ବ୍ରହ୍ମଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯସମ୍ଵାଦଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ପ୍ରଭାତେ ସଂସ୍ତୁତୋ ଦେଵୋ ମୂର୍ତିହେତୋର୍ମଯା ପୁରା । ଯଜନ୍ତଂ ଚାପରଂ ଦେଵଂ ଭକ୍ତିନମ୍ରଂ ମହାମତିଃ । । ୧ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତ୍ଵମଥୋ ଗତ୍ଵା ରହସ୍ଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଵାନ୍ମମ । ଅହଂ ଚ କୃତଵାନ୍ପ୍ରଶ୍ନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତୋ ରଵିମ୍ । । ୨ ଵେଦେଷୁ୧ ଚ ପୁରାଣେଷୁ ସାଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗେଷୁ ଗୀଯସେ । ତ୍ଵମଜଃ ଶାଶ୍ଵତୋ ଧାତା ମହାଭୂତମନୁତ୍ତମମ୍
ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ସଂବାଦର ବିବରଣା। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: 'ପ୍ରଭାତେ ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲି, ମୂର୍ତ୍ତିର ଉଦ୍ଭବ ପାଇଁ। ଏଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଭାବରେ ନମ୍ର ହୋଇ ପୂଜିଥିଲେ। ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ଦେଇ, ମୋତେ ଗୁପ୍ତ କଥା କହିଥିଲେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲି। ତୁମେ ବେଦ ଓ ପୁରାଣ ସହିତ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଗୀତିତ, ତୁମେ ଅଜନ୍ମା, ଶାଶ୍ୱତ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଚାରି ମହାଭୂତରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।'
୩ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଭୂତଭଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯି ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । ଚତ୍ଵାରୋ ହ୍ଯାଶ୍ରମା ଦେଵ ସର୍ଵେ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯମୂଲକାଃ । । ୪ ଯଜନ୍ତେ ତ୍ଵାମହରହର୍ନାନାମୂର୍ତିସମାଶ୍ରିତାଃ । ପିତା ମାତା ହି ସର୍ଵସ୍ଯ ଦୈଵତଂ ତ୍ଵଂ ହିଂ ଶାଶ୍ଵତମ୍ । । ୫ ଯଜସେ ଚୈଵ କଂ ଦେଵମେଵ ଚାପି ନ ଵିଦ୍ମହେ । କଥ୍ଯତାଂ ମମ ଦେଵେଶ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ମେ । । ୬ ଇତ୍ଥଂ ମଯୋକ୍ତୋ ଭଗଵାନିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଅଵାଚ୍ଯମେତଦ୍ଵକ୍ତଵ୍ଯମାତ୍ମଗୁହ୍ଯଂ ସନାତନମ୍ । । ୭ ତଵ ଭକ୍ତିମତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମୀହ ଯଥାତଥମ୍ । ଯତଃ ସୂକ୍ଷ୍ମମଵିଜ୍ଞେଯମଵ୍ଯକ୍ତମଚଲଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ । । ୮ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈରିନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥୈଶ୍ଚ ସର୍ଵଭୂତୈଶ୍ଚ ଵର୍ଜିତମ୍ । ସ ହ୍ଯନ୍ତରାତ୍ମା ଭୂତାନାଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଶ୍ଚେତି କଥ୍ଯତେ । । ୯ ତ୍ରିଗୁଣଵ୍ଯତିରିକ୍ତୋଽସୌ ପୁରୁଷଶ୍ଚେତି କଥ୍ଯତେ । ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭୋ ଭଗଵାନ୍ସୈଵ୪ ବୁଦ୍ଧିରିତି ସ୍ମୃତଃ । । 1.67.୧୦ ମହାନିତି ଚ ଯୋଗେଷୁ ପ୍ରଧାନଶ୍ଚେତି କଥ୍ଯତେ । ସାଂଖ୍ଯେ୫ ଚ ପଠ୍ଯତେ ଶାସ୍ତ୍ରେ ନାମଭିର୍ବହୁଭିଃ ସଦା । । ୧୧ ଵିଶ୍ଵଗୋ ଵିଶ୍ଵଭୂତଶ୍ଚ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଵିଶ୍ଵସମ୍ଭଵଃ
ପ୍ରଭୁ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଯେଉଁଠି ଗତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ସବୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ କରିଛ। ଚାରିଟି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ, ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ହେଉଛି ସମସ୍ତର ମୂଳ।
ଧୃତଂ ଚୈଵାତ୍ମକଂ ଯେନ ଇଦଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମାତ୍ମନା । । ୧୨ ଅଶରୀରଃ ଶରୀରେଷୁ ଲିପ୍ଯତେ ନ ଚ କର୍ମଭିଃ । ମମାନ୍ତରାତ୍ମା ତଵ ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଦେହସଂଜ୍ଞକାଃ । । ୧୩ ସର୍ଵେଷାଂ ସାକ୍ଷିଭୂତୋଽସୌ୨ ନ କରୋତି ନ ଲିପ୍ଯତେ । ସଗୁଣୋ ନିର୍ଗୁଣୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଜ୍ଞାନଗମ୍ଯୋ ହ୍ଯସୌ ସ୍ମୃତଃ । । ୧୪ ସର୍ଵତଃ ପାଣିପାଦୋଽସୌ ସର୍ଵତୋଽକ୍ଷିଶିରୋମୁଖଃ । ସର୍ଵତଃ ଶ୍ରୁତିଯୁକ୍ତୋଽସୌ ସର୍ଵମାଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି । । ୧୫ ଵିଶ୍ଵମୂର୍ଧା୪ ଵିଶ୍ଵଭୁଜୋ ଵିଶ୍ଵପାଦାକ୍ଷିନାସିକଃ । ଏକଶ୍ଚରତି କ୍ଷେତ୍ରେଷୁ ସ୍ଵୈରଚାରୀ ଯଥାସୁଖମ୍ । । ୧୬ କ୍ଷେତ୍ରାଣ୍ଯସ୍ଯ ଶରୀରାଣି ବୀଜଂ ଚାପି ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ତାନି ଵେତ୍ତି ସ ଯୋଗାତ୍ମା ଅତଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଉଚ୍ଯତେ । । ଅଵ୍ଯକ୍ତକେ ପୁରେ ଶେତେ ତେନାଽସୌ ପୁରୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୧୭ ଵିଶ୍ଵଂ ବହୁଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯଂ ସ ଚ ସର୍ଵତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ । ତସ୍ମାତ୍ସ ବହୁରୂପତ୍ଵାଦ୍ଵିଶ୍ଵରୂପ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । । ୧୮ ମହାପୁରୁଷଶବ୍ଦଂ ହି ବିଭର୍ତ୍ଯେଷ ସନାତନଃ । ସ ତୁ ଵୈ ଵିକ୍ରିଯାପନ୍ନଃ ସୃଜତ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନା । । ୧୯ ଆକାଶାତ୍ପତିତଂ ତୋଯଂ ଯାତି ସ୍ଵାଦ୍ଵନ୍ତରଂ ଯଥା । ଭୂମେ ରସଵିଶେଷେଣ ତଥା ଗୁଣଵଶାତ୍ତୁ ସଃ । । 1.67.୨୦ ଏକ ଏଵ ଯଥା ଵାଯୁର୍ଦେହେ ତିଷ୍ଠତି ପଞ୍ଚଧା । ଏକତ୍ଵଂ ଚ ପୃଥକ୍ତ୍ଵଂ ଚ ତଥା ତସ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ । । ୨୧ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଵିଶେଷେଣ ଯଥାଗ୍ନିର୍ଲଭତେ ପରାମ୍ । ସଂଜ୍ଞାଂ ଦାଵାଗ୍ରିକାଦ୍ଯେଷୁ ତଥା ଦେଵୋ ହ୍ଯସୌ ସ୍ମୃତଃ । । ୨୨ ଯଥା ଦୀପସହସ୍ରାଣି ଦୀପ ଏକଃ ପ୍ରସୂଯତେ । ତଥା ରୂପସହସ୍ରାଣି ସ ଏଵୈକଃ ପ୍ରସୂଯତେ । । ୨୩ ସ ଯଦା ବୁଧ୍ଯତେତ୍ମାନଂ ତଦା ଭଵତି କେଵଲଃ । ଏକତ୍ଵଂ ପ୍ରଲଯେ ଚାସ୍ଯ ବହୁତ୍ଵଂ ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରଵର୍ତନେ । । ୨୪ ନିତ୍ଯଂ ହି ନାସ୍ତି ଜଗତି ଭୂତଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ଋତେ୧ ତମେକମୀଶାନଂ ପୁରୁଷଂ ବୀଜସଂଜ୍ଞିତମ୍ । । ୨୫ ଅକ୍ଷଯଶ୍ଚାପ୍ରମେଯଧ୍ର ସଵର୍ଗଭ୍ର ସ ଉଚ୍ଯତେ । ତସ୍ମାଦଵ୍ଯକ୍ତମୁତ୍ପନ୍ନଂ ତ୍ରିଗୁଣଂ ସର୍ଵକାରଣମ୍ । । ୨୬ ଅଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତଭାଵସ୍ଥା ଯା ସା ପ୍ରକୃତିରୁଚ୍ଯତେ । ତାଂ ଯୋନିଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଦ୍ଧି ଯୋଽସୌ ସଦସଦାତ୍ମକଃ । । ୨୭ ନାସ୍ତି ତସ୍ମାତ୍ପରୋ ହ୍ଯନ୍ଯଃ ସ ପିତା ସ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଆତ୍ମା ମମ ସ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତତସ୍ତଂ ପୂଜଯାମ୍ଯହମ୍ । । ୨୮ ସ୍ଵର୍ଗତାଶ୍ଚାପି ଯେ କେଚିତ୍ତଂ ନମସ୍ଯନ୍ତି ଦେହିନଃ । ତେ ତତ୍ପ୍ରସାଦାଦ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତେନାଦିଷ୍ଟାଃ ପରାଂ ଗତିମ୍ । । ୨୯ ତଂ ଦେଵାଶ୍ଚାସୁରାଶ୍ଚୈଵ ନାନାମତସମାଶ୍ରିତାଃ
ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରିଛି, ସେ ଦେହ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହରେ ବସିଥାଏ, କିନ୍ତୁ କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।
ସିଦ୍ଧାର୍ଥସପ୍ତମୀଵ୍ରତଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଵଚ୍ମି ତେ ପରମଂ ଦେଵଂ ସର୍ଵଦେଵୈଶ୍ଚ ପୂଜିତମ୍ । ଆରାଧଯନ୍ତି ଯଂ ଦେଵଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ । । ୧ ପଦ୍ମାକୃତିଂ ସଦା ବ୍ରହ୍ମା ନଲିନୈର୍ଗୁଗ୍ଗୁଲେନ ତୁ । ଵ୍ଯୋମରୂପଂ ସଦା ଦେଵଂ ମହାଦେଵୋର୍ଚତେ ରଵିମ୍ । । ୨ ଜାତିପୁଷ୍ପୈର୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧୂପେନ ଵିଜଯେନ ତୁ । ଵୃଷଣଂ ସିହ୍ଲକଂ ଵିପ୍ର ଶ୍ରୀଖଣ୍ଡମଗରୁସ୍ତଥା । । ୩ କର୍ପୂରଂ ଚ ତଥା ମୁସ୍ତା ଶର୍କରା ସତ୍ଵଚା ଦ୍ଵିଜ । ଇତ୍ଯେଷ ଵିଜଯୋ ଧୂପଃ ସ୍ଵଯଂ ଦେଵେନ ନିର୍ମିତଃ । । ୪ କେଶଵଶ୍ଚକ୍ରରୂପଂ ତୁ ସଦା ସମ୍ପୂଜଯେଦ୍ରଵିମ୍ । ନୀଲୋତ୍ପଲଦଲଶ୍ଯାମୋ ନୀଲୋତ୍ପଲକଦମ୍ବକୈଃ । । ୫ ଧୂପେନାଗୁରୁସଂଜ୍ଞେନ ଭକ୍ତିଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତଃ । ମଯା ସ ପୃଷ୍ଟୋ ଦେଵେଶସ୍ତସ୍ଯୈଵାରାଧନାଯ ଵୈ । । ୬ କାନି ପୁଷ୍ପାଣି ଚେଷ୍ଟାନି ସଦା ଭାସ୍କରପୂଜନେ । ତେନ ଚୋକ୍ତାନି ପୁଷ୍ପାଣି ସ୍ଵଯଂ ତାନି ନିବୋଧ ମେ । । ୭ ମଲ୍ଲିକାଯାସ୍ତୁ କୁସୁମୈର୍ଭୋଗଵାଞ୍ଜାଯତେ ନରଃ । ସୌଭାଗ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଡରୀକୈଶ୍ଚ ଭଜତ୍ଯେଵ ଚ ଶାଶ୍ଵତମ୍ । । ୮ ୧ଗନ୍ଧକୁଟଜକୈଃ ପୁଷ୍ପୈଃ ପରମୈଶ୍ଵର୍ଯମଶ୍ନୁତେ । ଭଵତ୍ଯକ୍ଷଯମତ୍ଯନ୍ତଂ ନିତ୍ଯମର୍ଚଯତୋ ରଵିମ୍ । । ୯ ମନ୍ଦାରପୁଷ୍ପୈଃ ପୂଜା ତୁ ସର୍ଵକୁଷ୍ଠଵିନାଶିନୀ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ମୁଁ ତୁମକୁ ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପୂଜା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ସେଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ସଦା ଆରାଧନା କରନ୍ତି।
ବିଲ୍ଵପତ୍ରୈଶ୍ଚ କୁସୁମୈର୍ମହତୀଂ ଶ୍ରିଯମଶ୍ନୁତେ । । 1.68.୧୦ ଅର୍କସ୍ରଜା ଭଵତ୍ଯର୍ଥଂ ସର୍ଵକାମଫଲପ୍ରଦଃ । ପ୍ରଦଦ୍ଯାଦୂପିଣୀଂ କନ୍ଯାମର୍ଚିତୋ ବକୁଲସ୍ରଜା । । ୧୧ କିଂଶୁକୈରର୍ଚିତୋ ଦେଵୋ ନ ପୀଡଯତି ଭାସ୍କରଃ । ପୂଜିତୋଽଗସ୍ତ୍ଯକୁସୁମୈରାନୁକୂଲ୍ଯଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । । ୧୨ କରଵୀରୈସ୍ତୁ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯସ୍ଯାନୁଚରୋ ଭଵେତ୍ । ତଥା ୧ମୁଦ୍ଗରପୁଷ୍ପୈଶ୍ଚ ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । । ୧୩ ହଂସଯୁକ୍ତେନ ଯାନେନ ରଵେଃ ସାଲୋକ୍ଯତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ଶତପୁଷ୍ପସହସ୍ରୈସ୍ତୁ ପୂଷସାଲୋକ୍ଯତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ବକପୁଷ୍ପୈର୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯାତି ଭାନୁସଲୋକତାମ୍ । । ୧୪ ଚତୁଃସମେନ ଗନ୍ଧେନ ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । ପଞ୍ଚଭୂତାଲଯସ୍ଥାନମାପ୍ନୁଯାନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୧୫ ଦେଵାଗାରଂ ତୁ ସମ୍ମାର୍ଜ୍ଯ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯସ୍ତୁ ପ୍ରଲେପଯେତ୍ । ସ ରୋଗାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଲାଭଂ ଚ ଵିନ୍ଦତି । । ୧୬ ତସ୍ଯ ଚାଯତନଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଗୈରିକେଣୋପଲେପଯେତ୍ । ପ୍ରାପ୍ନୁଯାନ୍ମହତୀଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ରୋଗୈଶ୍ଚାପି ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । । ୧୭ ଅଷ୍ଟାଦଶେହ କୁଷ୍ଠାନି ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଵ୍ଯାଧଯୋ ନୃଣାମ୍ । ପ୍ରଲଯଂ ଯାନ୍ତି ତେ ସର୍ଵେ ମୃଦା ଯଦ୍ଯୁପଲେପଯେତ୍ । । ୧୮ ଵିଲେପନାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ରକ୍ତଚନ୍ଦନମୁତ୍ତମମ୍ । ପୁଷ୍ପାଣାଂ କରଵୀରାଣି ପ୍ରଶସ୍ତାନି ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । । ୧୯ ନାତଃ ପରତରଂ କିଂଚିଦ୍ଭାସ୍ଵତସ୍ତୁଷ୍ଟିକାରକମ୍ । କିଂ ତସ୍ଯ ନ ଭଵେଲ୍ଲୋକେ ଯସ୍ତ୍ଵେଭିଃ ସ୍ଵର୍ଚଯେଦ୍ରଵିମ୍ । । 1.68.୨୦ କରଵୀରୈଃ ପୂଜଯେଦ୍ଯୋ ଭାସ୍କରଂ ଶ୍ରଦ୍ଧଯାନ୍ଵିତଃ । ସର୍ଵକାମସମୃଦ୍ଧୋଽସୌ ସୂର୍ଯକାମମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୨୧ ଵିଲେପ୍ଯାଯତନଂ୩ ଯସ୍ତୁ କୁର୍ଯାନ୍ମଣ୍ଡଲକଂ ଶୁଭମ୍ । ସ ସୂର୍ଯଲୋକମାସାଦ୍ଯ ମୋଦତେ ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ । । ୨୨ ଏକେନାସ୍ଯ ଭଵେଦର୍ଥୋ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମାରୋଗ୍ଯମଶ୍ନୁତେ । ତ୍ରିଭିଃ ସନ୍ତତ୍ଯଵିଚ୍ଛିନ୍ନା ଚତୁର୍ଭିର୍ଭାର୍ଗଵୀଂ୪ ଲଭେତ୍ । । ୨୩ ପଞ୍ଚଭିର୍ଵିପୁଲଂ ଧାନ୍ଯଂ ଷଡ୍ଭିରାଯୁର୍ବଲଂ ଯଶଃ । ସପ୍ତମଣ୍ଡଲକାରୀ ସ୍ଯାନ୍ମଂଡଲାଧିପତିର୍ନର । । ୨୪ ଆଯୁର୍ଧନସୁତୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ସୂର୍ଯଲୋକେ ମହୀଯତେ । ଘୃତପ୍ରଦୀପଦାନେନ ଚକ୍ଷୁଷ୍ମାଞ୍ଜାଯତେ ନରଃ । । ୨୫ କଟୁତୈଲପ୍ରଦାନେନ ସ ଶତ୍ରୂଞ୍ଜଯତେ ନରଃ । ତିଲତୈଲପ୍ରଦାନେନ ସୂର୍ଯଲୋକେ ମହୀଯତେ । । ୨୬ ମଧୂକତୈଲଦାନେନ ସୌଭାଗ୍ଯଂ ପରମଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ସଂପୂଜ୍ଯ ଵିଧିଵଦ୍ଦେଵଂ ପୁଷ୍ପଧୂପାଦିଭିର୍ବୁଧଃ । । ୨୭ ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ତତଃ ପଶ୍ଚାନ୍ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଭକ୍ତିତୋ ନ୍ଯସେତ୍ । ପୁଷ୍ପାଣାଂ ପ୍ରଵରା ଜାତୀ ଧୂପାନାଂ ଵିଜଯଃ ପରଃ । । ୨୮ ଗନ୍ଧାନାଂ କୁଙ୍କୁମଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଲେପାନାଂ ରକ୍ତଚନ୍ଦନମ୍ । ଦୀପଦାନେ ଘୃତଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ନୈଵେଦ୍ଯେ ମୋଦକଃ ପରଃ । । ୨୯ ଏତୈସ୍ତୁଷ୍ଯତି ଦେଵେଶଃ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ଚାଧିଗଚ୍ଛତି । ଏଵଂ ସଂପୂଜ୍ଯ ଵିଧିଵତ୍କୃତ୍ଵା ଚାପି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । । 1.68.୩୦ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଦେଵଂ ଦେଵଦେଵଂ ଦିଵାକରମ୍ । ସୁଖାସୀନସ୍ତତଃ ପଶ୍ଯେଦ୍ରଵେରଭିମୁଖେ ସ୍ଥିତଃ । । ୩୧ ଏକଂ ସିଦ୍ଧାର୍ଥକଂ କୃତ୍ଵା ହସ୍ତେ ପାନୀଯସଂଯୁତମ୍ । କାମଂ ଯଥେଷ୍ଟଂ ହୃଦଯେ କୃତ୍ଵା ତଂ ଵାଞ୍ଛିତଂ ନରଃ । । ୩୨ ପିବେତ୍ସତୋଯଂ ତଂ ଵିପ୍ର ଅସ୍ପୃଷ୍ଟଂ ଦଶନୈଃ ସକୃତ୍ । ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ତୁ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଦ୍ଵୌ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ ସୁଵ୍ରତ । । ୩୩ ତୃତୀଯାଯାଂ ତୁ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଗ୍ରହୀତଵ୍ଯାସ୍ତ୍ରଯୋଽପି ଚ । ଜ୍ଞେଯାଶ୍ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ଚତ୍ଵାରଃ ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ପଞ୍ଚ ଏଵ ହି । । ୩୪ ଷଟ୍ ପିବେଚ୍ଚାପି ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ତୁ ଇତୀଯଂ ଵୈଦିକୀ ଶ୍ରୁତିଃ । ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ସପ୍ତମାଯାଂ ତୁ ସପ୍ତ ଚୈଵ ପିବେନ୍ନରଃ । । ୩୫ ଆଦୌ ପ୍ରଭୃତି ଵିଜ୍ଞେଯୋ ମନ୍ତ୍ରୋଽଯମଭିମନ୍ତ୍ରଣେ । ସିଦ୍ଧାର୍ଥକସ୍ତ୍ଵଂ ହି ଲୋକେ ସର୍ଵତ୍ର ଶ୍ରୂଯସେ ଯଥା । । ତଥା ମାମପି ସିଦ୍ଧାର୍ଥମର୍ଥତଃ କୁରୁତାଂ ରଵିଃ । । ୩୬ ତତୋ ହଵିରୁପସ୍ପୃଶ୍ଯ ଜପଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଯଥେପ୍ସିତମ୍ । ହୁତାଶନଂ ଚ ଜୁହୁଯାଦ୍ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା । । ୩୭ ଏଵମେଵ ପରାଃ କାର୍ଯା ସପ୍ତମ୍ଯଃ ସପ୍ତ ସର୍ଵଦା । ଏକାତ୍ପ୍ରଭୃତି କାର୍ଯା ସା ସର୍ଵଦୋଦକସପ୍ତମୀ । । ୩୮ ଏକଂ ତୋଯେନ ସହିତଂ ଦ୍ଵୌ ଚାପି ଘୃତସଂଯୁତୌ । ତ୍ରୀଂସ୍ତଥା ମଧୁନା ସାର୍ଧଂ ଦଧ୍ନା ଚତୁର ଏଵ ଚ । । ୩୯ ଯୁକ୍ତାନ୍ନପଯସା ପଞ୍ଚ ଷଟ୍ ଚ ଗୋମଯସଂଯୁତାନ୍ । ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯେନ ଵୈ ସପ୍ତ ପିବେତ୍ସିଦ୍ଧାର୍ଥକାନ୍ଦ୍ଵିଜ । । 1.68.୪୦ ଅନେନ ଵିଧିନା ଯସ୍ତୁ କୁର୍ଯାତ୍ସର୍ଷପସପ୍ତମୀମ୍ । ବହୁପୁତ୍ରୋ ବହୁଧନଃ ସିଦ୍ଧାର୍ଥଶ୍ଚାପି ସର୍ଵଦା । । ୪୧ ଇହ ଲୋକେ ନରୋ ଵିପ୍ର ପ୍ରେତ୍ଯଯାତି ଵିଭାଵସୁମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ସମ୍ପୂଜଯେଦ୍ଦେଵଂ ଵିଧିନାନେନ ଭାସ୍କରମ୍ । । ୪୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସିଦ୍ଧାର୍ଥସପ୍ତମୀଵ୍ରତଵର୍ଣନଂ ନାମାଷ୍ଟଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସର୍ଷପସପ୍ତମୀଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ତତୋ ମଧ୍ଯାହ୍ନସମଯେ ସ୍ନାତଃ ପ୍ରଯତମାନସଃ । ତଥୈଵ ଦେଵାନ୍ଵିଧିଵତ୍ପୂଜଯିତ୍ଵା ଯଥାସୁଖମ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ତାପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରି, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ନିଜ ସୁବିଧା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
୧୮ ଏକାର୍ଣଵେ ପୁରା ତସ୍ମିନ୍ନଷ୍ଟେ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମେ । ନାରାଯଣାଖ୍ଯଃ ପୁରୁଷଃ ସୁଷ୍ଵାପ ସଲିଲେ ତଦା । । ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ୩ସୁମନାଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ସହସ୍ରପାତ୍ । । ୧୯ ସହସ୍ରବାହୁଃ ପ୍ରଥମଃ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତ୍ରଯୀପଥେ ଯଃ ପୁରୁଷୋ୪ ନିଗଦ୍ଯତେ । ଆଦିତ୍ଯଵର୍ଣୋ ଭୁଵନସ୍ଯ ଗୋପ୍ତା ଅପୂର୍ଵ ଏକଃ ପୁରୁଷଃ ପୁରାଣଃ । । 1.77.୨୦ ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭଃ ପୁରୁଷୋ ମହାତ୍ମା ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ଵୈ ତମସା ପରସ୍ତାତ୍ । । ୨୧ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ସୂର୍ଯଵର୍ଣନଂ ନାମ ସପ୍ତସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଆଦିତ୍ଯମହିମଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ କାର୍ତ୍ସ୍ନ୍ଯେନ ହୃଷ୍ଟୋ ଜାମ୍ବଵତୀସୁତଃ । ଜାତକୌତୂହଲୋ ଭୂଯଃ ପରିପପ୍ରଚ୍ଛ ନାରଦମ୍
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମହିମା ବିଷୟରେ ସବୁକିଛି ଶୁଣି, ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ପୁଅ ସାମ୍ବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ଆଉ ଅଧିକ ଜାଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
