ଆଦିତ୍ଯମହିମାଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଦେଵଂ ସୁରଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଚତୁର୍ମୁଖମ୍ । ଉଵାଚ ସ ମହାତେଜା ଦିଣ୍ଡିର୍ଲୋକେଶମାଦରାତ୍ । । ୧ ଦେଵଦେଵେନ ଭଵତାଦିଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ଚ ମହାତ୍ମନା । କ୍ରିଯାଯୋଗାମୃତଂ୨ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାସ୍ଯତି ଭଵାନ୍କିଲ । । ୨ ସ ତ୍ଵାଂ ପୃଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍କ୍ରିଯାଯୋଗଂ ନିରନ୍ତରମ୍ । ସନ୍ତୋଷଯିତୁମୀଶେହଂ ଯଥାଵଦ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହସି । । ୩ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଏହ୍ଯେହି ମତ୍ସକାଶଂ ଚ ମତ୍ସମୀପେ ଗଣାଧିପ । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ପ୍ରଣଷ୍ଟା ତେ ଦର୍ଶନାଦେଵ ତସ୍ଯ ତୁ । । ୪ ଅନୁଗ୍ରାହ୍ଯୋଽସି ଭୂତେଶ ଭାସ୍କରସ୍ଯାମିତୌଜସଃ । ଆରାଧନାଯ ଭୂତେଶ ଯଦୀଶେ ପ୍ରଵଣଂ ମନଃ । । ୫ ଯଦି ଦେଵପତିଂ ଭାନୁମାରାଧଯିତୁମିଚ୍ଛସି । ଭଗଵନ୍ତମନାଦ୍ଯନ୍ତଂ ଭଵ ଦୀକ୍ଷାଗୁଣାନ୍ଵିତଃ । । ୬ ନ ହ୍ଯଦୀକ୍ଷାନ୍ଵିତୈର୍ଭାନୁର୍ଜ୍ଞାତୁ ସ୍ତୋତୁଂ ଚ ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଵା ଶକ୍ଯତେ ମୂଢୈଃ ପ୍ରଵେଷ୍ଟୁଂ କୁତ ଏଵ ହି । । ୭ ଜନ୍ମଭିର୍ବହୁଭିଃ ପୂତା ନରାସ୍ତଦ୍ଗତଚେତସଃ । ଭଵନ୍ତି ଭଗଵନ୍ସୌରାସ୍ତଦା ଦୀକ୍ଷାଗୁଣାନ୍ଵିତାଃ । । ୮ ଅନେକଜନ୍ମସଂସାରଚିତେ ପାପସମୁଚ୍ଚଯେ । ନାକ୍ଷୀଣେ ଜାଯତେ ପୁଂସାଂ ମାର୍ତଣ୍ଡାଭିମୁଖୀ ମତିଃ । । ୯ ପ୍ରଦ୍ଵେଷଂ ଯାତି ମାର୍ତଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଜାନ୍ଵେଦାଂଶ୍ଚ ନିନ୍ଦତି । ଯୋ ନରସ୍ତଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍ପାପବୀଜସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମହିମାର ବର୍ଣ୍ନନା
1.63.୧୦ ପାଖଣ୍ଡେଷୁ ରତିଃ ପୁଂସାଂ ହେତୁଵାଦାନୁକୂଲତା । ଜାଯତେ ଵିଷ୍ଣୁମାଯାମ୍ଭଃ ପତିତାନାଂ ଦୁରାତ୍ମନାମ୍ । । ୧୧ ଯଦା ପାପକ୍ଷଯଃ ପୁଂସାଂ ତଦା ଵେଦଦ୍ଵିଜାଦିଷୁ । ରଵୌ ଚ ଦେଵଦେଵେଶେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଂ ଭଵତି ନିଶ୍ଚଲା । । ୧୨ ଯଦା ସ୍ଵଲ୍ପାଵଶେଷସ୍ତୁ ନରାଣାଂ ପାପସଞ୍ଚଯଃ । ତଦା ଦୀକ୍ଷାଗୁଣାନ୍ସର୍ଵେ ଭଜନ୍ତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୧୩ ଭ୍ରମତାମତ୍ର ସଂସାରେ ନରାଣାଂ ପାପଦୁର୍ଗମେ । ହସ୍ତାଵଲମ୍ବଦୋପ୍ଯେକୋ ଭକ୍ତିପ୍ରୀତୋ ଦିଵାକରଃ । । ୧୪ ସର୍ଵଭାଗଵତୋ ଭୂତ୍ଵା ସର୍ଵପାପହରଂ ରଵିମ୍ । ଆରାଧଯେହ ତଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରୀତିମେଷ୍ଯତି ଭାସ୍କରଃ । । ୧୫ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ କିଂ ଲକ୍ଷଣା ନରା ଦୀକ୍ଷାମର୍ହନ୍ତି ପଦ୍ମସମ୍ଭଵ । ଯଚ୍ଚ ଦୀକ୍ଷାନ୍ଵିତୈଃ କାର୍ଯଂ ତନ୍ମେ କଥଯ ପଦ୍ମଜ । । ୧୬ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ପ୍ରାଣିନାଂ ଯୋ ନ ହିଂସକଃ । ଭାଵଭକ୍ତଶ୍ଚ ମାର୍ତଣ୍ଡେ ତସ୍ଯ ଦୀକ୍ଷା ଗୁଣାନ୍ଵିତା । । ୧୭ ବ୍ରାହ୍ମଣାଂଶ୍ଚୈଵ ଦେଵାଂଶ୍ଚ ନିତ୍ଯମେଵ ନମସ୍ଯତି । ନ ଚ ଦ୍ରୋଗ୍ଧା୧ ପରଂ ଵାଦେ ସ ମାର୍ତଣ୍ଡଂ ସମର୍ଚତି । । ୧୮ ସର୍ଵାନ୍ଦେଵାନ୍ ରଵିଂ ଵେତ୍ତି ସର୍ଵଲୋକାଂଶ୍ଚ ଭାସ୍କରମ୍ । ତେଭ୍ଯଶ୍ଚ ନାନ୍ଯମାତ୍ମାନଂ ସ ନରଃ ସୌରତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୧୯ ଦେଵଂ ମନୁଷ୍ଯମନ୍ଯଂ ଵା ପଶୁପକ୍ଷିପିପୀଲିକାନ୍ । ତରୁପାଷାଣକାଷ୍ଠାନି ଭୂମ୍ଯଂଭୋ ଗଗନଂ ଦିଶଃ । । 1.63.୨୦ ଆତ୍ମାନଂ ଚାପି ଦେଵେଶାଦ୍ଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ଦିଵାକରାତ୍ । ଯୋ ନ ଜାନାତି ଯତିଷୁ ସ ଵୈ ଦୀକ୍ଷାଗୁଣାନ୍ଭଜେତ୍ । । ୨୧ ଭାଵଂ ନ କୁରୁତେ ଯସ୍ତୁ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ପାପକମ୍ । କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ସ ତୁ ଦୀକ୍ଷାଂ ସମର୍ହତି । । ୨୨ ସୁତପ୍ତେନେହ ତପସା ଯଥୈର୍ଵା ବହୁଦକ୍ଷିଣୈଃ । ତାଂ ଗତିଂ ନ ନରା ଯାନ୍ତି ଯାଂ ଗତାଃ ସୂର୍ଯମାଶ୍ରିତାଃ । ୨୩ ଯେନ ସର୍ଵାତ୍ମନା ଭାନୌ ଭକ୍ତ୍ଯା ଭାଵୋ ନିଵେଶିତଃ । ଗଣେଶ୍ଵର କୃତାର୍ଥତ୍ଵାଚ୍ଛ୍ଲାଘ୍ଯଃ ସୌରଃ ସ ମାନଵଃ । । ୨୪ ଅପି ନ: ସ କୁଲେ ଧନ୍ଯୋ ଜାଯତେ କୁଲପାଵନଃ । ଭଗଵାନ୍ଭକ୍ତିଭାଵେନ ଯେନ ଭାନୁରୁପାସିତଃ । । ୨୫ ଯଃ କାରଯତି - ଦେଵାର୍ଚାଂ ହୃଦଯାଲମ୍ବନଂ ରଵେଃ । ସ ନରୋ ଭାନୁସାଲୋକ୍ଯମାପ୍ନୋତି ଧୁତକଲ୍ମଷଃ । । ୨୬ ଯସ୍ତୁ ଦେଵାଲଯଂ ଭାନୋର୍ଭକ୍ତ୍ଯା କାରଯତି ଧ୍ରୁଵମ୍ । ସ ସପ୍ତ ପୁରୁଷାଁଲ୍ଲୋକଂ ଭାନୋର୍ନଯତି ମାନଵଃ । । ୨୭ ଯାଵନ୍ତ୍ଯାବ୍ଦାନି ଦେଵାର୍ଚା ରଵେସ୍ତିଷ୍ଠତି ମନ୍ଦିରେ । ତାଵଦ୍ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ସୂର୍ଯଲୋକେ ମହୀଯତେ । । ୨୮ ଦେଵାର୍ଚା ଲକ୍ଷଣୋପେତା ତଦ୍ଗୃହେ ସନ୍ତତୋ ଵିଧିଃ । ନିଷ୍କାମଂ ଚ ମନୋ ଯସ୍ଯ ସ ଯାତ୍ଯକ୍ଷରସାମ୍ଯତାମ୍ । । ୨୯ ପୁଷ୍ପାଣି ଚ ସୁଗନ୍ଧୀନି ମନୋଜ୍ଞାନି ଚ ଯଃ ପୁମାନ୍ । ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ସହସ୍ରାଂଶୋଃ ସଦା ପ୍ରଯତମାନସଃ । । 1.63.୩୦ ଧୂପାଂଶ୍ଚ ତାଂସ୍ତାନ୍ଵିଵିଧାନ୍ଗନ୍ଧାଢ୍ଯଂ ଚାନୁଲେପନମ୍ । ନରଃ ସୋଽନୁଦିନଂ ଯଜ୍ଞଂ କରୋତ୍ଯାରାଧନଂ ରଵେଃ । । ୩୧ ଯଜ୍ଞେଶୋ ଭଗଵାନ୍ପୂଷା ସଦା କ୍ରତୁଭିରିଜ୍ଯତେ । ବହୂପକରଣା ଯଜ୍ଞା ନାନାସମ୍ଭାରଵିସ୍ତରାଃ । । ୩୨ ନ ତେ ଦିଣ୍ଡିନ୍ନଵାପ୍ଯନ୍ତେ ମନୁଷ୍ଯୈରଲ୍ପସଞ୍ଚଯୈଃ । ଭକ୍ତ୍ଯା ତୁ ପୁରୁଷୈଃ ପୂଜା କୃତା ଦୂର୍ଵାଙ୍କୁରୈରପି । । ଭାନୋର୍ଦଦାତି ହି ଫଲଂ ସର୍ଵଯଜ୍ଞୈଃ ସୁଦୁର୍ଲଭମ୍ । । ୩୩ ଯାନି ପୁଷ୍ପାଣି ହୃଦ୍ଯାନି ଧୂପଗନ୍ଧାନୁଲେପନମ୍ । ଦଯିତଂ ଭୂଷଣଂ ଯଚ୍ଚ ପ୍ରୀତଯେ ଚୈଵ ଵାସସୀ । । ୩୪ ଯାନି ଚାଭ୍ଯଵହାର୍ଯାଣି ଭକ୍ଷାାଣି ଚ ଫଲାନି ଵୈ । ପ୍ରଯଚ୍ଛ ତାନି ମାର୍ତଣ୍ଡେ ଭଵେଥାଶ୍ଚୈଵ ତନ୍ମନାଃ । । ୩୫ ଆଦ୍ଯଂ ତଂ ଭୁଵନାଧାରଂ ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରସାଦଯ । ଆରାଧ୍ଯ ଯାତି ତଂ ଦେଵଂ ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ନରୋ ଲଯମ୍ । । ୩୬ ପୁଷ୍ପୈସ୍ତୀର୍ଥୋଦକୈର୍ଗନ୍ଧୈର୍ମଧୁନା ସର୍ପିଷା ତଥା । କ୍ଷୀରେଣ ସ୍ନାପଯେଦ୍ଭାନୁଂ ଗ୍ରହେଶଂ ଗୋପତିଂ ଖଗମ୍ । । ୩୭ ଦଧିକ୍ଷୀରହ୍ରଦାନ୍ପୁଣ୍ଯାଂସ୍ତତୋ ଲୋକାନ୍ମଧୁଚ୍ଯୁତଃ । ପ୍ରଯାସ୍ଯତି ଗଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିର୍ଵୃତ୍ତିଂ ଚ ଵିଲକ୍ଷଣାମ୍ । । ୩୮ ସ୍ତୋତ୍ରୈର୍ଗୀତୈସ୍ତଥା ଵାଦ୍ଯୈର୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ତର୍ପଣୈଃ । ମନସଶ୍ଚୈଵ ଯୋଗେନ ଆରାଧଯ ଦିଵାକରମ୍ । । ୩୯ ଆରାଧ୍ଯ ତଂ ଜଗନ୍ନାଥଂ ମଯା ସର୍ଗଃ ପ୍ରଵର୍ତିତଃ । ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ପାଲଯେଲ୍ଲୋକାଂସ୍ତମାରାଧ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । । 1.63.୪୦ ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ଦେଵୀଂ ଭଵାନୀଂ ତତ୍ପ୍ରସାଦତଃ । ଦୀପ୍ଯନ୍ତେ ଋଷଯଶ୍ଚାପି ତମାରାଧ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । । ୪୧ ସ ତ୍ଵମେଭିଃ ପ୍ରକାରୈସ୍ତମୁପଵାସୈଶ୍ଚ ଭାସ୍କରମ୍ । ତୋଷଯାବ୍ଦଂ ହି ତୁଷ୍ଟୋଽସୌ ଭାନୁର୍ଦ୍ଵଂଦ୍ଵପ୍ରଶାନ୍ତିଦଃ । । ୪୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ବ୍ରହ୍ମଦିଣ୍ଡିସଂଵାଦେ ଆଦିତ୍ଯକ୍ରିଯାଯୋଗଵର୍ଣନଂ ନାମ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଅପସিদ্ধ ଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ଏବଂ ବିବାଦ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମାୟାର ଜଳରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ଫଲସପ୍ତମୀଵର୍ଣନମ୍ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ ଉପଵାସୈଃ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥଂ ତୁଷ୍ଯତି ଭାସ୍କରଃ । ପରିହାରାଂସ୍ତଥାଚକ୍ଷ୍ଵ ଯେ ତ୍ଯାଜ୍ଯାଶ୍ଚୋପଵାସିଭିଃ । । ୧ ଯଦ୍ଯତ୍କାର୍ଯଂ ଯଥା ଚୈଵ ଭାସ୍କରାରାଧନେ ନରୈ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରାଦ୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ଯଥାଵଦ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହସି । । ୨ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସ୍ମୃତଃ ସମ୍ପୂଜିତୋ ଧୂପପୁଷ୍ପାନ୍ନୈର୍ଭାନୁରାଦରାତ୍ । ଭୋଗିନାମୁପକାରାଯ କିଂ ପୁନଶ୍ଚୋପଵାସିନାମ୍ । । ୩ ଉପାଵୃତ୍ତସ୍ଯ ପାପେଭ୍ଯୋ ଯସ୍ତୁ ଵାସୋ ଗୁଣୈଃ ସହ । ଉପଵାସଃ ସ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସର୍ଵଭୋଗଵିଵର୍ଜିତଃ । । ୪ ଏକରାତ୍ରଂ ଦ୍ଵିରାତ୍ରଂ ଵା ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ନକ୍ତମେଵ ଚ । ଉପଵାସୀ ରଵିଂ ଯସ୍ତୁ ଭକ୍ତ୍ଯା ଧ୍ଯାଯତି ମାନଵଃ । । ୫ ତନ୍ନାମଜାପୀ ତତ୍କର୍ମରତସ୍ତଦ୍ଗତମାନସଃ । ନିଷ୍କାମଃ ପୁରୁଷୋ ଦିଣ୍ଡେ ସ ବ୍ରହ୍ମ ପରମାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୬ ଯଂ ଚ କାମମଭିଧ୍ଯାଯ ମାସ୍କରାର୍ପିତମାନସଃ । ଉପୋଷତି ତମାପ୍ନୋତି ପ୍ରସନ୍ନେ ଖଗମେଽଖିଲମ୍ । । ୭ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୈର୍ଵୈଶ୍ଯୈଃ ଶୂଦ୍ରୈଃ ସ୍ତ୍ରୀଭିଶ୍ଚ କଞ୍ଜଜ । ସଂସାରଗର୍ତେ ପଙ୍କସ୍ଥେ ସୁଗତିଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ କଥମ୍ । । ୮ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଅନାରାଧ୍ଯ ଜଗନ୍ନାଥଂ ଗୋପତିଂ ଧ୍ଵାନ୍ତନାଶନମ୍ । ନିର୍ଵ୍ଯଲୀକେନ ଚିତ୍ତେନ କଃ ପ୍ରଯାସ୍ଯତି ସଦ୍ଗତିମ୍ । । ୯ ଵିଷଯଗ୍ରାହି ଵୈ ଯସ୍ଯ ନ ଚିତ୍ତଂ ଭାସ୍କରାର୍ପିତମ୍ । ସ କଥଂ ପାପପଙ୍କାକ୍ତୋ ନରୋ ଯାସ୍ଯତି ସଦ୍ଗତିମ୍ । । 1.64.୧୦ ଯଦି ସଂସାରଦୁଃଖାର୍ତଃ ସୁଗତିଂ ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛସି । ତଦାରାଧଯ ସର୍ଵେଶଂ ଭାସ୍କରଂ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ପତିମ୍ । । ୧୧ ପୁଷ୍ପୈଃ ସୁଗନ୍ଧୈର୍ହଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ଧୂପୈଃ ସାଗରୁଚନ୍ଦନୈଃ । ଵାସୋଭିର୍ଭୂଷଣୈର୍ଭକ୍ଷ୍ଯୈରୁପଵାସପରାଯଣଃ । । ୧୨ ଯଦି ସଂସାରନିର୍ଵେଦାଦଭିଵାଚ୍ଛସି ସଦ୍ଗତିମ୍ । ତଦାରାଧଯ ମାର୍ତଣ୍ଡଂ ଭକ୍ତିପ୍ରଵଣଚେତସା । । ୧୩ ପୁଷ୍ପାଣି ଯଦି ତେ ନ ସ୍ନୁଃ ଶସ୍ତପାଦପପଲ୍ଲଵୈଃ । ଦୂର୍ଵାଙ୍କରୈରପି ଦିଣ୍ଡେ ତଦଭାଵେଽର୍ଚଯାର୍ଯମମ୍ । । ୧୪ ପୁଷ୍ପପତ୍ରାମ୍ବୁଭିର୍ଧୂପୈର୍ଯଥାଵିଭଵମାତ୍ମନଃ । ପୂଜିତସ୍ତୁଷ୍ଟିମତୁଲାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯାତ୍ଯେକଚେତସା । । ୧୫ ଯଃ ସଦାଯତନେ ଭାନୋଃ କୁରୁତେ ମାର୍ଜନକ୍ରିଯାମ୍ । ସ ଯାତ୍ଯୁତ୍ତମକେ ସ୍ଥାନେ ସର୍ଵପାପଂ ଵ୍ଯପୋହତି । । ୧୬ ଯାଵତ୍ଯଃ ପାଂସୁକଣିକା ମାର୍ଜ୍ଯନ୍ତେ ଭାସ୍କରାଲଯେ । ଦିନାନି ଦିଵି ତାଵନ୍ତି ତିଷ୍ଠତ୍ଯର୍କସମୋ ନରଃ । । ୧୭ ଅହନ୍ଯହନି ଯତ୍ପାପଂ କୁରୁତେ ଗଣନାଯକ । ଗୋଚର୍ମମାତ୍ରଂ ସମ୍ମାର୍ଜ୍ଯ ହନ୍ତି ତଦ୍ଭାସ୍କରାଲଯେ । । ୧୮ ଯଶ୍ଚାନୁଲେପନଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଭାନୋରାଯତନେ ନରଃ । ସୋଽପି ଲୋକଂ ସମାସାଦ୍ଯ ହଂସେନ ସହ ମୋଦତେ । । ୧୯ ମୃଦା ଧାତୁଵିକାରୈର୍ଵା ଵର୍ଣକୈର୍ଗୋମଯେନ ଵା । ଉପଲେପନକୃଦ୍ଯାତି ମତ୍ପୁରଂ ଯାନମାସ୍ଥିତଃ । । 1.64.୨୦ ଉଦକାଭ୍ଯୁକ୍ଷଣଂ ଭାନୋର୍ଯଃ କରୋତି ସଦା ଗୃହେ । ସୋଽପି ଗଚ୍ଛତି ଯତ୍ରାସ୍ତେ ଭଗଵାନ୍ଯାଦସାଂ ପତିଃ । । ୨୧ ପୁଷ୍ପପ୍ରକରମତ୍ଯର୍ଥଂ ସୁଗନ୍ଧଂ ଭାସ୍କରାଲଯେ । ଅନୁଲିପ୍ତେ ନରୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ନ ଦୁର୍ଗତିମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୨୨ ଵିମାନମତିଶୋଭାଢ୍ଯଂ ସର୍ଵର୍ତୁସୁଖଭୂଷିତମ୍ । ସମାପ୍ନୋତି ନରୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ଦୀପକଂ ଭାସ୍କରାଲଯେ । । ୨୩ ଯସ୍ତୁ ସଂଵତ୍ସରଂ ପୂର୍ଣଂ ତିଲପାତ୍ରପ୍ରଦୋ ନରଃ । ଧ୍ଵଜଂ ଚ ଭାସ୍କରେ ଦଦ୍ଯାତ୍ସମମତ୍ର ଫଲଂ ଲଭେତ୍ । । ୨୪ ଵିଧୂତୋ ହନ୍ତି ଵାତେନ ଦାତୁରଜ୍ଞାନତଃ କୃତମ୍ । ପାପଂ କର୍ତୁର୍ଗୃହେ ଭାନୋର୍ଦିଵା ରାତ୍ରୌ ନରାଧିପ । । ୨୫ ଗୀତଵାଦ୍ଯାଦିଭିର୍ଭାନୁଂ ଯ ଉପାସ୍ତେ ତମୋପହମ୍ । ଗନ୍ଧର୍ଵୈର୍ନୃତ୍ଯଗୀତୈଃ ସ ଵିମାନସ୍ଥୋ ନିଷେଵ୍ଯତେ । । ୨୬ ଜାତିସ୍ମରତ୍ଵଂ ମେଧାଂ ଚ ତଥୈଵୋପରମେ ସ୍ମୃତିମ୍ । ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଗଣାଶାର୍ଦୂଲ କୃତ୍ଵା ପୁସ୍ତକଵାଚନମ୍ । । ୨୭ ଏଵଂ ଖଗେଶ୍ଵରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯେନ ଭାନୁରୁପାସିତଃ । ସ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଗତିଂ ଶ୍ଲାଧ୍ଯାଂ ଯାଂ ଯାମିଚ୍ଛତି ଚେତସା । । ୨୮ ଦେଵତ୍ଵଂ ମନୁଜୈଃ କୈଶ୍ଚିଦ୍ଗନ୍ଧର୍ଵତ୍ଵଂ ତଥା ପରୈଃ । ଵିଦ୍ଯାଧରତ୍ଵମପରୈଃ ସଂରାଧ୍ଯେହ ଦିଵାକରମ୍ । । ୨୯ ଶକ୍ରଃ ୧ କ୍ରତୁଶତେନେଶମାରାଧ୍ଯ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ପତିମ୍ । ଦେଵେନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ ଗତସ୍ତସ୍ମାନ୍ନାନ୍ଯଃ୨ ପୂଜ୍ଯତମଃ କ୍ଵଚିତ୍ । । 1.64.୩୦ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଗୃହସ୍ଥାନାଂ ଵନସ୍ଥାନାଂ ଗଣାଧିପ । ନାନ୍ଯଃ ପୂଜ୍ଯସ୍ତଥା ସ୍ତ୍ରୀଣାମୃତେ ଦେଵଂ ଦିଵାକରମ୍ । । ୩୧ ମଧ୍ଯେ ପରିଵ୍ରାଜକାନାଂ ସହସ୍ରାଂଶୁଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ମୋକ୍ଷଦ୍ଵାରଂ ଵିଶନ୍ତୀହ ତଂ ରଵିଂ ଵିଜିତାତ୍ମନାମ୍ । । ୩୨ ଏଵଂ ସର୍ଵାଶ୍ରମାଣାଂ ହି ସହସ୍ରାଂଶୁଃ ପରାଯଣମ୍ । ସର୍ଵେଷାଂ ଚୈଵ ଵର୍ଣାନାଂ ଗ୍ରହେଶୋ ଵୈ ଗତିଃ ପରା । । ୩୩ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ଗଦତଃ କାମ୍ଯାନୁପଵାସାଂସ୍ତଥାପରାନ୍ । ଶୃଣୁ ଦିଣ୍ଡେ ମହାପୁଣ୍ଯଫଲକାଂ ସପ୍ତମୀଂ ପରାମ୍ । । ୩୪ ଆଦିତ୍ଯାରାଧନାଯୈନାଂ ସର୍ଵପାପହରାଂ ଶିଵାମ୍ । ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାତକୈଃ । । ୩୫ ତଥା ଲୋକମଵାପ୍ନୋତି ସୂର୍ଯସ୍ଯାମିତତେଜସଃ । ଅଥ ଭାଦ୍ରପଦେ ମାସି ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ସମାଗତେ । । ୩୬ ସୋପୋଷ୍ଯା ପ୍ରଥମଂ ତାତ ଵିଧାନଂ ଶୃଣୁ ତତ୍ର ଵୈ । ଅଯାଚିତଂ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ତୁ ପଞ୍ଚମ୍ଯାମେକଭୋଜନମ୍ । । ୩୭ ଉପଵାସପରଃ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଜିତକ୍ରୋଧୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଅର୍ଚଯିତ୍ଵା ଦିନକରଂ ଗନ୍ଧଧୂପନିଵେଦନୈଃ । । ୩୮ ପୁରତଃ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ରାତ୍ରୌ ସ୍ଵପ୍ଯାଦ୍ଦେଵସ୍ଯ ପୁତ୍ରକ । ପ୍ରଧ୍ଯାଯନ୍ମନସା ଦେଵଂ ସର୍ଵଭୂତାର୍ତିନାଶନମ୍ । । ୩୯ ସର୍ଵଦୋଷପ୍ରଶମନଂ ସର୍ଵପାତକନାଶନମ୍ । ଵିବୁଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵଥ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ କୁର୍ଯାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନମ୍ । । 1.64.୪୦ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଦିନକରଂ ପୁଷ୍ପଧୂପଵିଲେପନୈଃ । ନୈଵେଦ୍ଯଂ ତାତ ଦେଵସ୍ଯ ଫଲାନି କଥଯନ୍ତି୪ ହି । ।୪ ୧ ଖର୍ଜୂରନାଲିକେରାଣି ତଥା ଆମ୍ରଫଲାନି ତୁ । ମାତୁଲିଙ୍ଗଫଲାନ୍ଯେଵ କଥିତାନି ମନୀଷିଭିଃ । । ୪୨ ଏତୈଶ୍ଚ ଭୋଜଯେଦ୍ଵିପ୍ରାନାତ୍ମନା ଚ ପ୍ରଭକ୍ଷଯେତ୍ । ତଥୈଷାଂ ଚାପ୍ଯଭାଵେନ ଶୃଣୁ ଚାନ୍ଯାନି ସୁଵ୍ରତ । ।୪ ୩ ଶାଲିଗୋଧୂମପିଷ୍ଟାନି କାରଯେଦ୍ଗଣନାଯକ । ଗୁଡଗର୍ଭକୃତାନୀହ ଘୃତପାକେନ ପାଵଯେତ୍ । ।୪୪ ଚାତୁର୍ଯାଵକମିଶ୍ରାଣି ଆଦିତ୍ଯାଯ ନିଵେଦଯେତ୍ । ଅଗ୍ନିକାର୍ଯମଥୋ କୃତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭୋଜଯେତ୍ତତଃ । ।୪୫ ଇତ୍ଥଂ ଦ୍ଵାଦଶ ଵୈ ମାସାନ୍କାର୍ଯଂ ଵ୍ରତମନୁତ୍ତମମ୍ । ମାସି ମାସି ଫଲାହାରଃ ଫଲଦାଯୀ ଫଲାର୍ଚନଃ । ।୪୬ ଵର୍ଷାନ୍ତେ ତ୍ଵଥ କୁର୍ଵୀତ ଶକ୍ତ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନମ୍ । ସ୍ନାନପ୍ରାଶନଯୋଶ୍ଚାପି ଵିଧାନଂ ଶୃଣୁ ସୁଵ୍ରତ । । ୪୭ ଗୋମୂତ୍ରଂ ଗୋମଯଂ କ୍ଷୀରଂ ଦଧି ସର୍ପିଃ କୁଶୋଦକମ୍ । ତିଲସର୍ଷପଯୋଃ କଲ୍କଂ ଶ୍ଵେତା ମୃଚ୍ଚାପି ସୁଵ୍ରତ । ।୪୮ ଦୂର୍ଵାକଲ୍କଂ ଘୃତଂ ଚାପି ଗୋଶୃଂଗକ୍ଷାଲିତଂ ଜଲମ୍ । ଜାତିଗୁଲ୍ମଵିନିର୍ଯାସଃ ପ୍ରଶସ୍ତଃ ସ୍ନାନକର୍ମଣି । । ୪୯ ପ୍ରାଶନେ ଚାପ୍ଯଥୈତାନି ସର୍ଵପାପହରାଣି ଵୈ । ଆଦୌ କୃତ୍ଵା ଭାଦ୍ରପଦଂ ଯଥା ସଂଖ୍ଯଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । । 1.64.୫୦ ଇତ୍ଥଂ ଵର୍ଷାନ୍ତମାସାଦ୍ଯ ଭୋଜଯିତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାନ୍ । ଦିଵ୍ଯାନ୍ଭୋଗାନ୍ମହାଦେଵ ତତସ୍ତେଭ୍ଯୋ ନିଵେଦଯେତ୍ । । ୫୧ ଫଲାନି ତାତ୧ ହୈମାନି ଯଥା ଶକ୍ତ୍ଯା ଗଣାଧିପ । ସଵତ୍ସାମଥ ଵା ଧେନୁଂ ଭୂମିଂ ସସ୍ଯାନ୍ଵିତାମଥ । । ୫୨ ପ୍ରାସାଦମଥ ଵା ଭୌମଂ ସର୍ଵଧାନ୍ଯସମନ୍ଵିତମ୍ । ଦଦ୍ଯାତ୍ଛୁକ୍ଲାନି୨ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ତାମ୍ରପାତ୍ରଂ ୩ସଵିଦ୍ରୁମମ୍ । । ୫୩ ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଚୈତାନି ଦରିଦ୍ରସ୍ଯ ତୁ ମେ ଶୃଣୁ । ଫଲାନି ପିଷ୍ଟକାନ୍ଯେଷାଂ ତିଲଚୂର୍ଣାନ୍ଵିତାନି ତୁ । । ୫୪ ଭୋଜଯିତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜାନ୍ଦଦ୍ଯାଦ୍ରାଜତାନି୪ ଫଲାନି ତୁ । ଧାତୁରକ୍ତଂ ଵସ୍ତ୍ରଯୁଗମମାଚାର୍ଯାଯ ନିଵେଦଯେତ୍ । । ୫୫ ସହିରଣ୍ଯଂ ମହାଦେଵ ପଞ୍ଚରତ୍ନସମନ୍ଵିତମ୍ । ଇତ୍ଥଂ ସମାପ୍ଯତେ ତାତ ପାରଣଂ ଵାର୍ଷିକାନ୍ତିକମ୍ । । ୫୬ ଇତ୍ଯେଷା ଵୈ ପୁଣ୍ଯତମା ସପ୍ତମୀ ଦୁରିତାପହା । ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ନରାଃ ସର୍ଵେ ଯାନ୍ତି ସୂର୍ଯସଲୋକତାମ୍ । । ୫୭ ୧ପୂଜ୍ଯମାନଃ ସଦା ଦେଵୈର୍ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସାଂ ଗଣୈଃ । ଅନଯା ମାନଵୋ ନିତ୍ଯଂ ପୂଜଯେଦ୍ଭାସ୍କରଂ ସଦା । । ୫୮ ଦାରିଦ୍ଯଦୁଃଖଦୁରିତୈର୍ମୁକ୍ତୋ ଯାତି ଦିଵାକରମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମୋକ୍ଷମାଯାତି କ୍ଷତ୍ରିଯଶ୍ଚେନ୍ଦ୍ରତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୫୯ ଵୈଶ୍ଯୋ ଧନଦସାଲୋକ୍ଯଂ ଶୂଦ୍ରୋ: ଵିପ୍ରତ୍ଵମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଅପୁତ୍ରୋ ଲଭତେ ପୁତ୍ରଂ ଦୁର୍ଭଗା ସୁଭଗା ଭଵେତ୍ । । 1.64.୬୦ ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ଚ ନାରୀମାଂ ସପ୍ତମୀଂ ଲୋକପୂଜିତାମ୍ । ଵିଧଵା ଵା ସତୀ ଭକ୍ତ୍ଯା ଅନଯା ପୂଜଯେଦ୍ରଵିମ୍ । । ୬୧ ନାନ୍ଯଜନ୍ମନି ଵୈଧଵ୍ଯଂ ନାରୀ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମାନଦ । ଚିନ୍ତାମଣିସମା ହ୍ଯେଷା ଵିଜ୍ଞେଯା ଫଲସପ୍ତମୀ । । ୬୨ ପଠତାଂ ଶୃଣ୍ଵତାଂ ଦିଣ୍ଡେ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦା ସ୍ମୃତା । । ୬୩ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ବ୍ରହ୍ମଦିଣ୍ଡିସଂଵାଦେ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଫଲସପ୍ତମୀଵର୍ଣନଂ ନାମ ଚତୁଃଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯ
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ଜଗାମାଦର୍ଶନଂ ଵିଭୋଃ
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ — ଏହିପରି କଥା କହି ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ।
୩ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଭୂତଭଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯି ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । ଚତ୍ଵାରୋ ହ୍ଯାଶ୍ରମା ଦେଵ ସର୍ଵେ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯମୂଲକାଃ । । ୪ ଯଜନ୍ତେ ତ୍ଵାମହରହର୍ନାନାମୂର୍ତିସମାଶ୍ରିତାଃ । ପିତା ମାତା ହି ସର୍ଵସ୍ଯ ଦୈଵତଂ ତ୍ଵଂ ହିଂ ଶାଶ୍ଵତମ୍ । । ୫ ଯଜସେ ଚୈଵ କଂ ଦେଵମେଵ ଚାପି ନ ଵିଦ୍ମହେ । କଥ୍ଯତାଂ ମମ ଦେଵେଶ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ମେ । । ୬ ଇତ୍ଥଂ ମଯୋକ୍ତୋ ଭଗଵାନିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଅଵାଚ୍ଯମେତଦ୍ଵକ୍ତଵ୍ଯମାତ୍ମଗୁହ୍ଯଂ ସନାତନମ୍ । । ୭ ତଵ ଭକ୍ତିମତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମୀହ ଯଥାତଥମ୍ । ଯତଃ ସୂକ୍ଷ୍ମମଵିଜ୍ଞେଯମଵ୍ଯକ୍ତମଚଲଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ । । ୮ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈରିନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥୈଶ୍ଚ ସର୍ଵଭୂତୈଶ୍ଚ ଵର୍ଜିତମ୍ । ସ ହ୍ଯନ୍ତରାତ୍ମା ଭୂତାନାଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଶ୍ଚେତି କଥ୍ଯତେ । । ୯ ତ୍ରିଗୁଣଵ୍ଯତିରିକ୍ତୋଽସୌ ପୁରୁଷଶ୍ଚେତି କଥ୍ଯତେ । ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭୋ ଭଗଵାନ୍ସୈଵ୪ ବୁଦ୍ଧିରିତି ସ୍ମୃତଃ । । 1.67.୧୦ ମହାନିତି ଚ ଯୋଗେଷୁ ପ୍ରଧାନଶ୍ଚେତି କଥ୍ଯତେ । ସାଂଖ୍ଯେ୫ ଚ ପଠ୍ଯତେ ଶାସ୍ତ୍ରେ ନାମଭିର୍ବହୁଭିଃ ସଦା । । ୧୧ ଵିଶ୍ଵଗୋ ଵିଶ୍ଵଭୂତଶ୍ଚ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଵିଶ୍ଵସମ୍ଭଵଃ
ପ୍ରଭୁ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଯେଉଁଠି ଗତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ସବୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ କରିଛ। ଚାରିଟି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ, ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ହେଉଛି ସମସ୍ତର ମୂଳ।
ଧୃତଂ ଚୈଵାତ୍ମକଂ ଯେନ ଇଦଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମାତ୍ମନା । । ୧୨ ଅଶରୀରଃ ଶରୀରେଷୁ ଲିପ୍ଯତେ ନ ଚ କର୍ମଭିଃ । ମମାନ୍ତରାତ୍ମା ତଵ ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଦେହସଂଜ୍ଞକାଃ । । ୧୩ ସର୍ଵେଷାଂ ସାକ୍ଷିଭୂତୋଽସୌ୨ ନ କରୋତି ନ ଲିପ୍ଯତେ । ସଗୁଣୋ ନିର୍ଗୁଣୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଜ୍ଞାନଗମ୍ଯୋ ହ୍ଯସୌ ସ୍ମୃତଃ । । ୧୪ ସର୍ଵତଃ ପାଣିପାଦୋଽସୌ ସର୍ଵତୋଽକ୍ଷିଶିରୋମୁଖଃ । ସର୍ଵତଃ ଶ୍ରୁତିଯୁକ୍ତୋଽସୌ ସର୍ଵମାଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି । । ୧୫ ଵିଶ୍ଵମୂର୍ଧା୪ ଵିଶ୍ଵଭୁଜୋ ଵିଶ୍ଵପାଦାକ୍ଷିନାସିକଃ । ଏକଶ୍ଚରତି କ୍ଷେତ୍ରେଷୁ ସ୍ଵୈରଚାରୀ ଯଥାସୁଖମ୍ । । ୧୬ କ୍ଷେତ୍ରାଣ୍ଯସ୍ଯ ଶରୀରାଣି ବୀଜଂ ଚାପି ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ତାନି ଵେତ୍ତି ସ ଯୋଗାତ୍ମା ଅତଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଉଚ୍ଯତେ । । ଅଵ୍ଯକ୍ତକେ ପୁରେ ଶେତେ ତେନାଽସୌ ପୁରୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୧୭ ଵିଶ୍ଵଂ ବହୁଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯଂ ସ ଚ ସର୍ଵତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ । ତସ୍ମାତ୍ସ ବହୁରୂପତ୍ଵାଦ୍ଵିଶ୍ଵରୂପ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । । ୧୮ ମହାପୁରୁଷଶବ୍ଦଂ ହି ବିଭର୍ତ୍ଯେଷ ସନାତନଃ । ସ ତୁ ଵୈ ଵିକ୍ରିଯାପନ୍ନଃ ସୃଜତ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନା । । ୧୯ ଆକାଶାତ୍ପତିତଂ ତୋଯଂ ଯାତି ସ୍ଵାଦ୍ଵନ୍ତରଂ ଯଥା । ଭୂମେ ରସଵିଶେଷେଣ ତଥା ଗୁଣଵଶାତ୍ତୁ ସଃ । । 1.67.୨୦ ଏକ ଏଵ ଯଥା ଵାଯୁର୍ଦେହେ ତିଷ୍ଠତି ପଞ୍ଚଧା । ଏକତ୍ଵଂ ଚ ପୃଥକ୍ତ୍ଵଂ ଚ ତଥା ତସ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ । । ୨୧ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଵିଶେଷେଣ ଯଥାଗ୍ନିର୍ଲଭତେ ପରାମ୍ । ସଂଜ୍ଞାଂ ଦାଵାଗ୍ରିକାଦ୍ଯେଷୁ ତଥା ଦେଵୋ ହ୍ଯସୌ ସ୍ମୃତଃ । । ୨୨ ଯଥା ଦୀପସହସ୍ରାଣି ଦୀପ ଏକଃ ପ୍ରସୂଯତେ । ତଥା ରୂପସହସ୍ରାଣି ସ ଏଵୈକଃ ପ୍ରସୂଯତେ । । ୨୩ ସ ଯଦା ବୁଧ୍ଯତେତ୍ମାନଂ ତଦା ଭଵତି କେଵଲଃ । ଏକତ୍ଵଂ ପ୍ରଲଯେ ଚାସ୍ଯ ବହୁତ୍ଵଂ ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରଵର୍ତନେ । । ୨୪ ନିତ୍ଯଂ ହି ନାସ୍ତି ଜଗତି ଭୂତଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ଋତେ୧ ତମେକମୀଶାନଂ ପୁରୁଷଂ ବୀଜସଂଜ୍ଞିତମ୍ । । ୨୫ ଅକ୍ଷଯଶ୍ଚାପ୍ରମେଯଧ୍ର ସଵର୍ଗଭ୍ର ସ ଉଚ୍ଯତେ । ତସ୍ମାଦଵ୍ଯକ୍ତମୁତ୍ପନ୍ନଂ ତ୍ରିଗୁଣଂ ସର୍ଵକାରଣମ୍ । । ୨୬ ଅଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତଭାଵସ୍ଥା ଯା ସା ପ୍ରକୃତିରୁଚ୍ଯତେ । ତାଂ ଯୋନିଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଦ୍ଧି ଯୋଽସୌ ସଦସଦାତ୍ମକଃ । । ୨୭ ନାସ୍ତି ତସ୍ମାତ୍ପରୋ ହ୍ଯନ୍ଯଃ ସ ପିତା ସ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଆତ୍ମା ମମ ସ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତତସ୍ତଂ ପୂଜଯାମ୍ଯହମ୍ । । ୨୮ ସ୍ଵର୍ଗତାଶ୍ଚାପି ଯେ କେଚିତ୍ତଂ ନମସ୍ଯନ୍ତି ଦେହିନଃ । ତେ ତତ୍ପ୍ରସାଦାଦ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତେନାଦିଷ୍ଟାଃ ପରାଂ ଗତିମ୍ । । ୨୯ ତଂ ଦେଵାଶ୍ଚାସୁରାଶ୍ଚୈଵ ନାନାମତସମାଶ୍ରିତାଃ
ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରିଛି, ସେ ଦେହ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହରେ ବସିଥାଏ, କିନ୍ତୁ କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।
ସିଦ୍ଧାର୍ଥସପ୍ତମୀଵ୍ରତଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଵଚ୍ମି ତେ ପରମଂ ଦେଵଂ ସର୍ଵଦେଵୈଶ୍ଚ ପୂଜିତମ୍ । ଆରାଧଯନ୍ତି ଯଂ ଦେଵଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ । । ୧ ପଦ୍ମାକୃତିଂ ସଦା ବ୍ରହ୍ମା ନଲିନୈର୍ଗୁଗ୍ଗୁଲେନ ତୁ । ଵ୍ଯୋମରୂପଂ ସଦା ଦେଵଂ ମହାଦେଵୋର୍ଚତେ ରଵିମ୍ । । ୨ ଜାତିପୁଷ୍ପୈର୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧୂପେନ ଵିଜଯେନ ତୁ । ଵୃଷଣଂ ସିହ୍ଲକଂ ଵିପ୍ର ଶ୍ରୀଖଣ୍ଡମଗରୁସ୍ତଥା । । ୩ କର୍ପୂରଂ ଚ ତଥା ମୁସ୍ତା ଶର୍କରା ସତ୍ଵଚା ଦ୍ଵିଜ । ଇତ୍ଯେଷ ଵିଜଯୋ ଧୂପଃ ସ୍ଵଯଂ ଦେଵେନ ନିର୍ମିତଃ । । ୪ କେଶଵଶ୍ଚକ୍ରରୂପଂ ତୁ ସଦା ସମ୍ପୂଜଯେଦ୍ରଵିମ୍ । ନୀଲୋତ୍ପଲଦଲଶ୍ଯାମୋ ନୀଲୋତ୍ପଲକଦମ୍ବକୈଃ । । ୫ ଧୂପେନାଗୁରୁସଂଜ୍ଞେନ ଭକ୍ତିଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତଃ । ମଯା ସ ପୃଷ୍ଟୋ ଦେଵେଶସ୍ତସ୍ଯୈଵାରାଧନାଯ ଵୈ । । ୬ କାନି ପୁଷ୍ପାଣି ଚେଷ୍ଟାନି ସଦା ଭାସ୍କରପୂଜନେ । ତେନ ଚୋକ୍ତାନି ପୁଷ୍ପାଣି ସ୍ଵଯଂ ତାନି ନିବୋଧ ମେ । । ୭ ମଲ୍ଲିକାଯାସ୍ତୁ କୁସୁମୈର୍ଭୋଗଵାଞ୍ଜାଯତେ ନରଃ । ସୌଭାଗ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଡରୀକୈଶ୍ଚ ଭଜତ୍ଯେଵ ଚ ଶାଶ୍ଵତମ୍ । । ୮ ୧ଗନ୍ଧକୁଟଜକୈଃ ପୁଷ୍ପୈଃ ପରମୈଶ୍ଵର୍ଯମଶ୍ନୁତେ । ଭଵତ୍ଯକ୍ଷଯମତ୍ଯନ୍ତଂ ନିତ୍ଯମର୍ଚଯତୋ ରଵିମ୍ । । ୯ ମନ୍ଦାରପୁଷ୍ପୈଃ ପୂଜା ତୁ ସର୍ଵକୁଷ୍ଠଵିନାଶିନୀ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ମୁଁ ତୁମକୁ ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପୂଜା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ସେଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ସଦା ଆରାଧନା କରନ୍ତି।
ବିଲ୍ଵପତ୍ରୈଶ୍ଚ କୁସୁମୈର୍ମହତୀଂ ଶ୍ରିଯମଶ୍ନୁତେ । । 1.68.୧୦ ଅର୍କସ୍ରଜା ଭଵତ୍ଯର୍ଥଂ ସର୍ଵକାମଫଲପ୍ରଦଃ । ପ୍ରଦଦ୍ଯାଦୂପିଣୀଂ କନ୍ଯାମର୍ଚିତୋ ବକୁଲସ୍ରଜା । । ୧୧ କିଂଶୁକୈରର୍ଚିତୋ ଦେଵୋ ନ ପୀଡଯତି ଭାସ୍କରଃ । ପୂଜିତୋଽଗସ୍ତ୍ଯକୁସୁମୈରାନୁକୂଲ୍ଯଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । । ୧୨ କରଵୀରୈସ୍ତୁ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯସ୍ଯାନୁଚରୋ ଭଵେତ୍ । ତଥା ୧ମୁଦ୍ଗରପୁଷ୍ପୈଶ୍ଚ ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । । ୧୩ ହଂସଯୁକ୍ତେନ ଯାନେନ ରଵେଃ ସାଲୋକ୍ଯତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ଶତପୁଷ୍ପସହସ୍ରୈସ୍ତୁ ପୂଷସାଲୋକ୍ଯତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ବକପୁଷ୍ପୈର୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯାତି ଭାନୁସଲୋକତାମ୍ । । ୧୪ ଚତୁଃସମେନ ଗନ୍ଧେନ ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । ପଞ୍ଚଭୂତାଲଯସ୍ଥାନମାପ୍ନୁଯାନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୧୫ ଦେଵାଗାରଂ ତୁ ସମ୍ମାର୍ଜ୍ଯ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯସ୍ତୁ ପ୍ରଲେପଯେତ୍ । ସ ରୋଗାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଲାଭଂ ଚ ଵିନ୍ଦତି । । ୧୬ ତସ୍ଯ ଚାଯତନଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଗୈରିକେଣୋପଲେପଯେତ୍ । ପ୍ରାପ୍ନୁଯାନ୍ମହତୀଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ରୋଗୈଶ୍ଚାପି ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । । ୧୭ ଅଷ୍ଟାଦଶେହ କୁଷ୍ଠାନି ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଵ୍ଯାଧଯୋ ନୃଣାମ୍ । ପ୍ରଲଯଂ ଯାନ୍ତି ତେ ସର୍ଵେ ମୃଦା ଯଦ୍ଯୁପଲେପଯେତ୍ । । ୧୮ ଵିଲେପନାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ରକ୍ତଚନ୍ଦନମୁତ୍ତମମ୍ । ପୁଷ୍ପାଣାଂ କରଵୀରାଣି ପ୍ରଶସ୍ତାନି ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । । ୧୯ ନାତଃ ପରତରଂ କିଂଚିଦ୍ଭାସ୍ଵତସ୍ତୁଷ୍ଟିକାରକମ୍ । କିଂ ତସ୍ଯ ନ ଭଵେଲ୍ଲୋକେ ଯସ୍ତ୍ଵେଭିଃ ସ୍ଵର୍ଚଯେଦ୍ରଵିମ୍ । । 1.68.୨୦ କରଵୀରୈଃ ପୂଜଯେଦ୍ଯୋ ଭାସ୍କରଂ ଶ୍ରଦ୍ଧଯାନ୍ଵିତଃ । ସର୍ଵକାମସମୃଦ୍ଧୋଽସୌ ସୂର୍ଯକାମମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୨୧ ଵିଲେପ୍ଯାଯତନଂ୩ ଯସ୍ତୁ କୁର୍ଯାନ୍ମଣ୍ଡଲକଂ ଶୁଭମ୍ । ସ ସୂର୍ଯଲୋକମାସାଦ୍ଯ ମୋଦତେ ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ । । ୨୨ ଏକେନାସ୍ଯ ଭଵେଦର୍ଥୋ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମାରୋଗ୍ଯମଶ୍ନୁତେ । ତ୍ରିଭିଃ ସନ୍ତତ୍ଯଵିଚ୍ଛିନ୍ନା ଚତୁର୍ଭିର୍ଭାର୍ଗଵୀଂ୪ ଲଭେତ୍ । । ୨୩ ପଞ୍ଚଭିର୍ଵିପୁଲଂ ଧାନ୍ଯଂ ଷଡ୍ଭିରାଯୁର୍ବଲଂ ଯଶଃ । ସପ୍ତମଣ୍ଡଲକାରୀ ସ୍ଯାନ୍ମଂଡଲାଧିପତିର୍ନର । । ୨୪ ଆଯୁର୍ଧନସୁତୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ସୂର୍ଯଲୋକେ ମହୀଯତେ । ଘୃତପ୍ରଦୀପଦାନେନ ଚକ୍ଷୁଷ୍ମାଞ୍ଜାଯତେ ନରଃ । । ୨୫ କଟୁତୈଲପ୍ରଦାନେନ ସ ଶତ୍ରୂଞ୍ଜଯତେ ନରଃ । ତିଲତୈଲପ୍ରଦାନେନ ସୂର୍ଯଲୋକେ ମହୀଯତେ । । ୨୬ ମଧୂକତୈଲଦାନେନ ସୌଭାଗ୍ଯଂ ପରମଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ସଂପୂଜ୍ଯ ଵିଧିଵଦ୍ଦେଵଂ ପୁଷ୍ପଧୂପାଦିଭିର୍ବୁଧଃ । । ୨୭ ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ତତଃ ପଶ୍ଚାନ୍ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଭକ୍ତିତୋ ନ୍ଯସେତ୍ । ପୁଷ୍ପାଣାଂ ପ୍ରଵରା ଜାତୀ ଧୂପାନାଂ ଵିଜଯଃ ପରଃ । । ୨୮ ଗନ୍ଧାନାଂ କୁଙ୍କୁମଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଲେପାନାଂ ରକ୍ତଚନ୍ଦନମ୍ । ଦୀପଦାନେ ଘୃତଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ନୈଵେଦ୍ଯେ ମୋଦକଃ ପରଃ । । ୨୯ ଏତୈସ୍ତୁଷ୍ଯତି ଦେଵେଶଃ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ଚାଧିଗଚ୍ଛତି । ଏଵଂ ସଂପୂଜ୍ଯ ଵିଧିଵତ୍କୃତ୍ଵା ଚାପି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । । 1.68.୩୦ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଦେଵଂ ଦେଵଦେଵଂ ଦିଵାକରମ୍ । ସୁଖାସୀନସ୍ତତଃ ପଶ୍ଯେଦ୍ରଵେରଭିମୁଖେ ସ୍ଥିତଃ । । ୩୧ ଏକଂ ସିଦ୍ଧାର୍ଥକଂ କୃତ୍ଵା ହସ୍ତେ ପାନୀଯସଂଯୁତମ୍ । କାମଂ ଯଥେଷ୍ଟଂ ହୃଦଯେ କୃତ୍ଵା ତଂ ଵାଞ୍ଛିତଂ ନରଃ । । ୩୨ ପିବେତ୍ସତୋଯଂ ତଂ ଵିପ୍ର ଅସ୍ପୃଷ୍ଟଂ ଦଶନୈଃ ସକୃତ୍ । ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ତୁ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଦ୍ଵୌ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ ସୁଵ୍ରତ । । ୩୩ ତୃତୀଯାଯାଂ ତୁ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଗ୍ରହୀତଵ୍ଯାସ୍ତ୍ରଯୋଽପି ଚ । ଜ୍ଞେଯାଶ୍ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ଚତ୍ଵାରଃ ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ପଞ୍ଚ ଏଵ ହି । । ୩୪ ଷଟ୍ ପିବେଚ୍ଚାପି ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ତୁ ଇତୀଯଂ ଵୈଦିକୀ ଶ୍ରୁତିଃ । ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ସପ୍ତମାଯାଂ ତୁ ସପ୍ତ ଚୈଵ ପିବେନ୍ନରଃ । । ୩୫ ଆଦୌ ପ୍ରଭୃତି ଵିଜ୍ଞେଯୋ ମନ୍ତ୍ରୋଽଯମଭିମନ୍ତ୍ରଣେ । ସିଦ୍ଧାର୍ଥକସ୍ତ୍ଵଂ ହି ଲୋକେ ସର୍ଵତ୍ର ଶ୍ରୂଯସେ ଯଥା । । ତଥା ମାମପି ସିଦ୍ଧାର୍ଥମର୍ଥତଃ କୁରୁତାଂ ରଵିଃ । । ୩୬ ତତୋ ହଵିରୁପସ୍ପୃଶ୍ଯ ଜପଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଯଥେପ୍ସିତମ୍ । ହୁତାଶନଂ ଚ ଜୁହୁଯାଦ୍ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା । । ୩୭ ଏଵମେଵ ପରାଃ କାର୍ଯା ସପ୍ତମ୍ଯଃ ସପ୍ତ ସର୍ଵଦା । ଏକାତ୍ପ୍ରଭୃତି କାର୍ଯା ସା ସର୍ଵଦୋଦକସପ୍ତମୀ । । ୩୮ ଏକଂ ତୋଯେନ ସହିତଂ ଦ୍ଵୌ ଚାପି ଘୃତସଂଯୁତୌ । ତ୍ରୀଂସ୍ତଥା ମଧୁନା ସାର୍ଧଂ ଦଧ୍ନା ଚତୁର ଏଵ ଚ । । ୩୯ ଯୁକ୍ତାନ୍ନପଯସା ପଞ୍ଚ ଷଟ୍ ଚ ଗୋମଯସଂଯୁତାନ୍ । ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯେନ ଵୈ ସପ୍ତ ପିବେତ୍ସିଦ୍ଧାର୍ଥକାନ୍ଦ୍ଵିଜ । । 1.68.୪୦ ଅନେନ ଵିଧିନା ଯସ୍ତୁ କୁର୍ଯାତ୍ସର୍ଷପସପ୍ତମୀମ୍ । ବହୁପୁତ୍ରୋ ବହୁଧନଃ ସିଦ୍ଧାର୍ଥଶ୍ଚାପି ସର୍ଵଦା । । ୪୧ ଇହ ଲୋକେ ନରୋ ଵିପ୍ର ପ୍ରେତ୍ଯଯାତି ଵିଭାଵସୁମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ସମ୍ପୂଜଯେଦ୍ଦେଵଂ ଵିଧିନାନେନ ଭାସ୍କରମ୍ । । ୪୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସିଦ୍ଧାର୍ଥସପ୍ତମୀଵ୍ରତଵର୍ଣନଂ ନାମାଷ୍ଟଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସର୍ଷପସପ୍ତମୀଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ତତୋ ମଧ୍ଯାହ୍ନସମଯେ ସ୍ନାତଃ ପ୍ରଯତମାନସଃ । ତଥୈଵ ଦେଵାନ୍ଵିଧିଵତ୍ପୂଜଯିତ୍ଵା ଯଥାସୁଖମ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ତାପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରି, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ନିଜ ସୁବିଧା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଫଳ ସପ୍ତମୀର ବର୍ଣ୍ନନା
ଆଦିତ୍ଯମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ରହସ୍ଯାଂ ନାମ ସପ୍ତମୀମ୍ । ସପ୍ତମୀ କୃତମାତ୍ରେଯଂ ନରାଂସ୍ତାରଯତେ ଭଵାତ୍ । । ୧ ସପ୍ତାପରାନ୍ସପ୍ତ ପୂର୍ଵାନ୍ପିତୄଂଶ୍ଚାପି ନ ସଂଶଯଃ । ରୋଗାଂଶ୍ଛିନତ୍ତି ଦୁଶ୍ଛେଦ୍ଯାନ୍ଦୁର୍ଜଯାଞ୍ଜଯତେ ହ୍ଯରୀନ୍ । । ୨ ଅର୍ଥାନ୍ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଦୁଷ୍ପ୍ରାପାନ୍ଯଃ କୁର୍ଯାନ୍ନାମ ସପ୍ତମୀମ୍ । କନ୍ଯାର୍ଥୀ ଲଭତେ କନ୍ଯାଂ ଧନାର୍ଥୀ ଲଭତେ ଧନମ୍ । । ୩ ପୁତ୍ରାର୍ଥୀ ଲଭତେ ପୁତ୍ରାନ୍ଧର୍ମାର୍ଥୀ ଧର୍ମମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ସମଯାନ୍ପାଲଯନ୍ସର୍ଵାନ୍କୁର୍ଯାଚ୍ଚେମାଂ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । ।୪ ସମଯାଞ୍ଛୃଣୁ ଭୂତେଶ ଶ୍ରେଯସେ ଗଦତୋ ମମ । ଆଦିତ୍ଯଭକ୍ତଃ ପୁରୁଷଃ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଗଣନାଯକ । । ୫ ମୈତ୍ରୀଂ ସର୍ଵତ୍ର ଵୈ କୁର୍ଯାଦ୍ଭାସ୍କରଂ ଵାପି ଚିଂତଯେତ୍ । ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ନ ସ୍ପୃଶେତ୍ତୈଲଂ ନୀଲଂ ଵସ୍ତ୍ରଂ ନ ଧାରଯେତ୍ । । ନ ଚାପ୍ଯାମାଲକୈଃ ସ୍ନାନଂ ନ କୁର୍ଯାତ୍କଲହଂ କ୍ଵଚିତ୍ । । ୬ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ କିମର୍ଥଂ ନ ସ୍ପଶେତ୍ତୈଲଂ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ପଦ୍ମସଂଭଵ । । ୭ କଶ୍ଚ ଦୋଷୋ ଭଵେଦ୍ଦେଵ ନୀଲଵସ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଧାରଣାତ୍ । ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଶୃଣୁ ଦିଣ୍ଡେ ମହାବାହୋ ନୀଲଵସ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଧାରଣେ । । ୮ ଦୂଷଣଂ ଗଣଶାର୍ଦୂଲ ଗଦତୋ ମମ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ । ପାଲନଂ ଵିକ୍ରଯଶ୍ଚୈଵ ସଦ୍ଵୃତ୍ତିରୁପଜୀଵନମ୍ । । ୯ ପତିତସ୍ତୁ ଭଵେଦ୍ଵିପ୍ରସ୍ତ୍ରିଭିଃ କୃଚ୍ଛୈର୍ଵିଶୁଦ୍ଧ୍ଯତି । ନୀଲୀରକ୍ତେନ ଵସ୍ତ୍ରେଣ ଯତ୍କର୍ମ କୁରୁତେ ଦ୍ଵିଜଃ । । 1.65.