂପେଷୁ ନାତିକାନ୍ତମିଵାଭଵତ୍ । ଅନିଷ୍ପତ୍ରେଷୁ ଗାତ୍ରେଷୁ ଗୋଲଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପିତାମହଃ । । ୨୧ ମାର୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵ ଚାଣ୍ଡସ୍ତୁ ମାର୍ତଣ୍ଡସ୍ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ । ଦେଵାନାଂ ଚ ଯତସ୍ତ୍ଵାଦିସ୍ତେନାଦିତ୍ଯ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । । ୨୨ ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରଜାସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ତ୍ରୀଣ୍ଯପତ୍ଯାନି ସଂଜ୍ଞାଯାଂ ଜନଯାମାସ ଵୈ ରଵିଃ । । ୨୩ ଵର୍ଷାଣାଂ ତୁ ସହସ୍ରଂ ଵୈ ଵସମାନା ପିତୁର୍ଗୃହେ । ଭର୍ତୁଃ ସମୀପଂ ଯାହୀତି ପିତ୍ରୋକ୍ତା ସା ପୁନଃପୁନଃ । । ୨୪ ଅଗଚ୍ଛଦ୍ଵଡଵା ଭୂତ୍ଵା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରୂପଂ ଯଶସ୍ଵିନୀ । ଉତ୍ତରାଂଶ୍ଚ କୁରୂନ୍ଗତ୍ଵା ତୃଣାନ୍ଯନୁଚଚାର ହ । । ୨୫ ପିତୁଃ ସମୀପଂ ଯା ଭାର୍ଯା ସଂଜ୍ଞା ଯା ଵଚନେନ ସା । ସଂଜ୍ଞାଯା ଧାରଯଦ୍ରୂପଂ ଛାଯା ସୂର୍ଯମୁପସ୍ଥିତା । । ୨୬ ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ତୁ ସଂଜ୍ଞାଯାଂ ସଂଜ୍ଞେଯମିତି ଚିନ୍ତଯନ୍ । ଆଦିତ୍ଯୋ ଜନଯାମାସ ପୁତ୍ରୌ କନ୍ଯାଂ ଚ ରୂପିଣୀମ୍ । । ୨୭ ପୂର୍ଵଜସ୍ଯ ମନୋସ୍ତୁଲ୍ଯୌ ସାଦୃଶ୍ଯେନ ଚ ତାଵୁଭୌ । ଶ୍ରୁତଶ୍ରଵାଶ୍ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞଃ ଶ୍ରୁତକର୍ମା ତଥୈଵ ଚ । । ୨୮ ଶ୍ରୁତଶ୍ରଵା ମନୁସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ସାଵର୍ଣିର୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଶ୍ରୁତକର୍ମା ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଗ୍ରହୋ ଯୋ ଵୈ ଶନୈଶ୍ଚରଃ । । ୨୯ କନ୍ଯା ଚ ତପତୀ ନାମ ରୂପେଣାପ୍ରତିରୂପିଣୀ । ସଂଜ୍ଞା ତୁ ପାର୍ଥିଵୀ ତେଷାମାତ୍ମଜାନାଂ ଯଥାକରୋତ୍ । । 1.79.୩୦ ନ ସ୍ନେହଂ ପୂର୍ଵଜାନାଂ ତୁ ତଥା କୃତଵତୀ ତୁ ସା । ମନୁସ୍ତୁ କ୍ଷମତେ ତସ୍ଯା ଯମସ୍ତସ୍ଯା ନ ଚକ୍ଷମେ । । ୩୧ ବହୁଶୋ ଯାତ୍ଯମାନସ୍ତୁ ପିତୁଃ ପତ୍ନ୍ଯା ସୁଦୁଃଖିତଃ । ସ ଵୈ କୋପାଚ୍ଚ ବାଲ୍ଯାଚ୍ଚ ଭାଵିନୋଽର୍ଥସ୍ଯ ଵୈ ବଲାତ୍ । । ୩୨ ପଦା ସନ୍ତର୍ଜଯାମାସ ସଂଜ୍ଞାଂ ଵୈଵସ୍ଵତୋ ଯମଃ । ତଂ ଶଶାପ ତତଃ କ୍ରୋଧାତ୍ସଂଜ୍ଞା ସା ପାର୍ଥିଵୀ ଭୃଶମ୍ । । ୩୩ ପଦା ତର୍ଜଯସେ ଯନ୍ମାଂ ପିତୁର୍ଭାର୍ଯାଂ ଗରୀଯସୀମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ତଵୈଷ ଚରଣଃ ପତିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ । । ୩୪ ଯମସ୍ତୁ ତେନ ଶାପେନ ଭୃଶଂ ପୀଡିତମାନସଃ । ମନୁନା ସହ ତନ୍ମାତୁଃ ପିତୁଃ ସର୍ଵଂ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ । । ୩୫ ସ୍ନେହେନ ତୁଲ୍ଯମସ୍ମାସୁ ମାତା ଦେଵ ନ ଵର୍ତତେ । ନିଃସ୍ନେହାଞ୍ଜ୍ଯାଯସୋ ହ୍ଯସ୍ମାତ୍କନୀଯାଂ ସଂ ବୁଭୂଷତି । । ୩୬ ତସ୍ଯା ମଯୋଦ୍ଯତଃ ପାଦୋ ନ ତୁ ଦେଵ ନିପାତିତଃ । ବାଲ୍ଯାଦ୍ଵା ଯଦି ଵା ମୋହାତ୍ତଦ୍ଭଵାନ୍କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହତି । । ୩୭ ଶପ୍ତୋଽହମସ୍ମିଂଲ୍ଲୋକେଶ ଜନନ୍ଯା ତପତାଂ ଵର । ତଵ ପ୍ରସାଦାଚ୍ଚରଣସ୍ତ୍ରାଯତାଂ ମହତୋ ଭଯାତ୍ । । ୩୮ ରଵିରୁଵାଚ ଅସଂଶଯଂ ମହତ୍ପୁତ୍ର ଭଵିଷ୍ଯତ୍ଯତ୍ର କାରଣମ୍ । ଯେନ ତ୍ଵାମାଵିଶତ୍କ୍ରୋଧୋ ଧର୍ମଜ୍ଞଂ ଧର୍ମଶାଲିନମ୍ । । ୩୯ ସର୍ଵେଷାମେଵ ଶାପାନାଂ ପ୍ରତିଘାତସ୍ତୁ ଵିଦ୍ଯତେ । ନ ତୁ ମାତ୍ରାଭିଶପ୍ତାନାଂ କ୍ଵଚିନ୍ମୋକ୍ଷୋ ଭଵେଦିହ । । 1.79.୪୦ ନ ଶକ୍ଯମେତନ୍ମିଥ୍ଯା ମେ କର୍ତୁଂ ମାତୁର୍ଵଚସ୍ତଵ । କିଞ୍ଚିତ୍ତେଽହଂ ଵିଧାସ୍ଯାମି ପିତୃସ୍ନେହାଦନୁଗ୍ରହମ୍ । ।୪ ୧ କୃମଯୋ ମାଂସମାଦାଯ ଯାସ୍ଯନ୍ତି ତୁ ମହୀତଲେ । କୃତଂ ତସ୍ଯା ଵଚଃ ସତ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ ଚ ତ୍ରାତୋ ଭଵିଷ୍ଯସି । ।୪ ୨ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଆଦିତ୍ଯସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଚ୍ଛାଯାଂ କିମର୍ଥଂ ତନଯାଵୁଭୌ । ତୁଲ୍ଯେଷ୍ଵଭ୍ଯଧିକଃ ସ୍ନେହ ଏକତ୍ର କ୍ରିଯତେ ତ୍ଵଯା । । ୪୩ ସା୧ ତତ୍ପୁରାଭଵଂ ତସ୍ମୈ ନାଚଚକ୍ଷେ ଵିଵସ୍ଵତେ । ଆତ୍ମାନଂ ସ ସମାଧାଯ ଵକ୍ତୁଂ ତସ୍ଯାମପଶ୍ଯତ୍ । ।୪୪ ତାଂ ଶପ୍ତୁକାମୋ ଭଗଵାନୁଦ୍ଯତଃ କୁପିତସ୍ତତଃ । ତତଶ୍ଛାଯା ଯଥାଵୃତ୍ତମାଚଚକ୍ଷେ ଵିଵସ୍ଵତେ । । ୪୫ ଵିଵସ୍ଵାଂସ୍ତୁ ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶ୍ଵଶୁରମାଗତଃ । ସା ଚାପି ତଂ ଯଥାନ୍ଯାଯମର୍ଚଯିତ୍ଵା ଦିଵାକରମ୍ । । ନିର୍ଦଗ୍ଧୁକାମଂ ରୋଷେଣ ସାନ୍ତ୍ଵଯାମାସ ତଂ ଶନୈଃ ।।୪୬ ଵିଶ୍ଵକର୍ମୋଵାଚ ତଵାତିତେଜସାଵିଷ୍ଟମିଦଂ ରୂପଂ ସୁଦୁଃସହମ୍ । ଅସହନ୍ତୀ ତୁ ସଂଜ୍ଞା ଚ ଵନେ ଚରତି ଶାଦ୍ଵଲେ ।।୪୭ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯତେ ତାଂ ଭଵାନଦ୍ଯ ସ୍ଵାଂ ମାଯାଂ ଶୁଭଚାରିଣୀମ୍ । ରୂପାର୍ଥଂ ଭଵତୋରଣ୍ଯେ ଚରନ୍ତୀଂ ସୁମହତ୍ତପଃ ।।୪୮ ରୂପଂ ତେ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵାକ୍ଯାଦ୍ଯଦି ଵୈ ରୋଚତେ ଵିଭୋ । ପ୍ରଶାତଯାମି ଦେଵେନ୍ଦ୍ର ଶ୍ରେଯୋଽର୍ଥଂ ଜଗତଃ ପ୍ରଭୋ ।।୪୯ ସନ୍ତୁଷ୍ଟସ୍ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ବହୁ ମେନେ ମହାତପାଃ । ତତୋଽନ୍ଵଜାନାତ୍ତ୍ଵଷ୍ଟାରଂ ରୂପନିର୍ଵର୍ତନାଯ ତୁ ।।1.79.୫୦ ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ହ୍ଯନୁଜ୍ଞାତଃ ଶାକଦ୍ଵୀପେ ଵିଵସ୍ଵତଃ । ଭ୍ରମିମାରୋପ୍ଯ ତତ୍ତେଜଃ ଶାତଯାମାସ ତସ୍ଯ ଵୈ ।।୫ ୧ ଆଜାନୁଲିଖିତଶ୍ଚାସୌ ନିପୁଣଂ ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣା । ଲେଖନଂ ନାଭ୍ଯନନ୍ଦତ୍ତୁ ତତସ୍ତେନ ନିଵାରିତଃ ।।୫୨ ତତ୍ର ତଦ୍ଭାସିତଂ ରୂପଂ ତେଜସା ପ୍ରକୃତେନ ତୁ । କାନ୍ତାତ୍କାନ୍ତତରଂ ଭୂତ୍ଵା ଅଧିକଂ ଶୁଶୁଭେ ତତଃ ।।୫୩ ଦଦର୍ଶ ଯୋଗମାସ୍ଥାଯ ସ୍ଵାଂ ଭାର୍ଯାଂ ଵଡଵାଂ ତଥା । ଅଦୃଶ୍ଯାଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ତେଜସା ସ୍ଵେନ ସଂଵୃତାମ୍ ।।୫୪ ଅଶ୍ଵରୂପେଣ ମାର୍ତଣ୍ଡସ୍ତାଂ ମୁଖେନ ସମାସଦତ୍ । ମୈଥୁନାଯ ଵିଚେଷ୍ଟନ୍ତୋ ପରପୁଂସୋ ଵିଶଙ୍କଯା ।।୫୫ ସା ତଂ ଵିଵସ୍ଵତଃ ଶୁକ୍ରଂ ନାସାଭ୍ଯାଂ ସମଧାରଯତ୍ । ଦେଵୌ ତସ୍ଯାମଜାଯେତାମଶ୍ଵିନୌ ଭିଷଜାଂ ଵରୌ ।।୫୬ ନାସତ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ଦସ୍ରଶ୍ଚ ତୌ ସ୍ମୃତୌ ନାମତୋଽଶ୍ଵିନୌ । ଅତଃ ପରଂ ସ୍ଵକଂ ରୂପଂ ଦର୍ଶଯାମାସ ଭାସ୍କରଃ ୫୭ ତତସ୍ତୁ ଜନଯାମାସ ସଂଜ୍ଞା ସୂର୍ଯସୁତଂ ଶୁଭମ୍ । ରୂପେଣ ଚାତ୍ମନସ୍ତୁଲ୍ଯଂ ରେଵତଂ ନାମ ନାମତଃ । । ୫୮ ପିର୍ତୁଗୃହ୍ଯାଷ୍ଟମଂ ସୋଽଶ୍ଵଂ ଜାତମାତ୍ରଃ ପଲାଯତ । ସ ତସ୍ମିନ୍ତ୍ସକୃଦାରୂଢସ୍ତମଶ୍ଵଂ ନୈଵ ମୁଞ୍ଜତି । । ୫୯ ତତୋଽର୍କେଣ ସମାଦିଷ୍ଟୌ ଦଣ୍ଡନାଯକପିଙ୍ଗଲୌ । ଅଶ୍ଵଂ ପ୍ରତ୍ଯାନଯେଥାଂ ମେ ମା ବଲାଚ୍ଛିଦ୍ରତୋଽସ୍ଯ ତୁ । । 1.79.୬୦ ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥୌ ତିଷ୍ଠତସ୍ତସ୍ଯ ଅଶ୍ଵଚ୍ଛିଦ୍ରାଭିକାଞ୍କ୍ଷିଣୌ । ନ ଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ତୁ ଲଭେତେ ତୌ ତସ୍ଯାଦ୍ଯାପି ମହାତ୍ମନଃ । । ୬୧ ପ୍ଲଵନ୍ଗଚ୍ଛତ୍ଯସୌ ଯସ୍ମାତ୍ସଂଜ୍ଞାଯାଃ ଶାନ୍ତିଦଃ ସୁତଃ । ରେଵୃସ୍ତୁ ଚ ଗତୌ ଧାତୂ ରେଵନ୍ତସ୍ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ । । ୬୨ ମନୁର୍ଯମୋ ଯମୀ ଚୈଵ ସାଵର୍ଣିଃ ସ ଶନୈଶ୍ଚରଃ । ତପତୀ ଚାଶ୍ଵିନୌ ଚୈଵ ରେଵନ୍ତଶ୍ଚ ରଵେଃ ସୁତାଃ । । ୬୩ ଏଵମେଷା ପୁରା ସଂଜ୍ଞା ଦ୍ଵିତୀଯା ପାର୍ଥିଵୀ ସ୍ମୃତା । ଯା ସଂଜ୍ଞା ସା ସ୍ମୃତା ରାଜ୍ଞୀ ଛାଯା ଯା ସା ତୁ ନିକ୍ଷୁଭା । । ୬୪ ରାଜୃଦୀପ୍ତୌ ସ୍ମୃତୋ ଧାତୂ ରାଜା ରାଜତି ଯତ୍ସଦା । ଅଧିକଃ ସର୍ଵଭୂତେଭ୍ଯୋ ରାଜତେ ଚ ଦିଵାକରଃ । । ୬୫ ଅଧିକଂ ରାଜତେ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ରାଜା ସ ଉଚ୍ଯତେ । ରାଜ୍ଞଃ ପତ୍ନୀ ତୁ ସା ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ରାଜ୍ଞୀ ପ୍ରକୀର୍ତିତା । । ୬୬ କ୍ଷୁଭ ସଞ୍ଚଲନେ ଧାତୁର୍ନିଶ୍ଚଲା ତେନ ନିକ୍ଷୁଭା । ଭଵନ୍ତୀତ୍ଯଥ ଵା ଯସ୍ମାତ୍ସ୍ଵର୍ଗୀଯାଃ ୧ କ୍ଷୁଦ୍ଵିଵର୍ଜିତାଃ । । ଛାଯାଂ ତାଂ ଵିଶତେ ଦିଵ୍ଯାଂ ସ୍ମୃତା ସା ତେନ ନିକ୍ଷୁଭା । । ୬୭ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜନଂ ସଦା ତାତ ଭୃଶଂ ପୀଡିତମାନସମ୍ । ଧର୍ମେଣ ରଞ୍ଜଯାମାସ ଧର୍ମରାଜସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୬୮ ଶୁଦ୍ଧେନ କର୍ମଣା ତାତ ଶୁଭେନ ପରମଦ୍ଯୁତିଃ । ପିତୄଣାମାଧିପତ୍ଯଂ ଚ ଲୋକପାଲତ୍ଵମାପ ଚ । । ୬୯ ସାମ୍ପ୍ରତଂ ଵର୍ତତେ ଯୋଽଯଂ ମନୁର୍ଲୋକେ ମହାମତେ । ଯସ୍ଯାନ୍ଵଵାଯେ ଜାତସ୍ତୁ ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାଧରଃ । । 1.79.୭୦ ଯମସ୍ଯ ଭଗିନୀ ଯା ତୁ ଯମୀ କନ୍ଯା ଯଶସ୍ଵିନୀ । ସାଭଵତ୍ସରିତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଯମୁନା ଲୋକପାଵନୀ । । ୭୧ ମନୁଃ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତ୍ଵେଷ ସାଵର୍ଣିଃ ସ ମହାଯଶାଃ । ଭଵିଷ୍ଯନ୍ସ ମନୁସ୍ତାତ ଅଷ୍ଟମଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । । ୭୨ ମେରୁପୃଷ୍ଠେ ତପୋ ଦିଵ୍ଯମଦ୍ଯାପି ଚରତେ ପ୍ରଭୁଃ । ଭ୍ରାତା ଶନୈଭ୍ରରସ୍ତସ୍ଯ ଗ୍ରହତ୍ଵଂ ସ ତୁ ଲବ୍ଧଵାନ୍ । । ୭୩ ତପତୀ ନାମ ଯା ନାମ୍ନା ତଯୋଃ କନ୍ଯା ଗରୀଯସୀ । ସା ବଭୂଵ ଶୁଭା ପତ୍ନୀ ରାଜ୍ଞଃ ସଂଵରଣସ୍ଯ ତୁ । । ୭୪ ତାପୀ ନାମ ନଦୀ ଚେଯଂ ଵିନ୍ଧ୍ଯମୂଲାଦ୍ଵିନିଃସୃତା । ନିତ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯଜଲା ସ୍ନାନେ ପଶ୍ଚିମୋଦଧିଗାମିନୀ । । ୭୫ ସୌମ୍ଯଯା ସଙ୍ଗତା ସା ତୁ ସର୍ଵପାପଭଯାପହା । ଵୈଵସ୍ଵତୀ ଯଥା ଵୀର ସଙ୍ଗତା ୧ଶିଵକାନ୍ତଯା । । ୭୬ ଅଶ୍ଵିନୌ ଦେଵଵୈଦ୍ଯତ୍ଵଂ ଲବ୍ଧଵନ୍ତୌ ଯଦୂତ୍ତମ । ତଯୋଃ କର୍ମୋପଜୀଵନ୍ତି ଲୋକେସ୍ମିନ୍ଭିଷଜଃ ସଦା । । ୭୭ ରେଵନ୍ତୋ ନାମ ଯୋଽର୍କସ୍ଯ ରୂପେଣାର୍କସମଃ ସୁତଃ । ୨ଅଶ୍ଵାନାମାଧିପତ୍ଯେ ତୁ ଯୋଜିତଃ ସ ତୁ ଭାନୁନା । । ୭୮ କ୍ଷେମେଣ ଗଚ୍ଛତେଽଧ୍ଵାନଂ ଯସ୍ତଂ ପୂଜଯତେ ପଥି । ସୁଖପ୍ରସାଦ୍ଯୋ ମର୍ତ୍ଯାନାଂ ସଦା ଯଦୁକୁଲୋଦ୍ଵହ । । ୭୯ ତ୍ଵଷ୍ଟାପି ତେଜସା ତେନ ମାର୍ତଣ୍ଡସ୍ଯୈଵ ଚାଜ୍ଞଯା । ଭୋଜାନୁତ୍ପାଦଯାମାସ ପୂଜାଯୈ ସତ୍ଯ ସୁଵ୍ରତ । । 1.79.୮୦ ଯ ଇଦଂ ଜନ୍ମ ଦେଵସ୍ଯ ଶୃଣୁଯାଦ୍ଵା ପଠେତ ଵା । ଵିଵସ୍ଵତୋ ହି ପୁତ୍ରାଣାଂ ସର୍ଵେଷାମମିତୌଜସାମ୍ । । ୮୧ ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଯାତି ସୂର୍ଯସଲୋକତାମ୍ । ଇହ ରାଜା ଭଵତ୍ଯେଵ ପୁନରେତ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ । । ୮୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଆଦିତ୍ଯମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନଂ ନାମୈକୋନାଶୀତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ମୁହୂର୍ତୋନଂ ଦିନଂ କେଚିତ୍ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ । । ୧୪ ନକ୍ଷତ୍ରଦର୍ଶନାନ୍ନକ୍ତମହମ୍ମନ୍ଯେ ଗଣାଧିପ । ପ୍ରସ୍ଥମାତ୍ରଂ ଭଵେତ୍ପୂପଂ ଗୋଧୂମମଯମୁତ୍ତମମ୍ । । ୧୫ ଯଵୋଦ୍ଭଵଂ ଵା କୁର୍ଵୀତ ସଗୁଡଂ ସର୍ପିଷାନ୍ଵିତମ୍ । ସହିରଣ୍ଯଂ ଚ ଦାତଵ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ସେତିହାସକେ
କିଛି ବିଦ୍ୱାନ କହନ୍ତି — ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦିନ ଦେଖି ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ମୁଁ ଗଣାଧିପ, ନକ୍ଷତ୍ର ଦେଖି ଉପବାସ କରିବାକୁ ଉଚିତ ଭାବିବି। ପୂପ ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ମାତ୍ର ହେଉଛି, ଉତ୍ତମ ଗୋଧୂମ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଯବ ଦ୍ୱାରା, ଗୁଡ଼ ଓ ଘୃତ ମିଶାଇ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ସହିରଣ୍ୟ ଦେଇ, ଏହି ପୂପ ଏକ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ।
୨୩ ପଠତାଂ ଶୃଣ୍ଵତାଂ ଚେଦଂ ଵିଧାନଂ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ । କଂ ୧ ଦଦାତ୍ଯଚଲଂ ଦିଵ୍ଯମମ୍ବୁଜାମଚଲାଂ ତଥା । ୨୪ ଇତି ଶ୍ରୀ ଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଆଦିତ୍ଯଵାରକଲ୍ପେ ନନ୍ଦଵିଧିଵର୍ଣନଂ ନାମ ଦ୍ଵଯଶୀତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ, ଯେଉଁଠି ଏହି ବିଧିକୁ ପଢିବେ କିମ୍ବା ଶୁଣିବେ, ସେ ଅଚଳ ଦିବ୍ୟ ପଦ୍ମ କିମ୍ବା ଅଚଳ ଦୃଢତା କ'ଣ ପାଇବେ ନାହିଁ?
କାମଦଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ପ୍ରାପ୍ତେ ମାର୍ଗଶିରେ ମାସି ଶୁକ୍ଲଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ତୁ ଯୋ ଭଵେତ୍ । ସ ଜ୍ଞେଯଃ କାମଦୋ ଵାରଃ ସଦେଷ୍ଟୋ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତୁ । । ୧ ତତ୍ର ଯଃ ପୂଜଯେଦ୍ଭାନୁଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତଃ । ଵିମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵପାପୈସ୍ତୁ ପ୍ରାପ୍ନୁତେ ନନ୍ଦନାଧିପମ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ମାର୍ଗଶୀର ମାସର ଶୁକ୍ଲ ପକ୍ଷର ଷଷ୍ଠୀ ଦିନକୁ 'କାମଦ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବହୁତ ପ୍ରିୟ। ଏହି ଦିନ ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭି ନନ୍ଦନ ଲୋକର ଅଧିପତିକୁ ପାଇବେ।
ଆଦିତ୍ଯାଭିମୁଖଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷସ୍ଯ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ମାଘମାସେ ଭଵେତ୍ତୁ ଯଃ । ସାଦିତ୍ଯାଭିମୁଖୋ୧ ଜ୍ଞେଯଃ ଶୃଣୁ ଚାସ୍ଯ ଵିଧିଂ ପରମ୍ । । ୧ କୃତ୍ଵୈକଭକ୍ତଂ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଵାରେ ତ୍ରିପୁରସୂଦନ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ମାଘ ମାସର କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ସପ୍ତମୀ ତିଥିକୁ 'ଆଦିତ୍ୟାଭିମୁଖ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ । ଏହାର ମହତ୍ ନିୟମ ଶୁଣ । ଏହି ଦିନ କୃଷ୍ଣବାରେ ଏକଥର ଖାଇ, ହେ ତ୍ରିପୁରାସୁଦନ, ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ।
ତସ୍ମାଦପି ଵ୍ରଜେଲ୍ଲୋକଂ ଫୁଂକାରରଵହେତିନଃ । । ୬ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣ୍ଯାଦିତ୍ଯକଲ୍ପେ ରୋଗହରଵିଧିଵର୍ଣନଂ ନାମୈକନଵତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସେଠାରୁ, ଯିଏ 'ଫୁଁ' ଧ୍ୱନି ଓ ଆନନ୍ଦର ଗର୍ଜନା କରେ, ସେ ଲୋକଙ୍କର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ସହସ୍ରରଶ୍ମିରାଦିତ୍ଯଃ ଶକ୍ତଃ ପୁତ୍ର ଵ୍ଯପୋହିତୁମ୍ । । ୮ ଜ୍ଞାତଂ ମଯାଧୁନା ଚୈଵ ଯଥା ତ୍ଵଂ ନାରଦେନ ତୁ । ରୋଷାଦ୍ଵିସର୍ଜିତଃ ପୁତ୍ର ମତ୍ସକାଶଂ ମହାତ୍ମନା । । ୯ ତସ୍ମାତ୍ତମେଵ ପୃଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ପ୍ରସାଦ୍ଯ ଋଷିସତ୍ତମମ୍ । ଆଖ୍ଯାସ୍ଯତି ସ ତେ ଦେଵଂ ଶାପଂ ଯସ୍ତେଽପନେଷ୍ଯତି । । 1.75.୧୦ ଅଥୈତତ୍ସ ପିତୁର୍ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜାମ୍ବଵତୀସୁତଃ । ଦୀନଃ ୧ଶୋକପରୀତାତ୍ମା ତତଃ ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଭାରତ । । ୧୧ ଦ୍ଵାରଵତ୍ଯାଂ ସ୍ଥିତଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ କଦାଚିଦ୍ଦ୍ରଷ୍ଟୁମାଗତମ୍ । ଵିନଯାଦୁପସଙ୍ଗମ୍ଯ ସାମ୍ବଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ନାରଦମ୍ । । ୧୨ ଭଗଵନ୍ଵେଧସଃ ପୁତ୍ର ସର୍ଵଲୋକଜ୍ଞ ସୁଵ୍ରତ । ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ମେ ଵିପ୍ର ପ୍ରଣତସ୍ଯ ମହାମତେ । । ୧୩ ଯେ ମେ ନୀରୁଜଂ କାଯଂ କଶ୍ମଲଂ ଚ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି । ତଂ ଯୋଗଂ ଇହି ମେ ଵିପ୍ର ପ୍ରଣତସ୍ଯାସ୍ଯ ସୁଵ୍ରତ । । ୧୪ ନାରଦ ଉଵାଚ ଯଃ ସ୍ତୁତ୍ଯଃ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ନମସ୍ଯଃ ପୂଜ୍ଯ ଏଵ ଚ । ପୂଜଯିତ୍ଵାଶୁ ତଂ ଦେଵଂ ତତୋ ଵ୍ଯାଧିଂ ପ୍ରହାସ୍ଯସି । । ୧୫ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ କଃ ସ୍ତୁତ୍ଯଃ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ନମସ୍ଯଃ ପୂଜ୍ଯ ଏଵ ଚ । କଃ ସର୍ଵଗଶ୍ଚ ସର୍ଵତ୍ର ଶରଣଂ ଯଂ ଵଜ୍ରାମ୍ଯହମ୍ । । ୧୬ ପିତୃଶାପାନଲେନାହଂ ଦହ୍ଯମାନୋ ମହାମୁନେ । ଶାନ୍ତ୍ଯର୍ଥମସ୍ଯ କଂ ଦେଵଂ ଶରଣଂ ଚ ଵ୍ରଜାମ୍ଯହମ୍ । । ୧୭ ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ସାମ୍ବସ୍ଯ ଵଚନଂ କରୁଣାଵହମ୍ । ହିତ୍ଵା ତୁ ୪କାମଜଂ ଵୀର ନାରଦୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । । ୧୮ ସ୍ତୁତ୍ଯୋ ଵନ୍ଦ୍ଯଶ୍ଚ ପୂଜ୍ଯଶ୍ଚ ନମସ୍ଯ ଈଡ୍ଯ ଏଵ ଚ । ଭାସ୍କରୋ ଯଦୁଶାର୍ଦୂଲ ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ସଦାନଘ । । ୧୯ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ସାମ୍ବଂ ପ୍ରତି କୃଷ୍ଣଶାପେ ସାମ୍ବସ୍ଯ ନାରଦୋପସଂଗମନଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଞ୍ଚସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ହେ ପୁଅ, ସହସ୍ର କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଅପମାର୍ଜନ କରିପାରିବେ। ମୁଁ ଏବେ ଜାଣିଲି କି, ତୁମେ ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ରୋଧରେ ମୋ ପାଖରୁ ବିଦାୟ ହୋଇଥିଲ। ଏହି କାରଣରୁ, ତୁମେ ସେ ମହାନ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ପଚାର, ସେ ତୁମକୁ କହିଦେବେ କିଏ ସେ ଦେବତା ଯିଏ ତୁମର ଶାପ ଦୂର କରିପାରିବେ। ପିତାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ପୁଅ ସାମ୍ବ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ। ସେ ଏକଥା ଭାବି, ଦ୍ୱାରାବତୀରେ ବସିଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଇ, ବିନୟରେ ନାରଦଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେ କହିଲେ, "ଭଗବନ୍, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବା, ମୋ ଉପରେ କୃପା କର, ମୁଁ ଅପରାଧୀ ହୋଇ ଆସିଛି। ଯେଉଁ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମୋ ଦେହର ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖ ଦୂର ହେବ, ସେହି ଯୋଗ ମୋତେ ଶିଖାଅ।" ତେବେ ନାରଦ କହିଲେ, "ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ନମସ୍କାର ଯୋଗ୍ୟ, ସେହି ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ତୁମର ରୋଗ ଦୂର ହେବ।" ସାମ୍ବ ପଚାରିଲେ, "କିଏ ସେ ଦେବତା ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ନମସ୍କାର ଯୋଗ୍ୟ, ସମସ୍ତଠାରେ ଥିବା, ଯାହାଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଇପାରିବି? ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଶାପର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ୁଛି, ଏହାର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶରଣ ନେବି?" ସାମ୍ବଙ୍କର ଏହି କରୁଣା ଭରା କଥା ଶୁଣି, ନାରଦ ଅପେକ୍ଷା କାମନାକୁ ଛାଡ଼ି କହିଲେ, "ଯିଏ ପୂଜ୍ୟ, ବନ୍ଦନୀୟ, ନମସ୍କାର ଯୋଗ୍ୟ, ସେ ଭାସ୍କର, ମାନ୍ୟ ଯଦୁବଂଶୀ, ସେ ଦେବତାମାନେ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ପୂଜିତ।"
ନାରଦସାମ୍ବସଂଵାଦେ ସୂର୍ଯପରିଵାରଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ କଦାଚିତ୍ପର୍ଯଟଁଲ୍ଲୋକାନ୍ସୂର୍ଯଲୋକମହଂ ଗତଃ । ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟୋ ମଯା ସୂର୍ଯଃ ସର୍ଵଦେଵଗଣୈର୍ଵୃତଃ । । ୧ ଗନ୍ଧର୍ଵୈରପ୍ସରୋଭିଶ୍ଚ ନାଗୈର୍ଯକ୍ଷୈଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସୈଃ । ତତ୍ର ଗାଯନ୍ତି ଗନ୍ଧର୍ଵା ନୃତ୍ଯନ୍ତ୍ଯପ୍ସରସସ୍ତଥା । । ୨ ରକ୍ଷନ୍ତ୍ଯୁଦ୍ଗତଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତଂ ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସପନ୍ନଗାଃ । ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ମୂର୍ତିମନ୍ତୀହ ସର୍ଵଶଃ । । ତତ୍କୃତୈର୍ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ତୋତ୍ରୈଃ ସ୍ତୁଵନ୍ତି ଋଷଯୋ ରଵିମ୍ । । ୩ ମୂର୍ତିମତ୍ଯଃ ସ୍ଥିତାସ୍ତତ୍ର ତିସ୍ରଃ ସଂଧ୍ଯାଃ ଶୁଭାନନାଃ । ଗୃହୀତଵଜ୍ରନାରାଚାଃ ପରିଵାର୍ଯ ରଵିଂ ସ୍ଥିତାଃ । । ୪ ଅରୁଣା ଵର୍ଣତଃ ପୂର୍ଵା ମଧ୍ଯମା ଚେନ୍ଦୁସନ୍ନିଭା । ତୃତୀଯାକ୍ଷ୍ମାଜସଂକାଶା ୧ ସଂଧ୍ଯା ଚୈଵ ପ୍ରକୀର୍ତିତା । । ୫ ଆଦିତ୍ଯା ଵସଵୋ ରୁଦ୍ରା ମରୁତୋଥାଶ୍ଵିନୌ ତଥା । ତ୍ରିସଂଧ୍ଯଂ ପୂଜଯନ୍ତ୍ଯର୍କଂ ତଥାନ୍ଯେ ଚ ଦିଵୌକସଃ । । ୬ ଈରଯଞ୍ଜଯଶବ୍ଦଂ ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ତତ୍ରୈଵ ତିଷ୍ଠତି । କଵିସ୍ତୁ ତ୍ର୍ଯମ୍ବକୋ ଦେଵସ୍ତ୍ରିସଂଧ୍ଯଂ ପୂଜଯନ୍ତି ଵୈ । । ୭ ୨ଦିନାଦାଵମ୍ବୁଜାକାରଂ ପୂଜଯେଦମ୍ବୁଜାସନମ୍ । ଚକ୍ରରୂପଂ ତୁ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଘୃତାର୍ଚିଃ ପୂଜଯେତ୍ସଦା । । ୮ ପୂଜଯେତ୍ସଗଣଂ ରାତ୍ରୌ ଵିପୁଲାଜ୍ଯସ୍ଵରୂପିଣମ୍ । ରଵିଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ସଦା ଦେଵଂ ୩କଂଜାର୍ଧକୃତଶେଖରଃ । । ୯ ସାରଥ୍ଯଂ କୁରୁତେ ତସ୍ଯ ପତଗସ୍ଯାଗ୍ରଜଃ ୧ ସଦା । ଵହମାନୋ ରଥଂ ଦିଵ୍ଯଂ କାଲାଵଯଵନିର୍ମିତମ୍ । । 1.76.୧୦ ହରିତୈଃ ସପ୍ତଭିର୍ଯୁକ୍ତଂ ଛନ୍ଦୋଭିର୍ଵାଜିରୂପିଭିଃ । । ୧୧ ଦ୍ଵେ ଭାର୍ଯେ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋସ୍ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୀନିକ୍ଷୁଭସଂଜ୍ଞିତା । ତଥାନ୍ଯୈର୍ନାମଭିର୍ଦେଵାଃ ପରିଵାର୍ଯ ରଵିଂ ସ୍ଥିତାଃ । । ୧୨ ପିଙ୍ଗଲୋ ଲେଖକସ୍ତତ୍ର ତଥାନ୍ଯୋ ଦଣ୍ଡନାଯକଃ । ୨ରାଜାଶ୍ରୋଷୌ ଚ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵାରେ ସ୍ଥିତୌ କଲ୍ମାଷପକ୍ଷିଣୌ । । ୧୩ ତତୋ ଵ୍ଯୋମ ଚତୁଃଶୃଙ୍ଗଂ ମେରୋଃ ସଦୃଶଲକ୍ଷଣମ୍ । ଦିଣ୍ଡିସ୍ତଥାଗ୍ରତସ୍ତସ୍ଯ ଦିକ୍ଷୁ ଚାନ୍ଯେ ସ୍ଥିତାଃ ସୁରାଃ । । ୧୪ ଏଵଂ ସର୍ଵଗମଂ ଦେଵଂ ପ୍ରଦୀପ୍ତଂ ଜଗତି ଦ୍ଵିଜ । ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯୈଃ ସଂସ୍ତୁତଂ ଦେଵଂ ଗୀର୍ଵାଣୈର୍ଋଷଭୋତ୍ତମମ୍ । । ଗ୍ରହେଶଂ ଭୁଵନେଶାନମାଦିତ୍ଯଂ ଶରଣଂ ଵ୍ରଜ । । ୧୫ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ ତତ୍ତ୍ଵତଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି କଥଂ ସର୍ଵଗତୋ ରଵିଃ । । ୧୬ କତି ଵା ରଶ୍ମଯସ୍ତସ୍ଯ ମୂର୍ତଯଶ୍ଚ କତି ସ୍ମୃତାଃ । କା ରାଜ୍ଞୀ ନିକ୍ଷୁଭା କା ଚ କଶ୍ଚାଯଂ ଦଣ୍ଡନାଯକଃ । । ୧୭ ପିଙ୍ଗଲଶ୍ଚାପି କସ୍ତତ୍ର କିଂ ଚାସୌ ଲିଖତେ ସଦା । ରାଜାଶ୍ରୋଷୌ ଚ କୌ ତତ୍ର କୌ ଚ କଲ୍ମାଷପକ୍ଷିଣୌ । । ୧୮ କିଂ ଦୈଵତ୍ଯଂ ଚ ତଦ୍ଵ୍ଯୋମ ମେରୋଃ ସଦୃଶଲକ୍ଷଣମ୍ । କୋ ଦିଣ୍ଡିରଗ୍ରତସ୍ତତ୍ର କେ ଦେଵା ଦିକ୍ଷୁ ଯେ ସ୍ଥିତାଃ । । ୧୯ ତତ୍ତ୍ଵତୋ ନିଗମୈଶ୍ଚୈଵ ଵିସ୍ତରେଣ ଵଦସ୍ଵ ମାମ । ଯେନାହଂ ତତ୍ତ୍ଵତୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵ୍ରଜାମି ଶରଣଂ ଦ୍ଵିଜ । । 1.76.୨୦ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ନାରଦସାମ୍ବସଂଵାଦେ ସୂର୍ଯପରିଵାରଵର୍ଣନଂ ନାମ ଷଟ୍ସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ନାରଦ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏକଥା କହିବି, ଏକଥା ଶୁଣ। ଏକଥା ସମୟରେ ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକରେ ଘୁରୁଥିଲି, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗାଉଥିଲେ, ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ନାଗ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟା ମୂର୍ତ୍ତି ରୂପେ ସେଠାରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଶୁଭ୍ର ଓ ଅନନ୍ୟ। ପୂର୍ବ ସନ୍ଧ୍ୟା ଲାଲ, ମଧ୍ୟ ସନ୍ଧ୍ୟା ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଧଳା, ତୃତୀୟ ସନ୍ଧ୍ୟା ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗର। ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ମରୁତ ଓ ଆଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ସମେତ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଳ ଓ ଜୟଧ୍ୱନି କରନ୍ତି, ତ୍ରିୟମ୍ବକ ଦେବତା ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଦିନ ଆରମ୍ଭରେ ପଦ୍ମାସନ ଭାବେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଚକ୍ର ଭାବରେ, ରାତିରେ ବଡ଼ ଘୃତ ଆକାରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥ ଚାଳକ ହେଉଛନ୍ତି ଅରୁଣ, ଏହି ଦିବ୍ୟ ରଥ ସପ୍ତ ହରିତ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଇ ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ନାମ ନିକ୍ଷୁଭା ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ। ତାଙ୍କୁ ଘିରି ଅନେକ ଦେବତା ଦଢ଼ିଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ପିଙ୍ଗଳ ନାମକ ଲେଖକ ଓ ଦଣ୍ଡନାୟକ ଅଛନ୍ତି। ଦୁଇ ରାଜାଶ୍ରୋଷ ଓ କଳମାଷପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରରେ ରହନ୍ତି। ଏହିପରି ଏକ ବିଶେଷ ଆକାଶ ଅଛି, ଯାହା ମେରୁ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ତାହାର ଚାରିପାଖରେ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଦଢ଼ିଛନ୍ତି। ଏଭଳି ଦେଖ, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଥିବା, ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେହି ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ଶରଣ ନେ।"
ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ସୂର୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ ସୂର୍ଯଂ ନିଗଦତଃ ଶୃଣୁ । ତତଃ ଶେଷାନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ଵିଵସ୍ଵତେ । । ୧ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ କାରଣଂ ଯତ୍ତନ୍ନିତ୍ଯଂ ସଦସଦାତ୍ମକମ୍ । ପ୍ରଧାନଂ ପ୍ରକୃତିଶ୍ଚେତି ଯମାହୁସ୍ତତ୍ତ୍ଵଚିନ୍ତକାଃ । । ୨ ଗନ୍ଧୈର୍ଵର୍ଣୈ ରସୈର୍ହୀନଂ ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଜଗଦ୍ଯୋନିଂ ମହଦ୍ଭୂତଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମା ସନାତନମ୍ । । ୩ ନିଗ୍ରହଂ ସର୍ଵଭୂତାନାମଵ୍ଯକ୍ତମଭଵତ୍କିଲ । ଅନାଦ୍ଯନ୍ତମଜଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ତ୍ରିଗୁଣଂ ପ୍ରଭଵାପ୍ଯଯମ୍ । । ୪ ଅନାକାରମଵିଜ୍ଞେଯଂ ତମାହୁଃ ପୁରୁଷଂ ପରମ୍ । ତସ୍ଯାତ୍ମନା ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗଦ୍ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ମହାତ୍ମନଃ । । ୫ ତସ୍ଯେଶ୍ଵରସ୍ଯ ପ୍ରତିମା ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯଲକ୍ଷଣା । ଧର୍ମେଶ୍ଵର୍ଯକୃତା ବୁଦ୍ଧିର୍ବ୍ରାହ୍ମୀ ତସ୍ଯାଭିମାନିନଃ । । ୬ ଅଵ୍ଯକ୍ତାଜ୍ଜାଯତେ ତସ୍ଯ ମନସା ଯଦ୍ଯଦିଚ୍ଛତି । ଚତୁର୍ମୁଖସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵେ କାଲତ୍ଵେ ଚାନ୍ତକୃଦ୍ଭଵେତ୍ । । ୭ ସହସ୍ରମୂର୍ଧା ପୁରୁଷସ୍ତିସ୍ରୋଵସ୍ଥାଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ । ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵେ କାଲତ୍ଵେ ଚ ରଜସ୍ତମଃ । । ୮ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ପୁରୁଷତ୍ଵେ ଚ ଗୁଣଵୃତ୍ତଂ ସ୍ଵଯଂଭୁଵଃ । ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵେ ସୃଜତେ ଲୋକାନ୍କାଲତ୍ଵେ ଚାପି ସଂକ୍ଷିପେତ୍ । । ୯ ପୁରୁଷତ୍ଵେ ଉଦାସୀନସ୍ତିସ୍ରୋଽଵସ୍ଥାଃ ପ୍ରଜାପତେଃ । ତ୍ରିଧା ଵିଭଜ୍ଯ ଚାତ୍ମାନଂ ତ୍ରିକାଲଂ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ । । 1.77.୧୦ ସୃଜତେ ଗ୍ରସତେ ଚୈଵ ଵୀକ୍ଷତେ ଚ ତ୍ରିଭିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଅଗ୍ରେ ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭସ୍ତୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ । । ୧୧ ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯାଦିଦେଵତ୍ଵାଦଜାତତ୍ଵାଦଜଃ ସ୍ମୃତଃ । ଦେଵେଷୁ ସ ମହାନ୍ଦେଵୋ ମହାଦେଵଃ ସ୍ମୃତସ୍ତତଃ । । ୧୨ ସର୍ଵେଶତ୍ଵାଚ୍ଚ ଲୋକସ୍ଯ ଅଧୀଶତ୍ଵାଚ୍ଚ ଈଶ୍ଵରଃ । ବୃହତ୍ତ୍ଵାଚ୍ଚ ସ୍ମୃତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଭଵତ୍ଵାଦ୍ଭଵ ଉଚ୍ଯତେ । । ୧୩ ପାତି ଯସ୍ମାତ୍ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଜାପତିରତଃ ସ୍ମୃତଃ । ପୁରେ ଶେତେ ଚ ଵୈ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ପୁରୁଷ ଉଚ୍ଯତେ । । ୧୪ ନୋତ୍ପାଦ୍ଯତ୍ଵାଦପୂର୍ଵତ୍ଵାତ୍ସ୍ଵଯଂଭୂରିତି ଵିଶ୍ରୁତଃ । । ୧୫ ହିରଣ୍ଯାଣ୍ଡଗତୋ ଯସ୍ମାଦ୍ଗ୍ରହେଶୋ ଵୈ ଦିଵସ୍ପତିଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଧିରଣ୍ଯଗର୍ଭୋଽସୌ ଦେଵଦେଵୋ ଦିଵାକରଃ । । ୧୬ ଆପୋ ନାରା ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତା ଋଷିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ । ଅଯନଂ ତସ୍ଯ ତା ଆପସ୍ତେନ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୧୭ ଅର ଇତ୍ଯେଷ ଶୀଘ୍ରାର୍ଥୋ ନିପାତଃ କଵିଭିଃ ସ୍ମୃତଃ । ଆପ ଏଵାର୍ଣଵା ଭୂତ୍ଵା ନ ଶୀଘ୍ରାସ୍ତେନ ତା ନରାଃ