୧ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ ଅହୋ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵର୍ଣିତଂ ହର୍ଷଵର୍ଧନମ୍ । ଯେନ ମେ ଭକ୍ତିରୁତ୍ପନ୍ନା ପରା ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ଵିଭାଵସୌ । । ୨ ତତୋ ରାଜ୍ଞୀଂ ମହାଭାଗାଂ ନିକ୍ଷୁଭାଂ ଚ ମହାମୁନେ । ଦିଣ୍ଡିନଂ ପିଙ୍ଗଲାଦୀଂଶ୍ଚ ସର୍ଵାନ୍କଥଯ ମେ ମୁନେ । । ୩ ନାରଦ ଉଵାଚ ପ୍ରାଗୁକ୍ତେଽର୍କସ୍ଯ ଦ୍ଵେ ଭାର୍ଯେ ରାଜ୍ଞୀ ନିକ୍ଷୁଭସଂଜ୍ଞିତେ । ତଯୋର୍ହି ରାଜ୍ଞୀ ଦ୍ଯୌର୍ଜ୍ଞେଯା ନିକ୍ଷୁଭା ପୃଥିଵୀ ସ୍ମୃତା । ।୪ ସୌମ୍ଯମାସସ୍ଯ୨ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଦ୍ଯାଵାର୍କଃ ସହ ଯୁଜ୍ଯତେ । ମାଘକୃଷ୍ଣସ୍ଯ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ମହ୍ଯା ସହ ଭଵେଦ୍ରଵିଃ । । ଭୂରାଦିତ୍ଯଶ୍ଚ ଭଗଵାନ୍ଗଚ୍ଛତଃ ସଙ୍ଗମଂ ତଥା । । ୫ ଋତୁସ୍ନାତା ମହୀ ତତ୍ର ଗର୍ଭଂ ଗୃହ୍ଣାତି ଭାସ୍କରାତ୍ । ଦ୍ଯୌର୍ଜଲଂ ସୂଯତେ ଗର୍ଭଂ ଵର୍ଷାସ୍ଵିହ ଚ ଭୂତଲେ । । ୬ ତତସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଭୂତ୍ଯର୍ଥଂ୩ ମହୀ ସସ୍ଯାନି ସୂଯତେ । ସସ୍ଯୋପଯୋଗସଂହୃଷ୍ଟା ଜୁହ୍ଵତ୍ଯାହୁତଯୋ ଦ୍ଵିଜାଃ । । ୭ ସ୍ଵାହାକାରସ୍ଵଧାକାରୈର୍ଯଜନ୍ତି ପିତୃଦେଵତାଃ । । ୮ ନିକ୍ଷୁଭା ସୂଯତେ ଯସ୍ମାଦନ୍ନୌଷଧିସୁଧାମୃତୈଃ । ମର୍ତ୍ଯାନ୍ପିତୄଂଶ୍ଚ ଦେଵାଂଶ୍ଚ ତେନ ଭୂର୍ନିକ୍ଷୁଭା ସ୍ମୃତା । । ୯ ଯଥା ରାଜ୍ଞୀ ଦ୍ଵିଧା ଭୂତା ଯସ୍ଯ ଚେଯଂ ସୁତା ମତା । ଅପତ୍ଯାନି ଚ ଯାନ୍ଯସ୍ଯାସ୍ତାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଶେଷତଃ । । 1.79.୧୦ ମରୀଚିର୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରୋ ମରୀଚେଃ କଶ୍ଯପଃ ସୁତଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଧିରଣ୍ଯକଶିଷୁଃ ପ୍ରହ୍ଲାଦସ୍ତସ୍ଯ ଚାତ୍ମଜଃ । । ୧୧ ପ୍ରହ୍ଲାଦସ୍ଯ ସୁତୋ ନାମ୍ନା ଵିରୋଚନ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ । ଵିରୋଚନସ୍ଯ ଭଗିନୀ ସଂଜ୍ଞାଯା ଜନନୀ ଶୁଭା । । ୧୨ ହିରଣ୍ଯକଶିପୋଃ ପୌତ୍ରୀ ଦିତେଃ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ସା ସ୍ମୃତା । ସା ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣଃ ପୁତ୍ରୀ ପ୍ରାହ୍ଲାଦୀ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ । । ୧୩ ଅଥ ନାମ୍ନା ସୁରୂପେତି ମରୀଚେର୍ଦୁହିତା ଶୁଭା । ପୁତ୍ରୀ ହ୍ଯଙ୍ଗିରସଃ ସା ତୁ ଜନନୀ ତୁ ବୃହସ୍ପତେଃ । । ୧୪ ବୃହସ୍ପତେସ୍ତୁ ଭଗିନୀ ଵିଶ୍ରୁତା ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୀ । ପ୍ରଭାସସ୍ଯ ତୁ ସା ପତ୍ନୀ ଵସୂନାମଷ୍ଟମସ୍ଯ ତୁ । । ୧୫ ପ୍ରସୂତା ଵିଶ୍ଵକର୍ମାଣଂ ସର୍ଵଶିଲ୍ପକରଂ ଵରମ୍ । ସ ଵୈ ନାମ୍ରା ପୁନସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ତ୍ରିଦଶାନାଂ ଚ ଵାର୍ଧକିଃ । । ୧୬ ଦେଵାଚାର୍ଯଶ୍ଚ ତସ୍ଯେଯଂ ଦୁହିତା ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣଃ । ସୁରେଣୁରିତି ଵିଖ୍ଯାତା ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଭାମିନୀ । । ୧୭ ରାଜ୍ଞୀ ସଂଜ୍ଞା ଚ ଦ୍ଯୌସ୍ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୀ ପ୍ରଭା ସୈଵ ଵିଭାଵ୍ଯତେ । ତସ୍ଯାତ୍ତୁ ଯା ତନୁଚ୍ଛାଯା ନିକ୍ଷୁଭା ସା ମହୀମଯୀ । । ୧୮ ସା୧ ତୁ ଭାର୍ଯା ଭଗଵତୋ ମାର୍ତଣ୍ଡସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ସାଧ୍ଵୀ ପତିଵ୍ରତା ଦେଵୀ ରୂପଯୌଵନଶାଲିନୀ । । ୧୯ ନ ତୁ ତାଂ ନରରୂପେଣ ସୂର୍ଯୋ ଭଜତି ଵୈ ପୁରା । ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯେହ ତଦ୍ରୂପଂ ମହତା ସ୍ଵେନ ତେଜସା । । 1.79.୨୦ ଗାତ୍ରେଷ୍ଵପ୍ରତିରୂପେଷୁ ନାତିକାନ୍ତମିଵାଭଵତ୍ । ଅନିଷ୍ପତ୍ରେଷୁ ଗାତ୍ରେଷୁ ଗୋଲଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପିତାମହଃ । । ୨୧ ମାର୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵ ଚାଣ୍ଡସ୍ତୁ ମାର୍ତଣ୍ଡସ୍ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ । ଦେଵାନାଂ ଚ ଯତସ୍ତ୍ଵାଦିସ୍ତେନାଦିତ୍ଯ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । । ୨୨ ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରଜାସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ତ୍ରୀଣ୍ଯପତ୍ଯାନି ସଂଜ୍ଞାଯାଂ ଜନଯାମାସ ଵୈ ରଵିଃ । । ୨୩ ଵର୍ଷାଣାଂ ତୁ ସହସ୍ରଂ ଵୈ ଵସମାନା ପିତୁର୍ଗୃହେ । ଭର୍ତୁଃ ସମୀପଂ ଯାହୀତି ପିତ୍ରୋକ୍ତା ସା ପୁନଃପୁନଃ । । ୨୪ ଅଗଚ୍ଛଦ୍ଵଡଵା ଭୂତ୍ଵା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରୂପଂ ଯଶସ୍ଵିନୀ । ଉତ୍ତରାଂଶ୍ଚ କୁରୂନ୍ଗତ୍ଵା ତୃଣାନ୍ଯନୁଚଚାର ହ । । ୨୫ ପିତୁଃ ସମୀପଂ ଯା ଭାର୍ଯା ସଂଜ୍ଞା ଯା ଵଚନେନ ସା । ସଂଜ୍ଞାଯା ଧାରଯଦ୍ରୂପଂ ଛାଯା ସୂର୍ଯମୁପସ୍ଥିତା । । ୨୬ ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ତୁ ସଂଜ୍ଞାଯାଂ ସଂଜ୍ଞେଯମିତି ଚିନ୍ତଯନ୍ । ଆଦିତ୍ଯୋ ଜନଯାମାସ ପୁତ୍ରୌ କନ୍ଯାଂ ଚ ରୂପିଣୀମ୍ । । ୨୭ ପୂର୍ଵଜସ୍ଯ ମନୋସ୍ତୁଲ୍ଯୌ ସାଦୃଶ୍ଯେନ ଚ ତାଵୁଭୌ । ଶ୍ରୁତଶ୍ରଵାଶ୍ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞଃ ଶ୍ରୁତକର୍ମା ତଥୈଵ ଚ । । ୨୮ ଶ୍ରୁତଶ୍ରଵା ମନୁସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ସାଵର୍ଣିର୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଶ୍ରୁତକର୍ମା ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଗ୍ରହୋ ଯୋ ଵୈ ଶନୈଶ୍ଚରଃ । । ୨୯ କନ୍ଯା ଚ ତପତୀ ନାମ ରୂପେଣାପ୍ରତିରୂପିଣୀ । ସଂଜ୍ଞା ତୁ ପାର୍ଥିଵୀ ତେଷାମାତ୍ମଜାନାଂ ଯଥାକରୋତ୍ । । 1.79.୩୦ ନ ସ୍ନେହଂ ପୂର୍ଵଜାନାଂ ତୁ ତଥା କୃତଵତୀ ତୁ ସା । ମନୁସ୍ତୁ କ୍ଷମତେ ତସ୍ଯା ଯମସ୍ତସ୍ଯା ନ ଚକ୍ଷମେ । । ୩୧ ବହୁଶୋ ଯାତ୍ଯମାନସ୍ତୁ ପିତୁଃ ପତ୍ନ୍ଯା ସୁଦୁଃଖିତଃ । ସ ଵୈ କୋପାଚ୍ଚ ବାଲ୍ଯାଚ୍ଚ ଭାଵିନୋଽର୍ଥସ୍ଯ ଵୈ ବଲାତ୍ । । ୩୨ ପଦା ସନ୍ତର୍ଜଯାମାସ ସଂଜ୍ଞାଂ ଵୈଵସ୍ଵତୋ ଯମଃ । ତଂ ଶଶାପ ତତଃ କ୍ରୋଧାତ୍ସଂଜ୍ଞା ସା ପାର୍ଥିଵୀ ଭୃଶମ୍ । । ୩୩ ପଦା ତର୍ଜଯସେ ଯନ୍ମାଂ ପିତୁର୍ଭାର୍ଯାଂ ଗରୀଯସୀମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ତଵୈଷ ଚରଣଃ ପତିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ । । ୩୪ ଯମସ୍ତୁ ତେନ ଶାପେନ ଭୃଶଂ ପୀଡିତମାନସଃ । ମନୁନା ସହ ତନ୍ମାତୁଃ ପିତୁଃ ସର୍ଵଂ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ । । ୩୫ ସ୍ନେହେନ ତୁଲ୍ଯମସ୍ମାସୁ ମାତା ଦେଵ ନ ଵର୍ତତେ । ନିଃସ୍ନେହାଞ୍ଜ୍ଯାଯସୋ ହ୍ଯସ୍ମାତ୍କନୀଯାଂ ସଂ ବୁଭୂଷତି । । ୩୬ ତସ୍ଯା ମଯୋଦ୍ଯତଃ ପାଦୋ ନ ତୁ ଦେଵ ନିପାତିତଃ । ବାଲ୍ଯାଦ୍ଵା ଯଦି ଵା ମୋହାତ୍ତଦ୍ଭଵାନ୍କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହତି । । ୩୭ ଶପ୍ତୋଽହମସ୍ମିଂଲ୍ଲୋକେଶ ଜନନ୍ଯା ତପତାଂ ଵର । ତଵ ପ୍ରସାଦାଚ୍ଚରଣସ୍ତ୍ରାଯତାଂ ମହତୋ ଭଯାତ୍ । । ୩୮ ରଵିରୁଵାଚ ଅସଂଶଯଂ ମହତ୍ପୁତ୍ର ଭଵିଷ୍ଯତ୍ଯତ୍ର କାରଣମ୍ । ଯେନ ତ୍ଵାମାଵିଶତ୍କ୍ରୋଧୋ ଧର୍ମଜ୍ଞଂ ଧର୍ମଶାଲିନମ୍ । । ୩୯ ସର୍ଵେଷାମେଵ ଶାପାନାଂ ପ୍ରତିଘାତସ୍ତୁ ଵିଦ୍ଯତେ । ନ ତୁ ମାତ୍ରାଭିଶପ୍ତାନାଂ କ୍ଵଚିନ୍ମୋକ୍ଷୋ ଭଵେଦିହ । । 1.79.୪୦ ନ ଶକ୍ଯମେତନ୍ମିଥ୍ଯା ମେ କର୍ତୁଂ ମାତୁର୍ଵଚସ୍ତଵ । କିଞ୍ଚିତ୍ତେଽହଂ ଵିଧାସ୍ଯାମି ପିତୃସ୍ନେହାଦନୁଗ୍ରହମ୍ । ।୪ ୧ କୃମଯୋ ମାଂସମାଦାଯ ଯାସ୍ଯନ୍ତି ତୁ ମହୀତଲେ । କୃତଂ ତସ୍ଯା ଵଚଃ ସତ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ ଚ ତ୍ରାତୋ ଭଵିଷ୍ଯସି । ।୪ ୨ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଆଦିତ୍ଯସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଚ୍ଛାଯାଂ କିମର୍ଥଂ ତନଯାଵୁଭୌ । ତୁଲ୍ଯେଷ୍ଵଭ୍ଯଧିକଃ ସ୍ନେହ ଏକତ୍ର କ୍ରିଯତେ ତ୍ଵଯା । । ୪୩ ସା୧ ତତ୍ପୁରାଭଵଂ ତସ୍ମୈ ନାଚଚକ୍ଷେ ଵିଵସ୍ଵତେ । ଆତ୍ମାନଂ ସ ସମାଧାଯ ଵକ୍ତୁଂ ତସ୍ଯାମପଶ୍ଯତ୍ । ।୪୪ ତାଂ ଶପ୍ତୁକାମୋ ଭଗଵାନୁଦ୍ଯତଃ କୁପିତସ୍ତତଃ । ତତଶ୍ଛାଯା ଯଥାଵୃତ୍ତମାଚଚକ୍ଷେ ଵିଵସ୍ଵତେ । । ୪୫ ଵିଵସ୍ଵାଂସ୍ତୁ ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶ୍ଵଶୁରମାଗତଃ । ସା ଚାପି ତଂ ଯଥାନ୍ଯାଯମର୍ଚଯିତ୍ଵା ଦିଵାକରମ୍ । । ନିର୍ଦଗ୍ଧୁକାମଂ ରୋଷେଣ ସାନ୍ତ୍ଵଯାମାସ ତଂ ଶନୈଃ ।।୪୬ ଵିଶ୍ଵକର୍ମୋଵାଚ ତଵାତିତେଜସାଵିଷ୍ଟମିଦଂ ରୂପଂ ସୁଦୁଃସହମ୍ । ଅସହନ୍ତୀ ତୁ ସଂଜ୍ଞା ଚ ଵନେ ଚରତି ଶାଦ୍ଵଲେ ।।୪୭ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯତେ ତାଂ ଭଵାନଦ୍ଯ ସ୍ଵାଂ ମାଯାଂ ଶୁଭଚାରିଣୀମ୍ । ରୂପାର୍ଥଂ ଭଵତୋରଣ୍ଯେ ଚରନ୍ତୀଂ ସୁମହତ୍ତପଃ ।।୪୮ ରୂପଂ ତେ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵାକ୍ଯାଦ୍ଯଦି ଵୈ ରୋଚତେ ଵିଭୋ । ପ୍ରଶାତଯାମି ଦେଵେନ୍ଦ୍ର ଶ୍ରେଯୋଽର୍ଥଂ ଜଗତଃ ପ୍ରଭୋ ।।୪୯ ସନ୍ତୁଷ୍ଟସ୍ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ବହୁ ମେନେ ମହାତପାଃ । ତତୋଽନ୍ଵଜାନାତ୍ତ୍ଵଷ୍ଟାରଂ ରୂପନିର୍ଵର୍ତନାଯ ତୁ ।।1.79.୫୦ ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ହ୍ଯନୁଜ୍ଞାତଃ ଶାକଦ୍ଵୀପେ ଵିଵସ୍ଵତଃ । ଭ୍ରମିମାରୋପ୍ଯ ତତ୍ତେଜଃ ଶାତଯାମାସ ତସ୍ଯ ଵୈ ।।୫ ୧ ଆଜାନୁଲିଖିତଶ୍ଚାସୌ ନିପୁଣଂ ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣା । ଲେଖନଂ ନାଭ୍ଯନନ୍ଦତ୍ତୁ ତତସ୍ତେନ ନିଵାରିତଃ ।।୫୨ ତତ୍ର ତଦ୍ଭାସିତଂ ରୂପଂ ତେଜସା ପ୍ରକୃତେନ ତୁ । କାନ୍ତାତ୍କାନ୍ତତରଂ ଭୂତ୍ଵା ଅଧିକଂ ଶୁଶୁଭେ ତତଃ ।।୫୩ ଦଦର୍ଶ ଯୋଗମାସ୍ଥାଯ ସ୍ଵାଂ ଭାର୍ଯାଂ ଵଡଵାଂ ତଥା । ଅଦୃଶ୍ଯାଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ତେଜସା ସ୍ଵେନ ସଂଵୃତାମ୍ ।।୫୪ ଅଶ୍ଵରୂପେଣ ମାର୍ତଣ୍ଡସ୍ତାଂ ମୁଖେନ ସମାସଦତ୍ । ମୈଥୁନାଯ ଵିଚେଷ୍ଟନ୍ତୋ ପରପୁଂସୋ ଵିଶଙ୍କଯା ।।୫୫ ସା ତଂ ଵିଵସ୍ଵତଃ ଶୁକ୍ରଂ ନାସାଭ୍ଯାଂ ସମଧାରଯତ୍ । ଦେଵୌ ତସ୍ଯାମଜାଯେତାମଶ୍ଵିନୌ ଭିଷଜାଂ ଵରୌ ।।୫୬ ନାସତ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ଦସ୍ରଶ୍ଚ ତୌ ସ୍ମୃତୌ ନାମତୋଽଶ୍ଵିନୌ । ଅତଃ ପରଂ ସ୍ଵକଂ ରୂପଂ ଦର୍ଶଯାମାସ ଭାସ୍କରଃ ୫୭ ତତସ୍ତୁ ଜନଯାମାସ ସଂଜ୍ଞା ସୂର୍ଯସୁତଂ ଶୁଭମ୍ । ରୂପେଣ ଚାତ୍ମନସ୍ତୁଲ୍ଯଂ ରେଵତଂ ନାମ ନାମତଃ । । ୫୮ ପିର୍ତୁଗୃହ୍ଯାଷ୍ଟମଂ ସୋଽଶ୍ଵଂ ଜାତମାତ୍ରଃ ପଲାଯତ । ସ ତସ୍ମିନ୍ତ୍ସକୃଦାରୂଢସ୍ତମଶ୍ଵଂ ନୈଵ ମୁଞ୍ଜତି । । ୫୯ ତତୋଽର୍କେଣ ସମାଦିଷ୍ଟୌ ଦଣ୍ଡନାଯକପିଙ୍ଗଲୌ । ଅଶ୍ଵଂ ପ୍ରତ୍ଯାନଯେଥାଂ ମେ ମା ବଲାଚ୍ଛିଦ୍ରତୋଽସ୍ଯ ତୁ । । 1.79.୬୦ ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥୌ ତିଷ୍ଠତସ୍ତସ୍ଯ ଅଶ୍ଵଚ୍ଛିଦ୍ରାଭିକାଞ୍କ୍ଷିଣୌ । ନ ଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ତୁ ଲଭେତେ ତୌ ତସ୍ଯାଦ୍ଯାପି ମହାତ୍ମନଃ । । ୬୧ ପ୍ଲଵନ୍ଗଚ୍ଛତ୍ଯସୌ ଯସ୍ମାତ୍ସଂଜ୍ଞାଯାଃ ଶାନ୍ତିଦଃ ସୁତଃ । ରେଵୃସ୍ତୁ ଚ ଗତୌ ଧାତୂ ରେଵନ୍ତସ୍ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ । । ୬୨ ମନୁର୍ଯମୋ ଯମୀ ଚୈଵ ସାଵର୍ଣିଃ ସ ଶନୈଶ୍ଚରଃ । ତପତୀ ଚାଶ୍ଵିନୌ ଚୈଵ ରେଵନ୍ତଶ୍ଚ ରଵେଃ ସୁତାଃ । । ୬୩ ଏଵମେଷା ପୁରା ସଂଜ୍ଞା ଦ୍ଵିତୀଯା ପାର୍ଥିଵୀ ସ୍ମୃତା । ଯା ସଂଜ୍ଞା ସା ସ୍ମୃତା ରାଜ୍ଞୀ ଛାଯା ଯା ସା ତୁ ନିକ୍ଷୁଭା । । ୬୪ ରାଜୃଦୀପ୍ତୌ ସ୍ମୃତୋ ଧାତୂ ରାଜା ରାଜତି ଯତ୍ସଦା । ଅଧିକଃ ସର୍ଵଭୂତେଭ୍ଯୋ ରାଜତେ ଚ ଦିଵାକରଃ । । ୬୫ ଅଧିକଂ ରାଜତେ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ରାଜା ସ ଉଚ୍ଯତେ । ରାଜ୍ଞଃ ପତ୍ନୀ ତୁ ସା ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ରାଜ୍ଞୀ ପ୍ରକୀର୍ତିତା । । ୬୬ କ୍ଷୁଭ ସଞ୍ଚଲନେ ଧାତୁର୍ନିଶ୍ଚଲା ତେନ ନିକ୍ଷୁଭା । ଭଵନ୍ତୀତ୍ଯଥ ଵା ଯସ୍ମାତ୍ସ୍ଵର୍ଗୀଯାଃ ୧ କ୍ଷୁଦ୍ଵିଵର୍ଜିତାଃ । । ଛାଯାଂ ତାଂ ଵିଶତେ ଦିଵ୍ଯାଂ ସ୍ମୃତା ସା ତେନ ନିକ୍ଷୁଭା । । ୬୭ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜନଂ ସଦା ତାତ ଭୃଶଂ ପୀଡିତମାନସମ୍ । ଧର୍ମେଣ ରଞ୍ଜଯାମାସ ଧର୍ମରାଜସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୬୮ ଶୁଦ୍ଧେନ କର୍ମଣା ତାତ ଶୁଭେନ ପରମଦ୍ଯୁତିଃ । ପିତୄଣାମାଧିପତ୍ଯଂ ଚ ଲୋକପାଲତ୍ଵମାପ ଚ । । ୬୯ ସାମ୍ପ୍ରତଂ ଵର୍ତତେ ଯୋଽଯଂ ମନୁର୍ଲୋକେ ମହାମତେ । ଯସ୍ଯାନ୍ଵଵାଯେ ଜାତସ୍ତୁ ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାଧରଃ । । 1.79.୭୦ ଯମସ୍ଯ ଭଗିନୀ ଯା ତୁ ଯମୀ କନ୍ଯା ଯଶସ୍ଵିନୀ । ସାଭଵତ୍ସରିତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଯମୁନା ଲୋକପାଵନୀ । । ୭୧ ମନୁଃ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତ୍ଵେଷ ସାଵର୍ଣିଃ ସ ମହାଯଶାଃ । ଭଵିଷ୍ଯନ୍ସ ମନୁସ୍ତାତ ଅଷ୍ଟମଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । । ୭୨ ମେରୁପୃଷ୍ଠେ ତପୋ ଦିଵ୍ଯମଦ୍ଯାପି ଚରତେ ପ୍ରଭୁଃ । ଭ୍ରାତା ଶନୈଭ୍ରରସ୍ତସ୍ଯ ଗ୍ରହତ୍ଵଂ ସ ତୁ ଲବ୍ଧଵାନ୍ । । ୭୩ ତପତୀ ନାମ ଯା ନାମ୍ନା ତଯୋଃ କନ୍ଯା ଗରୀଯସୀ । ସା ବଭୂଵ ଶୁଭା ପତ୍ନୀ ରାଜ୍ଞଃ ସଂଵରଣସ୍ଯ ତୁ । । ୭୪ ତାପୀ ନାମ ନଦୀ ଚେଯଂ ଵିନ୍ଧ୍ଯମୂଲାଦ୍ଵିନିଃସୃତା । ନିତ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯଜଲା ସ୍ନାନେ ପଶ୍ଚିମୋଦଧିଗାମିନୀ । । ୭୫ ସୌମ୍ଯଯା ସଙ୍ଗତା ସା ତୁ ସର୍ଵପାପଭଯାପହା । ଵୈଵସ୍ଵତୀ ଯଥା ଵୀର ସଙ୍ଗତା ୧ଶିଵକାନ୍ତଯା । । ୭୬ ଅଶ୍ଵିନୌ ଦେଵଵୈଦ୍ଯତ୍ଵଂ ଲବ୍ଧଵନ୍ତୌ ଯଦୂତ୍ତମ । ତଯୋଃ କର୍ମୋପଜୀଵନ୍ତି ଲୋକେସ୍ମିନ୍ଭିଷଜଃ ସଦା । । ୭୭ ରେଵନ୍ତୋ ନାମ ଯୋଽର୍କସ୍ଯ ରୂପେଣାର୍କସମଃ ସୁତଃ । ୨ଅଶ୍ଵାନାମାଧିପତ୍ଯେ ତୁ ଯୋଜିତଃ ସ ତୁ ଭାନୁନା । । ୭୮ କ୍ଷେମେଣ ଗଚ୍ଛତେଽଧ୍ଵାନଂ ଯସ୍ତଂ ପୂଜଯତେ ପଥି । ସୁଖପ୍ରସାଦ୍ଯୋ ମର୍ତ୍ଯାନାଂ ସଦା ଯଦୁକୁଲୋଦ୍ଵହ । । ୭୯ ତ୍ଵଷ୍ଟାପି ତେଜସା ତେନ ମାର୍ତଣ୍ଡସ୍ଯୈଵ ଚାଜ୍ଞଯା । ଭୋଜାନୁତ୍ପାଦଯାମାସ ପୂଜାଯୈ ସତ୍ଯ ସୁଵ୍ରତ । । 1.79.୮୦ ଯ ଇଦଂ ଜନ୍ମ ଦେଵସ୍ଯ ଶୃଣୁଯାଦ୍ଵା ପଠେତ ଵା । ଵିଵସ୍ଵତୋ ହି ପୁତ୍ରାଣାଂ ସର୍ଵେଷାମମିତୌଜସାମ୍ । । ୮୧ ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଯାତି ସୂର୍ଯସଲୋକତାମ୍ । ଇହ ରାଜା ଭଵତ୍ଯେଵ ପୁନରେତ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ । । ୮୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଆଦିତ୍ଯମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନଂ ନାମୈକୋନାଶୀତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବିଳ୍ବ ପତ୍ର ଓ ଫୁଲ ଦେଇ ପୂଜା କଲେ ବଡ଼ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ମିଳେ। ଅର୍କ ଫୁଲର ମାଳା ଦେଇ ପୂଜା କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ।
ସ୍ଵପ୍ନଦର୍ଶନଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସପ୍ତମ୍ଯାମୁଷିତୋ ଵିପ୍ରଃ ସ୍ଵପ୍ନଦର୍ଶନମୁଚ୍ଯତେ । ସ୍ଵପ୍ନେ ଦୃଷ୍ଟେ ଚ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ପୁରୁଷୋ ନିଯତଵ୍ରତଃ । । ୧ ସମାପ୍ଯ ଵିଧିଵତ୍ସର୍ଵଂ ଜପହୋମାଦିକଂ କ୍ରମାତ୍ । ପୂଜଯିତ୍ଵା ଦିନେଶଂ ତୁ ଯଥାଵିଭଵମାତ୍ମନଃ । । ୨ ତତଃ ଶଯୀତ ଶଯନେ ଦେଵଦେଵଂ ଵିଚିନ୍ତଯନ୍ । ସମ୍ପ୍ରସୁପ୍ତୋ ଯଦା ପଶ୍ଯେଦୁଦଯନ୍ତଂ ଦିଵାକରମ୍ । । ୩ ଶକ୍ରଧ୍ଵଜଂ ତଥା ଚନ୍ଦ୍ରଂ ତସ୍ଯ ସର୍ଵାଃ ସମୃଦ୍ଧଯଃ । ଦୃଶ୍ଯଂ ଜନଂ ତଥା ଶକ୍ତିଂ୧ ସ୍ରଗ୍ଵିଗୋଵେଣୁନିସ୍ଵନାଃ । । ୪ ଶ୍ଵେତାବ୍ଜଚାମରାଦର୍ଶକନକାସିସୁତୋଦ୍ଭଵମ୍ । ରୁଧିରସ୍ଯ ସ୍ରୁତିଂ ସେକଂ ପାନଂ ଚୈଶ୍ଵର୍ଯକାରକମ୍ । । ୫ ଶ୍ଵେତାଯାଃ ପଞ୍ଚପୂତାଯା ଦର୍ଶନଂ ଵୃଦ୍ଧିକାରକମ୍ । ପ୍ରଜାପତେର୍ଘୃତାକ୍ତସ୍ଯ ଦର୍ଶନଂ ପୁତ୍ରଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ । । ୬ ଶସ୍ତଵୃକ୍ଷାଭିରୋହଶ୍ଚ କ୍ଷିପ୍ରମୈଶ୍ଵର୍ଯକାରକଃ । ଦୋହନଂ ମହିଷୀସିଂହୀଗୋଧେନୂନାଂ ସ୍ଵକେ ମୁଖେ । । ୭ ଧନୁଷାଂ ଚ ଶରାଣାଂ ଚ ନାଭୌ ଚ ଦ୍ରୁତନିର୍ଗତିଃ । ଅଭିହନ୍ଯାତ୍ସ୍ଵଯଂ ଖାଦେତ୍ସିଂହାନ୍ଗା ଭୁଜଗାଂସ୍ତଥା । । ୮ ସ୍ଵାଂଗଶୀର୍ଷଂ୨ ହୁତଵହେ ତସ୍ଯ ଶ୍ରୀରଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତା । ରାଜତେ ହୈମନେ ପାତ୍ରେ ଯୋ ଭୁଂକ୍ତେ ପାଯସଂ ଦ୍ଵିଜଃ । । ୯ ପଦ୍ମପତ୍ରେ ଯଥା ଵିପ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ଜନ୍ତୋର୍ବଲଂ ଭଵେତ୍ । ଦ୍ଯୂତେ ଵାଦେଽଥ ଵା ଯୁଦ୍ଧେ ଵିଜଯୋ ହି ସୁଖାଵହଃ । । 1.69.୧୦ ଅଗ୍ନେସ୍ତୁ ଗ୍ରସନଂ ଵିପ୍ର ଆଗ୍ରେଯଂ ଵୃଦ୍ଧିକାରକମ୍ । ଗାତ୍ରସ୍ଯ ଜ୍ଵଲନଂ ଵିପ୍ର ଶିରୋଵେଧଶ୍ଚ ଭୂତଯେ । । ୧୧ ମାଲ୍ଯାମ୍ବରାଣାଂ୪ ଯୁକ୍ତାନାଂ ଶସ୍ତାନାଂ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷିଣାମ୍ । ସଦା ଲାଭଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ତଥା ଵିଷ୍ଠାନୁଲେପନମ୍ । । ୧୨ ସ୍ଵାଙ୍ଗସ୍ଯ କର୍ତନେ କ୍ଷେପେ ରଥଯାନେ ପ୍ରଜାଗମଃ । ନାନାଶିରୋବାହୁତା ଚ ହସ୍ତାନାଂ କୁରୁତେ ଶ୍ରିଯମ୍ । । ୧୩ ଅଗମ୍ଯାଗମନଂ ଚୈଵ ଶୋକମଧ୍ଯଯନଂ ତଥା । ଦେଵଦ୍ଵିଜଜନାଚାର୍ଯଗୁରୁଵୃଦ୍ଧତପସ୍ଵିନଃ । । ୧୪ ଯଦ୍ଯଦ୍ଵଦନ୍ତି ତତ୍ସର୍ଵଂ ସତ୍ଯମେଵ ହି ନିର୍ଦିଶେତ୍ । ପ୍ରଶସ୍ତଦର୍ଶନଂ ଚୈଵ ଅଭିଷେକୋ ନୃପଶ୍ରିଯାଃ । । ୧୫ ସ୍ଯାଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ଶିରଶ୍ଛେଦେନ ବହୁଧା ସ୍ଫୁଟିତେନ ତୁ । ରୁଦିତଂ ହର୍ଷସମ୍ପ୍ରାପ୍ତ୍ଯୈ ରାଜ୍ଯଂ ନିଗଡବନ୍ଧନେ । । ୧୬ ତୁରଙ୍ଗଂ ଵୃଷଭଂ ପଦ୍ମଂ ରାଜାନାଂ ଶ୍ଵେତକୁଞ୍ଜରମ୍ । ମହଦୈଶ୍ଵର୍ଯମାପ୍ନୋତି ଯୋଭୀକଶ୍ଚାଧିରୋହତି । । ୧୭ ଗ୍ରସମାନୋ ଗ୍ରହାଂସ୍ତାରା ମହୀଂ ଚ ପରିଵର୍ତଯନ୍ । ଉନ୍ମୂଲଯନ୍ପର୍ଵତାଂଶ୍ଚ ରାଜ୍ଯଲାଭମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୧୮ ଦେହାନ୍ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତିରନ୍ତ୍ରାଣାଂ ତୈର୍ଵା ଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଵେଷ୍ଟନମ୍ । ପାତଃ ସମୁଦ୍ରସରିତାମୈଶ୍ଵର୍ଯାଣି ସୁଖାନି ଚ । । ୧୯ ଉଦଧିଂ ସରିତଂ ଵାପି ତୀର୍ତ୍ଵା ପାରଂ ପ୍ରଯାତି ଚ । ଅଦ୍ରିଂ ଲଙ୍ଘଯତେଶ୍ଚାପି ଭଵନ୍ତ୍ଯର୍ଥଜଯାଯୁଷଃ । । 1.69.୨୦ ଉଜ୍ଜ୍ଵଲା ସ୍ତ୍ରୀ ଵିଶେଦଙ୍କମାଶୀର୍ଵାଦପରାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଭଵତ୍ଯର୍ଥାଗମଃ ଶୀଘ୍ରଂ କୃମିଭିର୍ଯଦି ଭକ୍ଷ୍ଯତେ । । ୨୧ ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵପ୍ନ ଇତି ଜ୍ଞାତଂ ଦୃଷ୍ଟପ୍ରକଥନଂ ତଥା । ମଙ୍ଗଲାନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଶୁଭଂ ଦର୍ଶନମେଵ ଚ । । ୨ ୨ ସଂଯୋଗଶ୍ଚୈଵ ମଙ୍ଗଲ୍ଯୈରାରୋଗ୍ଯଧନକାରକଃ । ଐଶ୍ଵର୍ଯରାଜ୍ଯଲାଭାଯ ଯସ୍ମିନ୍ସ୍ଵପ୍ନ ଉଦାହୃତଃ । । ୨୩ ତୈର୍ଦୃଷ୍ଟୈ ରୋଗିଣୋ ରୋଗାନ୍ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ନ ସ୍ଵପ୍ନଂ ଶୋଭନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଵପ୍ଯାତ୍ପ୍ରାତଶ୍ଚ କୀର୍ତଯେତ୍ । । ରାଜଭୋଜକଵିପ୍ରେଭ୍ଯଃ ଶୁଚିଭ୍ଯଶ୍ଚ ଶୁଚିର୍ନରଃ । । ୨୪ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସ୍ଵପ୍ନଦର୍ଶନଵର୍ଣନଂ ନାମୈକୋନସପ୍ତତିମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ସ୍ୱପ୍ନ ଦର୍ଶନର ଫଳ ଏଭଳି ଅଟେ। ସପ୍ତମୀ ଦିନରେ ନିୟମିତ ଉପବାସୀ ଲୋକ ଯଦି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଜପ, ହୋମ ଆଦି କରି, ଦିନେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ପୂଜା କରି, ପରେ ଶୟନ କରିବା ସମୟରେ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି ଶୁଇବା ଉଚିତ। ସେ ଶୁଇବା ସମୟରେ ଯଦି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦିନାକରଙ୍କୁ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ଦେଖିଥାଏ, ଶକ୍ରଧ୍ୱଜ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜନ, ଶକ୍ତି, ମାଳା, ଗୋବେଣୁ ଓ ନିସ୍ବନ ଦେଖିଥାଏ, ତାହା ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀର ଲକ୍ଷଣ। ଧଳା ପଦ୍ମ, ଚାମର, ଦର୍ପଣ, ସୁନାର ଆସନ, ରକ୍ତର ଝରଣା, ଶୀତଳ ପାନ, ଏହି ସବୁ ଦେଖିଲେ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଧଳା ପଞ୍ଚପୁତି ଦେଖିଲେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ପ୍ରଜାପତି ଘୃତାକ୍ତ ଦେଖିଲେ ପୁତ୍ର ଲାଭ ହୁଏ। ଶୁଭ ଗଛର ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଲାଭ ହୁଏ। ମହିଷୀ, ସିଂହୀ, ଗୋଧେନୁ ଦୋହନ କରି ନିଜ ମୁହଁରେ ଦେଖିଲେ ଶ୍ରୀର ଲାଭ ହୁଏ। ଧନୁ, ଶର ଓ ନାଭିରୁ ତୀବ୍ର ଗତି ଦେଖିଲେ, ସିଂହ, ଭୁଜଙ୍ଗ ଦେଖିଲେ, ନିଜ ଅଙ୍ଗ ଶୀର୍ଷ ଅଗ୍ନିରେ ଦେଖିଲେ, ଶ୍ରୀ ସାମ୍ନାରେ ରହିଥାଏ। ସୁନାର ପାତ୍ରରେ ପାୟସ ଭୋଜନ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ଭୋଜନ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣର ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଜୁଆ, ମତ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିଲେ ସୁଖ ଲାଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି ଭୋଜନ କରିଲେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଗାତ୍ରର ଜ୍ୱାଳା, ଶୀର୍ଷ ବିଦ୍ଧ ଭଲ ଫଳ ଦେଏ। ଶୁଭ ମାଳା, ଶୁଭ ଅମ୍ବର, ଧଳା ପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ ସଦା ଲାଭ ହୁଏ, ଏହିପରି ମଳ ଲେପନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ। ନିଜ ଅଙ୍ଗ କଟିବା, ଫେଙ୍ଗିବା, ରଥ ଯାତ୍ରା, ପ୍ରଜା ଆଗମନ, ଅନେକ ଶୀର୍ଷ, ଅନେକ ହାତ ଦେଖିଲେ ଶ୍ରୀ ଲାଭ ହୁଏ। ଅଗମ୍ୟ ଯାତ୍ରା, ଦୁଃଖ, ଅଧ୍ୟୟନ, ଦେବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଚାର୍ୟ, ଗୁରୁ, ବୃଦ୍ଧ, ତପସ୍ବୀଙ୍କ କଥା ଯଦି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ସତ୍ୟ ହୁଏ। ଶୁଭ ଦର୍ଶନ, ଅଭିଷେକ, ରାଜାର ଶ୍ରୀ ଲାଭ ହୁଏ। ଶୀର୍ଷ କଟିବା, ଅନେକ ଭାଗରେ ଫୁଟିଯିବା, ରୁଦନ, ହର୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି, ରାଜ୍ୟ ନିଗଡ଼ ବନ୍ଧନରେ ଦେଖିଲେ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଘୋଡ଼ା, ବୃଷ, ପଦ୍ମ, ରାଜାଙ୍କ ଧଳା ହାତୀ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ ବଡ଼ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଗ୍ରହ, ତାରା, ଭୂମି ଭକ୍ଷଣ କରିବା, ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା, ପାହାଡ଼ ଉପଡ଼ିବା ଦେଖିଲେ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଦେହରୁ ଅନ୍ତ୍ର ବାହାରିବା, ଗଛର ଭିତରେ ଜଡ଼ିବା, ସମୁଦ୍ର, ନଦୀରେ ପଡ଼ିବା ଦେଖିଲେ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ସୁଖ ଲାଭ ହୁଏ। ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ବା ତାଳା ଅତିକ୍ରମ କରି ପାର ଯିବା, ପାହାଡ଼ ଲାଘିବା ଦେଖିଲେ ଅର୍ଥ ଓ ଆୟୁ ଜୟ ହୁଏ। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳା ନାରୀ ଆଙ୍କ ଭିତରେ ଯିବା, ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଥିବା ନାରୀ ଦେଖିଲେ ଶୀଘ୍ର ଅର୍ଥ ଲାଭ ହୁଏ। କ୍ରିମି ଭକ୍ଷଣ କରିଲେ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ, ଦେଖିଥିବା କଥା କହିଲେ, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଦେଖିଲେ ଶୁଭ ହୁଏ। ମଙ୍ଗଳ ଦେଖିଲେ ଆରୋଗ୍ୟ, ଧନ ଲାଭ ହୁଏ, ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ ରୋଗୀ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ ପ୍ରଭାତରେ କିର୍ତ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ରାଜା, ଭୋଜକ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶୁଚି ଲୋକଙ୍କୁ ଶୁଚି ଲୋକ କହିବା ଉଚିତ।
୨ ତଥା ପୁରାଣଵିଦୁଷ ଇତିହାସଵିଦୋ ଦ୍ଵିଜାନ୍ । ତଥା ଵେଦଵିଦଶ୍ଚୈଵ ଦିଵ୍ଯାନ୍ଭୌମାଂଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତ । । ୩ ରକ୍ତାନି ଵସ୍ତ୍ରାଣି ତଥା ଚ ଗାଵଃ ସୁଗନ୍ଧମାଲ୍ଯାଦି ହଵିଷ୍ଯମନ୍ନମ୍ । ପଯସ୍ଵିନୀ ଚାପ୍ଯଥ ଭୋଜକାଯ ଦେଯା ତଥାନ୍ଯତ୍ପ୍ରିଯମାତ୍ମନୋ ଯତ୍ । । ୪ ଭଵେଦଲାଭୋ ଯଦି ଭୋଜକାନାଂ ଵିପ୍ରାସ୍ତଦାର୍ହନ୍ତି ଜଯୋପଜୀଵିନଃ । ଯେ ମନ୍ତ୍ରଵିଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣପାଠକାଶ୍ଚ ଯେ ଯେଽପି ସାମାଧ୍ଯଯନେଷୁ ଯୁକ୍ତାଃ । । ୫ ପ୍ରଥମଂ ଭୋଜକା ଭୋଜ୍ଯାଃ ପୁରାଣଵିଦୁଷୈଃ୨ ସହ । ତେଷାମୃତେ ମନ୍ତ୍ରଵିଦସ୍ତଥା ଵେଦଵିଦୋ ଦ୍ଵିଜାଃ । । ୬ କୃତ୍ଵୈଵଂ ସପ୍ତମୀ ସପ୍ତ ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ସମନ୍ଵିତଃ । ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନୋଽନସୂଯଶ୍ଚ ଅନନ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ସୁଖମ୍
ପୁରାଣ ଜଣା, ଇତିହାସ ଜଣା, ଓ ବେଦ ଜଣା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଦିବ୍ୟ ଓ ପୃଥିବୀର ଶୁଭ ଲୋକମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣୀ ଚିର, ଗାଁ, ସୁଗନ୍ଧି ମାଳା, ହବିଷ୍ୟ ଅନ୍ନ, ପୟସ୍ୱିନୀ ଗାଁ ଓ ଭୋଜକଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷ ଦେବା ଉଚିତ। ଯଦି ଭୋଜକଙ୍କୁ ଦେବାରେ ଅସୁବିଧା ହୁଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ଫଳ ପାଇବେ, ଯେମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଜଣା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଠକ, ସାମ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ। ପ୍ରଥମେ ଭୋଜକଙ୍କୁ ପୁରାଣ ଜଣାଙ୍କ ସହ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କ ବିନା ମନ୍ତ୍ର ଜଣା, ବେଦ ଜଣା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ସପ୍ତମୀ ସପ୍ତ ଦିନ ଭକ୍ତି ସହ କରିଲେ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଅନସୂୟା ସହ କରିଲେ, ଅନନ୍ତ ସୁଖ ଲାଭ ହୁଏ।
୭ ଦଶାନାମଶ୍ଵମେଧାନାଂ କୃତାନାଂ ଯତ୍ଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ତତ୍ଫଲଂ ସପ୍ତମୀ୨ ସପ୍ତ କୃତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମାନଵଃ । । ୮ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପଂ ନାସ୍ତି ତଲ୍ଲୋକେ ଅନଯା ଯନ୍ନ ଲଭ୍ଯତେ । ନ ଚ ରୋଗୋସ୍ତ୍ଯସୌ ଲୋକେ ଅନଯା ଯୋ ନ ଶାମ୍ଯତି । । ୯ କୁଷ୍ଠାନି ଚାପି ସର୍ଵାଣି ଦୁରୁଚ୍ଛେଦ୍ଯାନ୍ଯପି ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଅପଯାନ୍ତି ଯଥା ନାଗା ଗରୁଡସ୍ଯ ଭଯାର୍ଦିତାଃ । । 1.70.୧୦ ଵ୍ରତନିଯମତପୋଭିଃ ସପ୍ତମୀଃ ସପ୍ତଏଵଂ ଵିଧିଵଦିହ ହି କୃତ୍ଵା ମାନଵୋ ଧର୍ମଶୀଲଃ । ଶ୍ରୁତଧନସୁତଭାଗ୍ଯାରୋଗ୍ଯପୁଣ୍ଯୈରୁପେତୋ ଵ୍ରଜତି ତଦନୁଲୋକଂ ଶାଶ୍ଵତଂ ତିଗ୍ମରଶ୍ମେଃ । । ୧୧ ଇମଂ ଵିଧିଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ଚ ମାନଵଃ । ସହସ୍ରରଶ୍ମିଂ ସ ଵିଶେଷାନ୍ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । । ୧୨ ସୁରୈର୍ଵା ମୁନିଭିର୍ଵାପି ପୁରାଣଜ୍ଞୈରିଦଂ ଶ୍ରୁତମ୍ । ସର୍ଵେ ତେ ପରମାତ୍ମାନଂ ପୂଜଯନ୍ତି ଦିଵାକରମ୍ । । ୧୩ ଇଦମାଖ୍ଯାନମାର୍ଷେଯଂ ଯନ୍ମଯାଭିହିତଂ ତଵ । ସୂର୍ଯଭକ୍ତାଯ ଦାତଵ୍ଯଂ ନେତରାଯ ୧ କଦାଚନ । । ୧୪ ଯଶ୍ଚୈତଚ୍ଛ୍ରାଵଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଯଶ୍ଚୈତଚ୍ଛୃଣୁଯାନ୍ନରଃ । ସ ସହସ୍ରାର୍ଚିଷଂ ଦେଵଂ ପ୍ରଵିଶେନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୧୫ ମୁଚ୍ଯେଦାର୍ତସ୍ତଥା ରୋଗାଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵେମାମାଦିତଃ କଥାମ୍ । ଜିଜ୍ଞାସୁର୍ଲଭତେ କାମାନ୍ଭକ୍ତଃ ସୂର୍ଯଗତିଂ ଲଭେତ୍ । । ୧୬ କ୍ଷେମେଣ ଗଚ୍ଛତେଽଧ୍ଵାନଂ ଯସ୍ତ୍ଵିଦଂ ପଠତେଧ୍ଵନି । ଯୋ ଯଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ କାମଂ ସ ତଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଚ ଧ୍ରୁଵମ୍ । । ୧୭ ଏକାନ୍ତଭାଵୋପଗତ ଏକାନ୍ତେ ସୁସମାହିତଃ । ପ୍ରାପ୍ଯୈତତ୍ପରମଂ ଗୁହ୍ଯଂ ଭୂତ୍ଵା ସୂର୍ଯଵ୍ରତୋ ନରଃ । । ୧୮ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଲଗ୍ନଗର୍ଭା ପ୍ରମୁଚ୍ଯେତ ଗର୍ଭିଣୀ ଜନଯେତ୍ସୁତମ୍ । । ୧୯ ଵନ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରସଵମାପ୍ନୋତି ପୁତ୍ରପୌତ୍ରସମନ୍ଵିତମ୍ । ଏଵମେତନ୍ମମାଖ୍ଯାତଂ ଭାସ୍କରେଣାମିତୌଜସା । । ମଯାପି ତଵ ମାଖ୍ଯାତଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଭାନୋରିଦଂ ଦ୍ଵିଜ । । 1.70.୨୦ ପୂଜନୀଯସ୍ତ୍ଵଯା ଭାନୁଃ ସର୍ଵପାପୋପଶାନ୍ତଯେ । ସ ହି ଧାତା୪ ଵିଧାତା ଚ ସର୍ଵସ୍ଯ ଜଗତୋ ଗୁରୁଃ । । ୨୧ ଉଦ୍ଯନ୍ଯଃ କୁରୁତେ ନିତ୍ଯଂ ଜଗଦ୍ଵିତିମିରଂ କରୈଃ । ଦ୍ଵାଦଶାତ୍ମା ସ ଦେଵେଶଃ ପ୍ରୀଯତାଂ ତେଽଦିତେଃ ସୁତଃ । । ୨୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଆଦିତ୍ଯମାହାତ୍ମ୍ଯେ ସର୍ଷପସପ୍ତମୀଵର୍ଣନଂ ନାମ ସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଯେତେ, ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ ସପ୍ତ ଦିନ କରିଲେ ସେ ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ଉପବାସରେ ଏହି ଜଗତରେ ଅପ୍ରାପ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅଶାନ୍ତ ରୋଗ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ କୁଷ୍ଠ ଓ ଦୁର୍ବିଧ୍ୟ ରୋଗ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଗରୁଡଙ୍କ ଭୟରେ ନାଗମାନେ ଯେପରି ଭଗିଯାନ୍ତି, ସେପରି ଦୂରେଇଯାଏ। ଉପବାସ, ନିୟମ, ତପସ୍ୟା ସହିତ ସପ୍ତମୀ ସପ୍ତ ଦିନ କରିଲେ, ଧର୍ମଶୀଳ ଲୋକ ଶ୍ରୁତି, ଧନ, ପୁତ୍ର, ଭାଗ୍ୟ, ଆରୋଗ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶାଶ୍ୱତ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ବିଧି ଶୁଣି ଏବଂ କରିଲେ, ସହସ୍ର ରଶ୍ମି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଦେବତା, ମୁନି, ପୁରାଣ ଜଣାମାନେ ଏହି କଥା ଶୁଣିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ପରମାତ୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ଏହି କଥା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ନୁହେଁ। ଯେ ଏହି କଥା ପ୍ରତିଦିନ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ସହସ୍ର ରଶ୍ମି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେ ଦୁଃଖିତ କିମ୍ବା ରୋଗୀ ଏହି କଥା ଆରମ୍ଭରୁ ଶୁଣିଲେ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଯେ ଜ୍ଞାନ ଚାହେ, ସେ ଲାଭ କରେ; ଭକ୍ତି କରୁଥିବା ଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପଥ ପାଏ। ଯେ ଏହି କଥା ଯାତ୍ରାରେ ପଢ଼େ, ସେ ସୁରକ୍ଷିତ ଯାତ୍ରା କରେ; ଯେ ଯେ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଏ। ଏକାନ୍ତ ଭାବରେ ଏହି ଗୁପ୍ତତମ ବିଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପବାସୀ ହେଲେ, ସେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ପରମ ଅବସ୍ଥା ପାଏ। ଗର୍ଭିଣୀ ଜନନୀ ଦୁଃସାଧ୍ୟ ଗର୍ଭରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହୁଏ। ବନ୍ଧ୍ୟା ନାରୀ ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର ଲାଭ କରେ। ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଭାସ୍କରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିଛି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଭାନୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପାପ ନିବାରଣ ପାଇଁ ପୂଜା କର। ସେ ହିଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ ଓ ଜଗତର ଗୁରୁ। ଉଦୟ ହେଇ ସେ ସଦା ଜଗତର ଅନ୍ଧାର କୁ ଦୂର କରନ୍ତି। ବାରଟି ରୂପରେ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାନୁ ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉ।
ବ୍ରହ୍ମପ୍ରୋକ୍ତସୂର୍ଯନାମଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ନାମଭିଃ ସଂସ୍ତୁତୋ ଦେଵୋ ଯୈରର୍କଃ ପରିତୁଷ୍ଯତି । ତାନି ତେ କୀର୍ତଯାମ୍ଯେଷ ଯଥାଵଦନୁପୂର୍ଵଶଃ । । ୧ ନମଃ ସୂର୍ଯାଯ ନିତ୍ଯାଯ ରଵଯେ କାର୍ଯଭାନଵେ । ଭାସ୍କରାଯ ମତଙ୍ଗାଯ ମାର୍ତଣ୍ଡାଯ ଵିଵସ୍ଵତେ । । ୨ ଆଦିତ୍ଯାଯାଦିଦେଵାଯ ନମସ୍ତେ ରଶ୍ମିମାଲିନେ । ଦିଵାକରାଯ ଦୀପ୍ତାଯ ଅଗ୍ନଯେ ମିହିରାଯ ଚ । । ୩ ପ୍ରଭାକରାଯ ମିତ୍ରାଯ ନମସ୍ତେଽଦିତିସମ୍ଭଵ । ନମୋ ଗୋପତଯେ ନିତ୍ଯଂ୧ ଦିଶାଂ ଚ ପତଯେ ନମଃ । ।୪ ନମୋ ଧାତ୍ରେ ଵିଧାତ୍ରେ ଚ ଅର୍ଯମ୍ଣେ ଵରୁଣାଯ ଚ । ପୂଷ୍ଣେ ଭଗାଯ ମିତ୍ରାଯ ପର୍ଜନ୍ଯାଯାଂଶଵେ ନମଃ । । ୫ ନମୋ ହିତକୃତେ ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମାଯ ତପନାଯ ଚ । ହରଯେ୨ ହରିତାଶ୍ଵାଯ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ପତଯେ ନମଃ । । ୬ ଵିଷ୍ଣଵେ ବ୍ରହ୍ମଣେ ନିତ୍ଯଂ ତ୍ର୍ଯମ୍ବକାଯ ତଥାତ୍ମନେ । ନମସ୍ତେ ସପ୍ତଲୋକେଶ ନମସ୍ତେ ସପ୍ତସପ୍ତଯେ । । ୭ ଏକସ୍ମୈ ହି ନମସ୍ତୁଭ୍ଯମେକଚକ୍ରରଥାଯ ଚ । ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ପତଯେ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵପ୍ରାଣଭୃତେ ନମଃ । । ୮ ହିତାଯ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଶିଵାଯାର୍ତିହରାଯ ଚ । ନମଃ ପଦ୍ମପ୍ରବୋଧାଯ ନମୋ ଵେଦାଦିମୂର୍ତଯେ । । ୯ କାଧିଜାଯ୪ ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ନମସ୍ତାରାସୁତାଯ ଚ । ଭୀମଜାଯ ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ପାଵକାଯ ଚ ଵୈ ନମଃ । । 1.71.୧୦ ଧିଷଣାଯ୫ ନମୋନିତ୍ଯଂ ନମଃ କୃଷ୍ଣାଯ ନିତ୍ଯଦା । ନମୋଽସ୍ତ୍ଵଦିତିପୁତ୍ରାଯ ନମୋ ଲକ୍ଷ୍ଯାଯ ନିତ୍ଯଶଃ । । ୧୧ ଏତାନ୍ଯାଦିତ୍ଯନାମାନି ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତାନି ଵୈ ପୁରା । ଆରାଧନାଯ ଦେଵସ୍ଯ ସର୍ଵକାମେନ ସୁଵ୍ରତ । । ୧୨ ସାଯଂ ପ୍ରାତଃ ଶୁଚିର୍ଭୂତ୍ଵା ଯଃ ପଠେତ୍ସୁସମାହିତଃ । ସ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯଖିଲାନ୍କାମାନ୍ଯଥାହଂ ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ପୁରା । । ୧୩ ପ୍ରସାଦାତ୍ତସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଶ୍ରୀକାମଃ ଶ୍ରିଯମାପ୍ନୋତି ଧର୍ମାର୍ଥୀ ଧର୍ମମାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୧୪ ଆତୁରୋ ମୁଚ୍ଯତେ ରୋଗାଦ୍ବଦ୍ଧୋ ମୁଚ୍ଯେତ ବନ୍ଧନାତ୍ । ରାଜ୍ଯାର୍ଥୀ ରାଜ୍ଯମାପ୍ନୋତି କାମାର୍ଥୀ କାମମାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୧୫ ଏତଜ୍ଜପ୍ଯଂ ରହସ୍ଯଂ ଚ ସଂଧ୍ଯୋପାସନମେଵ ଚ । ଏତେନ ଜପମାତ୍ରେଣ ନରଃ ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । । ୧୬ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ବ୍ରହ୍ମପ୍ରୋକ୍ତସୂର୍ଯନାମଵର୍ଣନଂ ନାମୈକସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଯେଉଁ ନାମରେ ଅର୍କଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ନାମଗୁଡିକୁ ଠିକ୍ ଅନୁକ୍ରମରେ ମୁଁ କହିବି। ନିତ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ, ରବିଙ୍କୁ, କାର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଦେଇଥିବା ଭାନୁଙ୍କୁ, ଭାସ୍କର, ମତଙ୍ଗ, ମାର୍ତଣ୍ଡ, ବିବସ୍ବତଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ଆଦିତ୍ୟ, ଆଦିଦେବ, ରଶିମାଳି, ଦିବାକର, ଦୀପ୍ତ, ଅଗ୍ନି, ମିହିରଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ପ୍ରଭାକର, ମିତ୍ର, ଅଦିତିର ସନ୍ତାନ, ଗୋପତି, ଦିଶାପତିଙ୍କୁ ସଦା ଶୁଭେଚ୍ଛା। ଧାତା, ବିଧାତା, ଅର୍ୟମା, ବରୁଣ, ପୂଷଣ, ଭଗ, ମିତ୍ର, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଅଂଶୁଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ସଦା ଉପକାରୀ, ଧର୍ମ, ତପନ, ହର, ହରିତାଶ୍ୱ, ବିଶ୍ୱପତିଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ତ୍ରୟମ୍ବକ, ଆତ୍ମା, ସପ୍ତଲୋକପତି, ସପ୍ତସପ୍ତିଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ଏକଙ୍କୁ, ଏକଚକ୍ରରଥ, ଜ୍ୟୋତିର୍ପତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ସମସ୍ତ ଜୀବର ଉପକାରୀ, ଶିବ, ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା, ପଦ୍ମକୁ ଜାଗାଇଥିବା, ବେଦର ଆରମ୍ଭ ରୂପୀଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। କାଧିଜ, ତାରାସୁତ, ଭୀମଜ, ପାବକଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ଧିଷଣ, କୃଷ୍ଣ, ଅଦିତିପୁତ୍ର, ଲକ୍ଷ୍ୟଙ୍କୁ ସଦା ଶୁଭେଚ୍ଛା। ଏହି ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ନାମଗୁଡିକୁ ପୁରାତନ କାଳରେ ମୁଁ କହିଛି, ଦେବଙ୍କ ପୂଜା ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ। ଯିଏ ସାନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତରେ ଶୁଚିତା ରଖି ଏହି ନାମଗୁଡିକୁ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ପଢିବେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁଥିବେ, ଯେପରି ମୁଁ ପାଇଥିଲି। ମହାତ୍ମା ଭାସ୍କରଙ୍କ ଦୟାରେ, ଧନ ଚାହୁଁଥିବା ଧନ, ଧର୍ମ ଚାହୁଁଥିବା ଧର୍ମ ପାଇଥିବେ। ଦୁଃଖି ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି, ବନ୍ଧିତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି, ରାଜ୍ୟ ଚାହୁଁଥିବା ରାଜ୍ୟ, କାମ ଚାହୁଁଥିବା କାମ ପାଇଥିବେ। ଏହି ଜପ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ, ସାନ୍ଧ୍ୟାପୂଜାରେ ମଧ୍ୟ; କେବଳ ଏହା ପଢିଲେ ମଣିଷ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିବେ।
ଦୁର୍ଵାସାଶାପଵିସର୍ଜନଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଇତ୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମଵଚୋ ଯୋଗୀ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜନ୍ଦିଵାକରମ୍ । ଵ୍ଯୋମରୂପଂ ସମାରାଧ୍ଯ ଗତଃ ସୂର୍ଯସଲୋକତାମ୍ । । ୧ ତଥା ତ୍ଵମପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପୂଜଯିତ୍ଵା ଵିଭାଵସୁମ୍ । ଗମିଷ୍ଯସି ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ଦେଵାନାମପି ଦୁର୍ଲଭମ୍ । । ୨ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଆଦ୍ଯଂ ସ୍ଥାନଂ ରଵେଃ କୁତ୍ର ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପେ ମହାମୁନେ । ଯତ୍ର ପୂଜାଂ ଵିଧାନୋକ୍ତାଂ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣାତ୍ଯସୌ ରଵିଃ । । ୩ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ସ୍ଥାନାନି ତ୍ରୀଣି ଦେଵସ୍ଯ ଦ୍ଵୀପେଽସ୍ମିନ୍ଭାସ୍କରସ୍ଯ୧ ତୁ । ପୂର୍ଵମିନ୍ଦ୍ରଵନଂ ନାମ ତଥା ମୁଣ୍ଡୀରମୁଚ୍ଯତେ । । ୪ କାଲପ୍ରିଯଂ୩ ତୃତୀଯଂ ତୁ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ତଥାନ୍ଯଦପି ତେ ଵଚ୍ମି ଯତ୍ପୁରା ବ୍ରହ୍ମଣୋଦିତମ୍ । । ୫ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାତଟେ ନାମ୍ନା ପୁରଂ ଯତ୍ସାମ୍ବସଂଜ୍ଞିତମ୍
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: ଏପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଯୋଗୀ ଦିବାକରଙ୍କୁ ଆକାଶର ରୂପରେ ପୂଜା କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏହିପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ବିଭାବସୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଲେ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାଇପାରିବେନି ଏମିତି ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିବେ। ଶତାନୀକ ପଚ୍ଛିଲେ: ମହାମୁନି, ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନ କେଉଁଠି, ଯେଉଁଠି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୂଜା ହେଉଛି ଓ ରବି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି? ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: ଏହି ଦ୍ବୀପରେ ଭାସ୍କରଦେବଙ୍କର ତିନିଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି। ପ୍ରଥମଟି ଇନ୍ଦ୍ରବନ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ମୁଣ୍ଡିର, ତୃତୀୟଟି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାଳପ୍ରିୟ। ଆଉ ଏକ ସ୍ଥାନ ମୁଁ କହିବି, ଯାହା ପୁରାତନ କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଥିଲେ: ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ନଦୀର ତଟରେ ସାମ୍ବପୁର ନାମକ ସହର।