ନାରଦ କହିଲେ, "ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଏବଂ କ୍ରମକ୍ରମେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବିବରଣୀ କହିବି, ଏହା ଶୁଣ। ତାପରେ ବିବସ୍ବତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଅନ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକୁ କହିବି। ଯାହା ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ସଦା ରହିଥାଏ, ଯାହା ସଦ-ଅସଦ ଦୁହିଁ ରୂପର, ତାହାକୁ ପ୍ରଧାନ ବା ପ୍ରକୃତି ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱବେତାମାନେ କହନ୍ତି। ଏହା ଗନ୍ଧ, ରଙ୍ଗ, ରସ ଓ ଶବ୍ଦ-ସ୍ପର୍ଶ ରହିତ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ, ମହାତ୍ମା, ପରମ ବ୍ରହ୍ମା, ଶାଶ୍ୱତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି-ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତିନି ଗୁଣ ଥିବା, ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ଦେଖାଏ। ଏହା ଆକାରହୀନ ଓ ଅଜ୍ଞେୟ, ଏହାକୁ ପରମ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭରିଯାଇଛି। ସେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତିମା ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ରୂପରେ, ଧର୍ମ ଓ ଶକ୍ତି ରୂପରେ ବ୍ରହ୍ମୀ ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି। ଅଦୃଶ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତାଙ୍କର ମନ ଯାହା ଚାହେଁ, ତାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ କାଳ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ। ସହସ୍ରମୁଖ ପୁରୁଷ, ସ୍ୱୟଂଭୁ ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ଥାନ୍ତି—ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍। ପୁରୁଷ ଭାବେ ସତ୍ତ୍ୱ, ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ରଜସ୍, କାଳ ଭାବେ ତମସ୍। ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, କାଳ ଭାବେ ସଂହାର କରନ୍ତି। ପୁରୁଷ ଭାବେ ଉଦାସୀନ ରହନ୍ତି, ପ୍ରଜାପତି ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ଆତ୍ମାକୁ ଭାଗ କରି, ତିନି କାଳରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି—ସୃଷ୍ଟି, ସଂହାର, ଦର୍ଶନ। ପ୍ରଥମେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ସ୍ୱୟଂଭୁ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ଆଦିଦେବତା ଓ ଅଜନ୍ମା ଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ଅଜା ବୋଲାଯାଏ। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ମହାଦେବ ବୋଲନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଲୋକର ଈଶ୍ୱର ଓ ଅଧିପତି ଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଭବ, ପ୍ରଜାପତି, ପୁରୁଷ, ସ୍ୱୟଂଭୁ ବୋଲାଯାଏ। ହିରଣ୍ୟାଣ୍ଡରେ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ଦିବାକର, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ବୋଲାଯାଏ। ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି, ଜଳକୁ ନାରା ବୋଲାଯାଏ, ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ଏହି ଜଳ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲାଯାଏ। 'ଅର' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ତୀବ୍ର, ଆପ ମାନେ ଜଳ, ଏହି ତୀବ୍ର ନୁହେଁ, ତେଣୁ ତାହାକୁ ନର ବୋଲାଯାଏ।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଚଳ-ଅଚଳ ଜଗତ ଏକ ମହାସାଗରରେ ଲୟ ହୋଇଥିଲା, ସେତେବେଳେ 'ନାରାୟଣ' ନାମକ ପୁରୁଷ ଜଳରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ସେହି ପୁରୁଷ ସହସ୍ର ମୁଣ୍ଡ, ସହସ୍ର ଚକ୍ଷୁ, ସହସ୍ର ପାଦ, ସହସ୍ର ବାହୁ ଥିଲେ, ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ତିନି ପଥରେ ପରିଚିତ। ସେ ଆଦିତ୍ୟ ରଙ୍ଗର, ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷକ, ଅପୂର୍ବ ଏକ ପୁରୁଷ, ପୁରାତନ। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ପୁରୁଷ, ମହାତ୍ମା, ତାମସିକ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ପରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ସୂର୍ଯମହିମାଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ତୁଲ୍ଯଂ ଯୁଗସହସ୍ରସ୍ଯ ନୈଶଂ କାଲମୁପାସ୍ଯ ସଃ । ଶର୍ଵର୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରକୁରୁତେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଂ ସର୍ଗକାରଣାତ୍ । । ୧ ସଲିଲେନାପ୍ଲୁତାଂ ଭୂମି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାର୍ଯଂ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ସଃ । ଭୂତ୍ଵା ସ ତୁ ଵରାହୋ ଵୈ ଅପଃ ସଂଵିଶତେ ପ୍ରଭୁଃ । । ୨ ସଞ୍ଚିତ୍ଯୈଵଂ ସ ଦେଵେଶୋ ଭୂମେରୁଦ୍ଧରଣେ କ୍ଷମଃ । ମହୀଂ ମହାର୍ଣଵେ ମଗ୍ନାମୁଦ୍ଧର୍ତୁମୁପଚକ୍ରମେ । । ୩ ଉତ୍ତିଷ୍ଠତସ୍ତସ୍ଯ ଜଲାର୍ଦ୍ରକୁକ୍ଷେର୍ମହାଵରାହସ୍ଯ ମହୀଂ ଵିଧାର୍ଯ । ଵିଧୁନ୍ଵତୋ ଵେଦମଯଂ ଶରୀରଂ ରୋମାନ୍ତରସ୍ଥା ମୁନଯୋ ୧ଜପନ୍ତି । । ୪ ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯୋର୍ଵୀଂ ସ ସଲିଲାତ୍ପ୍ରଜାସର୍ଗମକଲ୍ପଯତ୍ । ମନସା ଜନଯାମାସ ପୁତ୍ରାନାତ୍ମସମାଞ୍ଛୁଭାନ୍ । । ୫ ଭୃଗ୍ଵଙ୍ଗିରସମତ୍ରିଂ ଚ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଂ ପୁଲହଂ କତୁମ୍ । ମରୀଚିମଥ ଦକ୍ଷଂ ଚ ଵଶିଷ୍ଠଂ ନଵମଂ ତଥା । । ୬ ନଵ ପ୍ରଜାପତୀନ୍ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତଃ ସ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତୋଽଦିତେଃ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଜାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା । । ୭ ମରୀଚାତ୍କଶ୍ଯପଂ ୨ପୁତ୍ରଂ ଯଂ ଵେଧା ଜନଯଜ୍ଜଲେ । ପ୍ରଜାପତୀନାଂ ଦଶମଂ ତେଜସା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସମମ୍ । । ୮ ଵୃକ୍ଷକନ୍ଯାଽଦିତିର୍ନାମ୍ନା ପତ୍ନୀ ସା କଶ୍ଯପସ୍ଯ ତୁ । ଅଣ୍ଡଂ ସା ଜନଯାମାସ ଭୂର୍ଭୁଵଃସ୍ଵସ୍ତ୍ରିସଂଯୁତମ୍ । । ୯ ତତ୍ରୋତ୍ପନ୍ନଃ ସହସ୍ରାଂଶୁର୍ଦ୍ଵାଦଶାତ୍ମା ଦିଵାକରଃ । ନଵଯୋଜନସାହସ୍ରୋ ଵିସ୍ତାରୋଽସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । । ଵିସ୍ତାରାସ୍ତ୍ରିଗୁଣଶ୍ଚାସ୍ଯ ପରିଣାହୋ ଵିଭାଵସୋଃ । । 1.78.୧୦ ଯଥାପୁଣ୍ଯଂ କଦମ୍ବସ୍ଯ ସମନ୍ତାତ୍କେଶରୈର୍ଵୃତମ୍ । ତଥୈଵ ତେଜସାଂ ଗୋଲଂ ସମନ୍ତାଦ୍ରଶ୍ମିଭିର୍ଵୃତମ୍ । । ୧୧ ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ପୁରୁଷୋ ବ୍ରାହ୍ମ ଯୋଗମୁଦାହରନ୍ । ତୈଜସସ୍ଯ ଚ ଗୋଲସ୍ଯ ସ ତୁ ମଧ୍ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । । ୧୨ ଆଦତ୍ତେ ସ ତୁ ରଶ୍ମୀନାଂ ସହସ୍ରେଣ ସମନ୍ତତଃ । ଅପୋ ନଦୀସମୁଦ୍ରେଭ୍ଯୋ ହ୍ରଦକୂପେଭ୍ଯ ଏଵ ଚ । । ୧୩ ସୌରୀ ପ୍ରଭା ଯା ଦେଵସ୍ଯ ଅସ୍ତଂ ଯାତେ ଦିଵାକରେ । ଅଗ୍ନିମାଵିଶତେ ରାତ୍ରୌ ତସ୍ମାଦ୍ଦୂରାତ୍ପ୍ରକାଶତେ
ନାରଦ କହିଲେ: ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ସମାନ ଦୀର୍ଘ ରାତିକୁ ଉପାସନା କରି, ଏହି ରାତିର ଶେଷରେ, ସୃଷ୍ଟିର କାରଣରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାପରେ, ଜଳରେ ଡୁବିଥିବା ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖି, କିପରି ଉଦ୍ଧାର କରିବେ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ମହାବରାହ ରୂପେ ଜଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିବା ସେ, ପୃଥିବୀକୁ ମହାସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରିଥିଲେ। ଜଳରେ ଭିଜା ତାଙ୍କର ପେଟରୁ ବହିଯାଉଥିବା ବେଦମୟ ଦେହ ଥିବା ମହାବରାହ ଉଠୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ଦେହର ରୋମକୁପ ମଧ୍ୟରୁ ମୁନିମାନେ ଜପ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ଜଳରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି, ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ମନରେ ଭାବି, ନିଜ ସମାନ ଶୁଭ ପୁଅମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ: ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ଅତ୍ରି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ମରୀଚି, ଡକ୍ଷ ଓ ବଶିଷ୍ଠ — ଏହି ନଉ ପ୍ରଜାପତି। ଏହି ପ୍ରଜାପତିମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଆଦିତ୍ୟ, ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ମାନବଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ମରୀଚିଙ୍କୁ ଜଳରେ ଥିବା ବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଶ୍ୟପ ନାମକ ପୁଅ ହେଲେ, ଯିଏ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ଦଶମ, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଓ ତେଜସ୍ରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ। ଏହି କଶ୍ୟପଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଉଛନ୍ତି ଏକ ବୃକ୍ଷକନ୍ୟା ଅଦିତି, ଯିଏ ଏକ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ — ଯାହା ଭୂ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱଃ ତିନି ଲୋକ ସହିତ। ଏଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ ହଜାର କିରଣ ଥିବା ଦ୍ୱାଦଶ ଆତ୍ମା ଥିବା ଦିନକର ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଆକାର ନବ ଯୋଜନା ହଜାର ଚଉଡ଼ା, ତାଙ୍କର ପରିଘା ତିନିଗୁଣ ଅଧିକ। ଯେପରି ଏକ କଦମ ଫୁଲ ଚାରିପାଖ ରେ କେଶର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ସେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ଗୋଲ ଚାରିପାଖ ରେ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ହଜାର ମୁଣ୍ଡିଆ ପୁରୁଷ ଭାବେ ବେଦମୟ ଦେହ ନେଇ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥାନ୍ତି। ସେ ଚାରିପାଖ ରୁ ହଜାର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ହ୍ରଦ ଓ କୂଆଁରୁ ଜଳ ତାଣିନେଇଥାନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବଙ୍କର ଯେତେବେଳେ ଦିନକର ଅସ୍ତ ହୁଏ, ସେହି ପ୍ରଭା ରାତିରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ତେଣୁ ଦୂରରୁ ଅଗ୍ନି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ନକ୍ଷତ୍ରଗ୍ରହସୋମାନାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଯୋନିରେଵ ଚ । । ଵିଧୁଋକ୍ଷଗ୍ରହାଃ ସର୍ଵେ ଵିଜ୍ଞେଯାଃ ସୂର୍ଯସଭ୍ଭଵାଃ । । ୩୬ ରଵେଃ କରସହସ୍ରଂ ଯତ୍ପ୍ରାଙ୍ମଯା ସମୁଦାହୃତମ୍ । ତେଷାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ପୁନଃ ସପ୍ତ ରଶ୍ମଯୋ ଗ୍ରହସଂଜ୍ଞିତାଃ । । ୩୭ ସୁଷୁମ୍ଣୋ ହରିକେଶଶ୍ଚ ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ତଥୈଵ ଚ । ସୂର୍ଯଶ୍ଚୈଵାପରୋ ରଶ୍ମିର୍ନାମ୍ନା ଵିଷ୍ଣୁରିତି୨ ସ୍ମୃତଃ । । ୩୮ ସସତ୍ତ୍ଵଃ ସର୍ଵବନ୍ଧୁସ୍ତୁ ଜୀଵାଯତି ଚ ଵୈ ଜଗତ୍ । ସପ୍ତଜଃ ପ୍ରଥମସ୍ତତ୍ର କଞ୍ଜଜଶ୍ଚ ତଥା ପରଃ । । ୩୯ ତାରେଯଶ୍ଚାପରସ୍ତତ୍ର ଗୁରୁଃ ସୁମନସାଂ ତଥା । ଉଗ୍ରାହ୍ଵଃ ପଞ୍ଚମସ୍ତେଷାଂ ପୁତ୍ରୋଽନ୍ଯୋ ଵନମାଲିନଃ । । କଃ ଶେଷଃ ସପ୍ତମସ୍ତେଷାମେତେ ଵୈ ସପ୍ତ ରଶ୍ମଯଃ । । 1.78.୪୦ ଆଦିତ୍ଯମୂଲମଖିଲଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସଚରାଚରମ୍ । ଭଵତ୍ଯସ୍ମାଜ୍ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ସ ଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍ । । ୪୧ ରୁଦ୍ରେନ୍ଦ୍ରୋପେନ୍ଦ୍ରଚନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିଦିଵୌକସାମ୍ । ମହଦ୍ଯୁତିମତଃ କୃତ୍ସ୍ନଂ ତେଜୋ ଯତ୍ସାର୍ଵଲୌକିକମ୍ । । ୪୨ ସର୍ଵାତ୍ମା ସର୍ଵଲୋକେଶୋ ଦେଵଦେଵଃ ପ୍ରଜାପତିଃ । ସୂର୍ଯ ଏଵ ତ୍ରିଲୋକସ୍ଯ ମୂଲଂ ପରମଦୈଵତମ୍ । । ୪୩ ଅଗ୍ନୌ ପ୍ରାସ୍ତାହୁତିଃ ସମ୍ଯଗାଦିତ୍ଯମୁପତିଷ୍ଠତେ । ଆଦିତ୍ଯାଜ୍ଜାଯତେ ଵୃଷ୍ଟିର୍ଵୃଷ୍ଟେରନ୍ନଂ ତତଃ ପ୍ରଜାଃ । । ୪୪ ସୂର୍ଯାତ୍ପ୍ରସୂଯତେ ସର୍ଵଂ ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ପ୍ରଲୀଯତେ । ଭାଵାଭାଵୌ ତୁ ଲୋକାନାମାଦିତ୍ଯାନ୍ନିଃସୃତୌ ପୁରା । । ୪୫ ଏତତ୍ତୁ ଧ୍ଯାନିନାଂ ଧ୍ଯାନଂ ମୋକ୍ଷଶ୍ଚାପ୍ଯେଵ ମୋକ୍ଷିଣାମ୍ । ଅତ୍ର ଗଚ୍ଛନ୍ତି ନିର୍ଵାଣଂ ଜାଯନ୍ତେଽସ୍ମାତ୍ପୁନଃ ପ୍ରଜାଃ । । ୪୬ କ୍ଷଣା ମୁହୂର୍ତା ଦିଵସା ନିଶାଃ ପକ୍ଷାସ୍ତୁ ନିତ୍ଯଶଃ । ମାସାଃ ସମ୍ଵତ୍ସରାଶ୍ଚୈଵ ଋତଵୋଽଥ ଯୁଗାନି ଚ । । ଅଥାଦିତ୍ଯମୃତେ ହ୍ଯେଷାଂ କାଲସଂଖ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ । । ୪୭ କାଲାଦୃତେ ନ ନିଯମା ନାଗ୍ନେର୍ଵିହରଣକ୍ରିଯା । ଋତୂ ନାମଵିଭାଗାଚ୍ଚ ପୁଷ୍ପମୂଲଫଲଂ କୁତଃ । । ୪୮ ଅଭାଵୋ ଵ୍ଯଵହାରାଣାଂ ଜନ୍ତୂନାଂ ଦିଵି ଚେହ ଚ । ଜଗତ୍ପ୍ରତାପନମୃତେ ଭାସ୍କରଂ ଵାରିତସ୍କରମ୍ । । ୪୯ ନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ତପତେ ସୂର୍ଯୋ ନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ପରିଵେଷ୍ଯତେ । ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯ ଚ ନାମାନି ସାମାନ୍ଯାନୀହ ଦ୍ଵାଦଶ । । 1.78.