ଦ୍ଵୀପେସ୍ମିଞ୍ଛାଶ୍ଵତଂ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ର ସୂର୍ଯସ୍ଯ ନିତ୍ଯତା । । ୬ ପ୍ରୀତ୍ଯା ସାମ୍ବସ୍ଯ ତତ୍ରର୍କୋ ଜନସ୍ଯାନୁଗ୍ରହାଯ ଚ । ତତ୍ର ଦ୍ଵାଦଶଭାଗେନ ମିତ୍ରୋ ମୈତ୍ରେଣ ଚକ୍ଷୁଷା । । ୭ ଅଵଲୋକଞ୍ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଶ୍ରେଯୋଽର୍ଥଂ ତିଷ୍ଠତେ ସଦା । ପ୍ରଯୁକ୍ତାଂ ଵିଧିଵତ୍ପୂଜାଂ ଗୃହ୍ଣାତି ଭଗଵାନ୍ସ୍ଵଯମ୍ । । ୮ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ କୋଽଯଂ ସାମ୍ବଃ ସୁତଃ କସ୍ଯ କସ୍ଯ ପ୍ରୀତୋ ଦିଵାକର । ଯସ୍ଯ ଚାଯଂ ସହସ୍ରାଂଶୁର୍ଵରଦଃ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣଃ
ଏହି ଦ୍ବୀପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ନିତ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି। ସାମ୍ବଙ୍କ ପ୍ରତି ଆସ୍ଥା ଓ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଅର୍କ ଏଠି ବସିଛନ୍ତି। ସେଠି ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗରେ ମିତ୍ର ମୈତ୍ରୀ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଲାଭ ପାଇଁ ଦେଖନ୍ତି। ଭଗବାନ୍ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ହୋଇଥିବା ପୂଜାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଶତାନୀକ ପଚ୍ଛିଲେ: ସାମ୍ବ କିଏ, କାହାର ପୁତ୍ର, କେଉଁଠି ଦିବାକର ସେପ୍ରତି ଏତେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଏହି ପୁଣ୍ୟବାନ୍କୁ କିପରି ଅନୁଗ୍ରହ କରିଛନ୍ତି?
୯ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଯ ଏତେ ଦ୍ଵାଦଶାଦିତ୍ଯା ଵିରାଜନ୍ତେ ମହାବଲାଃ । ତେଷାଂ ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁସଂଜ୍ଞସ୍ତୁ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତଃ । । 1.72.୧୦ ଇହାସୌ ଵାସୁଦେଵତ୍ଵମଵାପ ଭଗଵାନ୍ଵିଭୁଃ । ତସ୍ମାତ୍ସାମ୍ବଃ ସୁତୋ ଜଜ୍ଞେ ଜାମ୍ବଵତ୍ଯାଂ ମହାବଲଃ । । ୧୧ ସ ତୁ ପିତ୍ରା ଭୃଶଂ ଶପ୍ତଃ କୁଷ୍ଠରୋଗମଵାପ୍ତଵାନ୍ । ତେନାଯଂ ସ୍ଥାପିତଃ ସୂର୍ଯଃ ସ୍ଵାନାମ୍ନା ଚ ପୁରଂ କୃତମ୍ । । ୧୨ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଶସ୍ତଃ କସ୍ମିନ୍ନିମିତ୍ତେଽସୌ ପିତ୍ରା ଚୈଵାତ୍ମସମ୍ଭଵଃ
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ବିଷ୍ଣୁ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଜଣାଶୁଣା। ଏଠି ସେ ବାସୁଦେବ ରୂପ ନେଇଥିଲେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାମ୍ବ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଶାପ ପାଇ ଦୁଃଖ ରୋଗରେ ପଡିଲେ। ଏହି କାରଣରୁ ଏଠି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରାଗଲା ଓ ସହରକୁ ସାମ୍ବ ନାମ ଦିଆଗଲା। ଶତାନୀକ ପଚ୍ଛିଲେ: ପିତା କିପରି ନିମିତ୍ତରେ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ଶାପ ଦେଲେ?
ନାଲ୍ପଂ ହି କାରଣଂ ଵିପ୍ର ଯେନାସୌ ଶପ୍ତଵାନ୍ସୁତମ୍ । । ୧୩ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ରାଜଂସ୍ତସ୍ଯ ଯଚ୍ଛାପକାରଣମ୍ । ଦୁର୍ଵାସା ନାମ ଭଗଵାନ୍ରୁଦ୍ରସ୍ଯାଂଶସମୁଦ୍ଭଵଃ । । ୧୪ ଅଟମାନଃ ସ ଭଗଵାଂସ୍ତ୍ରୀଲ୍ଲୋକାନ୍ପ୍ରଚଚାର ହ । ଅଥ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦ୍ଵାରଵତୀଂ ମଧୁସଂଜ୍ଞୋଚିତାଂ ପୁରା । । ୧୫ ତମାଗତମୃଷିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସାମ୍ବୋ ରୂପେଣ ଗର୍ଵିତଃ । ପିଙ୍ଗାକ୍ଷଂ୧ କ୍ଷୁଧିତଂ ରୂକ୍ଷଂ ଵିରୂପଂ ସୁକୃଶଂ ତଥା । । ୧୬ ଅନୁକାରାସ୍ପଦଂ ଚକ୍ରେ ଦର୍ଶନେ ଗମନେ ତଥା । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତସ୍ଯ ମୁଖଂ ସାମ୍ବୋ ଵକ୍ର ଚକ୍ରେ ତଥାତ୍ମନଃ । । ୧୭ ମୁଖଂ କୁରୁକୁଲଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗର୍ଵିତୋ ଯୌଵନେନ ତୁ । ଅଥ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମହାତେଜା ଦୁର୍ଵାସା ଋଷିସତ୍ତମଃ । । ୧୮ ସାମ୍ବଂ ଚୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ଵିଧୁନ୍ଵନ୍ମୁଖମାତ୍ମନଃ । ଯସ୍ମାଦ୍ଵିରୂପଂ ମାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଵାତ୍ମରୂପେଣ ଗର୍ଵିତଃ । । ୧୯ ଗମନେ ଦର୍ଶନେ ମହ୍ଯମନୁକାରଂ ସମାଚରଃ । ତସ୍ମାତ୍ତୁ କୁଷ୍ଠରୋଗିତ୍ଵମଚିରାତ୍ତ୍ଵଂ ଗମିଷ୍ଯସି । । 1.72.୨୦ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବାଯ ଦୁର୍ଵାସସା ଶାପଵିସର୍ଜନଂ ନାମ ଦ୍ଵିସତ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସମନ୍ତୁ କହିଲେ— ରାଜା, ଏହି ଶାପର କାରଣ ଶୁଣ। ଦୁର୍ବାସା ନାମକ ମହାମୁନି, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ତିନି ଲୋକରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥିଲେ। ସେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରକା ନଗରକୁ ଆସିଲେ। ମୁନିଙ୍କୁ ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ସାମ୍ବ ତାଙ୍କ ରୂପରେ ଅତି ଗର୍ବିତ ହେଇ, ତାଙ୍କୁ ଉପହାସ କଲେ। ଦୁର୍ବାସା ମୁନି ପିଙ୍ଗଳ ଚକ୍ଷୁ, କ୍ଷୁଧାନ୍ୱିତ, କଠୋର, ବିକୃତ ଓ ଦୁଃସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସାମ୍ବ ତାଙ୍କ ଚାଲିବା ଓ ଦେଖିବା ଭଙ୍ଗୀକୁ ଉପହାସ କରି, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖି ନିଜ ମୁହଁ ମୂଡି ଦେଖାଇଲେ, ଯୁବା ହେବାର ଗର୍ବରେ। ତାପରେ, ଦୁର୍ବାସା ମୁନି କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ହଲାଇ, ସାମ୍ବକୁ କହିଲେ— 'ତୁମେ ମୋ ଦେଖି ବିକୃତ ରୂପରେ ନିଜ ରୂପରେ ଗର୍ବିତ ହେଇ, ମୋ ଚାଲିବା ଓ ଦେଖିବାକୁ ଅନୁକରଣ କରିଛ, ତେଣୁ ଶୀଘ୍ର ତୁମେ କୁଷ୍ଠ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହେବ।'
ସାମ୍ବକୃତସୂର୍ଯାରାଧନଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଏତସ୍ମିନ୍ନେଵ କାଲେ ତୁ ନାରଦୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ । ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମାନସଃ ପୁତ୍ରସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତଃ । । ୧ ସର୍ଵଲୋକଚରଃ ସୋଽଥ ଅଟମାନଃ ସମନ୍ତତଃ । ଵାସୁଦେଵଂ ସ ଵୈ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ନିତ୍ଯଂ ଦ୍ଵାରଵତୀଂ ପୁରୀମ୍ । । ୨ ଆଯାତି ଋଷିଭିଃ ସାର୍ଧଂ କ୍ରୋଧନୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଅଥାଗଚ୍ଛତି ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ସର୍ଵେ ଯଦୁକୁମାରକାଃ । । ୩ ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନପ୍ରଭୃତଯୋ ଯେ ପ୍ରହ୍ଵାଶ୍ଚାଵନତାଃ ସ୍ଥିତାଃ । ଅଭିଵାଦ୍ଯାର୍ଘ୍ଯପାଦ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ପୂଜାଂ ଚକ୍ରୁଃ ସମନ୍ତତଃ । । ୪ ସାମ୍ବସ୍ତ୍ଵଵଶ୍ଯଭାଵିତ୍ଵାତ୍ତସ୍ଯ ଶାପସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ଅଵଜ୍ଞାଂ କୁରୂତେ ନିତ୍ଯଂ ନାରଦସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । । ୫ ରତଃ କ୍ରୀଡାସୁ ଵୈ ନିତ୍ଯଂ ରୂପଯୌଵନଗର୍ଵିତଃ । ଅଵିନୀତଂ ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚିନ୍ତଯାମାସ ନାରଦଃ । । ୬ ଅସ୍ଯାହମଵିନୀତସ୍ଯ କରିଷ୍ଯେ ଵିନଯଂ ଶୁଭମ୍ । ଏଵଂ ସଞ୍ଚିନ୍ତଯିତ୍ଯା ତୁ ଵାସୁଦେଵମଥାବ୍ରଵୀତ୍ .। । ୭ ଇମାଃ ଷୋଡଶସାହସ୍ର୍ଯଃ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଯାଦଵସତ୍ତମ । ସର୍ଵାସାଂ ହି ସଦା ସାମ୍ବେ ଭାଵୋ ଦେଵ ସମାଶ୍ରିତଃ । । ୮ ରୂପେଣାପ୍ରତିମଃ ସାମ୍ବୋ ଲୋକେସ୍ମିନ୍ସଚରାଚରେ । ସଦା ହୀଚ୍ଛନ୍ତି ୧ତାସ୍ତସ୍ଯ ଦର୍ଶନଂ ଚାପି ହି ସ୍ତ୍ରିଯଃ । । ୯ ଶ୍ରୁତ୍ଵୈଵଂ ନାରଦାଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଚିନ୍ତଯାମାସ କେଶଵଃ । ଯଦେତନ୍ନାରଦେନୋକ୍ତମନ୍ଯଦତ୍ର ତୁ କିଂ ଭଵେତ୍ । । 1.73.୧୦ ଵଚନଂ ଶ୍ରୂଯତେ ଲୋକେ ଚାପଲ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଵିଦ୍ଯତେ । ଶ୍ଲୋକୌ ଚେମୌ ପୁରା ଗୀତୌ ଚିତ୍ତଜ୍ଞୈର୍ଯୋଷିତାଂ ଦ୍ଵିଜୈଃ । । ୧୧ ପୌଂଶ୍ଚଲ୍ଯାଚ୍ଚଲଚିତ୍ତତ୍ଵାନ୍ନୈଃସ୍ନେହ୍ଯାଚ୍ଚ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ରକ୍ଷିତାଃ ସର୍ଵତୋ ହ୍ଯେତା ଵିକୁର୍ଵନ୍ତି ହି ଭର୍ତୃଷୁ । । ୧୨ ନୈତା ରୂପଂ ପରୀକ୍ଷନ୍ତେ ନାସାଂ ଵଯସି ନିଶ୍ଚଯଃ । ସୁରୂପଂ ଵା ଵିରୂପଂ ଵା ପୁମାନିତ୍ଯେଵ ଭୁଞ୍ଜତେ । । ୧୩ ମନସା ଚିନ୍ତଯନ୍ନେଵ କୃଷ୍ଣୋ ନାରଦମବ୍ରଵୀତ୍ । ନ ହ୍ଯହଂ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାମ୍ଯେତଦ୍ଯଦେତଦ୍ଭାଷିତଂ ତ୍ଵଯା । । ୧୪ ବ୍ରୁଵାଣମେଵଂ ଦେଵଂ ତୁ ନାରଦୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ସମନ୍ତୁ କହିଲେ— ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାରଦ ମହାମୁନି, ସବୁଠାରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲୁଥିବା, ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଦ୍ୱାରକା ନଗରକୁ ଆସିଲେ। ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସହିତ, କ୍ରୋଧିତ ମୁନି ଆସିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ଯାଦବ କୁମାରମାନେ ନମ୍ରତାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ପାଦ୍ୟ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ। କିନ୍ତୁ, ସାମ୍ବ ଶାପର କାରଣରୁ ସଦା ନାରଦଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରୁଥିଲେ। ସେ ସଦା କ୍ରୀଡାରେ ଲଗ୍ନ, ରୂପ ଓ ଯୁବା ହେବାର ଗର୍ବରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଭଳି ଶିଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଏହା ଦେଖି, ନାରଦ ଚିନ୍ତା କଲେ— 'ଏହି ଅଶିଷ୍ଟକୁ ଶିଷ୍ଟ କରିବି।' ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ବାସୁଦେବକୁ କହିଲେ— 'ଯାଦବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଷୋଳେ ହଜାର ଜନା ମହିଳାମାନେ ସଦା ସାମ୍ବକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି। ସାମ୍ବ ଏହି ଜଗତରେ ଅପୂର୍ବ ରୂପର ଅଧିକାରୀ; ସବୁ ମହିଳାମାନେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।' ନାରଦଙ୍କୁ ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, କେଶବ ଚିନ୍ତା କଲେ— 'ଏହାର ଅନ୍ୟ କିଛି ଅର୍ଥ ଅଛି କି?' ଲୋକେ କହନ୍ତି, ମହିଳାମାନେ ଚଞ୍ଚଳ; ଏହି ଦୁଇଟି ଶ୍ଲୋକ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଥିଲେ— 'ମହିଳାମାନେ ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଓ ସ୍ୱଭାବରୁ ଅନୁସଙ୍ଗ ନଥିବା; ସବୁପଟେ ରକ୍ଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ପତିଙ୍କୁ ଅନ୍ୟଥା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ରୂପ ଦେଖି ନାହାନ୍ତି, ବୟସ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି ନାହାନ୍ତି; ସୁନ୍ଦର କି ବିକୃତ, ପୁରୁଷ କୁ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।' ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, କୃଷ୍ଣ ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ତୁମେ କହିଥିବା କଥାକୁ ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରେନି।'
ତଥାହଂ ତତ୍କରିଷ୍ଯାମି ଯଥା ଶ୍ରଦ୍ଧାସ୍ଯତେ ଭଵାନ୍ । । ୧୫ ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଯଯୌ ସ୍ଵର୍ଗଂ ନାରଦସ୍ତୁ ଯଥାଗତଃ । ତତଃ କତିପଯାହୋଭିର୍ଦ୍ଵାରକାଂ ପୁନରଭ୍ଯଗାତ୍ । । ୧୬ ତସ୍ମିନ୍ନହନି ଦେଵୋଽପି ସହାନ୍ତଃପୁରିକୈର୍ଜନୈଃ । ଅନୁଭୂଯ ଜଲକ୍ରୀଡାଂ ପାନମାସେଵତେ ରହଃ । । ୧୭ ୩ରମ୍ଯରୈଵତକୋଦ୍ଯାନେ ନାନାଦ୍ରୁମଵିଭୂଷିତେ । ସର୍ଵର୍ତୁକୁସୁମୈର୍ନିତ୍ଯଂ ଵାସିତେ ସର୍ଵକାନନେ । । ୧୮ ନାନାଜଲଜଫୁଲ୍ଲାଭିର୍ଦୀର୍ଘିକାଭିରଲଙ୍କୃତେ । ହଂସସାରସସଂଘୁଷ୍ଟେ ଚକ୍ରଵାକୋପଶୋଭିତେ । । ୧୯ ତସ୍ମିନ୍ସ ରମତେ ଦେଵଃ ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ପରିଵୃତସ୍ତଦା । ହାରନୂପୁରକେଯୂରରଶନାଦ୍ଯୈର୍ଵିଭୂଷଣୈଃ । । 1.73.୨୦ ଭୂଷିତାନାଂ ଵରସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଚାର୍ଵଙ୍ଗୀନାଂ ଵିଶେଷତଃ । ତାଭିଃ ସମ୍ପୀଯତେ ପାନଂ ଶୁଭଗନ୍ଧାନ୍ଵିତଂ ଶୁଭମ୍ । । ୨୧ ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ମଦ୍ଯପାନାତ୍ତତଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଉଵାଚ ନାରଦଃ ସାମ୍ବଂ ସାମ୍ବୋତ୍ତିଷ୍ଠ କୁମାରକ । । ୨୨ ତ୍ଵାଂ ସମାହ୍ଵାଯତେ ଦେଵୋ ନ ଯୁକ୍ତଂ ସ୍ଥାତୁମତ୍ର ତେ । ତଦ୍ଵାକ୍ଯାର୍ଥମବୁଦ୍ଧୈଵ ନାରଦେନାଥ ଚୋଦିତଃ । । ୨୩ ଗତ୍ଵା ତୁ ସତ୍ଵରଂ ସାମ୍ବଃ ପ୍ରଣାମମକରୋତ୍ପ୍ରଭୋଃ
ନାରଦ କହିଲେ— 'ମୁଁ ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି, ଯେଉଁପରେ ଆପଣ ବିଶ୍ୱାସ କରିବେ।' ଏହି କଥା କହି, ନାରଦ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। କିଛି ଦିନ ପରେ, ସେ ପୁନି ଦ୍ୱାରକାକୁ ଆସିଲେ। ସେ ଦିନ, ପ୍ରଭୁ ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ସହିତ ଜଳକ୍ରୀଡା କରି, ଗୁପ୍ତରେ ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିଲେ। ରୈବତକ ଉଦ୍ୟାନରେ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛରେ ଶୋଭିତ, ସବୁ ଋତୁର ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ମନୋହର, ଦୀର୍ଘିକାରେ ନାନା ଜଳଜ ଫୁଲ ଫୁଲିଥିବା, ହଂସ ଓ ସାରସ ଚିତ୍କାରରେ ଭରିଥିବା, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀରେ ଶୋଭିତ, ପ୍ରଭୁ ମହିଳାମାନେ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ହାର, ନୂପୁର, କେୟୂର, ରଶନା ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗର ମହିଳାମାନେ ସହିତ ପ୍ରଭୁ ଶୁଭ ଗନ୍ଧ ଥିବା ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମହିଳାମାନେ ମଦ୍ୟପାନରେ ମତ୍ତ ହେବାକୁ ଜାଣି, ନାରଦ ସାମ୍ବକୁ କହିଲେ— 'ସାମ୍ବ, ଉଠ, କୁମାର! ପ୍ରଭୁ ତୁମକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ରହିବା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ।' ନାରଦଙ୍କ କଥାର ଅର୍ଥ ବୁଝିନଥିବା, ସାମ୍ବ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।
ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗଂ ଚ ହରେଃ ସାମ୍ବୋ ଵିଧିଵଦ୍ଵଲ୍ଲଭସ୍ଯ ଚ । । ୨୪ ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ତତ୍ର ଯାସ୍ତୁ ଵୈ ସ୍ଵଲ୍ପସାତ୍ତ୍ଵିକାଃ । ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁନ୍ଦରଂ ସାମ୍ବଂ ସର୍ଵାଶ୍ଚୁକ୍ଷୁଭିରେ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । । ୨୫ ନ ସ ଦୃଷ୍ଟଃ ପୁରା ଯାଭିରନ୍ତଃପୁରନିଵାସିଭିଃ । ମଦ୍ଯଦୋଷାତ୍ତତସ୍ତାସାଂ ସ୍ମୃତିଲୋପାତ୍ତଥା ନୃପ । । ୨୬ ସ୍ଵଭାଵତୋଲ୍ପସତ୍ତ୍ଵାନାଂ ଜଘନାନି ଵିସୁସ୍ରୁଵୁଃ । ଶ୍ରୂଯତେ ଚାପ୍ଯଯଂ ଶ୍ଲୋକଃ ପୁରାଣପ୍ରଥିତଃ କ୍ଷିତୌ । । ୨୭ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଽପି ଵର୍ତନ୍ତ୍ଯାଃ ସାଧ୍ଵ୍ଯା ହ୍ଯପି ଚ ଶ୍ରୂଯତେ । ହୃଦ୍ଯଂ ହି ପୁରୁଷଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯୋନିଃ ସଂକ୍ଲିଦ୍ଯତେ ସ୍ତ୍ରିଯାଃ । । ୨୮ ଲୋକେଽପି ଦୃଶ୍ଯତେ ହ୍ଯେତନ୍ମଦ୍ଯସ୍ଯାତ୍ଯର୍ଥସେଵନାତ୍ । ଲଜ୍ଜାଂ ମୁଞ୍ଚନ୍ତି ନିଃଶଙ୍କା ହ୍ରୀମତ୍ଯୋ ହ୍ଯପି ହି ସ୍ତ୍ରିଯଃ । । ୨୯ ସମାଂସୈର୍ଭୋଜନୈଃ ସ୍ନିଗ୍ଧୈଃ ଯାନୈଃ ସୀଧୁସୁରାସଵୈଃ । ଗନ୍ଧୈର୍ମନୋଜ୍ଞୈର୍ଵସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ୨ କାମଃ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଵିଜୃମ୍ଭତେ । । 1.73.୩୦ ୩ସୀଧୁପ୍ରଯୁକ୍ତଂ ଶୁକ୍ରେଣ ସତତଂ ସାଧୁ ହୀଚ୍ଛତା । ମଦ୍ଯଂ .ନ ପେଯମତ୍ଯର୍ଥ ପୁରୁଷେଣ ଵିପଶ୍ଚିତା । । ୩୧ ନାରଦୋପ୍ଯଥ ତଂ ସାମ୍ବଂ ପ୍ରେଷଯିତ୍ଵା ତ୍ଵରାନ୍ଵିତଃ । ଆଜଗାମାଥ ତତ୍ରୈଵ ସାମ୍ବସ୍ଯାନୁପଦେନ ତୁ । । ୩୨ ଆଯାନ୍ତଂ ତାଶ୍ଚ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରିଯଂ ସୌମନସମୃଷିମ୍ । ସହସୈଵୋତ୍ଥିତାଃ ସର୍ଵାଃ ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ତଂ ମଦଵିହ୍ଵଲାଃ । । ୩୩ ତାସାମଥୋତ୍ଥିତାନାଂ ତୁ ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ । ଭିତ୍ତ୍ଵା ଵାସାଂସି ଶୁଭ୍ରାଣି ପତ୍ରେଷୁ ପତିତାନି ତୁ । । ୩୪ ତା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ହରିଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସର୍ଵାସ୍ତା ଶପ୍ତଵାନ୍ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଯସ୍ମାଦ୍ଗତାନି ଚେତାଂସି ମାଂ ମୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ଯତ୍ର ଚ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । । ୩୫ ୪ତସ୍ମାତ୍ପତିକୃତାଁଲ୍ଲୋକାନାଯୁଷୋଂନ୍ତେ ନ ଯାସ୍ଯଥ । ପତିଲୋକପରିଭ୍ରଷ୍ଟାଃ ସ୍ଵର୍ଗମାର୍ଗାତ୍ତଥୈଵ ଚ । । ୩୬ ଭୂତ୍ଵା ଚାଶରଣା ଯୂଯଂ ଦସ୍ଯୁହସ୍ତଂ ଗମିଷ୍ଯଥ । । ୩୭ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଶାପଦୋଷାତ୍ତତସ୍ତସ୍ମାତ୍ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ସ୍ଵର୍ଗତେ ହରୌ । ହୃତାଃ ପାଞ୍ଜନଦୈଶ୍ଚୌରୈରର୍ଜୁନସ୍ଯ ତୁ ପଶ୍ଯତଃ । । ଅଲ୍ପସତ୍ତ୍ଵାସ୍ତୁ ଯାସ୍ତ୍ଵାସନ୍ଗତାସ୍ତା ଦୂଷଣଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । । ୩୮ ରୁକ୍ମିଣୀ ସତ୍ଯଭାମା ଚ ତଥା ଜାମ୍ବଵତୀ ପ୍ରିଯା । ନୈତା ଗତା ଦସ୍ଯୁହସ୍ତଂ ସ୍ଵେନ ସତ୍ତ୍ଵେନ ରକ୍ଷିତାଃ । । ୩୯ ଶପ୍ତ୍ଵୈଵ ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ କୃଷ୍ଣଃ ସାମ୍ବମପ୍ଯଶପତ୍ତତଃ । ଯସ୍ମାଦତୀଵ ତେ କାନ୍ତଂ ରୂପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଇମାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । । 1.73.୪୦ କ୍ଷୁବ୍ଧାଃ ସର୍ଵା ଯତସ୍ତସ୍ମାତ୍କୁଷ୍ଠରୋଗମଵାପ୍ନୁହି । ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସାମ୍ବଃ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଭାରତ । । ୪୧ ଉଵାଚ ପ୍ରହସନ୍ରାଜନ୍ସଂସ୍ମରନ୍ନୃଷିଭାଷିତମ୍ । ଅନିମିତ୍ତମହଂ ତାତ ଭାଵଦୋଷଵିଵର୍ଜିତଃ । । ଶପ୍ତୋ ନ ମେଽତ୍ର ଵୈ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଦୁର୍ଵାସା ଅନ୍ଯଥା ଵଦେତ୍ । । ୪୨ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଅସ୍ମିଚ୍ଛପ୍ତେଽନିମିତ୍ତେଽସୌ ପିତ୍ରା ଜାମ୍ବଵତୀସୁତଃ । ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍କୁଷ୍ଠରୋଗିତ୍ଵଂ ଵିରୂପତ୍ଵଂ ଚ ଭାରତ । । ୪୩ ସାମ୍ବେନ ପୁନରପ୍ଯେଵ ଦୁର୍ଵାସାଃ କୋପିତୋ ମୁନିଃ । ତଚ୍ଛାପାନ୍ମୁସଲଂ ଜାତଂ କୁଲଂ ଯେନାସ୍ଯ ଘାତିତମ୍ । । ୪୪ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହ୍ଯଵିନଯାଦ୍ଦୋଷାନ୍ସାମ୍ବେନାପ୍ତାନ୍କ୍ଷମାଧିପ । ନିତ୍ଯଂ ଭାଵ୍ଯଂ ଵିନୀତେନ ଗୁରୁଦେଵଦ୍ଵିଜାତିଷୁ । । ୪୫ ପ୍ରିଯଂ ଚ ଵାକ୍ଯଂ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ସର୍ଵପ୍ରୀତିକରଂ ଵିଭୋ । କିଂ ତ୍ଵଯା ନ ଶ୍ରୁତୌ ଶ୍ଲୋକୌ ଯାଵୁକ୍ତୌ ଵେଧସା ପୁରା । । ୧ଶୃଣ୍ଵତୋ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଵ୍ଯୋମକେଶସ୍ଯ ଭାରତ । । ୪୬ ଯୋ ଧର୍ମଶୀଲୋ ଜିତମାନରୋଷୋ ଵିଦ୍ଯାଵିନୀତୋ ନ ପରୋପତାପୀ । ସ୍ଵଦାରତୁଷ୍ଟଃ ପରଦାରଵର୍ଜିତୋ ନ ତସ୍ଯ ଲୋକେ ଭଯମସ୍ତି କିଞ୍ଚିତ୍ । । ୪୭ ନ ତଥା ଶୀତଲସଲିଲଂ ନ ଚନ୍ଦନରସୋ ନ ଶୀତଲା ଛାଯା । ପ୍ରହ୍ଲାଦଯତି ଚ ପୁରୁଷଂ ଯଥା ମଧୁରଭାଷିଣୀ ଵାଣୀ । । ୪୮ ତତଃ ଶାପାଭିଭୂତେନ ସମ୍ଯଗାରାଧ୍ଯ ଭାସ୍କରମ୍ । ସାମ୍ବେନାପ୍ତଂ ତଥାରୋଗ୍ଯଂ ରୂପଂ୧ ଚ ପରମଂ ପୁନଃ । । ୪୯ ରୂପମାପ୍ଯ ତଥାଽଽରୋଗ୍ଯଂ ଭାସ୍କରାଦ୍ଧରିସୂନୁନା । ନିଵେଶିତୋ ରଵିର୍ଭକ୍ତ୍ଯା ସ୍ଵନାମ୍ନା କ୍ଷ୍ମାଧିପେଶ୍ଵର । । 1.73.୫୦ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବକୃତସୂର୍ଯାରାଧନଵର୍ଣନଂ ନାମ ତ୍ରିସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସାମ୍ବ ହରି ଓ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ନିୟମରେ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ନମସ୍କାର କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଯେଉଁ ମହିଳାମାନେ ଅଳ୍ପ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଥିଲେ, ସାମ୍ବଙ୍କୁ ସୁନ୍ଦର ଦେଖି ସମସ୍ତେ ବିକଳ ହେଲେ। ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ପୂର୍ବରୁ ସାମ୍ବକୁ ଦେଖିନଥିଲେ; ମଦ୍ୟର ପ୍ରଭାବରୁ ସେମାନେ ସ୍ମୃତି ହରାଇଲେ। ସ୍ୱଭାବରୁ ଅଳ୍ପ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଥିବାରୁ, ସେମାନଙ୍କ ଜଘନ ଠାରୁ ପୋଶାକ ଖସିଗଲା। ପୁରାଣରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି— 'ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହେବା ସତୀ ମହିଳା ମଧ୍ୟ, ଏକ ରମ୍ୟ ପୁରୁଷକୁ ଦେଖିଲେ ଗର୍ଭ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ।' ଏହି ଜଗତରେ ମଦ୍ୟର ଅତିରିକ୍ତ ସେବନରୁ, ଲଜ୍ଜାଶୀଳ ମହିଳାମାନେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଲଜ୍ଜା ଛାଡିଦିଅନ୍ତି। ମାଂସ, ତେଲ, ଯାନ, ମଦ୍ୟ, ସୁରା, ମନୋହର ଗନ୍ଧ, ଭଲ ପୋଶାକ— ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ମହିଳାମାନେ ରତିରେ ଲଗ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ମଦ୍ୟ ଶୁକ୍ର ସହିତ ମିଶିଲେ, ଚାହିଦା ବଢିଯାଏ; ଏହି କାରଣରୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁରୁଷ ଅତିରିକ୍ତ ମଦ୍ୟପାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତାପରେ, ନାରଦ ସାମ୍ବକୁ ପ୍ରେଷିତ କରି, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଶୀଘ୍ର ଆସିଲେ। ସେଠାକୁ ଆସୁଥିବା ସାମ୍ବକୁ ଦେଖି, ମହିଳାମାନେ ମଦ୍ୟରେ ବିକଳ ହୋଇ, ଅପେକ୍ଷା କରି ଉଠିଗଲେ। ସେମାନେ ଉଠିବା ସମୟରେ, ବାସୁଦେବଙ୍କ ଦେଖାରେ, ସେମାନଙ୍କ ଶୁଭ୍ର ପୋଶାକ ପତ୍ରରେ ପଡିଗଲା। ଏହା ଦେଖି, ହରି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ କୁ ଶାପ ଦେଲେ— 'ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡି ଅନ୍ୟଠାରେ ମନ ଦେଇଛ, ତେଣୁ ପତିଙ୍କ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ନହେବ; ପତିଙ୍କ ଲୋକରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ସ୍ୱର୍ଗ ମାର୍ଗରୁ ମଧ୍ୟ ଖସିଯିବ। ଅଶରଣ ହୋଇ, ଦସ୍ୟୁମାନଙ୍କ ହାତରେ ପଡିଯିବ।' ସମନ୍ତୁ କହିଲେ— ଏହି ଶାପର ପ୍ରଭାବରୁ, ହରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ, ସେମାନେ ପାଞ୍ଜନଦ ଚୋରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦେଖାରେ ହରାଇ ଦିଅଗଲେ। ଅଳ୍ପ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଯେଉଁ ମହିଳାମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୂଷିତ ହୋଇଗଲେ। ରୁକ୍ମିଣୀ, ସତ୍ୟଭାମା ଓ ଜାମ୍ବବତୀ ପ୍ରିୟା, ସେମାନେ ଦସ୍ୟୁମାନଙ୍କ ହାତରେ ନପଡିଲେ, ନିଜ ସତ୍ତ୍ୱରେ ସୁରକ୍ଷିତ ହେଲେ। ଏହି ମହିଳାମାନେ କୁ ଶାପ ଦେଇ, କୃଷ୍ଣ ସାମ୍ବକୁ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଲେ— 'ତୁମର ଅତି ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଦେଖି, ଏହି ମହିଳାମାନେ ବିକଳ ହୋଇଗଲେ, ତେଣୁ ତୁମେ କୁଷ୍ଠ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହେବ।' କୃଷ୍ଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସାମ୍ବ ହସି, ଋଷିଙ୍କ କଥା ସ୍ମରଣ କରି କହିଲେ— 'ପିତା, ମୁଁ ନିର୍ମଳ; ମୋ ଭାବ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୋଷ ନାହିଁ; ଅନିମିତ୍ତରେ ମୋତେ ଶାପ ଦିଅଗଲା। ଦୁର୍ବାସା କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ୟଥା କହିଲେ ଏହା ହେଇନଥାନ୍ତା।' ସମନ୍ତୁ କହିଲେ— ଅନିମିତ୍ତରେ ପିତାଙ୍କ ଶାପରୁ, ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ସାମ୍ବ କୁଷ୍ଠ ଓ ବିକୃତ ରୂପରେ ପୀଡିତ ହେଲେ। ସାମ୍ବ ଦୁର୍ବାସା ମୁନିଙ୍କୁ ପୁନି କ୍ରୋଧିତ କରି, ତାଙ୍କ ଶାପରୁ ମୁସଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାରେ ତାଙ୍କ କୁଳ ନଶ୍ଟ ହେଲା। ସାମ୍ବଙ୍କ ଅବିନୟର ଦୋଷ ଶୁଣି, ସଦା ଗୁରୁ, ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନମ୍ର ହେବା ଉଚିତ। ସବୁଙ୍କୁ ପ୍ରୀତି ଦେଇଥିବା ମିଠା କଥା କହିବା ଉଚିତ। ଭାରତ, ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କହିଥିବା ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣିନଥିଲା କି? ଦେବଦେବ, ବ୍ୟୋମକେଶ ଶୁଣୁଥିବା ସମୟରେ— 'ଯେଉଁ ଲୋକ ଧର୍ମଶୀଳ, ନିଜ ମନକୁ ଜିତ କରିଥିବା, କ୍ରୋଧ ନାହିଁ, ଶିକ୍ଷିତ ଓ ନମ୍ର, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ନିଜ ଜନାନୀରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ପରଜନାନୀରୁ ବିରତ— ସେମାନେ ଏହି ଜଗତରେ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ। ଶୀତଳ ଜଳ, ଚନ୍ଦନ ରସ, ଶୀତଳ ଛାୟା ମଧ୍ୟ ଏତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ଯେପରି ମିଠା କଥା।' ଏହି ଶାପରେ ପୀଡିତ ସାମ୍ବ ସଠିକ ଭାବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜି, ପୁନି ନିଜ ରୂପ ଓ ଆରୋଗ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜି, ନିଜ ନାମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କଲେ, ଭୂପତି।
ଆଦିତ୍ଯଦ୍ଵାଦଶମୂର୍ତିଵର୍ଣନମ୍ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ସ୍ଥାପିତୋ ଯଦି ସାମ୍ବେନ ସୂର୍ଯଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସରିତ୍ତଟେ । ତସ୍ମାନ୍ନଦ୍ଯମିଦଂ ସ୍ଥାନଂ ଯଥୈତଦ୍ଭାଷତେ ଭଵାନ୍ । । ୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଆଦ୍ଯଂ ସ୍ଥାନମିଦଂ ଭାନୋଃ ପଶ୍ଚାତ୍ସାମ୍ବେନ ଭାରତ । ଵିସ୍ତରେଣାସ୍ଯ ଚାଦ୍ଯସ୍ଯ କଥ୍ଯମାନଂ ନିବୋଧ ମେ । । ୨ ଅତ୍ରାଦ୍ଯୋ ଲୋକନାଥୋଽସୌ ରଶ୍ମିମାଲୀ ଜଗତ୍ପତିଃ । ମିତ୍ରତ୍ଵେ ଚ ସ୍ଥିତୋ ଦେଵସ୍ତପସ୍ତେପେ ପୁରା ନୃପ । । ୩ ଅନାଦିନିଧନୋ ବ୍ରହ୍ମା ନିତ୍ଯଶ୍ଚାକ୍ଷଯ ଏଵ ଚ । ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଜାପତୀନ୍ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଵିଵିଧାଃ ପ୍ରଜାଃ । । ୪ ସସର୍ଜ ମୁଖତୋ ଦେଵଂ ପୂର୍ଵମମ୍ବୁଜସନ୍ନିଭମ୍ । କଞ୍ଜଜସ୍ତଂ ତତୋ ଦେଵଂ ଵକ୍ଷସ୍ତୋ ନିର୍ମମେ ନୃପ । । ୫ ଲଲାଟାତ୍କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ ନୀରଜାକ୍ଷଂ ଦିଗମ୍ବରମ୍
ଶତାନୀକ ପଚ୍ଛିଲେ: 'ସାମ୍ବ ଯଦି ଚନ୍ଦ୍ରା ନଦୀର କୂଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ତେବେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ "ନଦ୍ୟ" କହାଯାଇଛି କିପରି?' ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: 'ଏହି ସ୍ଥାନଟି ଭାନୁଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା; ପରେ ସାମ୍ବ ଏହାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ଭାରତ। ଏହି ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଶୁଣ। ଏଠାରେ, ରଶିମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଜଗତର ନାଥ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମିତ୍ର ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଏକ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ରାଜା। ଅନାଦି, ଅନ୍ତହୀନ, ନିତ୍ୟ, ଅକ୍ଷୟ ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟି କରି ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ, ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଏକ ଅମ୍ବୁଜ ସଦୃଶ ଦେବତାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ; ତାପରେ, ଚେଷ୍ଟରୁ ଏକ କଞ୍ଜଜ ଦେବତାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ; ଲଳାଟରୁ, କୁରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନୀରଜାକ୍ଷ ଦିଗମ୍ବର ଦେବତାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ।
ଋଭଵଃ ପାଦତଃ ସର୍ଵେ ସୃଷ୍ଟାସ୍ତେନ ମହାତ୍ମନା । । ୬ ତତଃ ଶତସହସ୍ରାଂଶୁରଵ୍ଯକ୍ତଃ ପୁରୁଷଃ ସ୍ଵଯମ୍ । କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵାଦଶଧାତ୍ମାନମଦିତ୍ଯାମୁଦପଦ୍ଯତ । । ୭ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଧାତା ଚ ପର୍ଜନ୍ଯଃ ପୂଷା ତ୍ଵଷ୍ଟାର୍ଯମା ଭଗଃ । ଵିଵସ୍ଵାନଂଶୁର୍ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ଵରୁଣୋ ମିତ୍ର ଏଵ ଚ । । ୮ ଏଭିର୍ଦ୍ଵାଦଶଭିସ୍ତେନ ଆଦିତ୍ଯେନ ମହାତ୍ମନା । କୃତ୍ସ୍ନଂ ଜଗଦିଦଂ ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ମୂର୍ତିଭିସ୍ତୁ ନରାଧିପ । । ୯ ତସ୍ଯ ଯା ପ୍ରଥମା ମୂର୍ତିରାଦିତ୍ଯସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରସଂଜ୍ଞିତା । ସ୍ଥିତା ସା ଦେଵରାଜତ୍ଵେ ଦାନଵାସୁରନାଶିନୀ । 1.74.୧୦ ଦ୍ଵିତୀଯା ଚାସ୍ଯ ଯା ମୂର୍ତିର୍ନାମ୍ନା ଧାତେତି କୀର୍ତିତା । ସ୍ଥିତା ପ୍ରଜାପତିତ୍ଵେ ସା ଵିଧାତ୍ରୀ ସୃଜତେ ପ୍ରଜାଃ । । ୧୧ ତୃତୀଯା ତସ୍ଯ ଯା ମୂର୍ତିଃ ପର୍ଜନ୍ଯ ଇତି ଵିଶ୍ରୁତା । କରେଷ୍ଵେଵ ସ୍ଥିତା ସା ତୁ ଵର୍ଷତ୍ଯମୃତମେଵ ହି । । ୧୨ ଚତୁର୍ଥୀ ତସ୍ଯ ଯା ମୂର୍ତିର୍ନାମ୍ନା ପୂଷେତି ଵିଶ୍ରୁତା
ସେ ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କର ପାଦରୁ ସମସ୍ତ ଋଭୁମାନେକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ତାପରେ, ଶତସହସ୍ର ରଶିମାନ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପରେ, ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ବିଭାଜିତ କରି, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର, ଧାତା, ପର୍ଜନ୍ୟ, ପୂଷା, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ଅର୍ୟମା, ଭଗ, ବିବସ୍ୱାନ୍, ଅଂଶୁ, ବିଷ୍ଣୁ, ବରୁଣ, ମିତ୍ର — ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାଦଶ ମୂର୍ତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମହାତ୍ମା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି, ରାଜା। ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ମୂର୍ତି 'ଇନ୍ଦ୍ର' ନାମରେ ପରିଚିତ, ଦେବରାଜ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଦାନବ-ଅସୁର ନାଶ କରେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ମୂର୍ତି 'ଧାତା' ନାମରେ ପରିଚିତ, ପ୍ରଜାପତି ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ତୃତୀୟ ମୂର୍ତି 'ପର୍ଜନ୍ୟ' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ହାତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଅମୃତ ବର୍ଷା କରେ। ଚତୁର୍ଥୀ ମୂର୍ତି 'ପୂଷା' ନାମରେ ପରିଚିତ।
ମନ୍ତ୍ରେଷ୍ଵଵସ୍ଥିତା ସା ତୁ ପ୍ରଜାଃ ପୁଷ୍ଣାତି ଭାରତ । । ୧୩ ମୂର୍ତିର୍ଯା ପଞ୍ଚମୀ ତସ୍ଯ ନାମ୍ନା ତ୍ଵଷ୍ଟେତି ଵିଶ୍ରୁତା । ଵନସ୍ପତିଷୁ ସା ନିତ୍ଯମୋଷଧୀଷୁ ଚ ଵୈ ସ୍ଥିତା । । ୧୪ ଷଷ୍ଠୀ ମୂର୍ତିସ୍ତୁ ଯା ତସ୍ଯ ଅର୍ଯମେତି ଚ ଵିଶ୍ରୁତା । ପ୍ରଜାସମ୍ଵରଣାର୍ଥଂ ସା ପୁରେଷ୍ଵେଵ ସ୍ଥିତା ସଦା । । ୧୫ ଭାନୋର୍ଯା ସପ୍ତମୀ ମୂର୍ତିର୍ନାମ୍ନା ଭଗ ଇତି ସ୍ମୃତା । ଭୂମୌ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା ସା ତୁ କ୍ଷ୍ମାଧରେଷୁ ଚ ଭାରତ । । ୧୬ ଅଷ୍ଟମୀ ଚାସ୍ଯ ଯା ମୂର୍ତିର୍ଵିଵସ୍ଵାନିତି ସଂଜ୍ଞିତା । ଅଗ୍ନୌ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା ସା ତୁ ୪ପଚତେଽନ୍ନଂ ଶରୀରିଣାମ୍ । । ୧୭ ନଵମୀ ଚିତ୍ରଭାନୋର୍ଯା ମୂର୍ତିରଞ୍ଶୁରିତି ସ୍ମୃତା । ଵୀର ଚନ୍ଦ୍ରେ ସ୍ଥିତା ସା ତୁ ଆପ୍ଯାଯଯତି ଵୈ ଜଗତ୍ । ୧୮ ମୂର୍ତିର୍ଯା ଦଶମୀ ତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁରିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵତି ସା ନିତ୍ଯଂ ଗୀର୍ଵାଣାରିଵିନାଶିନୀ । । ୧୯ ମୂର୍ତିସ୍ତ୍ଵେକାଦଶୀ ଯା ତୁ ଭାନୋର୍ଵରୁଣସଂଜ୍ଞିତା । ଜୀଵାଯଯତି ସା କୃତ୍ସ୍ନଂ ଜଗଦ୍ଧି ସମୁପାଶ୍ରିତା । । 1.74.୨୦ ଅପାଂ ସ୍ଥାନଂ ସମୁଦ୍ରସ୍ତୁ ଵରୁଣୋଽତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଵୈ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଵୀର ସାଗରୋ ଵରୁଣାଲଯଃ । । ୨୧ ମୂର୍ତିର୍ଯା ଦ୍ଵାଦଶୀ ଭାନୋର୍ନାମତୋ ମିତ୍ରସଂଜ୍ଞିତା । ଲୋକାନାଂ ସା ହିତାର୍ଥଂ ତୁ ସ୍ଥିତା ଚନ୍ଦ୍ରସରିତ୍ତଟେ । । ୨୨ ଵାଯୁଭକ୍ଷା ତପସ୍ତେପେ ଯୁକ୍ତା ମୈତ୍ରେଣ ଚକ୍ଷୁଷା । ଅନୁଗୃହ୍ଣନ୍ସଦା ଭକ୍ତାନ୍ଵରୈର୍ନାନାଵିଧୈଃ ସଦା । । ୨୩ ଏଵମାଦ୍ଯମିଦଂ ସ୍ଥାନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ମିତ୍ରପଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତତ୍ର ମିତ୍ରଃ ସ୍ଥିତୋ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାନ୍ମିତ୍ରପଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ । । ୨୪ ତଯାରାଧ୍ଯ ମହାବାହୋ ସାମ୍ବେନାମିତତେଜସା । ତତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ତଦାଦେଶାତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠା ତସ୍ଯ ଵୈ କୃତା । । ୨୫ ଆଭିର୍ଦ୍ଵାଦଶଭିସ୍ତେନ ଭାସ୍କରେଣ ମହାତ୍ମନା । କୃତ୍ସ୍ନଂ ଜଗଦିଦଂ ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ମୂର୍ତିଭିସ୍ତୁ ନରାଧିପ । । ୨୬ ତସ୍ମାଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଯୋ ନମସ୍ଯଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଦଶସ୍ଵପି ମୂର୍ତିଷୁ । ଯେ ନମସ୍ଯନ୍ତି ଚାଦିତ୍ଯଂ ନରା ଭକ୍ତିସମନ୍ଵିତାଃ । । ୨୭ ତେ ଯାସ୍ଯନ୍ତି ପରଂ ସ୍ଥାନ ୧ ତିଷ୍ଠେଦ୍ଯତ୍ରାମ୍ବୁଜେଶ୍ଵରଃ । ଇତ୍ଯେଵଂ ଦ୍ଵାଦଶାତ୍ମାନମାଦିତ୍ଯଂ ପୂଜଯେତ୍ତୁ ଯଃ । । ୨୮ ସ ମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ଯାତି ହେଲିସଲୋକତାମ୍ । । ୨୯ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସୂର୍ଯଦ୍ଵାଦଶମୂର୍ତିଵର୍ଣନଂ ନାମ ଚତୁଃସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସେ ମୂର୍ତି ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ଭାରତ, ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ପଞ୍ଚମ ମୂର୍ତି 'ତ୍ୱଷ୍ଟା' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେ ବନସ୍ପତି ଓ ଔଷଧିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ଅବସ୍ଥିତ। ଷଷ୍ଠୀ ମୂର୍ତି 'ଅର୍ୟମା' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେ ପ୍ରଜାମାନେର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସଦା ପୁରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସପ୍ତମୀ ମୂର୍ତି 'ଭଗ' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେ ଭୂମି ଓ ଭୂମିର ଧାରକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଅଷ୍ଟମୀ ମୂର୍ତି 'ବିବସ୍ୱାନ୍' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେ ଅଗ୍ନିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଶରୀରୀମାନେ ପାଇଁ ଅନ୍ନ ପାକ କରନ୍ତି। ନବମୀ ମୂର୍ତି 'ଅଂଶୁ' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେ ବୀର ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଜଗତକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ଦଶମୀ ମୂର୍ତି 'ବିଷ୍ଣୁ' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେ ଦେବମାନେର ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବାକୁ ସଦା ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏକାଦଶୀ ମୂର୍ତି 'ବରୁଣ' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜୀବନ ଦେଇଥିବା ଅବସ୍ଥିତ। ଜଳର ସ୍ଥାନ ସମୁଦ୍ର, ଏଠାରେ ବରୁଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ 'ସାଗର ବରୁଣାଳୟ' କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱାଦଶୀ ମୂର୍ତି 'ମିତ୍ର' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେ ଲୋକମାନେର ଭଲ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରା ନଦୀର କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେ ବାୟୁ ଖାଇ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ମିତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଭକ୍ତମାନେକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭେଟ ଦେଇ ଦୟା କରନ୍ତି। ଏପରି ଏହି ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନ ପୁଣ୍ୟ ମିତ୍ରପଦ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଏଠାରେ ମିତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ 'ମିତ୍ରପଦ' କୁହାଯାଏ। ଏହି ମିତ୍ରଙ୍କୁ ସାମ୍ବ ମହାବୀର ଶକ୍ତିରେ ଆରାଧନା କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର କୃପା ଓ ଆଦେଶରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ମୂର୍ତିରେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ମହାତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି, ରାଜା। ଏହିକାରଣରୁ ଦ୍ୱାଦଶ ମୂର୍ତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା ଓ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ; ଯେମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଅମ୍ବୁଜେଶ୍ୱର ଅବସ୍ଥିତ। ଏପରି ଦ୍ୱାଦଶ ଆତ୍ମା ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ଯେ ପୂଜା କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ହେଲିସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ନାରଦୋପସଙ୍ଗମନଵର୍ଣନମ୍ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ କଥଂ ସାମ୍ବଃ ପ୍ରପନ୍ନୋଽର୍କଂ କେନ ଵା ପ୍ରତିପାଦିତଃ । ଉଗ୍ରଂ ଶାପଂ ଚ ତଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ପିତରଂ ସ କିମୁକ୍ତଵାନ୍ । । ୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଉକ୍ତମେଵ ପୁରା ଵୀର ଯଥା ଶପ୍ତଃ ସ ଯାଦଵଃ । ପିତ୍ରା ସାମ୍ବୋ ମହାରାଜ ହରିଣାମ୍ବୁଜଧାରିଣା । । ୨ ଅଥ ଶାପାଭିଭୂତସ୍ତୁ ସାମ୍ବଃ ପିତରମବ୍ରଵୀତ୍ । ୧ ଵିନଯାଵନତୋ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ଶିରସା ଗତଃ । । ୩ କିଂ ମଯାପକୃତଂ ଦେଵ ଯେନ ଶପ୍ତୋସ୍ମ୍ଯହଂ ତ୍ଵଯା । ଅହଂ ତ୍ଵଦାଜ୍ଞଯା ଦେଵ ତ୍ଵରମାଣୋତ୍ର ଆଗତଃ । । ୪ କସ୍ମାନ୍ନିପାତିତଃ ଶାପୋ ମଯି ତେଽନପକାରିଣି । ନ ଵୈ ଜାନାମ୍ଯହଂ କିଞ୍ଚିତ୍ପ୍ରସୀଦ ଜଗତଃ ପତେ । । ୫ ଶାପଂ ନିଯଚ୍ଛ ମେ ଦେଵ ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ମେ ପ୍ରଭୋ । କଶ୍ମଲେନାଭିଭୂତୋଽହଂ ଯେନ ମୁଚ୍ଯେଯ କିଲ୍ବିଷାତ୍ । । ୬ ତମୁଵାଚ ତତଃ କୃଷ୍ଣଃ ସାମ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ହ୍ଯନାଗସମ୍ । ନାହଂ ପୁତ୍ର ପୁନଃ ଶକ୍ତୋ ରୋଗସ୍ଯାସ୍ଯ ଵ୍ଯପୋହନେ । । ୭ ଅସ୍ଯାଯଂ ଜଗତୋ ନାଥୋ ଦ୍ଵାଦଶାତ୍ମା ଦିଵାକରଃ
ଶତାନୀକ ପଚ୍ଛିଲେ: 'ସାମ୍ବ କିପରି ଅର୍କଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଲେ? କିଏ ତାଙ୍କୁ ଏହି ପଥ ଦେଖାଇଲେ? ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଗ୍ର ଶାପ ପାଇଲା ପରେ କଣ କହିଥିଲେ?' ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: 'ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ସାମ୍ବ ଯାଦବ ତାଙ୍କ ପିତା ହରି ଅମ୍ବୁଜଧାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହେଇଥିଲେ, ତାହା ମୁଁ କହିଥିଲି। ଶାପରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ସାମ୍ବ ପିତାଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ ଭାବରେ, ହାତ ଜୋଡି ଶିର ନମାଇ, କହିଲେ: 'ମୁଁ କଣ ଦୋଷ କରିଛି, ଦେବ, ଯାହାକି ଆପଣ ମୋତେ ଶାପ ଦେଲେ? ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏଠାରେ ତ୍ୱରାନ୍ତି ଆସିଛି। ଆପଣ ମୋପରି ଏହି ଶାପ କାହିଁକି ଦେଲେ, ମୁଁ କିଛି ଅପରାଧ କରିନାହିଁ। ମୁଁ କିଛି ଜାଣେନି, ଦୟା କରନ୍ତୁ, ଜଗତର ନାଥ। ଦୟା କରି ମୋପରି ଏହି ଶାପ ଉତ୍ତଳନ୍ତୁ, ମୋତେ କୃପା କରନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ। ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟିରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି। ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ସାମ୍ବଙ୍କୁ ଜାଣି, ଯେ ସେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, କହିଲେ: 'ପୁତ୍ର, ମୁଁ ଏହି ରୋଗ ଦୂର କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତର ନାଥ, ଦ୍ୱାଦଶ ଆତ୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟ।'
ସହସ୍ରରଶ୍ମିରାଦିତ୍ଯଃ ଶକ୍ତଃ ପୁତ୍ର ଵ୍ଯପୋହିତୁମ୍ । । ୮ ଜ୍ଞାତଂ ମଯାଧୁନା ଚୈଵ ଯଥା ତ୍ଵଂ ନାରଦେନ ତୁ । ରୋଷାଦ୍ଵିସର୍ଜିତଃ ପୁତ୍ର ମତ୍ସକାଶଂ ମହାତ୍ମନା । । ୯ ତସ୍ମାତ୍ତମେଵ ପୃଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ପ୍ରସାଦ୍ଯ ଋଷିସତ୍ତମମ୍ । ଆଖ୍ଯାସ୍ଯତି ସ ତେ ଦେଵଂ ଶାପଂ ଯସ୍ତେଽପନେଷ୍ଯତି । । 1.75.୧୦ ଅଥୈତତ୍ସ ପିତୁର୍ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜାମ୍ବଵତୀସୁତଃ । ଦୀନଃ ୧ଶୋକପରୀତାତ୍ମା ତତଃ ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଭାରତ । । ୧୧ ଦ୍ଵାରଵତ୍ଯାଂ ସ୍ଥିତଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ କଦାଚିଦ୍ଦ୍ରଷ୍ଟୁମାଗତମ୍ । ଵିନଯାଦୁପସଙ୍ଗମ୍ଯ ସାମ୍ବଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ନାରଦମ୍ । । ୧୨ ଭଗଵନ୍ଵେଧସଃ ପୁତ୍ର ସର୍ଵଲୋକଜ୍ଞ ସୁଵ୍ରତ । ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ମେ ଵିପ୍ର ପ୍ରଣତସ୍ଯ ମହାମତେ । । ୧୩ ଯେ ମେ ନୀରୁଜଂ କାଯଂ କଶ୍ମଲଂ ଚ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି । ତଂ ଯୋଗଂ ଇହି ମେ ଵିପ୍ର ପ୍ରଣତସ୍ଯାସ୍ଯ ସୁଵ୍ରତ । । ୧୪ ନାରଦ ଉଵାଚ ଯଃ ସ୍ତୁତ୍ଯଃ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ନମସ୍ଯଃ ପୂଜ୍ଯ ଏଵ ଚ । ପୂଜଯିତ୍ଵାଶୁ ତଂ ଦେଵଂ ତତୋ ଵ୍ଯାଧିଂ ପ୍ରହାସ୍ଯସି । । ୧୫ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ କଃ ସ୍ତୁତ୍ଯଃ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ନମସ୍ଯଃ ପୂଜ୍ଯ ଏଵ ଚ । କଃ ସର୍ଵଗଶ୍ଚ ସର୍ଵତ୍ର ଶରଣଂ ଯଂ ଵଜ୍ରାମ୍ଯହମ୍ । । ୧୬ ପିତୃଶାପାନଲେନାହଂ ଦହ୍ଯମାନୋ ମହାମୁନେ । ଶାନ୍ତ୍ଯର୍ଥମସ୍ଯ କଂ ଦେଵଂ ଶରଣଂ ଚ ଵ୍ରଜାମ୍ଯହମ୍ । । ୧୭ ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ସାମ୍ବସ୍ଯ ଵଚନଂ କରୁଣାଵହମ୍ । ହିତ୍ଵା ତୁ ୪କାମଜଂ ଵୀର ନାରଦୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । । ୧୮ ସ୍ତୁତ୍ଯୋ ଵନ୍ଦ୍ଯଶ୍ଚ ପୂଜ୍ଯଶ୍ଚ ନମସ୍ଯ ଈଡ୍ଯ ଏଵ ଚ । ଭାସ୍କରୋ ଯଦୁଶାର୍ଦୂଲ ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ସଦାନଘ । । ୧୯ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ସାମ୍ବଂ ପ୍ରତି କୃଷ୍ଣଶାପେ ସାମ୍ବସ୍ଯ ନାରଦୋପସଂଗମନଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଞ୍ଚସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ହେ ପୁଅ, ସହସ୍ର କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଅପମାର୍ଜନ କରିପାରିବେ। ମୁଁ ଏବେ ଜାଣିଲି କି, ତୁମେ ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ରୋଧରେ ମୋ ପାଖରୁ ବିଦାୟ ହୋଇଥିଲ। ଏହି କାରଣରୁ, ତୁମେ ସେ ମହାନ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ପଚାର, ସେ ତୁମକୁ କହିଦେବେ କିଏ ସେ ଦେବତା ଯିଏ ତୁମର ଶାପ ଦୂର କରିପାରିବେ। ପିତାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ପୁଅ ସାମ୍ବ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ। ସେ ଏକଥା ଭାବି, ଦ୍ୱାରାବତୀରେ ବସିଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଇ, ବିନୟରେ ନାରଦଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେ କହିଲେ, "ଭଗବନ୍, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବା, ମୋ ଉପରେ କୃପା କର, ମୁଁ ଅପରାଧୀ ହୋଇ ଆସିଛି। ଯେଉଁ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମୋ ଦେହର ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖ ଦୂର ହେବ, ସେହି ଯୋଗ ମୋତେ ଶିଖାଅ।" ତେବେ ନାରଦ କହିଲେ, "ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ନମସ୍କାର ଯୋଗ୍ୟ, ସେହି ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ତୁମର ରୋଗ ଦୂର ହେବ।" ସାମ୍ବ ପଚାରିଲେ, "କିଏ ସେ ଦେବତା ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ନମସ୍କାର ଯୋଗ୍ୟ, ସମସ୍ତଠାରେ ଥିବା, ଯାହାଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଇପାରିବି? ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଶାପର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ୁଛି, ଏହାର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶରଣ ନେବି?" ସାମ୍ବଙ୍କର ଏହି କରୁଣା ଭରା କଥା ଶୁଣି, ନାରଦ ଅପେକ୍ଷା କାମନାକୁ ଛାଡ଼ି କହିଲେ, "ଯିଏ ପୂଜ୍ୟ, ବନ୍ଦନୀୟ, ନମସ୍କାର ଯୋଗ୍ୟ, ସେ ଭାସ୍କର, ମାନ୍ୟ ଯଦୁବଂଶୀ, ସେ ଦେବତାମାନେ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ପୂଜିତ।"
ନାରଦସାମ୍ବସଂଵାଦେ ସୂର୍ଯପରିଵାରଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ କଦାଚିତ୍ପର୍ଯଟଁଲ୍ଲୋକାନ୍ସୂର୍ଯଲୋକମହଂ ଗତଃ । ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟୋ ମଯା ସୂର୍ଯଃ ସର୍ଵଦେଵଗଣୈର୍ଵୃତଃ । । ୧ ଗନ୍ଧର୍ଵୈରପ୍ସରୋଭିଶ୍ଚ ନାଗୈର୍ଯକ୍ଷୈଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସୈଃ । ତତ୍ର ଗାଯନ୍ତି ଗନ୍ଧର୍ଵା ନୃତ୍ଯନ୍ତ୍ଯପ୍ସରସସ୍ତଥା । । ୨ ରକ୍ଷନ୍ତ୍ଯୁଦ୍ଗତଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତଂ ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସପନ୍ନଗାଃ । ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ମୂର୍ତିମନ୍ତୀହ ସର୍ଵଶଃ । । ତତ୍କୃତୈର୍ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ତୋତ୍ରୈଃ ସ୍ତୁଵନ୍ତି ଋଷଯୋ ରଵିମ୍ । । ୩ ମୂର୍ତିମତ୍ଯଃ ସ୍ଥିତାସ୍ତତ୍ର ତିସ୍ରଃ ସଂଧ୍ଯାଃ ଶୁଭାନନାଃ । ଗୃହୀତଵଜ୍ରନାରାଚାଃ ପରିଵାର୍ଯ ରଵିଂ ସ୍ଥିତାଃ । । ୪ ଅରୁଣା ଵର୍ଣତଃ ପୂର୍ଵା ମଧ୍ଯମା ଚେନ୍ଦୁସନ୍ନିଭା । ତୃତୀଯାକ୍ଷ୍ମାଜସଂକାଶା ୧ ସଂଧ୍ଯା ଚୈଵ ପ୍ରକୀର୍ତିତା । । ୫ ଆଦିତ୍ଯା ଵସଵୋ ରୁଦ୍ରା ମରୁତୋଥାଶ୍ଵିନୌ ତଥା । ତ୍ରିସଂଧ୍ଯଂ ପୂଜଯନ୍ତ୍ଯର୍କଂ ତଥାନ୍ଯେ ଚ ଦିଵୌକସଃ । । ୬ ଈରଯଞ୍ଜଯଶବ୍ଦଂ ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ତତ୍ରୈଵ ତିଷ୍ଠତି । କଵିସ୍ତୁ ତ୍ର୍ଯମ୍ବକୋ ଦେଵସ୍ତ୍ରିସଂଧ୍ଯଂ ପୂଜଯନ୍ତି ଵୈ । । ୭ ୨ଦିନାଦାଵମ୍ବୁଜାକାରଂ ପୂଜଯେଦମ୍ବୁଜାସନମ୍ । ଚକ୍ରରୂପଂ ତୁ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଘୃତାର୍ଚିଃ ପୂଜଯେତ୍ସଦା । । ୮ ପୂଜଯେତ୍ସଗଣଂ ରାତ୍ରୌ ଵିପୁଲାଜ୍ଯସ୍ଵରୂପିଣମ୍ । ରଵିଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ସଦା ଦେଵଂ ୩କଂଜାର୍ଧକୃତଶେଖରଃ । । ୯ ସାରଥ୍ଯଂ କୁରୁତେ ତସ୍ଯ ପତଗସ୍ଯାଗ୍ରଜଃ ୧ ସଦା । ଵହମାନୋ ରଥଂ ଦିଵ୍ଯଂ କାଲାଵଯଵନିର୍ମିତମ୍ । । 1.76.୧୦ ହରିତୈଃ ସପ୍ତଭିର୍ଯୁକ୍ତଂ ଛନ୍ଦୋଭିର୍ଵାଜିରୂପିଭିଃ । । ୧୧ ଦ୍ଵେ ଭାର୍ଯେ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋସ୍ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୀନିକ୍ଷୁଭସଂଜ୍ଞିତା । ତଥାନ୍ଯୈର୍ନାମଭିର୍ଦେଵାଃ ପରିଵାର୍ଯ ରଵିଂ ସ୍ଥିତାଃ । । ୧୨ ପିଙ୍ଗଲୋ ଲେଖକସ୍ତତ୍ର ତଥାନ୍ଯୋ ଦଣ୍ଡନାଯକଃ । ୨ରାଜାଶ୍ରୋଷୌ ଚ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵାରେ ସ୍ଥିତୌ କଲ୍ମାଷପକ୍ଷିଣୌ । । ୧୩ ତତୋ ଵ୍ଯୋମ ଚତୁଃଶୃଙ୍ଗଂ ମେରୋଃ ସଦୃଶଲକ୍ଷଣମ୍ । ଦିଣ୍ଡିସ୍ତଥାଗ୍ରତସ୍ତସ୍ଯ ଦିକ୍ଷୁ ଚାନ୍ଯେ ସ୍ଥିତାଃ ସୁରାଃ । । ୧୪ ଏଵଂ ସର୍ଵଗମଂ ଦେଵଂ ପ୍ରଦୀପ୍ତଂ ଜଗତି ଦ୍ଵିଜ । ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯୈଃ ସଂସ୍ତୁତଂ ଦେଵଂ ଗୀର୍ଵାଣୈର୍ଋଷଭୋତ୍ତମମ୍ । । ଗ୍ରହେଶଂ ଭୁଵନେଶାନମାଦିତ୍ଯଂ ଶରଣଂ ଵ୍ରଜ । । ୧୫ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ ତତ୍ତ୍ଵତଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି କଥଂ ସର୍ଵଗତୋ ରଵିଃ । । ୧୬ କତି ଵା ରଶ୍ମଯସ୍ତସ୍ଯ ମୂର୍ତଯଶ୍ଚ କତି ସ୍ମୃତାଃ । କା ରାଜ୍ଞୀ ନିକ୍ଷୁଭା କା ଚ କଶ୍ଚାଯଂ ଦଣ୍ଡନାଯକଃ । । ୧୭ ପିଙ୍ଗଲଶ୍ଚାପି କସ୍ତତ୍ର କିଂ ଚାସୌ ଲିଖତେ ସଦା । ରାଜାଶ୍ରୋଷୌ ଚ କୌ ତତ୍ର କୌ ଚ କଲ୍ମାଷପକ୍ଷିଣୌ । । ୧୮ କିଂ ଦୈଵତ୍ଯଂ ଚ ତଦ୍ଵ୍ଯୋମ ମେରୋଃ ସଦୃଶଲକ୍ଷଣମ୍ । କୋ ଦିଣ୍ଡିରଗ୍ରତସ୍ତତ୍ର କେ ଦେଵା ଦିକ୍ଷୁ ଯେ ସ୍ଥିତାଃ । । ୧୯ ତତ୍ତ୍ଵତୋ ନିଗମୈଶ୍ଚୈଵ ଵିସ୍ତରେଣ ଵଦସ୍ଵ ମାମ । ଯେନାହଂ ତତ୍ତ୍ଵତୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵ୍ରଜାମି ଶରଣଂ ଦ୍ଵିଜ । । 1.76.୨୦ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ନାରଦସାମ୍ବସଂଵାଦେ ସୂର୍ଯପରିଵାରଵର୍ଣନଂ ନାମ ଷଟ୍ସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ନାରଦ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏକଥା କହିବି, ଏକଥା ଶୁଣ। ଏକଥା ସମୟରେ ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକରେ ଘୁରୁଥିଲି, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗାଉଥିଲେ, ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ନାଗ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟା ମୂର୍ତ୍ତି ରୂପେ ସେଠାରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଶୁଭ୍ର ଓ ଅନନ୍ୟ। ପୂର୍ବ ସନ୍ଧ୍ୟା ଲାଲ, ମଧ୍ୟ ସନ୍ଧ୍ୟା ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଧଳା, ତୃତୀୟ ସନ୍ଧ୍ୟା ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗର। ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ମରୁତ ଓ ଆଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ସମେତ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଳ ଓ ଜୟଧ୍ୱନି କରନ୍ତି, ତ୍ରିୟମ୍ବକ ଦେବତା ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଦିନ ଆରମ୍ଭରେ ପଦ୍ମାସନ ଭାବେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଚକ୍ର ଭାବରେ, ରାତିରେ ବଡ଼ ଘୃତ ଆକାରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥ ଚାଳକ ହେଉଛନ୍ତି ଅରୁଣ, ଏହି ଦିବ୍ୟ ରଥ ସପ୍ତ ହରିତ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଇ ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ନାମ ନିକ୍ଷୁଭା ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ। ତାଙ୍କୁ ଘିରି ଅନେକ ଦେବତା ଦଢ଼ିଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ପିଙ୍ଗଳ ନାମକ ଲେଖକ ଓ ଦଣ୍ଡନାୟକ ଅଛନ୍ତି। ଦୁଇ ରାଜାଶ୍ରୋଷ ଓ କଳମାଷପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରରେ ରହନ୍ତି। ଏହିପରି ଏକ ବିଶେଷ ଆକାଶ ଅଛି, ଯାହା ମେରୁ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ତାହାର ଚାରିପାଖରେ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଦଢ଼ିଛନ୍ତି। ଏଭଳି ଦେଖ, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଥିବା, ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେହି ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ଶରଣ ନେ।"
ସାମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନେ ସୂର୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ ସୂର୍ଯଂ ନିଗଦତଃ ଶୃଣୁ । ତତଃ ଶେଷାନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ଵିଵସ୍ଵତେ । । ୧ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ କାରଣଂ ଯତ୍ତନ୍ନିତ୍ଯଂ ସଦସଦାତ୍ମକମ୍ । ପ୍ରଧାନଂ ପ୍ରକୃତିଶ୍ଚେତି ଯମାହୁସ୍ତତ୍ତ୍ଵଚିନ୍ତକାଃ । । ୨ ଗନ୍ଧୈର୍ଵର୍ଣୈ ରସୈର୍ହୀନଂ ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଜଗଦ୍ଯୋନିଂ ମହଦ୍ଭୂତଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମା ସନାତନମ୍ । । ୩ ନିଗ୍ରହଂ ସର୍ଵଭୂତାନାମଵ୍ଯକ୍ତମଭଵତ୍କିଲ । ଅନାଦ୍ଯନ୍ତମଜଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ତ୍ରିଗୁଣଂ ପ୍ରଭଵାପ୍ଯଯମ୍ । । ୪ ଅନାକାରମଵିଜ୍ଞେଯଂ ତମାହୁଃ ପୁରୁଷଂ ପରମ୍ । ତସ୍ଯାତ୍ମନା ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗଦ୍ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ମହାତ୍ମନଃ । । ୫ ତସ୍ଯେଶ୍ଵରସ୍ଯ ପ୍ରତିମା ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯଲକ୍ଷଣା । ଧର୍ମେଶ୍ଵର୍ଯକୃତା ବୁଦ୍ଧିର୍ବ୍ରାହ୍ମୀ ତସ୍ଯାଭିମାନିନଃ । । ୬ ଅଵ୍ଯକ୍ତାଜ୍ଜାଯତେ ତସ୍ଯ ମନସା ଯଦ୍ଯଦିଚ୍ଛତି । ଚତୁର୍ମୁଖସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵେ କାଲତ୍ଵେ ଚାନ୍ତକୃଦ୍ଭଵେତ୍ । । ୭ ସହସ୍ରମୂର୍ଧା ପୁରୁଷସ୍ତିସ୍ରୋଵସ୍ଥାଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ । ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵେ କାଲତ୍ଵେ ଚ ରଜସ୍ତମଃ । । ୮ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ପୁରୁଷତ୍ଵେ ଚ ଗୁଣଵୃତ୍ତଂ ସ୍ଵଯଂଭୁଵଃ । ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵେ ସୃଜତେ ଲୋକାନ୍କାଲତ୍ଵେ ଚାପି ସଂକ୍ଷିପେତ୍ । । ୯ ପୁରୁଷତ୍ଵେ ଉଦାସୀନସ୍ତିସ୍ରୋଽଵସ୍ଥାଃ ପ୍ରଜାପତେଃ । ତ୍ରିଧା ଵିଭଜ୍ଯ ଚାତ୍ମାନଂ ତ୍ରିକାଲଂ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ । । 1.77.୧୦ ସୃଜତେ ଗ୍ରସତେ ଚୈଵ ଵୀକ୍ଷତେ ଚ ତ୍ରିଭିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଅଗ୍ରେ ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭସ୍ତୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ । । ୧୧ ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯାଦିଦେଵତ୍ଵାଦଜାତତ୍ଵାଦଜଃ ସ୍ମୃତଃ । ଦେଵେଷୁ ସ ମହାନ୍ଦେଵୋ ମହାଦେଵଃ ସ୍ମୃତସ୍ତତଃ । । ୧୨ ସର୍ଵେଶତ୍ଵାଚ୍ଚ ଲୋକସ୍ଯ ଅଧୀଶତ୍ଵାଚ୍ଚ ଈଶ୍ଵରଃ । ବୃହତ୍ତ୍ଵାଚ୍ଚ ସ୍ମୃତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଭଵତ୍ଵାଦ୍ଭଵ ଉଚ୍ଯତେ । । ୧୩ ପାତି ଯସ୍ମାତ୍ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଜାପତିରତଃ ସ୍ମୃତଃ । ପୁରେ ଶେତେ ଚ ଵୈ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ପୁରୁଷ ଉଚ୍ଯତେ । । ୧୪ ନୋତ୍ପାଦ୍ଯତ୍ଵାଦପୂର୍ଵତ୍ଵାତ୍ସ୍ଵଯଂଭୂରିତି ଵିଶ୍ରୁତଃ । । ୧୫ ହିରଣ୍ଯାଣ୍ଡଗତୋ ଯସ୍ମାଦ୍ଗ୍ରହେଶୋ ଵୈ ଦିଵସ୍ପତିଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଧିରଣ୍ଯଗର୍ଭୋଽସୌ ଦେଵଦେଵୋ ଦିଵାକରଃ । । ୧୬ ଆପୋ ନାରା ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତା ଋଷିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ । ଅଯନଂ ତସ୍ଯ ତା ଆପସ୍ତେନ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୧୭ ଅର ଇତ୍ଯେଷ ଶୀଘ୍ରାର୍ଥୋ ନିପାତଃ କଵିଭିଃ ସ୍ମୃତଃ । ଆପ ଏଵାର୍ଣଵା ଭୂତ୍ଵା ନ ଶୀଘ୍ରାସ୍ତେନ ତା ନରାଃ