୫୦ ଦ୍ଵାଦଶୈଵ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ତାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯନେକଶଃ । ଆଦିତ୍ଯଃ ସଵିତା ସୂର୍ଯୋ ମିହିରୋଽର୍କଃ ପ୍ରତାପନଃ । । ୫୧ ମାର୍ତଂଡୋ ଭାସ୍କରୋ ଭାନୁଶ୍ଚିତ୍ରଭାନୁର୍ଦିଵାକରଃ । ରଵିର୍ଵୈ ଦ୍ଵାଦଶଶ୍ଚୈଵ ଜ୍ଞେଯଃ ସାମାନ୍ଯନାମଭିଃ । । ୫୨ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଧାତା ଭଗଃ ପୂଷା ମିତ୍ରେନ୍ଦ୍ରୋ ଵରୁଣୋଽର୍ଯମା । ଵିଵସ୍ଵାନଂଶୁମାଂସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଦ୍ଵାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ । । ୫୩ ଇତ୍ଯେତେ ଦ୍ଵାଦଶାଦିତ୍ଯାଃ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସଦା ହ୍ଯେତେ ମାସୈର୍ଦ୍ଵାଦଶଭିଃ କ୍ରମାତ୍ । । ୫୪ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତପତି ଚୈତ୍ରେ ଚ ଵୈଶାଖେ ଚାର୍ଯମା ତଥା । ଵିଵସ୍ଵାଞ୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠମାସେ ତୁ ଆଷାଢେ ଚାଂଶୁମାଂସ୍ତଥା । । ୫୫ ପର୍ଜନ୍ଯଃ ଶ୍ରାଵଣେ ମାସି ଵରୁଣଃ ପ୍ରୋଷ୍ଠସଂଜ୍ଞକେ । ଇନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚାଶ୍ଵଯୁଜେ ମାସି ଧାତା ତପତି କାର୍ତିକେ । । ୫୬ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷେ ତଥା ମିତ୍ରଃ ପୌଷେ ପୂଷା ଦିଵାକରଃ । ମାଘେ ଭଗସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ତପତି ଫାଲ୍ଗୁନେ । । ୫୭ ତୈଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଦଶଭିର୍ଵିଷ୍ଣୂ ରଶ୍ମୀନାଂ ଦୀପ୍ଯତେ ସଦା । ଦୀପ୍ଯତେ ଗୋସହସ୍ରେଣ ଶତୈଶ୍ଚ ତ୍ରିଭିରର୍ଯମା । । ୫୮ ଦ୍ଵିସପ୍ତକୈର୍ଵିଵସ୍ଵାଂସ୍ତୁ ଅଂଶୁମାନ୍ପଞ୍ଚକୈସ୍ତ୍ରିଭିଃ । ଵିଵସ୍ଵାନିଵ ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଵରୁଣଶ୍ଚାର୍ଯମା ଇଵ । । ୫୯ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଗୁଣୈଃ ଷଡ୍ଭିର୍ଧାତୈକାଦଶଭିଃ ଶତୈଃ । ମିତ୍ରଵଦ୍ଭଗଵତ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ସହସ୍ରେଣ ଶତେନ ଚ । । 1.78.୬୦ ଉତ୍ତରୋପକ୍ରମେଽର୍କସ୍ଯ ଵର୍ଧନ୍ତେ ରଶ୍ମଯଃ ସଦା । ଦକ୍ଷିଣୋପକ୍ରମେ ଭୂଯୋ ହ୍ରସନ୍ତେ ସୂର୍ଯରଶ୍ମଯଃ । । ୬୧ ଏଵଂ ରଶ୍ମିସହସ୍ରଂ ତୁ ସୌର୍ଯଂ ଲୋକାର୍ଥସାଧକମ୍ । ଭିଦ୍ଯତେ ଋତୁମାସୈସ୍ତୁ ସହସ୍ରଂ ବହୁଧା ୧ଭୃଶମ୍ । । ୬୨ ଏଵଂ ନାମ୍ନାଂ ଚତୁର୍ଵିଂଶଦେକସ୍ଯୈଷା ପ୍ରକୀର୍ତିତା । ଵିସ୍ତରେଣ ସହସ୍ରଂ ତୁ ପୁନରେଵଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । । ୬୩ ଆସାଂ ପରମଯତ୍ନେନ ବ୍ରୁଵତେ ଭିନ୍ନଦର୍ଶନାଃ । ତାମସା ବୁଦ୍ଧିମୋହାଚ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତାନି ବ୍ରୁଵନ୍ତି ହି । । ୬୪ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ କାରଣଂ କେଚିତ୍କେଚିଦାହୁର୍ଦିଵାକରମ୍ । କେଚିଦ୍ଭଵଂ ପରତ୍ଵେନ ଆହୁର୍ଵିଷ୍ଣୁଂ ତଥାପରେ । । ୬୫ କାରଣଂ ତୁ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତେ ନାନାର୍ଥେଷୁ ସୁରୋତ୍ତମାଃ । ଏକଃ ସ ତୁ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ସ୍ଵଯଂଭୂରିତି ଵିଶ୍ରୁତଃ । । ୬୬ ଵନମାଲିନମୁଗ୍ରେଶଂ ଦିଵି ଚକ୍ଷୁରିଵାନ୍ତକମ୍ । ତଂ ସ୍ଵଯଂଭୂରିତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସ ସୋପର୍ଣିମନୌପମମ୍ । । ୬୭ ଯଥାନୁରଜ୍ଯତେ ଵର୍ଣେର୍ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ଫାଟିକୋ ମଣିଃ । ତଥା ଗୁଣଵଶାତ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଵଯଂଭୋରନୁରଞ୍ଜନମ୍ । । ୬୮ ଏକୋ ଭୂତ୍ଵା ଯଥା ମେଘଃ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । ଵର୍ଣତୋ ରୂପତଶ୍ଚୈଵ ତଥା ଗୁଣଵଶାତ୍ତୁ ସଃ । । ୬୯ ନଭସଃ ପତିତଂ ତୋଯଂ ଯାତି ସ୍ଵାଦାନ୍ତରଂ ଯଥା । ଭୂମେ ରସଵିଶେଷେଣ ତଥା ଗୁଣଵଶାତ୍ତୁ ସଃ । । 1.78.୭୦ ଯଥେନ୍ଧନଵଶାଦଗ୍ନିରେକସ୍ତୁ ବହୁଧାଯତେ । ଵର୍ଣତୋ ରୂପତଶ୍ଚୈଵ ତଥା ଗୁଣଵଶାତ୍ତୁ ସଃ । । ୭୧ ଯଥା ଦ୍ରଵ୍ଯଵିଶେଷାଚ୍ଚ ଵାଯୁରେକଃ ପୃଥଗ୍ଭଵେତ୍ । ସୁଗନ୍ଧିଃ ପୂତିଗନ୍ଧିର୍ଵା ତଥା ଗୁଣଵଶାତ୍ତୁ ସଃ । । ୭୨ ଯଥା ଵା ଗାର୍ହପତ୍ଯୋଗ୍ନିରନ୍ଯତ୍ସଂଜ୍ଞାନ୍ତରଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ଦକ୍ଷିଣାହଵନୀଯାଦିବ୍ରହ୍ମାଦିଷୁ ତଥା ହ୍ଯସୌ । । ୭୩ ଏକତ୍ଵେ ଚ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେ ଚ ପ୍ରୋକ୍ତମେତନ୍ନିଦର୍ଶନମ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ଭକ୍ତିଃ ସଦା କାର୍ଯା ଦେଵେ ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ଦିଵାକରେ । । ୭୪ ଏଷୋଽଣ୍ଡଜୋଽଧିଗଶ୍ଚୈଵ ଏଷ ଏଵ ଭୃଗୁସ୍ତଥା । ଏଷ ରଜସ୍ତମଶ୍ଚୈଵ ଏଷ ସତ୍ତ୍ଵଗୁଣସ୍ତଥା । । ୭୫ ଏଷ ଵେଦାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ସର୍ଵଶ୍ଚୈଵ ନ ସଂଶଯଃ । ସୂର୍ଯଵ୍ଯାପ୍ତମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । । ୭୬ ୧ଇଜ୍ଯତେ ପୂଜ୍ଯତେ ଚାସାଵତ୍ର ଯାନାତ୍ମକୋ ରଵିଃ । ସର୍ଵତ୍ର ସଵିତା ଦେଵସ୍ତନୁଭିର୍ନାମଭିଶ୍ଚ ସଃ । । ୭୭ ଵସତ୍ଯଗ୍ନୌ ତଥା ଵାତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ତୋଯେ ତଥା ଵିଭୋ । ଏଵଂଵିଧୋ ହ୍ଯଯଂ ସୂର୍ଯଃ ସଦା ପୂଜ୍ଯୋ ଵିଜାନତା । । ୭୮ ଆଦିତ୍ଯଂ ଵେତ୍ତି ଯସ୍ତ୍ଵେଵଂ ସ ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ଲୀଯତେ । ଅପ୍ଯେକଂ ଵେତ୍ତି ଯୋ ନାମ ଧାତ୍ଵର୍ଥନିଗମୈ ରଵେଃ । । ୭୯ ସ ରୋଗୈର୍ଵର୍ଜିତଃ ସର୍ଵୈଃ ସଦ୍ଯଃ ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ନ ହି ପାପକୃତଃ ସାମ୍ବ ଭକ୍ତିର୍ଭଵତି ଭାସ୍କରେ । । 1.78.୮୦ ତଥା ତ୍ଵଂ ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରପଦ୍ଯସ୍ଵ ଦିଵାକରମ୍ । ଯେନ ଵ୍ଯାଧିଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵାନ୍କାମାନଵାପ୍ସ୍ଯସି । । ୮୧ ଯଥା ତଵ ପିତା ସାମ୍ବ ଯଥା ଵେଧା ଯଥା ହରଃ । ଯଥା ଗୁଣଵଶାତ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଵଯମ୍ଭୋରନୁରଞ୍ଜନମ୍ । । ୮୨ ଏକୀଭୂଯ ଯଥା ମେଘଃ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ପ୍ରତିଷ୍ଠତେ । ଵର୍ଣତୋ ରୂପତଶ୍ଚୈଵ ତଥା ଗୁଣଵଶାତ୍ତୁ ସଃ । । ୮୩ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସୂର୍ଯମହିମଵର୍ଣନଂ ନାମାଷ୍ଟସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ନକ୍ଷତ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ମୂଳ ଏବଂ ଆଧାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଗ୍ରହମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ସଭାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ହଜାର କିରଣ ମଧ୍ୟରୁ ସପ୍ତଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିରଣକୁ ଗ୍ରହ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି — ସୁଷୁମ୍ଣା, ହରିକେଶ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁ, ସସତ୍ତ୍ୱ, ସର୍ବବନ୍ଧୁ। ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ହେଉଛି ସପ୍ତଜ ଓ କଞ୍ଜଜ, ତାପରେ ତାରେୟ, ଗୁରୁ, ସୁମନା, ଉଗ୍ରାହ୍ୱ, ଏବଂ ଭାନୁଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ଅନ୍ୟ ଏକ। ଏହି ସପ୍ତ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ତ୍ରିଲୋକୀ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ତେଜ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଆସିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତା, ପ୍ରଜାପତି ଓ ତ୍ରିଲୋକୀର ମୂଳ ଦେବତା। ଅଗ୍ନିକୁ ଯେଉଁ ହୋମ ଦିଆଯାଏ, ସେ ଆଦିତ୍ୟକୁ ପହଁଚେ, ଆଦିତ୍ୟରୁ ବର୍ଷା, ବର୍ଷାରୁ ଅନ୍ନ, ଅନ୍ନରୁ ପ୍ରଜା। ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ସେଠାରେ ଲୟ ହୁଏ। ଲୋକମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ହୁଏ। ଏହି ଧ୍ୟାନ ଧ୍ୟାନୀମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ, ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବାମାନେ ଏଠାରେ ନିର୍ବାଣ ପାଆନ୍ତି, ପ୍ରଜାମାନେ ଏଠାରୁ ଆସନ୍ତି। ଖଣ୍ଡ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦିନ, ରାତି, ପକ୍ଷ, ମାସ, ବର୍ଷ, ଋତୁ, ଏବଂ ଯୁଗ — ଏସବୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଛଡ଼ା ଗଣନା ହୁଏନାହିଁ। ସମୟ ଛଡ଼ା କୌଣସି ନିୟମ, ଅଗ୍ନିର କାର୍ଯ୍ୟ, ଋତୁ ଓ ଫଳ ହୁଏନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଛଡ଼ା ଜଗତର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଷା ଦେଇ ଉତ୍ତାପ ଦେଉନାହିଁ, ବର୍ଷା ଛଡ଼ା ଉତ୍ତାପ ଦେଉନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦ୍ୱାଦଶ ସାଧାରଣ ନାମ ଅଛି — ଆଦିତ୍ୟ, ସବିତା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମିହିର, ଅର୍କ, ପ୍ରତାପନ, ମାର୍ତଣ୍ଡ, ଭାସ୍କର, ଭାନୁ, ଚିତ୍ରଭାନୁ, ଦିବାକର, ରବି। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ନାମ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଏହା ସହିତ, ବିଷ୍ଣୁ, ଧାତା, ଭଗ, ପୂଷା, ମିତ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ଅର୍ୟମା, ବିବସ୍ବାନ, ଅଂଶୁମାନ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ପର୍ଜନ୍ୟ — ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ। ଏମିତି ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ମାସ ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି। ଚୈତ୍ରରେ ବିଷ୍ଣୁ, ବୈଶାଖରେ ଅର୍ୟମା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ବିବସ୍ବାନ, ଆଷାଢ଼ରେ ଅଂଶୁମାନ, ଶ୍ରାବଣରେ ପର୍ଜନ୍ୟ, ପ୍ରୋଷ୍ଠପଦରେ ବରୁଣ, ଆଶ୍ୱିନରେ ଇନ୍ଦ୍ର, କାର୍ତ୍ତିକରେ ଧାତା, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ମିତ୍ର, ପୌଷରେ ପୂଷା, ମାଘରେ ଭଗ, ଫାଲ୍ଗୁନରେ ତ୍ୱଷ୍ଟା। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କର କିରଣ ସବୁବେଳେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଉତ୍ତରାୟଣରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ବଢ଼େ, ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ କମିଯାଏ। ଏଭଳି ହଜାର କିରଣ ଋତୁ ଓ ମାସ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ଭାଗକୁ ବାଣ୍ଟିଯାଏ। ଏହି ନାମ ଚବିଶିଟି ଏବଂ ହଜାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। କିଛି ଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମାକୁ କାରଣ କୁହନ୍ତି, କିଛି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ, କିଛି ଭବକୁ, କିଛି ବିଷ୍ଣୁକୁ। କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ କାରଣ ଏକ, ସେ ସ୍ୱୟଂଭୂ। ଯେପରି ଏକ ମେଘ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଓ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ, ଏପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଇନ୍ଧନ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥାଏ, ଏପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାଧିକ ରୂପ ନେଇ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ ଓ ଜଳରେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି। ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ସଦା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଓ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରୋଗ ଓ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଏହିପରି ତୁମେ ଉତ୍ତମ ଭକ୍ତି ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଶରଣ ନିଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ।
ସାମ୍ବ କହିଲେ: ହେ ମୁନି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମହିମା ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛ, ତାହା ମୋର ହୃଦୟକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଲା। ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୋର ଭିତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏବେ ମୋତେ ରାଜ୍ଞୀ, ନିକ୍ଷୁଭା, ଦିଣ୍ଡିନ, ପିଙ୍ଗଳା ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଳ୍ପମାନେ କହିଦିଅ।
ଆଦିତ୍ଯମହିମାଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଇତ୍ଥଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କଥାଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ହେଲିମାହାତ୍ମ୍ଯମାଶ୍ରିତାମ୍ । ସାମ୍ବଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଭୂଯୋଽପି ନାରଦଂ ମୁନିସତ୍ତମମ୍ । । ୧ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ ସୂର୍ଯପୂଜାଫଲଂ ଯଚ୍ଚ ଯଚ୍ଚ ଦାନଫଲଂ ମହତ୍ । ପ୍ରଣିପାତେ ଫଲଂ ଯଚ୍ଚ ଗୀତଵାଦ୍ଯେ ଚ ଯତ୍ ଫଲମ୍ । । ୨ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ସମନ୍ତତଃ । ଯେନ ସମ୍ପୂଜଯାମ୍ଯେଷ ଭାନୁଂ ଦେଵୈଃ୧ ସଦାର୍ଚିତମ୍ । ୩ ନାରଦ ଉଵାଚ ଇମମର୍ଥଂ ପୁରା ପୃଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ । ଦିଣ୍ଡିନା ଯଦୁଶାର୍ଦୂଲ ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକାଗ୍ରମାନସଃ । । ୪ ସୁଖାସୀନଂ ତଥା ଦେଵଂ ସୁରଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ପିତାମହମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଦିଣ୍ଡିରିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । । ୫ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ ସୂର୍ଯପୂଜାଫଲଂ ବ୍ରୂହି ବ୍ରୂହି ଦାନଫଲଂ ତଥା । ପ୍ରଣାମେ ଯତ୍ଫଲଂ ଦେଵ ଯଚ୍ଚୋକ୍ତଂ ତୌର୍ଯକତ୍ରଯେ । । ୬ ଇତିହାସପୁରାଣାଭ୍ଯାଂ କାରିତେ ଶ୍ରଵଣେ ତଥା । ପୁରତୋ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଯତ୍ଫଲଂ ସ୍ଯାତ୍ତଦୁଚ୍ଯତାମ୍ । । ୭ ମାର୍ଜନେ ଲେପନେ ଯଚ୍ଚ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ମନ୍ଦିରେ । ଭାସ୍କରସ୍ଯ କୃତେ ବ୍ରୂହି ମମ ଲୋକପିତାମହ । । ୮ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସ୍ତୁତିଜପ୍ଯୋପହାରେଣ ପୂଜଯା ନ ନରୋ ରଵେଃ । ଉପଵାସେନ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଚ ସର୍ଵପାପଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । । ୯ ପ୍ରଣିଧାଯ ଶିରୋ ଭୂମୌ ନମସ୍କାରପରୋ ରଵେଃ । ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । 1.80.୧୦ ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତୋ ନରୋ ଯସ୍ତୁ ରଵେଃ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ପ୍ରଦକ୍ଷିଣୀ କୃତା ତେନ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପା ୧ଭଵେନ୍ମହୀ । । ୧୧ ସୂର୍ଯଲୋକଂ ଵ୍ରଜେଚ୍ଚାପି ଇହ ରୋଗୈଶ୍ଚ ମୁଚ୍ଯତେ । ଉପାନହୌ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଅନ୍ଯଥା ନରକଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୧୨ ସୋପାନତ୍କୋ ନରୋ ଯସ୍ତୁ ଆରୋହେତ୍ସୂର୍ଯମନ୍ଦିରମ୍ । ସ ଯାତି ନରକଂ ଘୋରମସିପତ୍ରଵନଂ ଵିଭୋ । । ୧୩ ସୂର୍ଯଂ ମନସି ଯଃ କୃତ୍ଵା କୁର୍ଯାଦ୍ଵ୍ଯୋମପ୍ରଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ପ୍ରଦକ୍ଷିଣୀ କୃତାସ୍ତେନ ସର୍ଵେ ଦେଵା ଭଵନ୍ତି ହି । । ୧୪ ପରିତୁଷ୍ଟାଶ୍ଚ ତେ ସର୍ଵେ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ଗତିଂ ଶୁଭାମ୍ । ସର୍ଵେ ଦେଵା ମହାବାହୋ ହ୍ଯଭୀଷ୍ଟଂ ତୁ ପରନ୍ତପ । । ୧୫ ଏକାହାରୋ ନରୋ ଭୂତ୍ଵା ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଯୋଽର୍ଚଯତେ ରଵିମ୍ । ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଵା ମହାବାହୋ ସୂର୍ଯଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି । । ୧୬ ଅହୋରାତ୍ରୋପଵାସୀ ସ ପୂଜଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଭାସ୍କରମ୍ । ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଵାଥ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଵା ସ ଗଚ୍ଛେତ୍ପରମାଂ ଗତିମ୍ । । ୧୭ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷସ୍ଯ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ସୋପଵାସୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ସର୍ଵରକ୍ତୋପହାରେଣ ପୂଜଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଭାସ୍କରମ୍ । । ୧୮ ପଙ୍କଜୈଃ କରଵୀରୈର୍ଵା କୁଙ୍କମୋଦକଚନ୍ଦନୈଃ । ମୋଦକୈଶ୍ଚ ଗଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂର୍ଯଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି । । ୧୯ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷସ୍ଯ ସପ୍ତମ୍ଯାମୁପଵାସରତଃ ସଦା । ସର୍ଵଶୁକ୍ଲୋପହାରେଣ ପୂଜଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଭାସ୍କରମ୍ । । 1.80.୨୦ ଜାତୀମୁଦ୍ଗରକୈଶ୍ଚୈଵ ଶ୍ଵେତୋତ୍ପଲକଦମ୍ବକୈଃ । ପାଯସେନ ୧ତଥା ଦେଵଂ ସଵଜ୍ରେଣାର୍ଚଯେଦ୍ରଵିମ୍ । । ୨୧ ସର୍ଵପାପଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଵିଧୁଃ କାନ୍ତ୍ଯା ନ ସଂଶଯଃ । ହଂସଯୁକ୍ତେନ ଯାନେନ ହଂସଲୋକମଵାପ୍ନୁତେ । । ୨୨ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ ବ୍ରୂହି ମେ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଦେଵ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପମୁତ୍ତମମ୍ । ଉପୋଷ୍ଯ ସପ୍ତମୀଂ ଯେନ ଗମିଷ୍ଯେ ଶରଣଂ ରଵେଃ । । ୨୩ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ଭଵତା ସପ୍ତମୀକଲ୍ପମୁତ୍ତମମ୍ । ଯଥା ସହସ୍ରକିରଣଃ ପୁରା ପୃଷ୍ଟୋଽରୁଣେନ ଵୈ । । ୨୪ କଥିତାଃ ସପ୍ତ ସପ୍ତମ୍ଯୋ ଭାନୁନା ଶ୍ରେଯସେ ନୃଣାମ୍ । ଅରୁଣସ୍ଯ ଗଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୃଚ୍ଛତଃ କାରଣାନ୍ତରେ । । ୨୫ କସ୍ଯଚିତ୍ତ୍ଵଥ କାଲସ୍ଯ ଦେଵଦେଵଂ ଦିଵାକରମ୍ । ଧ୍ଯାନମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତିଷ୍ଠନ୍ତମରୁଣୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । । ୨୬ କିମର୍ଥଂ ଦେଵଦେଵଶ ଧ୍ଯାନମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତିଷ୍ଠସି । ଦିନଂ ନ ଯାତି ଦେଵେଶ କାରଣଂ ମମ କଥ୍ଯତାମ୍ । । ୨୭ କୁରୁ ଚଙ୍କ୍ରମଣଂ ଦେଵ ଵହମାନୋ ଦିଵସ୍ପତେ । ଇତ୍ଯେଵଂ ଭଗଵାନ୍ପୃଷ୍ଟ ଇଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । । ୨୮ ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲ ଯଦର୍ଥଂ ଧ୍ଯାନମାଶ୍ରିତଃ । ଅର୍ଵାଵସୁର୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସ ଚାପୁତ୍ରଃ ଖଗୋତ୍ତମ । । ୨୯ ଆରାଧଯତି ମାଂ ନିତ୍ଯଂ ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପୋପହାରକୈଃ । ପୁତ୍ରକାମଃ ଖଗଶ୍ରେଷ୍ଠ ନ ଚ ଜାନାତ୍ଯଯଂ ଯଥା । । 1.80.୩୦ ପୁତ୍ରଦୋଽହଂ ଭଵେ ଯେନ ଵିଧିନା ପୂଜିତଃ ଖଗ । ଶ୍ରୂଯତାଂ ଚ ଵିଧିଃ ସର୍ଵେ ଯେନ ପ୍ରୀତୋ ଭଵେ ନୃଣାମ୍ । । ୩୧ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପସଂଜ୍ଞୋ ଵୈ ଵିଧୀନାମୁତ୍ତମୋ ଵିଧିଃ । ଯସ୍ତୁ ମାଂ ପୂଜଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରାନ୍ଦଦାମ୍ଯହମ୍ ।। ୩୨ ଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପଂ ଗତ୍ଵା ବ୍ରୂହି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍ । ଯେନାହଂ ବହୁପୁତ୍ରତ୍ଵଂ ଦଦ୍ଯାଂ ତସ୍ଯ ତଥା ଖଗ । । ୩୩ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭାନୋଃ କ୍ଷଣାଦେଵ ଜଗାମ ସ ଖଗୋତ୍ତମଃ । କଥଯାମାସ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଭାନୋର୍ଵଚନମାଦିତଃ । । ୩୪ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଖଗଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ ଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ଚକାର ସପ୍ତମୀକଲ୍ପଂ ଯଥାଖ୍ଯାତଂ ଖଗେନ ତୁ । । ୩୫ ଋଦ୍ଧିଂ ଵୃଦ୍ଧିଂ ତଥାରୋଗ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ପୁଷ୍କଲାନ୍ । ଗତୋଽସୌ ସୂର୍ଯଲୋକଂ ଚ ତେଜସା ତତ୍ସମୋଭଵତ୍ । । ୩୬ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନଂ ନାମାଶୀତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସୁମନ୍ତୁରୁ କହିଲେ — ଏପରି ଦିବ୍ୟ କଥା ଶୁଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମହିମା ଜାଣି, ସାମ୍ବ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦଙ୍କୁ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସାମ୍ବ କହିଲେ — ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜାର ଫଳ କଣ, ଦାନର ଫଳ କଣ, ନମସ୍କାର କଲେ କଣ ଫଳ ମିଳେ, ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ କରିଲେ କଣ ଫଳ ମିଳେ? ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭାସ୍କରଙ୍କ ପୂଜାର ଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ପୂଜା କରୁଥିବା ପରି ପୂଜା କରିପାରିବି। ନାରଦ କହିଲେ — ଏହି ପ୍ରସ୍ନ ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦିଣ୍ଡିର ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ଏହି କଥା ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶୁଣ। ଦିଣ୍ଡିର ଦେବତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ସୁଖରେ ବସିଥିବା ପିତାମହଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ — ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜାର ଫଳ, ଦାନର ଫଳ, ନମସ୍କାରର ଫଳ, ତୃଣପୁଷ୍ପ ତିନି ପ୍ରକାରର ଗୀତ-ବାଦ୍ୟର ଫଳ କହ। ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ଶୁଣିଲେ କଣ ଫଳ ମିଳେ, ଦେବଦେବଙ୍କ ପୂଜା ପୂର୍ବରୁ କଣ ଫଳ ମିଳେ, ମାନ୍ଦିରର ମାର୍ଜନ ଓ ଲେପନ କଲେ କଣ ଫଳ ମିଳେ, ଭାସ୍କରଙ୍କ ପୂଜାର ଫଳ କହ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ଷଷ୍ଠୀ ଉପବାସ, ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶିର ଭୂମିରେ ନମାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ମନୁଷ୍ୟର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଭକ୍ତିଭାବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପର ଭୂମିର ଫଳ ମିଳେ। ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକକୁ ଯାଇପାରିବେ, ଏଠାରେ ରୋଗ ଦୂର ହୁଏ। ଉପାନହ ପିନ୍ଧି ନାହିଁ କରିଲେ, ନରକକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ। ଉପାନହ ପିନ୍ଧି ମନ୍ଦିରକୁ ଚଢ଼ିଲେ, ଘୋର ନରକ ଆସିପତ୍ରବନକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ। ମନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଆକାଶରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଶୁଭ ଗତି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏକ ଦିନ ଖାଇ ଷଷ୍ଠୀ କିମ୍ବା ସପ୍ତମୀରେ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ପାରିବେ। ଏକ ଦିନ ଉପବାସ କରି ସପ୍ତମୀ କିମ୍ବା ଷଷ୍ଠୀରେ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ପରମ ଗତି ମିଳେ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ସପ୍ତମୀରେ ଉପବାସ କରି, ସମସ୍ତ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ପଙ୍କଜ, କରବୀର, କୁଙ୍କୁମ, ଚନ୍ଦନ, ମୋଦକ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ପାରିବେ। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ସପ୍ତମୀରେ ଉପବାସ କରି, ସମସ୍ତ ଶ୍ୱେତ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ, ଜାତୀ, ମୁଦ୍ଗର, ଶ୍ୱେତ ଉତ୍ପଳ, କଦମ୍ବ, ପାୟସ ଦ୍ୱାରା ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ହଂସ ଯାନରେ ହଂସ ଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ପାରିବେ। ଦିଣ୍ଡିର କହିଲେ — ଦେବ, ସପ୍ତମୀର ଉତ୍ତମ ବିଧି ବିସ୍ତାରରେ କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇପାରିବି। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ତୁମେ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ସପ୍ତମୀର ଉତ୍ତମ ବିଧି କହିବି। ଯେପରି ଅରୁଣ ପୂର୍ବେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସପ୍ତ ସପ୍ତମୀର ବିଧି କହିଥିଲେ। ଏକ ସମୟରେ ଦେବଦେବ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ, ଅରୁଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ — ଦେବଦେବ, ଧ୍ୟାନ କରି କାହିଁକି ବସିଛ? ଦିନ ଯାଉନାହିଁ, କାରଣ କହ। ଦେବ, ଚାଲିବା ଆରମ୍ଭ କର, ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ — ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଧ୍ୟାନ କାହିଁକି କରୁଛି, ଏକ ଅପୁତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋତେ ନିତ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଓ ପୁଷ୍ପ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରୁଛି, ପୁତ୍ର ଚାହିଁଛି, କିନ୍ତୁ ବିଧି ଜାଣିନାହିଁ। ଏହି ବିଧି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ, ମୁଁ ପୁତ୍ର ଦେଇପାରିବି। ସପ୍ତମୀକଳ୍ପ ନାମକ ବିଧି ଉତ୍ତମ। ଯେ ମୋତେ ନିତ୍ୟ ପୂଜା କରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଦେଇଥାଏ। ଏହି ବିଧି ଗ୍ରହଣ କର, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମଙ୍କୁ କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବହୁପୁତ୍ର ଦେଇପାରିବି। ଖଗଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କଥା ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ବିଧି ଶୁଣି, ଖଗଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ସପ୍ତମୀକଳ୍ପ କଲେ। ଏହି ବିଧି ଦ୍ୱାରା ଆରୋଗ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧି, ପୁତ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ମିଳିଲା, ତାଙ୍କ ତେଜ ଭାସ୍କର ସମାନ ହେଲା।
ଵିଜଯାସପ୍ତମୀଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଜଯା ଚ ଵିଜଯା ଚୈଵ ଜଯନ୍ତୀ ଚାପରାଜିତା । ମହାଜଵା ଚ ନନ୍ଦା ଚ ଭଦ୍ରା ଚାନ୍ଯା ପ୍ରକୀର୍ତିତା । । ୧ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷସ୍ଯ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ସୂର୍ଯଵାରୋ ଭଵେଦ୍ଯଦି । ସପ୍ତମୀ ଵିଜଯା ନାମ ତତ୍ର ଦତ୍ତଂ ମହାଫଲମ୍ । । ୨ ସ୍ନାନଂ ଦାନ ତଥା ହୋମଂ ଉପଵାସସ୍ତଥୈଵ ଚ। ସର୍ଵଂ ଵିଜଯସପ୍ତମ୍ଯାଂ ମହାପାତକନାଶନମ୍ । । ୩ ପଞ୍ଚମ୍ଯାମେକଭକ୍ତଂ ସ୍ଯାତ୍ପଷ୍ଠ୍ଯାଂ ନକ୍ତଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ଉପଵାସସ୍ତୁ ସପ୍ତମ୍ଯାମଷ୍ଟମ୍ଯାଂ ପାରଣଂ ଭଵେତ୍ । । ୪ କେଚିଦ୍ଦେଵମୁଶନ୍ତ୍ଯେଵ ନେତି ଚାନ୍ଯେ ଗଣାଧିପ । ଅଭିପ୍ରେତସ୍ତୁ ମେ ୧ ଷଷ୍ଠ୍ଯାମୁପଵାସୋ ଗଣୋତ୍ତମ । । ୫ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାମେକଭକ୍ତଂ ତୁ ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ନକ୍ତମାଦିଶେତ୍ । ଉପଵାସସ୍ତୁ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ସ୍ଯାତ୍ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ପାରଣଂ ଭଵେତ୍ । ୧୬ ଉପଵାସପରଃ ଷଷ୍ଠ୍ଯାମବ୍ଦେଶଂ ପୂଜଯେଦ୍ବୁଧଃ । ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପୋପହାରୈଶ୍ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତଃ । । ୭ ପ୍ରକଲ୍ପ୍ଯ ପୂଜାଂ ଭୂମୌ ତୁ ଦେଵସ୍ଯ ପୁରତଃ ସ୍ଵପେତ୍ । ଜପମାନସ୍ତୁ୨ ଗାଯତ୍ରୀଂ ସୌରସୂକ୍ତମଥାପି ଵା । । ୮ ଅକ୍ଷରଂ ଵା ମହାଶ୍ଵେତଂ ଷଡକ୍ଷରମଥାପି ଵା । ଵିବୁଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵଥ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ କୃତ୍ଵା ସ୍ନାନଂ ଗଣାଧିପ । । ୯ ଗ୍ରହେଶଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ତୁ ହୋମଂ କୃତ୍ଵା ଵିଧାନତଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭୋଜଯେଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଶକ୍ତ୍ଯା ଚ ଗଣନାଯକ । । 1.81.୧ ୦ ଶାଲ୍ଯୋଦନମପୂପାଶ୍ଚ ଖଣ୍ଡଵେଷ୍ଟାଂଶ୍ଚ ଶକ୍ତିତଃ । ସଘୃତଂ ପାଯସଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତଥା ଵିପ୍ରେଷୁ ଶକ୍ତିତଃ । । ୧୧ ଦତ୍ତ୍ଵା ଚ ଦକ୍ଷିଣା ଭକ୍ତ୍ଯା ୧ ତତୋ ଵିପ୍ରାନ୍ଵିସର୍ଜଯେତ୍ । ଇତ୍ଯେଷା କଥିତା ଦେଵ ପୁଣ୍ଯା ଵିଜଯସପ୍ତମୀ । ୧୨ ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ନରୋ ଗଚ୍ଛେତ୍ପଦଂ ଵୈରୋଚନଂ ପରମ୍ । କରଵୀରାଣି ରକ୍ତାନି କୁଙ୍କୁମଂ ଚ ଵିଲେପନମ୍ । । ୧୩ ଵିଜଯଂ ଧୂପମସ୍ଯାଂ ତୁ ଭାନୋସ୍ତୁଷ୍ଟିକରାଣି ଵୈ । ଏଷା ପୁଣ୍ଯା ପାପହରା ମହାପାତକନାଶିନୀ । । ୧୪ ଅତ୍ର ଦତ୍ତଂ ହୁତଂ ଚାପି କ୍ଷୀଯତେ ନ ଗଣାଧିପ । ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ତଥା ହୋମଃ ପିତୃଦେଵାଭିପୂଜନମ୍ । । ୧୫ ସର୍ଵଂ ଵିଜଯସପ୍ତମ୍ଯାଂ ମହାପାତକନାଶନମ୍ । ଆଦିତ୍ଯଵାରେଣ ଯୁତା ସ୍ମୃତା ଵିଜଯସପ୍ତମୀ ।୧୬ ଇତ୍ଯେଷା କଥିତା ଵୀର ସର୍ଵକାମପ୍ରଦାଯିନୀ । ଧନ୍ଯଂ ଯଶସ୍ଯମାଯୁଷ୍ଯଂ କୀର୍ତିତଂ ଶ୍ରଵଣଂ ତଥା । । ୧୭ ସ୍ମରଣଂ ତୁ ତଥାସ୍ଯାଂ ତୁ ପୁଣ୍ଯଦଂ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ । । ୧୮ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଵିଜଯସପ୍ତମୀଵର୍ଣନଂ ନାମୈକାଶୀତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ଜୟା, ବିଜୟା, ଜୟନ୍ତୀ, ଅପରାଜିତା, ମହାଜବା, ନନ୍ଦା, ଭଦ୍ରା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଛନ୍ତି। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ସପ୍ତମୀ ଦିନ ଯଦି ରବିବାର ପଡ଼େ, ସେହି ସପ୍ତମୀକୁ 'ବିଜୟା' ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ଏହି ଦିନରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟୀ। ଏହି ଦିନରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ହୋମ, ଉପବାସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ, ସମସ୍ତ ମହାପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ପଞ୍ଚମୀରେ ଏକବେଳା ଖାଇବା, ଷଷ୍ଠୀରେ ନକ୍ତ (ରାତିରେ ଖାଇବା), ସପ୍ତମୀରେ ଉପବାସ କରିବା ଓ ଅଷ୍ଟମୀରେ ପାରଣ କରିବା ନିୟମ। କିଛି ଲୋକ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ମୋର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଷଷ୍ଠୀରେ ଉପବାସ ହେବା ଉଚିତ। ଚତୁର୍ଥୀରେ ଏକବେଳା, ପଞ୍ଚମୀରେ ନକ୍ତ, ଷଷ୍ଠୀରେ ଉପବାସ, ସପ୍ତମୀରେ ପାରଣ କରିବା ନିୟମ। ଷଷ୍ଠୀରେ ଉପବାସ କରିବା ସମୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପହାର ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଭୂମିରେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଖରେ ପୂଜା କରି ଶୁଇବା ଓ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ସୂର୍ୟ ସୂକ୍ତ ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ମହାଶ୍ୱେତା କିମ୍ବା ଷଡ଼କ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ସପ୍ତମୀ ଦିନ ଉଠି ସ୍ନାନ କରି, ଗ୍ରହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ବିଧିମତ ହୋମ କରି, ଭକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇବା ଉଚିତ। ଶାଳି ଭାତ, ଆପୂପ, ଖଣ୍ଡଭେଷ୍ଟା, ଘୀ ଦିଆ ପାୟସ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇବା ଉଚିତ। ଦାନ ଦେଇ ଭକ୍ତି ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଭାବରେ ବିଜୟା ସପ୍ତମୀର ପୁଣ୍ୟ କଥା କହିଲି। ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବିରୋଚନଙ୍କ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ରକ୍ତ କରବୀର ଫୁଲ, କୁଙ୍କୁମ ଲେପନ, ଧୂପ ଦେଇ ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ବ୍ରତ ପାପ ନଶ୍ଟ କରେ, ମହାପାପ ଦୂର କରେ। ଏଠାରେ ଦାନ, ହୋମ କିଛି ନଶ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ସ୍ନାନ, ଦାନ, ହୋମ, ପିତୃଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ସମସ୍ତ ମହାପାପ ଦୂର କରେ। ଆଦିତ୍ୟବାର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଏହି ସପ୍ତମୀ 'ବିଜୟା ସପ୍ତମୀ' ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ବ୍ରତ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ଶ୍ରବଣ କରିଲେ ଧନ୍ୟ, ଯଶସ୍ବୀ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ମରଣ କରିଲେ ତିନିପୁର ନାଶକ ଶିବ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ନନ୍ଦଵର୍ଣନମ୍ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ ଯେ ତ୍ଵାଦିତ୍ଯଦିନେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ପୂଜଯନ୍ତି ଦିଵାକରମ୍ । ସ୍ନାନଦାନାଦିକଂ ତେଷାଂ କିଂ ଫଲଂ ସ୍ଯାଦ୍ବ୍ରଵୀତୁ ମେ।।୧ ପୁଣ୍ଯା ସା ସପ୍ତମୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ଯୁକ୍ତା ତେନ ପିତାମହ । ଵିଜଯେତି ତଥା ନାମ ଵର୍ଣ୍ଯତାମସ୍ଯ ୧ ପୁଣ୍ଯତା । । ୨ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଯେ ତ୍ଵାଦିତ୍ଯଦିନେ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧଂ୨ କୁର୍ଵନ୍ତି ମାନଵାଃ । ସପ୍ତଜନ୍ମସୁ ତେ ଜାତାଃ ସମ୍ଭଵନ୍ତି ଵିରୋଗିଣଃ । । ୩ ନକ୍ତଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ଯେ ତତ୍ର ମାନଵାଃ ସ୍ଥୈର୍ଯମାଶ୍ରିତାଃ । ଜପମାନା ପରଂ ଜାପ୍ଯମାଦିତ୍ଯହଦଯଂ ପରମ୍ । ।୪ ଆରୋଗ୍ଯମିହ ଵୈ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୂର୍ଯଲୋକଂ ଵ୍ରଜନ୍ତି ତେ । ଉପଵାସଂ ଚ ଯେ କୁର୍ଯୁରାଦିତ୍ଯସ୍ଯ ଦିନେ ସଦା । । ୫ ଜପନ୍ତି ଚ ମହାଶ୍ଵେତାଂ ତେ ଲଭନ୍ତେ ଯଥେପ୍ସିତମ୍ । ଅହୋରାତ୍ରେଣ ନକ୍ତେନ ତ୍ରିରାତ୍ରନିଯମେନ ଵା । । ୬ ଜପମାନୋ ମହାଶ୍ଵେତାମୀପ୍ସିତଂ ଲଭତେ ଫଲମ୍ । ଵିଶେଷତଃ ସୂର୍ଯଦିନେ ଜପମାନୋ ଗଣାଧିପ । । ୭ ଷଡକ୍ଷରଂ୩ ତଥା ଶ୍ଵେତାଂ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଵୈରୋଚନଂ ପଦମ୍ । ଦ୍ଵାଦଶେହ ସ୍ମୃତା ଵାରା ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । । ୮ ନନ୍ଦୋ ଭଦ୍ରସ୍ତଥା ସୌମ୍ଯଃ କାମଦଃ ପୁତ୍ରଦସ୍ତଥା । ଜଯୋ ଜଯନ୍ତୋ ଵିଜଯ ଆଦିତ୍ଯାଭିମୁଖ ସ୍ଥିତଃ । । ୯ ହୃଦଯୋ ରୋଗହା ଚୈଵ ମହାଶ୍ଵେତପ୍ରିଯୋଽପରଃ । ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷସ୍ଯ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ତୁ ମାଘେ ମାସି ଗଣାଧିପ । । 1.82.୧୦ ଯଃ୪ କୁର୍ଯାତ୍ସ ଭଵେଦ୍ଭୂପଃ ସର୍ଵପାପଭଯାପହଃ । ଅତ୍ର ନକ୍ତଂ ସ୍ମୃତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଘୃତେନ ସ୍ନପନଂ ରଵେଃ । । ୧୧ ଅଗସ୍ତ୍ଯକୁସୁମାନୀହ ଭାନୋସ୍ତୁଷ୍ଟିକରାଣି ତୁ । ଵିଲେପନଂ ସୁଗନ୍ଧସ୍ତୁ ଶ୍ଵେତଚନ୍ଦନମୁତ୍ତମମ୍ । । ୧୨ ଧୂପସ୍ତୁ ଗୁଗ୍ଗୁଲଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ପୂପମେଵ ହି । ଦତ୍ତ୍ଵା ପୂପଂ ତୁ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ତତୋ ଭୁଞ୍ଜୀତ ଵାଗ୍ଯତଃ । । ୧୩ ନକ୍ଷତ୍ରଦର୍ଶନାନ୍ନକ୍ତଂ କେଚିଦିଚ୍ଛନ୍ତି ମାନଦ
ଦିଣ୍ଡିର କହିଲେ — ଯେମାନେ ଆଦିତ୍ୟ ଦିନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସ୍ନାନ, ଦାନ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ କଣ ଫଳ ମିଳେ, ମୋତେ କହ। ସେ ସପ୍ତମୀ ପବିତ୍ର ଦିନ, ଯାହାକୁ 'ବିଜୟ' ନାମରେ ଓଡ଼ିଆରେ ଜଣାଯାଏ, ଏହାର ପୁଣ୍ୟତା ବିସ୍ତାରରେ କହ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ଯେମାନେ ଆଦିତ୍ୟ ଦିନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସପ୍ତ ଜନ୍ମରେ ରୋଗ ନଥିବା ଶରୀର ପାଇଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଉପବାସ କରି, ଅଦିତ୍ୟ ହୃଦୟ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ, ଆରୋଗ୍ୟ ମିଳେ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ପାରିବେ। ଉପବାସ କରି ମହାଶ୍ୱେତ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ, ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ମିଳେ। ଦିନ ଓ ରାତି ଉପବାସ କିମ୍ବା ତିନି ଦିନ ଉପବାସ କଲେ, ମହାଶ୍ୱେତ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ, ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ମିଳେ। ବିଶେଷ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନରେ ମହାଶ୍ୱେତ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ, ଷଡ଼କ୍ଷର ଶ୍ୱେତ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି, ବିରୋଚନ ପଦ ପାଇପାରିବେ। ଏହି ଦିନ ଦ୍ୱାଦଶ ବାର ଆଦିତ୍ୟଙ୍କର ପୂଜା କରିବାକୁ ଉଚିତ। ନନ୍ଦ, ଭଦ୍ର, ସୌମ୍ୟ, କାମଦ, ପୁତ୍ରଦ, ଜୟ, ଜୟନ୍ତ, ବିଜୟ, ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା, ହୃଦୟ, ରୋଗହା, ମହାଶ୍ୱେତପ୍ରିୟ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଷଷ୍ଠୀ ମାଘ ମାସରେ ଗଣାଧିପ — ଏହି ଦିନରେ ପୂଜା କଲେ, ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ଭୟ ଦୂର ହୁଏ। ଏଠାରେ ଉପବାସ ପୁଣ୍ୟ, ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଅଗସ୍ତି ଫୁଲ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ଶ୍ୱେତ ଚନ୍ଦନ ଉତ୍ତମ ଗନ୍ଧ, ଗୁଗୁଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧୂପ, ନୈବେଦ୍ୟ ପୂପ ହେଉଛି। ପୂପ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇ, ପରେ ନିଜେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।
୧୬ ଭୌମେ ଦିଵ୍ଯେଽଥ ଵା ଦେଯଂ ନ୍ଯସେଦ୍ଵା ପୁରତୋ ରଵେଃ । ଦାତଵ୍ଯୋ ମନ୍ତ୍ରତଶ୍ଚାଯଂ ମଣ୍ଡକୋ୩ ଗ୍ରାହ୍ଯ ଏଵ ହି । । ୧୭ ଭୂତ୍ଵାଦିତ୍ଯେନ ଵୈ ଭକ୍ତ୍ଯା ଆଦିତ୍ଯଂ ତୁ ନମସ୍ଯ ଚ । ଆଦିତ୍ଯତେଜସୋତ୍ପନ୍ନଂ ରାଜ୍ଞୀକରଵିନିର୍ମିତମ୍ । । ଶ୍ରେଯସେ ମମ ଵିପ୍ର ତ୍ଵଂ ପ୍ରତୀଚ୍ଛାପୂପମୁତ୍ତମମ୍ । । ୧୮ କାମଦଂ ସୁଖଦଂ ଧର୍ମ୍ଯଂ ଧନଦଂ ପୁତ୍ରଦଂ ତଥା । ସଦାସ୍ତୁ ତେ ପ୍ରତୀଚ୍ଛାମି ମଣ୍ଡକଂ ଭାସ୍କରପ୍ରିପମ୍ । । ୧୯ ଏତୌ ଚୈଵ ମହାମନ୍ତ୍ରୌ ଦାନାଦାନେ ରଵିପ୍ରିଯୌ । ଅପୂପସ୍ଯ ଗଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରେଯସେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । 1.82.୨୦ ଏଷ ନନ୍ଦଵିଧିଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ନରାଣାଂ ଶ୍ରେଯସେ ଵିଭୋ । ଅନେନ ଵିଧିନା ଯସ୍ତୁ ନରଃ୪ ପୂଜଯତେ ରଵିମ୍ । । ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ସୂର୍ଯଲୋକେ ମହୀଯତେ । । ୨୧ ନ ଦରିଦ୍ରଂ ନ ରୋଗଶ୍ଚ କୁଲେ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଯୋଽନେନ ପୂଜଯେଦ୍ଭାନୁଂ ନ କ୍ଷଯଃ ସନ୍ତତେସ୍ତଥା । । ୨୨ ସୂର୍ଯଲୋକାଚ୍ଚ୍ଯୁତଶ୍ଚାସୌ ରାଜା ଭଵତି ଭୂତଲେ । ବହୁରତ୍ନସମାଯୁକ୍ତ୬ ସ୍ତେଜସା ଦ୍ଵିଜସନ୍ନିଭଃ
ଭୂମିରେ, ଦିବ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ଦିନରେ, କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେବା ଉଚିତ। ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମଣ୍ଡକ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଆଦିତ୍ୟ ଦିନରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଆଦିତ୍ୟ ତେଜ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ରାଜନୀକର ପୂପ ଦେବା ଉଚିତ। ମୋ ପାଇଁ, ଏହି ପୂପ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା କାମଦ, ସୁଖଦ, ଧାର୍ମିକ, ଧନଦ, ପୁତ୍ରଦ ହେଉଛି। ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରିୟ ମଣ୍ଡକ ଗ୍ରହଣ କରୁଛି। ଏହି ଦୁଇ ମହାମନ୍ତ୍ର ଦାନ ଓ ଗ୍ରହଣରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ଅପୂପ ଗଣାଧିପ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମିଳେ, କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ନନ୍ଦା ବିଧି ନରମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ବିଧି ଦ୍ୱାରା ଯେ ନର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ତାଙ୍କ ଗୋତ୍ରରେ ଦରିଦ୍ର ଓ ରୋଗ ନଥାଏ, ସନ୍ତାନର କ୍ଷୟ ନଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକରୁ ଚ୍ୟୁତ ହେଲେ, ଭୂମିରେ ରାଜା ହୁଏ, ବହୁ ରତ୍ନ ଓ ତେଜରେ ଦ୍ୱିଜ ସମାନ ହୁଏ।
ଭଦ୍ରଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ମାସି ଭାଦ୍ରପଦେ ଵୀର ଶୁକ୍ତେ ପକ୍ଷେ ତୁ ଯୋ ଭଵେତ୍ । ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଗଣକୁଲଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ ଭଦ୍ରଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । । ୧ ତତ୍ର ନକ୍ତଂ ତୁ ଯଃ କୁର୍ଯାଦୁପଵାସମଥାପି ଵା । ହଂସଯାନସମାରୂଢୋ ଯାତି ହଂସସଲୋକତାମ୍ । । ୨ ମାଲତୀକୁସୁମାନୀହ ତଥା ଶ୍ଵେତଂ ଚ ଚନ୍ଦନମ୍ । ଵିଜଯଂ ଚ ତଥା ଧୂପଂ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ପାଯସଂ ପରମ୍ । । ୩ ପୂଜାଯାଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯେହ କୁର୍ଯାତ୍ତ୍ରିପୁରସୂଦନମ୍ । ଇତ୍ଥଂ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଦେଵେଶଂ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଚ ଦିନାଧିପମ୍ । ୪ ଦତ୍ତ୍ଵା ତୁ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଶକ୍ତ୍ଯା ତତୋ ଭୁଞ୍ଜୀତ ଵାଗ୍ଯତଃ । ପାଯସଂ ଗଣଶାର୍ଦୂଲ ସଗୁଡଂ ସର୍ପିଷା ସହ । ୫ ଯ ଏଵଂ ପୂଜଯେଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ମାନଵସ୍ତିମିରାପହମ୍ । ସର୍ଵକାମାନଵାପ୍ନୋତି ପୁତ୍ରଦାରଧନାଦିକାନ୍ । । ୬ ଵିମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ଵ୍ରଜଦ୍ଭାନୁସଲୋକତାମ୍ । ଏଷ ଭଦ୍ରା ଵିଧିଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମଯା ଯସ୍ତେ ଗଣାଧିପ ।।୭ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ଚ ଯତ୍ପାପାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ମାନଵୋ ଭୁଵି । । ୮ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣ୍ଯାଦିତ୍ଯଵାରକଲ୍ପେ ଭଦ୍ରଵିଧିଵର୍ଣନଂ ନାମ ତ୍ର୍ଯଶୀତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଶୁକ୍ଲ ପକ୍ଷର ଷଷ୍ଠୀ ଦିନକୁ 'ଭଦ୍ର' ବୋଲି ଗଣମାନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଣଙ୍କୁ ଗଣାଯାଏ। ଏହି ଦିନ ଯେଉଁଠି ରାତିରେ ଉପବାସ କରିବେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଉପବାସ କରିବେ, ସେ ହଂସ ଯାନ ଉପରେ ଚଢି ହଂସ ଲୋକକୁ ପାଇବେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜା ପାଇଁ ମାଲତୀ ଫୁଲ, ଧଳା ଚନ୍ଦନ, ବିଜୟ ଧୂପ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାୟସ ନେଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ। ଦିନର ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂଜନ କରି, ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ପରେ ଚୁପଚାପ ଗୁଡ଼ ଓ ଘୀ ସହିତ ପାୟସ ଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦିନ ଭକ୍ତି ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ମାନବ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରି, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା—ପୁଅ, ଜୀବନ ସାଥୀ, ଧନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକକୁ ପାଇବେ। ଏହି ଭଦ୍ର ବିଧିକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛି, ଗଣାଧିପତି; ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ଶୁଣିବେ ଓ କରିବେ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭିବେ।
ସୌମ୍ଯଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ନକ୍ଷତ୍ରଂ ରୋହିଣୀ ଵୀର ଯଦା ଵାରେଽସ୍ଯ ଵୈ ଭଵେତ୍ । ଯାତ୍ଯସୌ ସୌମ୍ଯତାଂ ଵୀର୧ ସ ସୌମ୍ଯଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । । ୧ ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପୋ ହୋମଃ ପିତୃଦେଵାଦିତର୍ପଣମ୍ । ଅକ୍ଷଯଂ ସ୍ଯାନ୍ନ ସନ୍ଦେହସ୍ତ୍ଵତ୍ର ଵାରେ ମହାତ୍ମନଃ । । ୨ ନକ୍ତଂ ସମାଶ୍ରିତୋ ଯୋଽତ୍ର ପୂଜଯେଦ୍ଭାସ୍କରଂ ନରଃ । ଯାତି ଲୋକଂ ସ ଦେଵସ୍ଯ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ । । ୩ ରକ୍ତୋତ୍ପଲାନି ଵୈ ତତ୍ର ତଥା ରକ୍ତଂ ଚ ଚନ୍ଦନମ୍ । ସୁଗନ୍ଧଶ୍ଚାପି ଧୂପସ୍ତୁ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ପାଯସଂ ତଥା । । ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ଚ ଦାତଵ୍ଯଂ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଚାତ୍ମନା ତଥା । । ୪ ଯ ଏଵଂ ପୂଜଯେତ୍ସୌମ୍ଯେ ଚିତ୍ରଭାନୁଂ ଗଵାମ୍ପତିମ୍ । ସ ଵିମୁକ୍ତସ୍ତୁ ପାପେଭ୍ଯସ୍ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୀଂ କାନ୍ତିମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୫ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଆଦିତ୍ଯଵାରକଲ୍ପେ ସୌମ୍ଯଵିଧିଵର୍ଣନଂ ନାମ ଚତୁରଶୀତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ର ଏହି ଦିନରେ ପଡ଼େ, ସେ ଦିନକୁ 'ସୌମ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦିନ ଯଦି କୌଣସି ମହାତ୍ମା ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ପିତୃଦେବତାଙ୍କ ତର୍ପଣ କରିଥିବେ, ସେ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ରାତିରେ ଉପବାସ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବେ, ସେ ଦେବତାଙ୍କ ଲୋକକୁ ପାଇବେ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଲାଲ ପଦ୍ମ, ଲାଲ ଚନ୍ଦନ, ସୁଗନ୍ଧି ଧୂପ, ଏବଂ ପାୟସ ନେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ପ୍ରସ୍ତୁତି ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଓ ନିଜେ ଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ସୌମ୍ୟ ଦିନରେ ଚିତ୍ରଭାନୁ, ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭି ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରୀଙ୍କ ରୂପକୁ ପାଇବେ।