ନାରଦ କହିଲେ, "ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଏବଂ କ୍ରମକ୍ରମେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବିବରଣୀ କହିବି, ଏହା ଶୁଣ। ତାପରେ ବିବସ୍ବତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଅନ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକୁ କହିବି। ଯାହା ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ସଦା ରହିଥାଏ, ଯାହା ସଦ-ଅସଦ ଦୁହିଁ ରୂପର, ତାହାକୁ ପ୍ରଧାନ ବା ପ୍ରକୃତି ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱବେତାମାନେ କହନ୍ତି। ଏହା ଗନ୍ଧ, ରଙ୍ଗ, ରସ ଓ ଶବ୍ଦ-ସ୍ପର୍ଶ ରହିତ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ, ମହାତ୍ମା, ପରମ ବ୍ରହ୍ମା, ଶାଶ୍ୱତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି-ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତିନି ଗୁଣ ଥିବା, ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ଦେଖାଏ। ଏହା ଆକାରହୀନ ଓ ଅଜ୍ଞେୟ, ଏହାକୁ ପରମ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭରିଯାଇଛି। ସେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତିମା ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ରୂପରେ, ଧର୍ମ ଓ ଶକ୍ତି ରୂପରେ ବ୍ରହ୍ମୀ ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି। ଅଦୃଶ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତାଙ୍କର ମନ ଯାହା ଚାହେଁ, ତାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ କାଳ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ। ସହସ୍ରମୁଖ ପୁରୁଷ, ସ୍ୱୟଂଭୁ ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ଥାନ୍ତି—ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍। ପୁରୁଷ ଭାବେ ସତ୍ତ୍ୱ, ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ରଜସ୍, କାଳ ଭାବେ ତମସ୍। ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, କାଳ ଭାବେ ସଂହାର କରନ୍ତି। ପୁରୁଷ ଭାବେ ଉଦାସୀନ ରହନ୍ତି, ପ୍ରଜାପତି ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ଆତ୍ମାକୁ ଭାଗ କରି, ତିନି କାଳରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି—ସୃଷ୍ଟି, ସଂହାର, ଦର୍ଶନ। ପ୍ରଥମେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ସ୍ୱୟଂଭୁ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ଆଦିଦେବତା ଓ ଅଜନ୍ମା ଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ଅଜା ବୋଲାଯାଏ। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ମହାଦେବ ବୋଲନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଲୋକର ଈଶ୍ୱର ଓ ଅଧିପତି ଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଭବ, ପ୍ରଜାପତି, ପୁରୁଷ, ସ୍ୱୟଂଭୁ ବୋଲାଯାଏ। ହିରଣ୍ୟାଣ୍ଡରେ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ଦିବାକର, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ବୋଲାଯାଏ। ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି, ଜଳକୁ ନାରା ବୋଲାଯାଏ, ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ଏହି ଜଳ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲାଯାଏ। 'ଅର' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ତୀବ୍ର, ଆପ ମାନେ ଜଳ, ଏହି ତୀବ୍ର ନୁହେଁ, ତେଣୁ ତାହାକୁ ନର ବୋଲାଯାଏ।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଚଳ-ଅଚଳ ଜଗତ ଏକ ମହାସାଗରରେ ଲୟ ହୋଇଥିଲା, ସେତେବେଳେ 'ନାରାୟଣ' ନାମକ ପୁରୁଷ ଜଳରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ସେହି ପୁରୁଷ ସହସ୍ର ମୁଣ୍ଡ, ସହସ୍ର ଚକ୍ଷୁ, ସହସ୍ର ପାଦ, ସହସ୍ର ବାହୁ ଥିଲେ, ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ତିନି ପଥରେ ପରିଚିତ। ସେ ଆଦିତ୍ୟ ରଙ୍ଗର, ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷକ, ଅପୂର୍ବ ଏକ ପୁରୁଷ, ପୁରାତନ। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ପୁରୁଷ, ମହାତ୍ମା, ତାମସିକ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ପରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ସୂର୍ଯମହିମାଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ତୁଲ୍ଯଂ ଯୁଗସହସ୍ରସ୍ଯ ନୈଶଂ କାଲମୁପାସ୍ଯ ସଃ । ଶର୍ଵର୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରକୁରୁତେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଂ ସର୍ଗକାରଣାତ୍ । । ୧ ସଲିଲେନାପ୍ଲୁତାଂ ଭୂମି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାର୍ଯଂ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ସଃ । ଭୂତ୍ଵା ସ ତୁ ଵରାହୋ ଵୈ ଅପଃ ସଂଵିଶତେ ପ୍ରଭୁଃ । । ୨ ସଞ୍ଚିତ୍ଯୈଵଂ ସ ଦେଵେଶୋ ଭୂମେରୁଦ୍ଧରଣେ କ୍ଷମଃ । ମହୀଂ ମହାର୍ଣଵେ ମଗ୍ନାମୁଦ୍ଧର୍ତୁମୁପଚକ୍ରମେ । । ୩ ଉତ୍ତିଷ୍ଠତସ୍ତସ୍ଯ ଜଲାର୍ଦ୍ରକୁକ୍ଷେର୍ମହାଵରାହସ୍ଯ ମହୀଂ ଵିଧାର୍ଯ । ଵିଧୁନ୍ଵତୋ ଵେଦମଯଂ ଶରୀରଂ ରୋମାନ୍ତରସ୍ଥା ମୁନଯୋ ୧ଜପନ୍ତି । । ୪ ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯୋର୍ଵୀଂ ସ ସଲିଲାତ୍ପ୍ରଜାସର୍ଗମକଲ୍ପଯତ୍ । ମନସା ଜନଯାମାସ ପୁତ୍ରାନାତ୍ମସମାଞ୍ଛୁଭାନ୍ । । ୫ ଭୃଗ୍ଵଙ୍ଗିରସମତ୍ରିଂ ଚ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଂ ପୁଲହଂ କତୁମ୍ । ମରୀଚିମଥ ଦକ୍ଷଂ ଚ ଵଶିଷ୍ଠଂ ନଵମଂ ତଥା । । ୬ ନଵ ପ୍ରଜାପତୀନ୍ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତଃ ସ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତୋଽଦିତେଃ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଜାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା । । ୭ ମରୀଚାତ୍କଶ୍ଯପଂ ୨ପୁତ୍ରଂ ଯଂ ଵେଧା ଜନଯଜ୍ଜଲେ । ପ୍ରଜାପତୀନାଂ ଦଶମଂ ତେଜସା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସମମ୍ । । ୮ ଵୃକ୍ଷକନ୍ଯାଽଦିତିର୍ନାମ୍ନା ପତ୍ନୀ ସା କଶ୍ଯପସ୍ଯ ତୁ । ଅଣ୍ଡଂ ସା ଜନଯାମାସ ଭୂର୍ଭୁଵଃସ୍ଵସ୍ତ୍ରିସଂଯୁତମ୍ । । ୯ ତତ୍ରୋତ୍ପନ୍ନଃ ସହସ୍ରାଂଶୁର୍ଦ୍ଵାଦଶାତ୍ମା ଦିଵାକରଃ । ନଵଯୋଜନସାହସ୍ରୋ ଵିସ୍ତାରୋଽସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । । ଵିସ୍ତାରାସ୍ତ୍ରିଗୁଣଶ୍ଚାସ୍ଯ ପରିଣାହୋ ଵିଭାଵସୋଃ । । 1.78.୧୦ ଯଥାପୁଣ୍ଯଂ କଦମ୍ବସ୍ଯ ସମନ୍ତାତ୍କେଶରୈର୍ଵୃତମ୍ । ତଥୈଵ ତେଜସାଂ ଗୋଲଂ ସମନ୍ତାଦ୍ରଶ୍ମିଭିର୍ଵୃତମ୍ । । ୧୧ ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ପୁରୁଷୋ ବ୍ରାହ୍ମ ଯୋଗମୁଦାହରନ୍ । ତୈଜସସ୍ଯ ଚ ଗୋଲସ୍ଯ ସ ତୁ ମଧ୍ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । । ୧୨ ଆଦତ୍ତେ ସ ତୁ ରଶ୍ମୀନାଂ ସହସ୍ରେଣ ସମନ୍ତତଃ । ଅପୋ ନଦୀସମୁଦ୍ରେଭ୍ଯୋ ହ୍ରଦକୂପେଭ୍ଯ ଏଵ ଚ । । ୧୩ ସୌରୀ ପ୍ରଭା ଯା ଦେଵସ୍ଯ ଅସ୍ତଂ ଯାତେ ଦିଵାକରେ । ଅଗ୍ନିମାଵିଶତେ ରାତ୍ରୌ ତସ୍ମାଦ୍ଦୂରାତ୍ପ୍ରକାଶତେ
ନାରଦ କହିଲେ: ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ସମାନ ଦୀର୍ଘ ରାତିକୁ ଉପାସନା କରି, ଏହି ରାତିର ଶେଷରେ, ସୃଷ୍ଟିର କାରଣରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାପରେ, ଜଳରେ ଡୁବିଥିବା ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖି, କିପରି ଉଦ୍ଧାର କରିବେ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ମହାବରାହ ରୂପେ ଜଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିବା ସେ, ପୃଥିବୀକୁ ମହାସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରିଥିଲେ। ଜଳରେ ଭିଜା ତାଙ୍କର ପେଟରୁ ବହିଯାଉଥିବା ବେଦମୟ ଦେହ ଥିବା ମହାବରାହ ଉଠୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ଦେହର ରୋମକୁପ ମଧ୍ୟରୁ ମୁନିମାନେ ଜପ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ଜଳରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି, ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ମନରେ ଭାବି, ନିଜ ସମାନ ଶୁଭ ପୁଅମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ: ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ଅତ୍ରି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ମରୀଚି, ଡକ୍ଷ ଓ ବଶିଷ୍ଠ — ଏହି ନଉ ପ୍ରଜାପତି। ଏହି ପ୍ରଜାପତିମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଆଦିତ୍ୟ, ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ମାନବଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ମରୀଚିଙ୍କୁ ଜଳରେ ଥିବା ବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଶ୍ୟପ ନାମକ ପୁଅ ହେଲେ, ଯିଏ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ଦଶମ, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଓ ତେଜସ୍ରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ। ଏହି କଶ୍ୟପଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଉଛନ୍ତି ଏକ ବୃକ୍ଷକନ୍ୟା ଅଦିତି, ଯିଏ ଏକ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ — ଯାହା ଭୂ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱଃ ତିନି ଲୋକ ସହିତ। ଏଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ ହଜାର କିରଣ ଥିବା ଦ୍ୱାଦଶ ଆତ୍ମା ଥିବା ଦିନକର ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଆକାର ନବ ଯୋଜନା ହଜାର ଚଉଡ଼ା, ତାଙ୍କର ପରିଘା ତିନିଗୁଣ ଅଧିକ। ଯେପରି ଏକ କଦମ ଫୁଲ ଚାରିପାଖ ରେ କେଶର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ସେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ଗୋଲ ଚାରିପାଖ ରେ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ହଜାର ମୁଣ୍ଡିଆ ପୁରୁଷ ଭାବେ ବେଦମୟ ଦେହ ନେଇ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥାନ୍ତି। ସେ ଚାରିପାଖ ରୁ ହଜାର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ହ୍ରଦ ଓ କୂଆଁରୁ ଜଳ ତାଣିନେଇଥାନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବଙ୍କର ଯେତେବେଳେ ଦିନକର ଅସ୍ତ ହୁଏ, ସେହି ପ୍ରଭା ରାତିରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ତେଣୁ ଦୂରରୁ ଅଗ୍ନି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ନକ୍ଷତ୍ରଗ୍ରହସୋମାନାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଯୋନିରେଵ ଚ । । ଵିଧୁଋକ୍ଷଗ୍ରହାଃ ସର୍ଵେ ଵିଜ୍ଞେଯାଃ ସୂର୍ଯସଭ୍ଭଵାଃ । । ୩୬ ରଵେଃ କରସହସ୍ରଂ ଯତ୍ପ୍ରାଙ୍ମଯା ସମୁଦାହୃତମ୍ । ତେଷାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ପୁନଃ ସପ୍ତ ରଶ୍ମଯୋ ଗ୍ରହସଂଜ୍ଞିତାଃ । । ୩୭ ସୁଷୁମ୍ଣୋ ହରିକେଶଶ୍ଚ ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ତଥୈଵ ଚ । ସୂର୍ଯଶ୍ଚୈଵାପରୋ ରଶ୍ମିର୍ନାମ୍ନା ଵିଷ୍ଣୁରିତି୨ ସ୍ମୃତଃ । । ୩୮ ସସତ୍ତ୍ଵଃ ସର୍ଵବନ୍ଧୁସ୍ତୁ ଜୀଵାଯତି ଚ ଵୈ ଜଗତ୍ । ସପ୍ତଜଃ ପ୍ରଥମସ୍ତତ୍ର କଞ୍ଜଜଶ୍ଚ ତଥା ପରଃ । । ୩୯ ତାରେଯଶ୍ଚାପରସ୍ତତ୍ର ଗୁରୁଃ ସୁମନସାଂ ତଥା । ଉଗ୍ରାହ୍ଵଃ ପଞ୍ଚମସ୍ତେଷାଂ ପୁତ୍ରୋଽନ୍ଯୋ ଵନମାଲିନଃ । । କଃ ଶେଷଃ ସପ୍ତମସ୍ତେଷାମେତେ ଵୈ ସପ୍ତ ରଶ୍ମଯଃ । । 1.78.୪୦ ଆଦିତ୍ଯମୂଲମଖିଲଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସଚରାଚରମ୍ । ଭଵତ୍ଯସ୍ମାଜ୍ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ସ ଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍ । । ୪୧ ରୁଦ୍ରେନ୍ଦ୍ରୋପେନ୍ଦ୍ରଚନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିଦିଵୌକସାମ୍ । ମହଦ୍ଯୁତିମତଃ କୃତ୍ସ୍ନଂ ତେଜୋ ଯତ୍ସାର୍ଵଲୌକିକମ୍ । । ୪୨ ସର୍ଵାତ୍ମା ସର୍ଵଲୋକେଶୋ ଦେଵଦେଵଃ ପ୍ରଜାପତିଃ । ସୂର୍ଯ ଏଵ ତ୍ରିଲୋକସ୍ଯ ମୂଲଂ ପରମଦୈଵତମ୍ । । ୪୩ ଅଗ୍ନୌ ପ୍ରାସ୍ତାହୁତିଃ ସମ୍ଯଗାଦିତ୍ଯମୁପତିଷ୍ଠତେ । ଆଦିତ୍ଯାଜ୍ଜାଯତେ ଵୃଷ୍ଟିର୍ଵୃଷ୍ଟେରନ୍ନଂ ତତଃ ପ୍ରଜାଃ । । ୪୪ ସୂର୍ଯାତ୍ପ୍ରସୂଯତେ ସର୍ଵଂ ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ପ୍ରଲୀଯତେ । ଭାଵାଭାଵୌ ତୁ ଲୋକାନାମାଦିତ୍ଯାନ୍ନିଃସୃତୌ ପୁରା । । ୪୫ ଏତତ୍ତୁ ଧ୍ଯାନିନାଂ ଧ୍ଯାନଂ ମୋକ୍ଷଶ୍ଚାପ୍ଯେଵ ମୋକ୍ଷିଣାମ୍ । ଅତ୍ର ଗଚ୍ଛନ୍ତି ନିର୍ଵାଣଂ ଜାଯନ୍ତେଽସ୍ମାତ୍ପୁନଃ ପ୍ରଜାଃ । । ୪୬ କ୍ଷଣା ମୁହୂର୍ତା ଦିଵସା ନିଶାଃ ପକ୍ଷାସ୍ତୁ ନିତ୍ଯଶଃ । ମାସାଃ ସମ୍ଵତ୍ସରାଶ୍ଚୈଵ ଋତଵୋଽଥ ଯୁଗାନି ଚ । । ଅଥାଦିତ୍ଯମୃତେ ହ୍ଯେଷାଂ କାଲସଂଖ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ । । ୪୭ କାଲାଦୃତେ ନ ନିଯମା ନାଗ୍ନେର୍ଵିହରଣକ୍ରିଯା । ଋତୂ ନାମଵିଭାଗାଚ୍ଚ ପୁଷ୍ପମୂଲଫଲଂ କୁତଃ । । ୪୮ ଅଭାଵୋ ଵ୍ଯଵହାରାଣାଂ ଜନ୍ତୂନାଂ ଦିଵି ଚେହ ଚ । ଜଗତ୍ପ୍ରତାପନମୃତେ ଭାସ୍କରଂ ଵାରିତସ୍କରମ୍ । । ୪୯ ନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ତପତେ ସୂର୍ଯୋ ନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ପରିଵେଷ୍ଯତେ । ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯ ଚ ନାମାନି ସାମାନ୍ଯାନୀହ ଦ୍ଵାଦଶ । । 1.78.୫୦ ଦ୍ଵାଦଶୈଵ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ତାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯନେକଶଃ । ଆଦିତ୍ଯଃ ସଵିତା ସୂର୍ଯୋ ମିହିରୋଽର୍କଃ ପ୍ରତାପନଃ । । ୫୧ ମାର୍ତଂଡୋ ଭାସ୍କରୋ ଭାନୁଶ୍ଚିତ୍ରଭାନୁର୍ଦିଵାକରଃ । ରଵିର୍ଵୈ ଦ୍ଵାଦଶଶ୍ଚୈଵ ଜ୍ଞେଯଃ ସାମାନ୍ଯନାମଭିଃ । । ୫୨ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଧାତା ଭଗଃ ପୂଷା ମିତ୍ରେନ୍ଦ୍ରୋ ଵରୁଣୋଽର୍ଯମା । ଵିଵସ୍ଵାନଂଶୁମାଂସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଦ୍ଵାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ । । ୫୩ ଇତ୍ଯେତେ ଦ୍ଵାଦଶାଦିତ୍ଯାଃ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସଦା ହ୍ଯେତେ ମାସୈର୍ଦ୍ଵାଦଶଭିଃ କ୍ରମାତ୍ । । ୫୪ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତପତି ଚୈତ୍ରେ ଚ ଵୈଶାଖେ ଚାର୍ଯମା ତଥା । ଵିଵସ୍ଵାଞ୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠମାସେ ତୁ ଆଷାଢେ ଚାଂଶୁମାଂସ୍ତଥା । । ୫୫ ପର୍ଜନ୍ଯଃ ଶ୍ରାଵଣେ ମାସି ଵରୁଣଃ ପ୍ରୋଷ୍ଠସଂଜ୍ଞକେ । ଇନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚାଶ୍ଵଯୁଜେ ମାସି ଧାତା ତପତି କାର୍ତିକେ । । ୫୬ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷେ ତଥା ମିତ୍ରଃ ପୌଷେ ପୂଷା ଦିଵାକରଃ । ମାଘେ ଭଗସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ତପତି ଫାଲ୍ଗୁନେ । । ୫୭ ତୈଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଦଶଭିର୍ଵିଷ୍ଣୂ ରଶ୍ମୀନାଂ ଦୀପ୍ଯତେ ସଦା । ଦୀପ୍ଯତେ ଗୋସହସ୍ରେଣ ଶତୈଶ୍ଚ ତ୍ରିଭିରର୍ଯମା । । ୫୮ ଦ୍ଵିସପ୍ତକୈର୍ଵିଵସ୍ଵାଂସ୍ତୁ ଅଂଶୁମାନ୍ପଞ୍ଚକୈସ୍ତ୍ରିଭିଃ । ଵିଵସ୍ଵାନିଵ ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଵରୁଣଶ୍ଚାର୍ଯମା ଇଵ । । ୫୯ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଗୁଣୈଃ ଷଡ୍ଭିର୍ଧାତୈକାଦଶଭିଃ ଶତୈଃ । ମିତ୍ରଵଦ୍ଭଗଵତ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ସହସ୍ରେଣ ଶତେନ ଚ । । 1.78.୬୦ ଉତ୍ତରୋପକ୍ରମେଽର୍କସ୍ଯ ଵର୍ଧନ୍ତେ ରଶ୍ମଯଃ ସଦା । ଦକ୍ଷିଣୋପକ୍ରମେ ଭୂଯୋ ହ୍ରସନ୍ତେ ସୂର୍ଯରଶ୍ମଯଃ । । ୬୧ ଏଵଂ ରଶ୍ମିସହସ୍ରଂ ତୁ ସୌର୍ଯଂ ଲୋକାର୍ଥସାଧକମ୍ । ଭିଦ୍ଯତେ ଋତୁମାସୈସ୍ତୁ ସହସ୍ରଂ ବହୁଧା ୧ଭୃଶମ୍ । । ୬୨ ଏଵଂ ନାମ୍ନାଂ ଚତୁର୍ଵିଂଶଦେକସ୍ଯୈଷା ପ୍ରକୀର୍ତିତା । ଵିସ୍ତରେଣ ସହସ୍ରଂ ତୁ ପୁନରେଵଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । । ୬୩ ଆସାଂ ପରମଯତ୍ନେନ ବ୍ରୁଵତେ ଭିନ୍ନଦର୍ଶନାଃ । ତାମସା ବୁଦ୍ଧିମୋହାଚ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତାନି ବ୍ରୁଵନ୍ତି ହି । । ୬୪ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ କାରଣଂ କେଚିତ୍କେଚିଦାହୁର୍ଦିଵାକରମ୍ । କେଚିଦ୍ଭଵଂ ପରତ୍ଵେନ ଆହୁର୍ଵିଷ୍ଣୁଂ ତଥାପରେ । । ୬୫ କାରଣଂ ତୁ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତେ ନାନାର୍ଥେଷୁ ସୁରୋତ୍ତମାଃ । ଏକଃ ସ ତୁ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ସ୍ଵଯଂଭୂରିତି ଵିଶ୍ରୁତଃ । । ୬୬ ଵନମାଲିନମୁଗ୍ରେଶଂ ଦିଵି ଚକ୍ଷୁରିଵାନ୍ତକମ୍ । ତଂ ସ୍ଵଯଂଭୂରିତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସ ସୋପର୍ଣିମନୌପମମ୍ । । ୬୭ ଯଥାନୁରଜ୍ଯତେ ଵର୍ଣେର୍ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ଫାଟିକୋ ମଣିଃ । ତଥା ଗୁଣଵଶାତ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଵଯଂଭୋରନୁରଞ୍ଜନମ୍ । । ୬୮ ଏକୋ ଭୂତ୍ଵା ଯଥା ମେଘଃ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । ଵର୍ଣତୋ ରୂପତଶ୍ଚୈଵ ତଥା ଗୁଣଵଶାତ୍ତୁ ସଃ । । ୬୯ ନଭସଃ ପତିତଂ ତୋଯଂ ଯାତି ସ୍ଵାଦାନ୍ତରଂ ଯଥା । ଭୂମେ ରସଵିଶେଷେଣ ତଥା ଗୁଣଵଶାତ୍ତୁ ସଃ । । 1.78.୭୦ ଯଥେନ୍ଧନଵଶାଦଗ୍ନିରେକସ୍ତୁ ବହୁଧାଯତେ । ଵର୍ଣତୋ ରୂପତଶ୍ଚୈଵ ତଥା ଗୁଣଵଶାତ୍ତୁ ସଃ । । ୭୧ ଯଥା ଦ୍ରଵ୍ଯଵିଶେଷାଚ୍ଚ ଵାଯୁରେକଃ ପୃଥଗ୍ଭଵେତ୍ । ସୁଗନ୍ଧିଃ ପୂତିଗନ୍ଧିର୍ଵା ତଥା ଗୁଣଵଶାତ୍ତୁ ସଃ । । ୭୨ ଯଥା ଵା ଗାର୍ହପତ୍ଯୋଗ୍ନିରନ୍ଯତ୍ସଂଜ୍ଞାନ୍ତରଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ଦକ୍ଷିଣାହଵନୀଯାଦିବ୍ରହ୍ମାଦିଷୁ ତଥା ହ୍ଯସୌ । । ୭୩ ଏକତ୍ଵେ ଚ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେ ଚ ପ୍ରୋକ୍ତମେତନ୍ନିଦର୍ଶନମ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ଭକ୍ତିଃ ସଦା କାର୍ଯା ଦେଵେ ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ଦିଵାକରେ । । ୭୪ ଏଷୋଽଣ୍ଡଜୋଽଧିଗଶ୍ଚୈଵ ଏଷ ଏଵ ଭୃଗୁସ୍ତଥା । ଏଷ ରଜସ୍ତମଶ୍ଚୈଵ ଏଷ ସତ୍ତ୍ଵଗୁଣସ୍ତଥା । । ୭୫ ଏଷ ଵେଦାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ସର୍ଵଶ୍ଚୈଵ ନ ସଂଶଯଃ । ସୂର୍ଯଵ୍ଯାପ୍ତମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । । ୭୬ ୧ଇଜ୍ଯତେ ପୂଜ୍ଯତେ ଚାସାଵତ୍ର ଯାନାତ୍ମକୋ ରଵିଃ । ସର୍ଵତ୍ର ସଵିତା ଦେଵସ୍ତନୁଭିର୍ନାମଭିଶ୍ଚ ସଃ । । ୭୭ ଵସତ୍ଯଗ୍ନୌ ତଥା ଵାତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ତୋଯେ ତଥା ଵିଭୋ । ଏଵଂଵିଧୋ ହ୍ଯଯଂ ସୂର୍ଯଃ ସଦା ପୂଜ୍ଯୋ ଵିଜାନତା । । ୭୮ ଆଦିତ୍ଯଂ ଵେତ୍ତି ଯସ୍ତ୍ଵେଵଂ ସ ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ଲୀଯତେ । ଅପ୍ଯେକଂ ଵେତ୍ତି ଯୋ ନାମ ଧାତ୍ଵର୍ଥନିଗମୈ ରଵେଃ । । ୭୯ ସ ରୋଗୈର୍ଵର୍ଜିତଃ ସର୍ଵୈଃ ସଦ୍ଯଃ ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ନ ହି ପାପକୃତଃ ସାମ୍ବ ଭକ୍ତିର୍ଭଵତି ଭାସ୍କରେ । । 1.78.୮୦ ତଥା ତ୍ଵଂ ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରପଦ୍ଯସ୍ଵ ଦିଵାକରମ୍ । ଯେନ ଵ୍ଯାଧିଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵାନ୍କାମାନଵାପ୍ସ୍ଯସି । । ୮୧ ଯଥା ତଵ ପିତା ସାମ୍ବ ଯଥା ଵେଧା ଯଥା ହରଃ । ଯଥା ଗୁଣଵଶାତ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଵଯମ୍ଭୋରନୁରଞ୍ଜନମ୍ । । ୮୨ ଏକୀଭୂଯ ଯଥା ମେଘଃ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ପ୍ରତିଷ୍ଠତେ । ଵର୍ଣତୋ ରୂପତଶ୍ଚୈଵ ତଥା ଗୁଣଵଶାତ୍ତୁ ସଃ । । ୮୩ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସୂର୍ଯମହିମଵର୍ଣନଂ ନାମାଷ୍ଟସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ନକ୍ଷତ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ମୂଳ ଏବଂ ଆଧାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଗ୍ରହମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ସଭାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ହଜାର କିରଣ ମଧ୍ୟରୁ ସପ୍ତଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିରଣକୁ ଗ୍ରହ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି — ସୁଷୁମ୍ଣା, ହରିକେଶ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁ, ସସତ୍ତ୍ୱ, ସର୍ବବନ୍ଧୁ। ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ହେଉଛି ସପ୍ତଜ ଓ କଞ୍ଜଜ, ତାପରେ ତାରେୟ, ଗୁରୁ, ସୁମନା, ଉଗ୍ରାହ୍ୱ, ଏବଂ ଭାନୁଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ଅନ୍ୟ ଏକ। ଏହି ସପ୍ତ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ତ୍ରିଲୋକୀ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ତେଜ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଆସିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତା, ପ୍ରଜାପତି ଓ ତ୍ରିଲୋକୀର ମୂଳ ଦେବତା। ଅଗ୍ନିକୁ ଯେଉଁ ହୋମ ଦିଆଯାଏ, ସେ ଆଦିତ୍ୟକୁ ପହଁଚେ, ଆଦିତ୍ୟରୁ ବର୍ଷା, ବର୍ଷାରୁ ଅନ୍ନ, ଅନ୍ନରୁ ପ୍ରଜା। ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ସେଠାରେ ଲୟ ହୁଏ। ଲୋକମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ହୁଏ। ଏହି ଧ୍ୟାନ ଧ୍ୟାନୀମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ, ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବାମାନେ ଏଠାରେ ନିର୍ବାଣ ପାଆନ୍ତି, ପ୍ରଜାମାନେ ଏଠାରୁ ଆସନ୍ତି। ଖଣ୍ଡ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦିନ, ରାତି, ପକ୍ଷ, ମାସ, ବର୍ଷ, ଋତୁ, ଏବଂ ଯୁଗ — ଏସବୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଛଡ଼ା ଗଣନା ହୁଏନାହିଁ। ସମୟ ଛଡ଼ା କୌଣସି ନିୟମ, ଅଗ୍ନିର କାର୍ଯ୍ୟ, ଋତୁ ଓ ଫଳ ହୁଏନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଛଡ଼ା ଜଗତର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଷା ଦେଇ ଉତ୍ତାପ ଦେଉନାହିଁ, ବର୍ଷା ଛଡ଼ା ଉତ୍ତାପ ଦେଉନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦ୍ୱାଦଶ ସାଧାରଣ ନାମ ଅଛି — ଆଦିତ୍ୟ, ସବିତା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମିହିର, ଅର୍କ, ପ୍ରତାପନ, ମାର୍ତଣ୍ଡ, ଭାସ୍କର, ଭାନୁ, ଚିତ୍ରଭାନୁ, ଦିବାକର, ରବି। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ନାମ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଏହା ସହିତ, ବିଷ୍ଣୁ, ଧାତା, ଭଗ, ପୂଷା, ମିତ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ଅର୍ୟମା, ବିବସ୍ବାନ, ଅଂଶୁମାନ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ପର୍ଜନ୍ୟ — ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ। ଏମିତି ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ମାସ ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି। ଚୈତ୍ରରେ ବିଷ୍ଣୁ, ବୈଶାଖରେ ଅର୍ୟମା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ବିବସ୍ବାନ, ଆଷାଢ଼ରେ ଅଂଶୁମାନ, ଶ୍ରାବଣରେ ପର୍ଜନ୍ୟ, ପ୍ରୋଷ୍ଠପଦରେ ବରୁଣ, ଆଶ୍ୱିନରେ ଇନ୍ଦ୍ର, କାର୍ତ୍ତିକରେ ଧାତା, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ମିତ୍ର, ପୌଷରେ ପୂଷା, ମାଘରେ ଭଗ, ଫାଲ୍ଗୁନରେ ତ୍ୱଷ୍ଟା। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କର କିରଣ ସବୁବେଳେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଉତ୍ତରାୟଣରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ବଢ଼େ, ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ କମିଯାଏ। ଏଭଳି ହଜାର କିରଣ ଋତୁ ଓ ମାସ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ଭାଗକୁ ବାଣ୍ଟିଯାଏ। ଏହି ନାମ ଚବିଶିଟି ଏବଂ ହଜାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। କିଛି ଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମାକୁ କାରଣ କୁହନ୍ତି, କିଛି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ, କିଛି ଭବକୁ, କିଛି ବିଷ୍ଣୁକୁ। କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ କାରଣ ଏକ, ସେ ସ୍ୱୟଂଭୂ। ଯେପରି ଏକ ମେଘ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଓ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ, ଏପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଇନ୍ଧନ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥାଏ, ଏପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାଧିକ ରୂପ ନେଇ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ ଓ ଜଳରେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି। ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ସଦା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଓ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରୋଗ ଓ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଏହିପରି ତୁମେ ଉତ୍ତମ ଭକ୍ତି ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଶରଣ ନିଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ।
ସାମ୍ବ କହିଲେ: ହେ ମୁନି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମହିମା ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛ, ତାହା ମୋର ହୃଦୟକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଲା। ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୋର ଭିତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏବେ ମୋତେ ରାଜ୍ଞୀ, ନିକ୍ଷୁଭା, ଦିଣ୍ଡିନ, ପିଙ୍ଗଳା ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଳ୍ପମାନେ କହିଦିଅ।
ଆଦିତ୍ଯମହିମାଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଇତ୍ଥଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କଥାଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ହେଲିମାହାତ୍ମ୍ଯମାଶ୍ରିତାମ୍ । ସାମ୍ବଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଭୂଯୋଽପି ନାରଦଂ ମୁନିସତ୍ତମମ୍ । । ୧ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ ସୂର୍ଯପୂଜାଫଲଂ ଯଚ୍ଚ ଯଚ୍ଚ ଦାନଫଲଂ ମହତ୍ । ପ୍ରଣିପାତେ ଫଲଂ ଯଚ୍ଚ ଗୀତଵାଦ୍ଯେ ଚ ଯତ୍ ଫଲମ୍ । । ୨ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ସମନ୍ତତଃ । ଯେନ ସମ୍ପୂଜଯାମ୍ଯେଷ ଭାନୁଂ ଦେଵୈଃ୧ ସଦାର୍ଚିତମ୍ । ୩ ନାରଦ ଉଵାଚ ଇମମର୍ଥଂ ପୁରା ପୃଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ । ଦିଣ୍ଡିନା ଯଦୁଶାର୍ଦୂଲ ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକାଗ୍ରମାନସଃ । । ୪ ସୁଖାସୀନଂ ତଥା ଦେଵଂ ସୁରଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ପିତାମହମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଦିଣ୍ଡିରିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । । ୫ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ ସୂର୍ଯପୂଜାଫଲଂ ବ୍ରୂହି ବ୍ରୂହି ଦାନଫଲଂ ତଥା । ପ୍ରଣାମେ ଯତ୍ଫଲଂ ଦେଵ ଯଚ୍ଚୋକ୍ତଂ ତୌର୍ଯକତ୍ରଯେ । । ୬ ଇତିହାସପୁରାଣାଭ୍ଯାଂ କାରିତେ ଶ୍ରଵଣେ ତଥା । ପୁରତୋ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଯତ୍ଫଲଂ ସ୍ଯାତ୍ତଦୁଚ୍ଯତାମ୍ । । ୭ ମାର୍ଜନେ ଲେପନେ ଯଚ୍ଚ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ମନ୍ଦିରେ । ଭାସ୍କରସ୍ଯ କୃତେ ବ୍ରୂହି ମମ ଲୋକପିତାମହ । । ୮ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସ୍ତୁତିଜପ୍ଯୋପହାରେଣ ପୂଜଯା ନ ନରୋ ରଵେଃ । ଉପଵାସେନ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଚ ସର୍ଵପାପଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । । ୯ ପ୍ରଣିଧାଯ ଶିରୋ ଭୂମୌ ନମସ୍କାରପରୋ ରଵେଃ । ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । 1.80.୧୦ ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତୋ ନରୋ ଯସ୍ତୁ ରଵେଃ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ପ୍ରଦକ୍ଷିଣୀ କୃତା ତେନ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପା ୧ଭଵେନ୍ମହୀ । । ୧୧ ସୂର୍ଯଲୋକଂ ଵ୍ରଜେଚ୍ଚାପି ଇହ ରୋଗୈଶ୍ଚ ମୁଚ୍ଯତେ । ଉପାନହୌ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଅନ୍ଯଥା ନରକଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୧୨ ସୋପାନତ୍କୋ ନରୋ ଯସ୍ତୁ ଆରୋହେତ୍ସୂର୍ଯମନ୍ଦିରମ୍ । ସ ଯାତି ନରକଂ ଘୋରମସିପତ୍ରଵନଂ ଵିଭୋ । । ୧୩ ସୂର୍ଯଂ ମନସି ଯଃ କୃତ୍ଵା କୁର୍ଯାଦ୍ଵ୍ଯୋମପ୍ରଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ପ୍ରଦକ୍ଷିଣୀ କୃତାସ୍ତେନ ସର୍ଵେ ଦେଵା ଭଵନ୍ତି ହି । । ୧୪ ପରିତୁଷ୍ଟାଶ୍ଚ ତେ ସର୍ଵେ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ଗତିଂ ଶୁଭାମ୍ । ସର୍ଵେ ଦେଵା ମହାବାହୋ ହ୍ଯଭୀଷ୍ଟଂ ତୁ ପରନ୍ତପ । । ୧୫ ଏକାହାରୋ ନରୋ ଭୂତ୍ଵା ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଯୋଽର୍ଚଯତେ ରଵିମ୍ । ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଵା ମହାବାହୋ ସୂର୍ଯଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି । । ୧୬ ଅହୋରାତ୍ରୋପଵାସୀ ସ ପୂଜଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଭାସ୍କରମ୍ । ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଵାଥ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଵା ସ ଗଚ୍ଛେତ୍ପରମାଂ ଗତିମ୍ । । ୧୭ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷସ୍ଯ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ସୋପଵାସୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ସର୍ଵରକ୍ତୋପହାରେଣ ପୂଜଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଭାସ୍କରମ୍ । । ୧୮ ପଙ୍କଜୈଃ କରଵୀରୈର୍ଵା କୁଙ୍କମୋଦକଚନ୍ଦନୈଃ । ମୋଦକୈଶ୍ଚ ଗଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂର୍ଯଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି । । ୧୯ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷସ୍ଯ ସପ୍ତମ୍ଯାମୁପଵାସରତଃ ସଦା । ସର୍ଵଶୁକ୍ଲୋପହାରେଣ ପୂଜଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଭାସ୍କରମ୍ । । 1.80.୨୦ ଜାତୀମୁଦ୍ଗରକୈଶ୍ଚୈଵ ଶ୍ଵେତୋତ୍ପଲକଦମ୍ବକୈଃ । ପାଯସେନ ୧ତଥା ଦେଵଂ ସଵଜ୍ରେଣାର୍ଚଯେଦ୍ରଵିମ୍ । । ୨୧ ସର୍ଵପାପଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଵିଧୁଃ କାନ୍ତ୍ଯା ନ ସଂଶଯଃ । ହଂସଯୁକ୍ତେନ ଯାନେନ ହଂସଲୋକମଵାପ୍ନୁତେ । । ୨୨ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ ବ୍ରୂହି ମେ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଦେଵ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପମୁତ୍ତମମ୍ । ଉପୋଷ୍ଯ ସପ୍ତମୀଂ ଯେନ ଗମିଷ୍ଯେ ଶରଣଂ ରଵେଃ । । ୨୩ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ଭଵତା ସପ୍ତମୀକଲ୍ପମୁତ୍ତମମ୍ । ଯଥା ସହସ୍ରକିରଣଃ ପୁରା ପୃଷ୍ଟୋଽରୁଣେନ ଵୈ । । ୨୪ କଥିତାଃ ସପ୍ତ ସପ୍ତମ୍ଯୋ ଭାନୁନା ଶ୍ରେଯସେ ନୃଣାମ୍ । ଅରୁଣସ୍ଯ ଗଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୃଚ୍ଛତଃ କାରଣାନ୍ତରେ । । ୨୫ କସ୍ଯଚିତ୍ତ୍ଵଥ କାଲସ୍ଯ ଦେଵଦେଵଂ ଦିଵାକରମ୍ । ଧ୍ଯାନମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତିଷ୍ଠନ୍ତମରୁଣୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । । ୨୬ କିମର୍ଥଂ ଦେଵଦେଵଶ ଧ୍ଯାନମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତିଷ୍ଠସି । ଦିନଂ ନ ଯାତି ଦେଵେଶ କାରଣଂ ମମ କଥ୍ଯତାମ୍ । । ୨୭ କୁରୁ ଚଙ୍କ୍ରମଣଂ ଦେଵ ଵହମାନୋ ଦିଵସ୍ପତେ । ଇତ୍ଯେଵଂ ଭଗଵାନ୍ପୃଷ୍ଟ ଇଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । । ୨୮ ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲ ଯଦର୍ଥଂ ଧ୍ଯାନମାଶ୍ରିତଃ । ଅର୍ଵାଵସୁର୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସ ଚାପୁତ୍ରଃ ଖଗୋତ୍ତମ । । ୨୯ ଆରାଧଯତି ମାଂ ନିତ୍ଯଂ ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପୋପହାରକୈଃ । ପୁତ୍ରକାମଃ ଖଗଶ୍ରେଷ୍ଠ ନ ଚ ଜାନାତ୍ଯଯଂ ଯଥା । । 1.80.୩୦ ପୁତ୍ରଦୋଽହଂ ଭଵେ ଯେନ ଵିଧିନା ପୂଜିତଃ ଖଗ । ଶ୍ରୂଯତାଂ ଚ ଵିଧିଃ ସର୍ଵେ ଯେନ ପ୍ରୀତୋ ଭଵେ ନୃଣାମ୍ । । ୩୧ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପସଂଜ୍ଞୋ ଵୈ ଵିଧୀନାମୁତ୍ତମୋ ଵିଧିଃ । ଯସ୍ତୁ ମାଂ ପୂଜଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରାନ୍ଦଦାମ୍ଯହମ୍ ।। ୩୨ ଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପଂ ଗତ୍ଵା ବ୍ରୂହି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍ । ଯେନାହଂ ବହୁପୁତ୍ରତ୍ଵଂ ଦଦ୍ଯାଂ ତସ୍ଯ ତଥା ଖଗ । । ୩୩ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭାନୋଃ କ୍ଷଣାଦେଵ ଜଗାମ ସ ଖଗୋତ୍ତମଃ । କଥଯାମାସ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଭାନୋର୍ଵଚନମାଦିତଃ । । ୩୪ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଖଗଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ ଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ଚକାର ସପ୍ତମୀକଲ୍ପଂ ଯଥାଖ୍ଯାତଂ ଖଗେନ ତୁ । । ୩୫ ଋଦ୍ଧିଂ ଵୃଦ୍ଧିଂ ତଥାରୋଗ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ପୁଷ୍କଲାନ୍ । ଗତୋଽସୌ ସୂର୍ଯଲୋକଂ ଚ ତେଜସା ତତ୍ସମୋଭଵତ୍ । । ୩୬ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନଂ ନାମାଶୀତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସୁମନ୍ତୁରୁ କହିଲେ — ଏପରି ଦିବ୍ୟ କଥା ଶୁଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମହିମା ଜାଣି, ସାମ୍ବ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦଙ୍କୁ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସାମ୍ବ କହିଲେ — ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜାର ଫଳ କଣ, ଦାନର ଫଳ କଣ, ନମସ୍କାର କଲେ କଣ ଫଳ ମିଳେ, ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ କରିଲେ କଣ ଫଳ ମିଳେ? ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭାସ୍କରଙ୍କ ପୂଜାର ଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ପୂଜା କରୁଥିବା ପରି ପୂଜା କରିପାରିବି। ନାରଦ କହିଲେ — ଏହି ପ୍ରସ୍ନ ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦିଣ୍ଡିର ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ଏହି କଥା ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶୁଣ। ଦିଣ୍ଡିର ଦେବତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ସୁଖରେ ବସିଥିବା ପିତାମହଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ — ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜାର ଫଳ, ଦାନର ଫଳ, ନମସ୍କାରର ଫଳ, ତୃଣପୁଷ୍ପ ତିନି ପ୍ରକାରର ଗୀତ-ବାଦ୍ୟର ଫଳ କହ। ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ଶୁଣିଲେ କଣ ଫଳ ମିଳେ, ଦେବଦେବଙ୍କ ପୂଜା ପୂର୍ବରୁ କଣ ଫଳ ମିଳେ, ମାନ୍ଦିରର ମାର୍ଜନ ଓ ଲେପନ କଲେ କଣ ଫଳ ମିଳେ, ଭାସ୍କରଙ୍କ ପୂଜାର ଫଳ କହ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ଷଷ୍ଠୀ ଉପବାସ, ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶିର ଭୂମିରେ ନମାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ମନୁଷ୍ୟର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଭକ୍ତିଭାବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପର ଭୂମିର ଫଳ ମିଳେ। ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକକୁ ଯାଇପାରିବେ, ଏଠାରେ ରୋଗ ଦୂର ହୁଏ। ଉପାନହ ପିନ୍ଧି ନାହିଁ କରିଲେ, ନରକକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ। ଉପାନହ ପିନ୍ଧି ମନ୍ଦିରକୁ ଚଢ଼ିଲେ, ଘୋର ନରକ ଆସିପତ୍ରବନକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ। ମନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଆକାଶରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଶୁଭ ଗତି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏକ ଦିନ ଖାଇ ଷଷ୍ଠୀ କିମ୍ବା ସପ୍ତମୀରେ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ପାରିବେ। ଏକ ଦିନ ଉପବାସ କରି ସପ୍ତମୀ କିମ୍ବା ଷଷ୍ଠୀରେ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ପରମ ଗତି ମିଳେ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ସପ୍ତମୀରେ ଉପବାସ କରି, ସମସ୍ତ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ପଙ୍କଜ, କରବୀର, କୁଙ୍କୁମ, ଚନ୍ଦନ, ମୋଦକ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ପାରିବେ। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ସପ୍ତମୀରେ ଉପବାସ କରି, ସମସ୍ତ ଶ୍ୱେତ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ, ଜାତୀ, ମୁଦ୍ଗର, ଶ୍ୱେତ ଉତ୍ପଳ, କଦମ୍ବ, ପାୟସ ଦ୍ୱାରା ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ହଂସ ଯାନରେ ହଂସ ଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ପାରିବେ। ଦିଣ୍ଡିର କହିଲେ — ଦେବ, ସପ୍ତମୀର ଉତ୍ତମ ବିଧି ବିସ୍ତାରରେ କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇପାରିବି। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ତୁମେ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ସପ୍ତମୀର ଉତ୍ତମ ବିଧି କହିବି। ଯେପରି ଅରୁଣ ପୂର୍ବେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସପ୍ତ ସପ୍ତମୀର ବିଧି କହିଥିଲେ। ଏକ ସମୟରେ ଦେବଦେବ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ, ଅରୁଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ — ଦେବଦେବ, ଧ୍ୟାନ କରି କାହିଁକି ବସିଛ? ଦିନ ଯାଉନାହିଁ, କାରଣ କହ। ଦେବ, ଚାଲିବା ଆରମ୍ଭ କର, ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ — ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଧ୍ୟାନ କାହିଁକି କରୁଛି, ଏକ ଅପୁତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋତେ ନିତ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଓ ପୁଷ୍ପ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରୁଛି, ପୁତ୍ର ଚାହିଁଛି, କିନ୍ତୁ ବିଧି ଜାଣିନାହିଁ। ଏହି ବିଧି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ, ମୁଁ ପୁତ୍ର ଦେଇପାରିବି। ସପ୍ତମୀକଳ୍ପ ନାମକ ବିଧି ଉତ୍ତମ। ଯେ ମୋତେ ନିତ୍ୟ ପୂଜା କରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଦେଇଥାଏ। ଏହି ବିଧି ଗ୍ରହଣ କର, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମଙ୍କୁ କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବହୁପୁତ୍ର ଦେଇପାରିବି। ଖଗଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କଥା ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ବିଧି ଶୁଣି, ଖଗଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ସପ୍ତମୀକଳ୍ପ କଲେ। ଏହି ବିଧି ଦ୍ୱାରା ଆରୋଗ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧି, ପୁତ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ମିଳିଲା, ତାଙ୍କ ତେଜ ଭାସ୍କର ସମାନ ହେଲା।