୨ ରକ୍ତଚନ୍ଦନମିଶ୍ରାଣି କରଵୀରାଣି ସୁଵ୍ରତ । ଧୂପଂ ଘୃତାହୁତିଂ ଵୀର ଭାସ୍କରସ୍ଯ ପ୍ରଯୋଜଯେତ୍ । । ୩ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଚାପି କୃଶରଂ ସୁଗନ୍ଧଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣମେଵ ଚ । କୃତ୍ଵୋପଵାସମଥ ଵା ନକ୍ତଂ ତ୍ରିପୁରସୂଦନ । । ୪ ଇତ୍ଥଂ ପ୍ରପୂଜିତୋ ହ୍ଯତ୍ର ଭାସ୍କରୋ ଲୋକଭାସ୍କରଃ । କାମାନ୍ଦଦାତି ସର୍ଵାନ୍ଵୈ ଅତୋଯଂ କାମଦଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୫ ସ ପୁତ୍ର ପୁତ୍ରକାମସ୍ଯ ଧନକାମସ୍ଯ ଵା ଧନମ୍ । ଵିଦ୍ଯାର୍ଥିନେ ଶୁଭାଂ ଵିଦ୍ଯାମାରୋଗ୍ଯଂ ରୋଗିଣେ ଵିଭୋ । । ୬ ଅନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଵିଵିଧାନ୍କାମାନ୍ମନ୍ତ୍ରୈଃ ସମ୍ପୂଜିତୋ ରଵିଃ । ଦଦାତି ଗଣଶାର୍ଦୂଲ ଅତୋଯଂ କାମଦଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୭ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଯୋ ମଣ୍ଡକଂ ଚାତ୍ର ଗୋପତେର୍ଗୋତ୍ରଭୂଷଣଃ । ଗୋତ୍ରାରିତେଜସା୩ ତୁଲ୍ଯୋ ଗୋପତେର୍ଗୋପୁରଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୮ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଆଦିତ୍ଯଵାରକଲ୍ପେ କାମଦଵିଧିଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଞ୍ଚାଶୀତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ହେ ଶୁଭବ୍ରତ, ରକ୍ତ ଚନ୍ଦନ ଓ କରବୀର ଫୁଲ ଦେଇ, ଧୂପ ଓ ଘୃତ ଆହୁତି ସହିତ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ନୈବେଦ୍ୟ ଭାବେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ରସ ଥିବା ଖିଚଡି ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଉପବାସ କିମ୍ବା ରାତିରେ ଖାଇବା ମଧ୍ୟ କରିପାରିବେ, ହେ ତ୍ରିପୁରାସୁଦନ। ଏପରି ଭାବେ ପୂଜିତ ହେଲେ, ଲୋକମଧ୍ୟରେ ଆଲୋକ ଦେଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଏହିଦିନକୁ ଏହିପରି କାମଦା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୁଅ ଚାହାଁଥିବାକୁ ପୁଅ, ଧନ ଚାହାଁଥିବାକୁ ଧନ, ପଢ଼ୁଥିବାକୁ ଶୁଭ ଜ୍ଞାନ ଓ ରୋଗୀକୁ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ପୂଜିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଇଚ୍ଛା ମଧ୍ୟ ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଏହିଦିନକୁ କାମଦା ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ମଣ୍ଡକ ଦାନ କରେ, ସେ ଗୋପଙ୍କ ଗୋତ୍ରର ଶୋଭା ହୋଇ, ଗୋପଙ୍କ ପ୍ରଭା ଭଳି ହେବେ ଓ ତାଙ୍କର ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବେ।
ଜଯଵାରତିଥିଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ପଞ୍ଚତାରଂ ଭଵେଦ୍ଯତ୍ର ନକ୍ଷତ୍ରଂ ତେ ଵୃଷଧ୍ଵଜ । ଵାରେ ତୁ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ସ ଵାରଃ ପୁତ୍ରଦଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୧ ଉପଵାସୋ ଭଵେତ୍ତତ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କାର୍ଯଂ ତଥା ଭଵେତ୍ । ପ୍ରାଶନଂ ଚାପି ପିଣ୍ଡସ୍ଯ ମଧ୍ଯମସ୍ଯ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । । ୨ ସୋପଵାସସ୍ତୁ ଯୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ପୂଜଯେଦତ୍ର ଗୋପତିମ୍ । ଧୂପମାଲ୍ଯୋପହାରୈସ୍ତୁ ଦିଵ୍ଯଗନ୍ଧସମନ୍ଵିତୈଃ । । ୩ ଏଵଂ ପୂଜ୍ଯ ଵିଵସ୍ଵନ୍ତଂ ତସ୍ଯୈଵ ପୁରତୋ ନିଶି । ଭୂମୌ ସ୍ଵପିତି ଵୈ ଵୀର ଜପଞ୍ଛ୍ଵେତାଂ ମହାମତେ । । ୪ ପ୍ରାତରୁତ୍ଥାଯ ଚ ସ୍ନାନଂ କୃତ୍ଵା ଦତ୍ତ୍ଵାର୍ଘ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ । ରକ୍ତଚନ୍ଦନସମ୍ମିଶ୍ରୈଃ କରଵୀରୈର୍ଗଣାଧିପ । । ୫ ପ୍ରପୂଜ୍ଯ ଗ୍ରହଭୂତେଶମଂଶୁମନ୍ତଂ ତ୍ରିଲୋଚନ । ଵୀରଂ ୧ ଚ ପୂଜଯିତ୍ଵା ତୁ ତତଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ । । ୬ ପଞ୍ଚଭିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଦେଵ ଦିଵ୍ଯୈଭୋମୈଶ୍ଚ୨ ସୁଵ୍ରତ । ମଗସଂଜ୍ଞୌ୩ ତତ୍ର ଦିଵ୍ଯୌ ବ୍ରାହ୍ମଣୌ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍ । । ୭ ତ୍ରୀନତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭୀମାନ୍ପ୍ରକଲ୍ପ୍ଯାନ୍ଧକସୂଦନ । କୁର୍ଯାଦେଵଂ ତତଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପାର୍ଵଣଂ ଭାସ୍କରପ୍ରିଯମ୍ । । ୮ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ତ୍ଵଥ ସମାପ୍ତେ ତୁ ଦଦ୍ଯାତ୍ପିଣ୍ଡଂ ତୁ ମଧ୍ଯମମ୍ । ପୁରତୋ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ସ୍ଥିତ୍ଵା ମନ୍ତ୍ରେଣ ସୁଵ୍ରତ । । ୯ ସ ଏଷ ପିଣ୍ଡୋ ଦେଵେଶ ଯୋଽଭୀଷ୍ଟସ୍ତଵ ସର୍ଵଦା । ଅଶ୍ନାମି ପଶ୍ଯତେ ତୁଭ୍ଯଂ ତେନ ମେ ସନ୍ତତିର୍ଭଵେତ୍ । । 1.86.୧୦ ପ୍ରସାଦାତ୍ତଵ ଦେଵେଶ ଇତି ମେ ଭାଵିତଂ ମନଃ । ଇତ୍ଥଂ ସମ୍ପୂଜିତୋ ହ୍ଯତ୍ର ଭାସ୍କରଃ ପୁତ୍ରଦୋ ଭଵେତ୍ । । ୧୧ ଅତୋଽଯଂ ପୁତ୍ରଦୋ ଵାରୋ ଦେଵସ୍ଯ ପରିକୀର୍ତିତଃ । ଏଵମତ୍ର ସଦା ଯସ୍ତୁ ଭାସ୍କରଂ ପୂଜଯେନ୍ନରଃ । । ୧୨ ଉପଵାସପରଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ସ ପୁତ୍ରଂ ଲଭତେ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଧନଂ ଧାନ୍ଯଂ ହିରଣ୍ଯଂ ଚ ଆରୋଗ୍ଯଂ ସୁଖଦଂ ତଥା । । ସୂର୍ଯଲୋକଂ ଚ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ତତୋ ରାଜା ଭଵେନ୍ନୃଷୁ । । ୧୩ ପ୍ରଭଯା ଦ୍ଵିଜସଂକାଶଃ କାନ୍ତ୍ଯା ଚାମ୍ବୁଜସନ୍ନିଭଃ । ଵୀର୍ଯେଣ ଗୋପତେସ୍ତୁଲ୍ଯୋ ଗାମ୍ଭୀର୍ଯେ ସାଗରୋପମଃ । । ୧୪ ( ଇତି ପୁତ୍ରଦଵିଧିଵର୍ଣନମ୍) ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଦକ୍ଷିଣେ ତ୍ଵଯନେ ଯଃ ସ୍ଯାତ୍ସ ଜଯଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । । ୧୫ ଅତ୍ରୋପଵାସୋ ନକ୍ତଂ ଚ ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପସ୍ତଥା । ଭଵେଚ୍ଛତଗୁଣଂ ଦେଵ ଭାସ୍କରପ୍ରୀତଯେ କୃତମ୍ । । ୧୬ ତସ୍ମାନ୍ନକ୍ତାଦି କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯତ୍ସ୍ଯାଚ୍ଛତଗୁଣଂ ଵିଭୋ । । ୧୭ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଆଦିତ୍ଯଵାରକଲ୍ପେ ଜଯଵାରତିଥିଵର୍ଣନଂ ନାମ ଷଡଶୀତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଯେଉଁ ଦିନ ପଞ୍ଚତାରା ନକ୍ଷତ୍ର ଥାଏ, ହେ ବୃଷଧ୍ୱଜ, ସେହି ଦିନକୁ ପୁତ୍ରଦା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେହିଦିନ ଉପବାସ ଓ ପିତୃକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ, ମଧ୍ୟମ ପିଣ୍ଡ ଭୋଜନ କରିବା ଉପଯୁକ୍ତ। ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ଉପବାସ କରି, ଧୂପ, ମାଳା ଓ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଦେଇ ଗୋପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ରାତିରେ ଭୂମିରେ ଶୋଇ ଶ୍ୱେତା ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭାତରେ ଉଠି, ସ୍ନାନ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ରକ୍ତ ଚନ୍ଦନ ଓ କରବୀର ଫୁଲ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଗ୍ରହ ଓ କିରଣଙ୍କ ନାଥଙ୍କୁ ଏବଂ ବୀରଙ୍କୁ ପୂଜି, ପରେ ପିତୃକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ପାଞ୍ଚ ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦିବ୍ୟ ଓ ପୃଥିବୀର, ଏବଂ ଦୁଇ ଜଣ ମଗ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ତିନି ଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ଏପରି ଭାବେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପିତୃକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ପିତୃକର୍ମ ସମାପ୍ତିରେ, ମଧ୍ୟମ ପିଣ୍ଡ ଦେବତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଦେଇ, କହିବା ଉଚିତ: 'ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ପିଣ୍ଡ ସଦା ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ ମୋ ବଂଶ ଚାଲିଥାଉ।' ଏପରି ପୂଜା କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁଅ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହିଦିନକୁ ପୁତ୍ରଦା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିଦିନ ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଉପବାସ ଓ ପିତୃକର୍ମ ସହିତ ପୂଜା କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୁଅ, ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ସୁନା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ସୁଖ ପାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ହୁଏ, ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ପ୍ରଭା ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ପଦ୍ମ ଭଳି ରୂପ ଓ ଗୋପତିଙ୍କ ଶକ୍ତି ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସାଗର ଭଳି ଗମ୍ଭୀର ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଦକ୍ଷିଣାୟନରେ ଏହିଦିନକୁ ଜୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ଉପବାସ, ରାତି ଜାଗରଣ, ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଜପ କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଶତଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ। ତେଣୁ ଏଠାରେ ରାତି ଜାଗରଣ ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଶତଗୁଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଜଯନ୍ତଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଜଯନ୍ତୋ ହ୍ଯୁତ୍ତରେ ଜ୍ଞେଯଶ୍ଚାଯନେ ଗଣନାଯକ । ଵାରୋ ଦେଵସ୍ଯ ଯଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵୈ ତତ୍ର ପୂଜ୍ଯୋ ଦିଵାକରଃ । । ୧ ପୂଜିତସ୍ତତ୍ର ଦେଵେଶଃ ସହସ୍ରଗୁଣିତଂ ଫଲମ୍ । ଦଦାତି ଦେଵଶାର୍ଦୂଲ ସ୍ନାନଦାନାଦିକର୍ମଣାମ୍ । । ୨ ଘୃତେନ ପଯସା ଯତ୍ର ସ୍ନାନମିକ୍ଷୁରସେନ ତୁ । ଵିଲେପନଂ କୁଙ୍କୁମଂ ତୁ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ଭାସ୍କରେ ପ୍ରିଯମ୍ । । ୩ ଧୂପକ୍ରିଯା ଗୁଗ୍ଗୁଲେନ ନୈଵେଦ୍ଯେ ମୋଦକଃ ସ୍ମୃତଃ । ଇତ୍ଥଂ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଦେଵେଶଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଧୋମଂ ତତସ୍ତିଲୈଃ । । ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭୋଜଯେତ୍ପଶ୍ଚାନ୍ମୋଦକାଂସ୍ତିଲଶଷ୍କୁଲୀଃ । । ୪ ଇତ୍ଥଂ ଯଃ ପୂଜଯେଦ୍ଭାନୁଂ ମନ୍ତ୍ରେଣୈଵ ଗଣାଧିପ । ସହସ୍ରଗୁଣିତଂ ତସ୍ଯ ଫଲଂ ଦେଵୋ ଦଦାତି ଵୈ । । ୫. ସ୍ନାନଦାନଜପାଦୀନାମୁପଵାସସ୍ଯ ଵୈ ଵିଭୋ । । ୬ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣ୍ଯାଦିତ୍ଯଵାରକଲ୍ପେ ଜଯନ୍ତଵିଧିଵର୍ଣନଂ ନାମ ସପ୍ତାଶୀତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଉତ୍ତରାୟଣରେ ଯେଉଁ ଦିନ ଜୟନ୍ତ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ହେ ଗଣନାୟକ, ସେହି ଦିନ ଦେବତାଙ୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିଦିନ ଦେବେଶଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସହସ୍ରଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ। ଏଠାରେ ଘୃତ, ଖୀର ବା ଇଖୁର ରସରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ, ଶରୀରକୁ କୁଙ୍କୁମ ଲେପ କରିବା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଧୂପ ଭାବେ ଗୁଗୁଳ ଦେବା ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଭାବେ ମିଠା ଲଡୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଏପରି ପୂଜା କରି, ତିଳ ଦେଇ ହୋମ କରିବା ଓ ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଙ୍କୁ ମିଠା ଲଡୁ ଓ ତିଳ ଦିଆ ଶଶ୍କୁଳୀ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏହିଦିନ ଯିଏ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଭାନୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ ଓ ଉପବାସରେ ସହସ୍ରଗୁଣ ଫଳ ପାଏ।
ଵିଜଯଵାରଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷସ୍ଯ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯର୍କ୍ଷସଂଯୁତଃ । ସ ଜ୍ଞେଯୋ ଵିଜଯୋ ନାମ ସର୍ଵପାପଭଯାପହଃ । । ୧ ତତ୍ର କୋଟିଗୁଣଂ ସର୍ଵଫଲଂ ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ କର୍ମଣଃ । ଦଦାତି ଭଗଵାନ୍ଦେଵଃ ପୂଜିତଶ୍ଚନ୍ଦନାଧିପଃ । । ୨ ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପୋ ହୋମଃ ପିତୃଦେଵାଦିପୂଜନମ୍ । ନକ୍ତଂ ଚାପ୍ଯୁପଵାସସ୍ତୁ ସର୍ଵମତ୍ର ଦିଵାକରଃ । । ୩ କୁର୍ଯାତ୍କୋଟିଗୁଣଂ ସର୍ଵଂ ପୂଜିତୋ ହ୍ଯତ୍ର ଗୋପତିଃ । ତସ୍ମାଦତ୍ର ସଦା ଦେଵଂ ପୂଜଯେଦ୍ଭକ୍ତିମାନ୍ନରଃ । । ୪ ସର୍ଵେଶଂ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପେଶଂ ସପ୍ତସୈନ୍ଧଵଵାହନମ୍ । ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ତୁ ସମାରାଧ୍ଯ ସପ୍ତପ୍ରକୃତିସମ୍ଭଵମ୍ । ।୫ ସପ୍ତଲୋକାଧିପତ୍ଯଂ ତୁ ପ୍ରାପ୍ନୁତେ ସପ୍ତରଶ୍ମିଭିଃ । । ୬ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣ୍ଯାଦିତ୍ଯଵାରକଲ୍ପେ ଵିଜଯଵାରଵିଧିଵର୍ଣନଂ ନାମାଷ୍ଟାଶୀତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ସପ୍ତମୀ ତିଥିରେ, ପ୍ରଜାପତି ନକ୍ଷତ୍ର ଥିଲେ, ସେହି ଦିନକୁ ବିଜୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ଭୟ ଦୂର କରେ। ସେହି ଦିନ ଚନ୍ଦନ ଦେଇ ପୂଜା କଲେ, ଭଗବାନ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ କୋଟିଗୁଣ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ପିତୃଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ଓ ରାତିରେ ଉପବାସ—ଏସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯଦି ଗୋପତିଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, କୋଟିଗୁଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ତେଣୁ ଏହିଦିନ ସଦା ଭକ୍ତି ସହିତ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ନାଥ, ସପ୍ତ ସିନ୍ଧୁ ଉପରେ ଚଳିଥିବା, ସପ୍ତ ପ୍ରକୃତିର ଉତ୍ସ, ସେହି ସପ୍ତମୀ ଦିନ ପୂଜିଲେ, ସପ୍ତ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତ ଲୋକର ଅଧିପତ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ପ୍ରାତଃ କୃତ୍ଵା ତତଃ ସ୍ନାନଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଦିଵାକରମ୍ । । ୨ ଆଦିତ୍ଯାଭିମୁଖସ୍ତିଷ୍ଠେଦ୍ଯାଵଦସ୍ତମନଂ ରଵେଃ । ଜପମାନୋ ମହାଶ୍ଵେତାଂ ଲାଭମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସୁଵ୍ରତ । । ୩ ଚତୁର୍ହସ୍ତମୃଜଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣମଵ୍ରଣଂ ସୁସମଂ ଦୃଢମ୍ । ରକ୍ତଚନ୍ଦନଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ସ୍ତମ୍ଭଂ କୃତ୍ଵା ଗଣାଧିପ । । ୪ ତମାଶ୍ରିତ୍ଯ ମହାଭକ୍ତ୍ଯା ଦେଵଦେଵଂ ଦିଵାକରମ୍ । ପଶ୍ଯମାନୋ ଜପଞ୍ଶ୍ଵେତାଂ ତିଷ୍ଠେଦସ୍ତମନାଦ୍ରଵେଃ । । ୫ ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପୋପହାରୈସ୍ତୁ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଦିଵାକରମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ତତୋ ଭୁଞ୍ଜୀତ ଵାଗ୍ଯତଃ । । ୬ ଇତ୍ଥମେତଂ ତୁ ଯଃ କୁର୍ଯାଦାଦିତ୍ଯପ୍ରୀତଯେ ନରଃ । ଭାନୁମାଂସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରୀତଃ ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରୀତୋ ଦଦାଦି ହି । । ୭ ଧନଂ ଧାନ୍ଯଂ ତଥା ପୁତ୍ରମାରୋଗ୍ଯଂ ଭାର୍ଗଵୋ ଯଶଃ । ତସ୍ମାତ୍ସମ୍ପୂଜଯେଦତ୍ର ଗୀର୍ଵାଣାଧିପତିଂ ହର । । ୮ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣ୍ଯାଦିତ୍ଯଵାରକଲ୍ପେ ଆଦିତ୍ଯାଭିମୁଖଵିଧିଵର୍ଣନଂ ନାମ ନଵାଶୀତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ପ୍ରଭାତେ ସ୍ନାନ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ । ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମାନ୍ତା ଯାଏଁ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି, ମହାଶ୍ୱେତା ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଦରକାର । ଏହି ପାଇଁ ଲାଲ୍ ଚନ୍ଦନ ଗଛର ଚାରିହାତ ଲମ୍ବା, ନିର୍ମଳ, ମସୃଣ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଏକ ଖୁଟି ତିଆରି କରି, ତାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଗଭୀର ଭକ୍ତି ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ଅସ୍ତମାନ୍ତା ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିବା ଉଚିତ । ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ ଓ ଉପହାର ଦେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ । ଏହିପରି ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ବିଧି କରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି । ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ପୁଅ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଯଶ ମିଳେ । ଏହିଠାରେ ଦେବମାନ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ।
ହୃଦଯଵାରଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ରଵିସଙ୍କ୍ରମଣେ ଯଃ ସ୍ଯାଦ୍ରଵେର୍ଵାରୋ ଗଣାଧିପ । ସ ଜ୍ଞେଯୋ ହୃଦଯୋ ନାମ ଆଦିତ୍ଯହଦଯପ୍ରିଯଃ । । ୧ ତତ୍ର ନକ୍ତଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଦେଵଂ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଭକ୍ତିତଃ । ଗତ୍ଵା ଚ ସଦନେ ଭାନୋରାଦିତ୍ଯାଭିମୁଖସ୍ଥିତଃ । । ୨ ଜପେଦାଦିତ୍ଯହଦଯଂ ସଙ୍ଖ୍ଯଯାଷ୍ଟଶତଂ ବୁଧଃ । ଅଥ ଵାସ୍ତମନଂ ଯାଵଦ୍ଭାସ୍କରଂ ଚିଂତଯେଦ୍ଧୃଦି । । ୩ ଗୃହମେତ୍ଯ ତତୋ ଵିପ୍ରାନ୍ଭୋଜଯେଚ୍ଛକ୍ତିତଃ ଶିଵ । ଭୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ପାଯସଂ ଵୀର ତତୋ ଭୂମୌ ସ୍ଵପେଦ୍ବୁଧଃ । । ୪ ଯୋଽତ୍ର ସମ୍ପୂଯେଦ୍ଭାନୁଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତଃ । ସ କାମାଁଲ୍ଲଭତେ ସର୍ଵାନ୍ଭାସ୍କରାଦ୍ଧୃଦଯସ୍ଥିତାନ୍ । । ୫ ତେଜସା ଯଶସା ତୁଲ୍ଯଃ ପ୍ରଭଯୈଷାଂ ମହାତ୍ମନଃ । ଶକ୍ରଗୋପାଣ୍ଡଜାନାଂ ତୁ ଗୋପତେର୍ଗୋଵୃଷେକ୍ଷଣ । । ୬ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣ୍ଯାଦିତ୍ଯଵାରକଲ୍ପେ ହୃଦଯଵାରଵିଧିଵର୍ଣନଂ ନାମ ନଵତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନୂତନ ରାଶିରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେହି ଦିନକୁ 'ହୃଦୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରିୟ । ସେହି ଦିନ ରାତିରେ ଉପବାସ ରଖି, ଭକ୍ତି ସହିତ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କରି ବସି, ଆଦିତ୍ୟ ହୃଦୟ ମନ୍ତ୍ର ଏକଶ ଅଠ ଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଅସ୍ତମାନ୍ତା ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ । ପରେ ଘରକୁ ଯାଇ, ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇ, ପାଉଁଖିରି ଖାଇ, ଭୂମିରେ ଶୋଇବା ଉଚିତ । ଏଠି ଯିଏ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ । ସେଉଁଠି ମହାତ୍ମା ତେଜ ଓ ଯଶରେ ଗୋପାଳ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ପରି ହୁଏ ।
ରୋଗହରଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ପୂଷ୍ଣୋ ଭଵେଦ୍ଯଦା ଋକ୍ଷଂ ଭଵେଚ୍ଚ ଭଗଦୈଵତମ୍ । ଵାସରଃ ସ ମହାନ୍ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସର୍ଵରୋଗଭଯାପହଃ । । ୧ ଯୋଽତ୍ର ପୂଜଯତେ ଭାନୁଂ ଶୁଭଗନ୍ଧଵିଲେପନୈଃ । ସର୍ଵରୋଗଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଯାତି ଭାନୁସଲୋକତାମ୍ । । ୨ ଅର୍କପତ୍ରପୁଟେ କୃତ୍ଯା ପୁଷ୍ପାଣ୍ଯର୍କସ୍ଯ ସୁଵ୍ରତ । ଦେଵସ୍ଯ ପୁରତୋ ରାତ୍ରୌ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯଃ ସ୍ଥାପଯେଦ୍ବୁଧଃ । । ୩ ପୂଜଯିତ୍ଵାର୍କପୁଷ୍ପୈସ୍ତୁ ଅର୍କମର୍କପ୍ରିଯଂ ସଦା । ପ୍ରାଶଯିତ୍ଵାର୍କପୁଷ୍ପଂ୧ ତୁ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିପ୍ରାଯ ଦକ୍ଷିଣାମ୍ । । ୪ ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ପାଯସଂ ଵୀର ରାତ୍ରୌ ସ୍ଵପିତି ଭୂତଲେ । ଅନେନ ଵିଧିନା ଯସ୍ତୁ ପୂଜଯେଦତ୍ର ଵୈ ରଵିମ୍ । । ୫ ସ ମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵରୋଗୈସ୍ତୁ୩ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଦିନକରାଲଯମ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ଯେତେବେଳେ ପୂଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟବାର ସହିତ ହୁଏ, ସେହି ଦିନକୁ ମହାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ସମସ୍ତ ରୋଗ ଓ ଭୟ ଦୂର କରେ । ଏହି ଦିନ ଯିଏ ଶୁଭ ଗନ୍ଧ ଲଗାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯାଏ । ଅର୍କ ପତ୍ରର ଥାଳିରେ ଅର୍କ ଫୁଲ ରାତିରେ ଦେବଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ । ଅର୍କ ଫୁଲ ଦେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଅର୍କ ଫୁଲ ଭୋଗ ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ପାଉଁଖିରି ଭକ୍ତି ସହିତ ଖାଇ, ରାତିରେ ଭୂମିରେ ଶୋଇବା ଉଚିତ । ଏହିପରି ଯିଏ ଏହି ବିଧିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯାଏ ।
ମହାଶ୍ଵେତଵାରଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଯସ୍ତ୍ଵାଦିତ୍ଯଗ୍ରହସ୍ଯାସ୍ଯ ଵାରୋ ଦେଵସ୍ଯ ସୁଵ୍ରତ । ଶସ୍ଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରିଯୋ ଲୋକେ ଖ୍ଯାତୋ ଗୋଶ୍ରୁତିଭୂଷଣଃ । । ୧ ଯସ୍ତୁ ପୂଜଯତେ ତସ୍ମିନ୍ପତଙ୍ଗଂ ପତଗପ୍ରିଯମ୍ । ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପୋପହାରୈସ୍ତୁ ସୂର୍ଯଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି । । ୨ ସୋପଵାସୋ ଗଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଦିତ୍ଯଗ୍ରହଣେ ଶୁଚିଃ । ଜପମାନୋ ମହାଶ୍ଵେତାଂ ଖପୋଷମଥ ଵା ଶିଵମ୍ । । ୩ ପୂଜଯେଜ୍ଜଗତାମୀଶଂ ତମୋନାଶନମାଶୁଗମ୍ । ପୂଜଯିତ୍ଵା ଖପୋଷଂ ତୁ ମହାଶ୍ଵେତାଂ ତତୋ ଜପେତ୍ । ।୪ ପୂଜଯିତ୍ଵା ମହାଶ୍ଵେତାଂ ରଵିଂ ଦେଵଂ ସମର୍ଚଯେତ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ହେ ସୁଶୀଳ, ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ଦିନଟି ଶୁଭ ଓ ପ୍ରଶଂସିତ, ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ଏହା ଗୋମାତାଙ୍କର ମହିମାକୁ ଉଜାଗର କରେ। ଯିଏ ପତଙ୍ଗମାନେ ପ୍ରିୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲରେ ପୂଜା କରେ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକକୁ ପାଇଁଥାଏ। ହେ ଗଣମାନ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଉପବାସ ରହି, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ମହାଶ୍ୱେତା କିମ୍ବା ଖପୋଷ ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଶିବଙ୍କ ନାମ ଜପ କରି, ଜଗତର ସ୍ୱାମୀ, ଅନ୍ଧକାର ନାଶକୁ ଦ୍ରୁତ କରିଥିବା ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ଖପୋଷଙ୍କୁ ପୂଜି, ପରେ ମହାଶ୍ୱେତା ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ମହାଶ୍ୱେତାଙ୍କୁ ପୂଜି, ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ମହାଶ୍ଵେତାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପୈଃ ସୁପୂଜିତାମ୍ । । ୫ ତସ୍ଯା ଏଵ ବହିଃ୨ କାର୍ଯଂ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲଂ ସୁସମାହିତଃ । ଶୁଚୌ ଭୂମିଵିଭାଗେ ତୁ ଵୀରଂ ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ । । ୬ କୁର୍ଯାଦ୍ଧୋମଂ ତିଲୈଃ ସ୍ନାତଃ ସର୍ପିଷା ଚ ଵିଶେଷତଃ । ଆଦିତ୍ଯଗ୍ରହଵେଲାଯାଂ ଜପେଞ୍ଛ୍ଵେତାଂ ମହାମତେ । । ୭ ମୁକ୍ତେ ଦିନକରେ ପଶ୍ଚାତ୍ସ୍ନାନଂ କୃତ୍ଵା ସମାହିତଃ । ପୂଜଯିତ୍ଵା ମହାଶ୍ଵେତାଂ ଖଗୋଲ୍କଂ୩ ଚ ଗ୍ରହାଧିପମ୍ । । ୮ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ ଵାଚଯିତ୍ଵା ଚ ତତୋ ଭୁଞ୍ଜୀତ ଵାଗ୍ଯତଃ । ଆଦିତ୍ଯଗ୍ରହଯୁକ୍ତେଽସ୍ମିନ୍ଵାରେ ତ୍ରିପୁରସୂଦନ । । ୯ ଯତ୍କର୍ମ କ୍ରିଯତେ ପୁଣ୍ଯଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶୁଭଦଂ ଭଵେତ୍ । ସ୍ନାନଦାନଜପାଦୀନାଂ କର୍ମଣାଂ ଗୋଵୃଷଧ୍ଵଜ । । 1.92.୧୦ ଅନନ୍ତଂ ହି ଫଲଂ ତେଷାଂ ଭଵତ୍ଯସ୍ମିନ୍ନ ସଂଶଯଃ । କୃତାନାଂ ତୁ ଗଣଶ୍ରେଷ୍ଠା ଭାସ୍କରସ୍ଯ ଵଚୋ ଯଥା । । ୧୧ ତସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵିଜଗଣୈଃ କାର୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଵିଚକ୍ଷଣୈଃ । ଏକଭକ୍ତଂ ଚ ନକ୍ତଂ ଚ ଉପଵାସଂ ଗଣାଧିପ । । ୧୨ ଯେ ଵାଦିତ୍ଯଦିନେ କୁର୍ଯୁସ୍ତେ ଯାନ୍ତି ପରମଂ ପଦମ୍ । ଧର୍ମ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଶସ୍ଯଂ ଚ ପୁତ୍ରୀଯଂ କାମଦଂ ତଥା । । ୧୩ ତସ୍ମିନ୍ଦାନମପୂପସ୍ଯ ଗୋଦାନେନ ସମଂ ଭଵେତ୍ । ଦ୍ଵାଦଶୈତେ ମହାବାହୋ ଵୀରଭାନୋର୍ମହାତ୍ମନଃ । । ୧୪ ତୁଷ୍ଟିଦାଃ କଥିତାସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ସର୍ଵପାପଭଯାପହାଃ । ପଠତାଂ ଶୃଣ୍ଵତାଂ ତାତ କୁର୍ଵତାଂ ଚ ଵିଶେଷତଃ । । ୧୫ କୃତ୍ଵୈକମେଷାଂ ଵିଧିଵଦ୍ଵାରଂ ଵୃଷଭଵାହନ । ଵୃଷାଦିତ୍ରିତଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଚାତ୍ରିଜାମଚଲାଂ ତଥା । । ୧୬ ତତୋ ଯାତି ପରଂ ଲୋକଂ ଵୃଷକେତୋ ମହାତ୍ମନଃ । ତେଜସାମ୍ବୁଜସଂକାଶଃ ପ୍ରଭଯାଣ୍ଡଜସନ୍ନିଭଃ । । ୧୭ ପତ୍ରିହେତିସମୋ ଵୀର୍ଯେ କାନ୍ତ୍ଯା ଚନ୍ଦ୍ରସମପ୍ରଭଃ । । ୧୮ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣ୍ଯାଦିତ୍ଯଵାରକଲ୍ପେ ମହାଶ୍ଵେତଵାରଵିଧିଵର୍ଣନଂ ନାମ ଦ୍ଵିନଵତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ମହାଶ୍ୱେତାଙ୍କୁ ଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲରେ ଭଲଭାବେ ପୂଜି, ତାଙ୍କ ବାହାରେ ଏକ ଶୁଭ ସ୍ଥଳ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ପବିତ୍ର ଭୂମିରେ ଏକ ବୀର ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ କରି, ତିଳ ଓ ଘୃତରେ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ମହାଶ୍ୱେତା ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପରେ ସ୍ନାନ କରି, ମନୋଯୋଗରେ ମହାଶ୍ୱେତା ଓ ଖଗୋଲକ ଗ୍ରହାଧିପତିଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଠ କରିବା ପରେ, ମନ୍ଦିରରେ ଉପବାସ କିମ୍ବା ଏକ ଥର ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦିନରେ ଯେ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ତାହା ସବୁ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଅନେକ ଫଳ ମିଳେ, ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଯେଉଁମାନେ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦାନ କଲେ, ଗୋଦାନ ସମାନ ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ବିଧି ମହାବଳୀ ବୀରଭାନୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ଭୟ ଦୂର କରେ। ଏହି ବିଧି ଯେଉଁମାନେ ପଢ଼ନ୍ତି, ଶୁଣନ୍ତି, କିମ୍ବା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ବିଧିରେ ଏକ ଦିନ କରିଲେ, ବୃଷାଦି ତିନି ଲୋକ ଓ ଅଚଳ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରି, ପରେ ବୃଷକେତୁଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେ ତେଜ ଓ ରୂପରେ ଅତି ଉଜ୍ୱଳ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ପତଙ୍ଗ ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଅନ୍ତି।
ଭାନୁମହିମଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଯେଷାଂ ଧର୍ମକ୍ରିଯାଃ ସର୍ଵାଃ ସଦୈଵୋଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଭାସ୍କରମ୍ । ନ କୁଲେ ଜାଯତେ ତେଷାଂ ଦରିଦ୍ରୋ ଵ୍ଯାଧିତୋଽପି ଵା । । ୧ ଦେଵାଯତନଭୂମେସ୍ତୁ ଗୋମଯେନୋପଲେପନମ୍ । ଯଃ କରୋତି ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ସଦ୍ଯଃ ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । । ୨ ଶ୍ଵେତଯା ରକ୍ତଯା ଵାପି ପୀତମୃତ୍ତିକଯାପି ଵା । ଉପଲେପନକର୍ତା ଵୈ ଚିନ୍ତିତଂ ଲଭତେ ଫଲମ୍ । । ୩ ଚିତ୍ରଭାନୁଂ ଵିରଞ୍ଚ୍ଯୈଵ୧ କୁସୁମୈର୍ଯଃ ସୁଗନ୍ଧିଭିଃ । ପୂଜଯେତ୍ସୋପଵାସସ୍ତୁ ସ କାମାନୀପ୍ସିତାଁଲ୍ଲଭେତ୍ । । ୪ ଘୃତେନ ଦୀପକଂ ଜ୍ଵାଲ୍ଯ ତିଲତୈଲେନ ଵା ରଵେଃ । ପ୍ରଯାତି ସୂର୍ଯଲୋକଂ ସ ଦୀପକୋଟିଶତୈର୍ଵୃତଃ । । ୫ ଦୀପତୈଲପ୍ରଦାନେନ ନ ଯାତି ନରକଂ ନରଃ । ଦୀପତୈଲଂ ତିଲାଶ୍ଚୈଵ୨ ମହାପାତକନାଶନାଃ । । ୬ ଦୀପଂ ଦଦାତି ଯୋ ନିତ୍ଯଂ ଭାସ୍କରାଯତନେଷୁ୩ ଵୈ । ଚତୁଷ୍ପଥେଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ରୂପୌଜସ୍ଵୀ ହ ଜାଯତେ । । ୭ ଯସ୍ତୁ କାରଯତେ୪ ଦୀପଂ ରଵେର୍ଭକ୍ତିସମନ୍ଵିତଃ । ସ କାମାନୀପ୍ସିତାନ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ଵୃନ୍ଦାରକପୁରଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୮ ଯଃ ସମାଲଭତେ ସୂର୍ଯଂ ଚନ୍ଦନାଗୁରୁକୁଙ୍କୁମୈଃ । କର୍ପୂରେଣ ଵିମିଶ୍ରୈଶ୍ଚ ତଥା କସ୍ତୂରିକାନ୍ଵିତୈଃ । । ୯ ଶୁଭଂ କାଲଂ କୋଟିଶତଂ ଵିହୃତ୍ଯ୫ ଚ ଭଵାଲଯେ । ପୁନଃ ସଞ୍ଜାଯତେ ଭୂମୌ ରାଜରାଜୋ ନ ସଂଶଯଃ । । ସର୍ଵକାମସମୃଦ୍ଧାତ୍ମା ସର୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତଃ । । 1.93.୧୦ ଚନ୍ଦନୋଦକମିଶ୍ରୈଶ୍ଚ ଦତ୍ତ୍ଵାର୍ଘ୍ଯଂ କୁସୁମୈ ରଵେଃ । ସପୁତ୍ରପୌତ୍ରପତ୍ନୀକଃ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକେ ମହୀଯତେ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଯେଉଁମାନେ ସବୁ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଉପହାର କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବଂଶରେ କେବେ ଦରିଦ୍ରତା କିମ୍ବା ରୋଗ ଆସେ ନାହିଁ। ଯିଏ ଭକ୍ତିରେ ଦେବମନ୍ଦିର ଭୂମିକୁ ଗୋମୟ ଲଗାଏ, ସେ ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଧଳା, ଲାଲ୍, କିମ୍ବା ହଳଦିଆ ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଯିଏ ଲଗାଏ, ସେ ଚିନ୍ତିତ ଫଳ ପାଏ। ଯିଏ ଉପବାସରେ ଚିତ୍ରଭାନୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲରେ ପୂଜା କରେ, ସେ ଚାହିଦା ମୁତାବକ୍ଷ ଫଳ ପାଏ। ଘୃତ କିମ୍ବା ତିଳ ତେଲରେ ଦୀପ ଜଳାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଲେ, ସେ ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ ଦୀପରେ ଘିରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଦୀପ ତେଲ ଦାନ କଲେ, ଲୋକ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ; ଦୀପ ତେଲ ଓ ତିଳ ମହାପାପ ନାଶ କରେ। ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର, ଚଉମୁଖୀ ରାସ୍ତା କିମ୍ବା ତୀର୍ଥରେ ନିତ୍ୟ ଦୀପ ଦେଇଥାଏ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ରୂପବାନ୍ ହୁଏ। ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଦୀପ ତିଆରି କରେ, ସେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇ ଭଗବାନଙ୍କ ସେବକଙ୍କ ନଗରକୁ ଯାଏ। ଯିଏ ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ, କୁଙ୍କୁମ, କର୍ପୂର ଓ କସ୍ତୂରୀ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରେ, ସେ ଶୁଭ ସମୟରେ ଅନେକ ଜନ୍ମ ଭଲ ଭୋଗ କରି, ପୁଣି ପୃଥିବୀରେ ରାଜାର ରାଜା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦନ ଜଳ ଓ ଫୁଲ ଦେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ, ସେ ପୁଅ, ନାତି ଓ ଜଣା ଭାର୍ଗବାନ୍ ସହ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।