୧୦ ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପୋ ହୋମଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଃ ପିତୃତର୍ପଣମ୍ । ଵୃଥା ତସ୍ଯ ମହାଯଜ୍ଞା ନୀଲସୂତ୍ରସ୍ଯ ଧାରଣାତ୍ । । ୧୧ ନୀଲୀରକ୍ତଂ ଯଦା ଵସ୍ତ୍ରଂ ଵିପ୍ରସ୍ତ୍ଵଙ୍ଗେଷୁ ଧାରଯେତ୍ । ଅହୋରାତ୍ରୋଷିତୋ ଭୂତ୍ଵା ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯେନ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯତି । । ୧୨ ରୋମକୂପେ ଯଦା ଗଚ୍ଛେଦ୍ରକ୍ତଂ ନୀଲସ୍ଯ୧ କସ୍ଯଚିତ୍ । ପତିତସ୍ତୁ ଭଵେଦ୍ଵିପ୍ରସ୍ତ୍ରିଭିଃ କୃଚ୍ଛ୍ରୈର୍ଵିଶୁଦ୍ଧ୍ଯତି । । ୧୩ ନୀଲୀମଧ୍ଯଂ ଯଦା ଗଚ୍ଛେତ୍ପ୍ରମାଦାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଅହୋରାତ୍ରୋଷିତୋ ଭୂତ୍ଵା ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯେନ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯତି । । ୧୪ ନୀଲୀଦାରୁ ଯଦା ଭିଂଦ୍ଯାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଶରୀରକେ । ଶୋଣିତଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଦ୍ଵିଜଶ୍ଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣଂ ଚରେତ୍ । । ୧୫ କୁର୍ଯାଦଜ୍ଞାନତୋ ଯସ୍ତୁ ନୀଲେର୍ଵା ଦନ୍ତଧାଵନମ୍ । କୃତ୍ଵା କୃଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଵଯଂ ଦିଣ୍ଡେ ଵିଶୁଦ୍ଧଃ ସ୍ଯାନ୍ନ ସଂଶଯଃ । । ୧୬ ଵାପଯେଦ୍ଯତ୍ର ନୀଲୀଂ ତୁ ଭଵେତ୍ତତ୍ରାଶୁଚିର୍ମହୀ । ପ୍ରମାଣଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦାନି ତତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଶୁଚିର୍ଭଵେତ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ଏବେ ମୁଁ ଏକ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ, ସପ୍ତମୀ ନାମକ, ବିଷୟରେ କଥାହେବି। ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ କରିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ। ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ କରିଲେ, ସପ୍ତ ଆପରାଧ ଓ ସପ୍ତ ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ଜୟ ରୋଗ ଦୂର ହୁଏ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକେ ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ କରେ, ସେ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଧନ ଓ ଅନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଥାଏ। ଜନେ କନ୍ୟା ଚାହିଁଲେ କନ୍ୟା, ଧନ ଚାହିଁଲେ ଧନ, ପୁତ୍ର ଚାହିଁଲେ ପୁତ୍ର, ଧର୍ମ ଚାହିଁଲେ ଧର୍ମ ମିଳେ। ଯେଉଁ ଜଣେ ସମୟ ନିୟମ ଅନୁସରେ ଏହି ସପ୍ତମୀ କରେ, ସେ ସବୁ ଫଳ ପାଇଥାଏ। ଏହି ସମୟ ନିୟମ ମନେ ରଖ, ଭୂତେଶ୍ୱର, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ଆଦିତ୍ୟ ଭକ୍ତ ଲୋକ ସପ୍ତମୀ ଦିନ ଗଣନାୟକ ହୁଏ। ସବୁଠି ମିତ୍ରତା ରଖିବା ଉଚିତ, ଭାସ୍କରକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ। ସପ୍ତମୀ ଦିନ ତେଲ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନୀଳ ଜାମା ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଆମଳା ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କୌଣସି ଠାରେ କଳହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
୧୭ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ସ୍ପୃଶତସ୍ତୈଲମିଷ୍ଟା ଭାର୍ଯା ଵିନଶ୍ଯତି । ଇତ୍ଯେଷ ନୀଲୀତୈଲସ୍ଯ ଦୋଷସ୍ତେ କଥିତୋ ମଯା । । ୧୮ ନ ଚୈଵ ଖାଦେନ୍ମାଂସାନି ମଦ୍ଯାନି ନ ପିବେଦ୍ବୁଧଃ । ନ ଦ୍ରୋହଂ କସ୍ଯଚିତ୍କୁର୍ଯାନ୍ନ ପାରୁଷ୍ଯଂ ସମାଚରେତ୍ । । ୧୯ ନାଵଭାଷେତ ଚାଣ୍ଡାଲଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ନୈଵ ରଜସ୍ଵଲାମ୍ । ନ ଵାପି ସଂସ୍ପୃଶେଦ୍ଧୀନଂ ମୃତକଂ ନାଵଲୋକଯେତ୍ । । 1.65.୨୦ ନାସ୍ଫୋଟଯେନ୍ନାତିହସେଦ୍ଗାଯେଚ୍ଚାପି ନ ଗୀତକମ୍ । ନ ନୃତ୍ଯେଦତିରାଗେଣ ନ ଚ ଵାଦ୍ଯାନି ଵାଦଯେତ୍ । । ୨୧ ନ ଶଯୀତ ସ୍ତ୍ରିଯା ସାର୍ଧଂ ନ ସେଵେତ ଦୁରୋଦରମ୍ । ନ ରୁଦ୍ଯାଦଶ୍ରୁପାତେନ ନ ଚ ଵାଚ୍ଯଂ ଚ ଶୌକିକମ୍ । । ୨୨ ଆକୃଷେନ୍ନ ଶିରୋଯୂକା ନ ଵୃଥାଵାଦମାଚରେତ୍ । ପରସ୍ଯାନିଷ୍ଟକଥନମତିଶୋକଂ ଚ ଵର୍ଜଯେତ୍ । । ୨୩ ନ କଞ୍ଚିତ୍ତାଡଯେଜ୍ଜନ୍ତୁଂ ନ କୁର୍ଯାଦତିଭୋଜନମ୍ । ନ ଚୈଵ ହି ଦିଵା ସ୍ଵପ୍ନଂ ଦମ୍ଭଂ ଶାଠ୍ଯଂ ଚ ଵର୍ଜଯେତ୍ । । ୨୪ ରଥ୍ଯାଯାମଟନଂ ଵାପି ଯତ୍ନତଃ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଅଥାପରୋ ଵିଧିଶ୍ଚାତ୍ର ଶ୍ରୂଯତାଂ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ । । ୨୫ ଚୈତ୍ରାତ୍ପ୍ରଭୃତି କର୍ତଵ୍ଯା ସର୍ଵଦା ନାମ ସପ୍ତମୀ । ଧାତେତି ଚୈତ୍ରମାସେ ତୁ ପୂଜନୀଯୋ ଦିଵାକରଃ । । ୨୬ ଅର୍ଯମେତି ଚ ଵୈଶାଖେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠେ ମିତ୍ରଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଆଷାଢେ ଵରୁଣୋ ଜ୍ଞେଯ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ନଭସି କଥ୍ଯତେ । । ୨୭ ଵିଵସ୍ଵାଂଶ୍ଚ ନଭସ୍ଯେଽଥ ପର୍ଜନ୍ଯୋଶ୍ଵଯୁଜି ସ୍ମୃତଃ । ପୂଷା କାର୍ତ୍ତିକମାସେ ତୁ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷେଷୁରୁଚ୍ଯତେ । । ୨୮ ଭଗଃ ପୌଷେ ଭଵେତ୍ପୂଜ୍ଯସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ମାଘେ ତୁ ଶସ୍ଯତେ । ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ଫାଲ୍ଗୁନେ ମାସି ପୂଜ୍ଯୋ ଵନ୍ଦ୍ଯଶ୍ଚ ଭାସ୍କରଃ । । ୨୯ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଚୈଵ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଭୋଜଯେଦ୍ଭୋଜକାନ୍ବୁଧଃ
ସପ୍ତମୀ ଦିନ ତେଲ ଛୁଇଁଲେ, ପ୍ରିୟା ଜନା ହରାଯିବାର ଭୟ ରହିଛି; ଏହି ନୀଳ ତେଲର ଦୋଷ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ମାଂସ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମଦ୍ୟ ପିଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କୌଣସି ଲୋକଙ୍କୁ ଦ୍ରୋହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କଠୋର କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଚଣ୍ଡାଳ ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ରଜସ୍ୱଳା ଜନା ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହୀନ ଲୋକକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମୃତ ଲୋକକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅତି ହସିବା, ଗୀତ ଗାଇବା, ଅତି ନୃତ୍ୟ କରିବା, ବାଦ୍ୟ ବଜାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଜନା ସହ ଶୋଇବା, ଦୁର୍ବଳ ଅଙ୍ଗ ଉପସ୍ଥିତି କରିବା, ଅଶ୍ରୁପାତ କରି ରୁଦିବା, ଶୌଚ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଶିର ଉକା ଉଠାଇବା, ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ କଥା କହିବା, ଅନ୍ୟର ଅନିଷ୍ଟ କଥା କହିବା, ଅତି ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ ମାରିବା, ଅତି ଭୋଜନ କରିବା, ଦିନେ ଶୁଇବା, ଢୋଙ୍ଗ ଓ ଚତୁର୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରଥୀରେ ଘୂରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ନିୟମ ରହିଛି, ତୁମେ ଶୁଣ, ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ। ଚୈତ୍ର ମାସରୁ ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ ସବୁବେଳେ କରିବା ଉଚିତ। ଚୈତ୍ର ମାସରେ ଧାତି ନାମରେ ଦିବାକର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବୈଶାଖରେ ଅର୍ୟମା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ମିତ୍ର, ଆଷାଢରେ ବରୁଣ, ଇନ୍ଦ୍ର ନଭସି, ବିବସ୍ୱାନ୍ ନଭସି, ପର୍ଜନ୍ୟ ଶ୍ରାବଣରେ, ପୂଷା କାର୍ତ୍ତିକରେ, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ଉରୁ, ଭଗ ପୌଷରେ, ତ୍ୱଷ୍ଟା ମାଘରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଫାଲ୍ଗୁନରେ, ଭାସ୍କର ସବୁ ମାସରେ ପୂଜ୍ୟ। ସପ୍ତମୀ ଦିନ ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।
ସଘୃତଂ ଭୋଜନଂ ଦେଯଂ ଭୋଜଯିତ୍ଵା ଵିଧାନତଃ । । 1.65.୩୦ ଭୋଜକାଯୈଵ ଵିପ୍ରାଯ ଦକ୍ଷିଣାଂ ସ୍ଵର୍ଣମାଷକମ୍ । ସଘୃତଂ ଭୋଜନଂ ଦେଯଂ ରକ୍ତଵସ୍ତ୍ରାଣି ଚୈଵ ହି । । ୩୧ ଅଭାଵେ ଭୋଜକାନାଂ ତୁ ଦକ୍ଷିଣୀଯା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ତଥୈଵ ଭୋଜନୀଯାଶ୍ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ଵିଭୋ । । ୩୨ ଵିଶେଷତୋ ଵାଚକଶ୍ଚ ବାହ୍ମଣଃ କଲ୍ପଵିତ୍ସଦା । ଇତ୍ଯେଷା କଥିତା ତୁଭ୍ଯଂ ସପ୍ତମୀ ଗଣନାଯକ । । ୩୩ ଶ୍ରୁତା ସତୀ ପାପହରା ସୂର୍ଯଲୋକପ୍ରଦାଯିନୀ । । ୩୪ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ବ୍ରହ୍ମଦିଣ୍ଡିସଂଵାଦେ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଆଦିତ୍ଯମହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନେ ସପ୍ତମୀଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଘୀ ସହିତ ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଭୋଜନ କରାଇବା ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଘୀ ସହିତ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ, ରକ୍ତ ଜାମା ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଯଦି ଭୋଜକ ନାହିଁ, ତେବେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ଏହିପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ। ବିଶେଷ ଭାବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯେଉଁଠି ବେଦ ପଢିବାରେ ଦକ୍ଷ, ସେଠି ଏହି ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ ଶୁଣିଲେ, ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ସୂର୍ୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ସୂର୍ଯମାରାଧଯଦ୍ଦିଣ୍ଡୀ୪ ସୂର୍ଯସ୍ଯାନୁଚରୋଽଭଵତ୍ । । ୧ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଭୂଯଃ କଥଯ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ମେ । ଶୃଣ୍ଵତୋ ନାସ୍ତି ମେ ତୃପ୍ତିରମୃତସ୍ଯେଵ ସୁଵ୍ରତ । । ୨ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ରାଜନ୍ସମ୍ଵାଦଂ ଦ୍ଵିଜଶଙ୍ଖଯୋଃ । ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ମାନଵୋ୧ ନୃପ । । ୩ ଆସୀନମାଶ୍ରମେ ଶଂଖଂ ଦ୍ଵିଜୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଜଗାମ ହ । ଫଲଭାରାନତଚ୍ଛାଯେ ଵୃକ୍ଷଵୃନ୍ଦସମାକୁଲେ । । ୪ ପରସ୍ପରମୃଗଶୃଙ୍ଗକଣ୍ଡୂଯିତମୃଗାଵୃତେ । ବର୍ହିର୍ଵନାମ୍ବରାନୀତତୀର୍ଥକନ୍ଦୋପଭୋଗିନି । । ୫ ପ୍ରଭୂତକୁସୁମାମୋଦଷଟ୍ପଦୋଦ୍ଗୀତଶାଲିନୀ । ସିଦ୍ଧଦେଵର୍ଷିଗନ୍ଧର୍ଵତୀର୍ଥସେଵିତଵାରିଣି । । ୬ ମୁଣ୍ଡୈଶ୍ଚ ଜଟିଲୈଶ୍ଚୈଵ ତାପସୈରୁପଶୋଭିତେ । ଆଶ୍ରମେ ତଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଶଂଖାହ୍ଵଂ ସୁଖମାସ୍ଥିତମ୍ । । ୭ ସ୍ତୋତ୍ରୈଃ ସ୍ତୋତୁଂ ସହସ୍ରାଂଶୁଂ ତଦ୍ଭକ୍ତଂ ତତ୍ପରାଯଣମ୍ । ତତଃ ସଂହତ୍ଯ ସହସା ତଂ ଭୋଜକକୁମାରକାଃ । । ୮ ଵିନୀତା ଉପସଂଗମ୍ଯ ଯଥାଵଦଭିଵାଦ୍ଯ ଚ । ଆସନେଷୂପଵିଷ୍ଟାସ୍ତ ଉପଵିଷ୍ଟମଥାବ୍ରୁଵନ୍ । । ୯ ଭଗଵନ୍ତ୍ସର୍ଵଵେଦେଷୁ୨ ଚ୍ଛିଂଧି ନଃ ସଂଶଯୋ ମହାନ୍ । ଵିନଯେନୋପପନ୍ନାନାଂ କୁମାରାଣାଂ ତତୋ ମୁନିଃ । । 1.66.୧୦ ଅନାଦୀଂଶ୍ଚତୁରୋ ଵେଦାନୁଵାଚ ପ୍ରୀତମାନସଃ । ତେଷାଂ ତୁ ପଠତାମେଵ ଆଶ୍ରମଂ ତୁ ଯଦୃଚ୍ଛଯା । । ୧୧ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠୋଽଥ ତଂ ଦେଶମାଜଗାମ ଦ୍ଵିଜୋ ନୃପ । ଯଥାଵଦର୍ଚିତସ୍ତେନ ଶଙ୍ଖେନାମିତତେଜସା । । ୧୨ ଵନ୍ଦିତଶ୍ଚ କୁମାରୈସ୍ତୈରଭଵତ୍ପ୍ରୀତମାନସଃ । ଅଥୈତାନବ୍ରଵୀଚ୍ଛଂଖସ୍ତାନ୍ଭୋଜକକୁମାରକାନ୍ । । ୧୩ ଶିଷ୍ଟାଗମାଦନଧ୍ଯାଯଃ ସ ଚ ଜାତୋ ଵିରମ୍ଯତାମ୍ । ଯଥାଜ୍ଞାପଯସୀତ୍ଯାହୁଃ କୁମାରାସ୍ତେ ଋଷିଂ ତତଃ । । ୧୪ ପ୍ରପଚ୍ଛ ସିଦ୍ଧିଦଶ୍ଚୈତାନ୍କେ ହ୍ଯେତେ କିଂ ପଠନ୍ତି ଚ । ଶଙ୍ଖୋଵାଚ ମହାରାଜ କୁମାରା ଭୋଜକାତ୍ମଜାଃ । । ୧୫ ସସୂତ୍ରକଲ୍ପାଂଶ୍ଚତୁରୋ ଵିପ୍ର ଵେଦାନଧୀଯତେ । ତଥୈଵ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ପରିଚର୍ଯାଂ ଚ ଭାସ୍ଵତଃ । । ୧୬ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯଵିଧାନଂ ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକଲ୍ପମାଦିତଃ । ଅଧ୍ଯଙ୍ଗଲକ୍ଷଣଂ ୧ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ରଥଯାତ୍ରାଵିଧିଂ ତଥା । । ୧୭ ଦ୍ଵିଜ ଉଵାଚ କଥଂ କ୍ରିଯେତ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ କଭ୍ରାର୍ଚନଵିଧିକ୍ରମଃ । ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପପ୍ରଦୀପାନାଂ କିଂ ଫଲଂ ରଵିମନ୍ଦିରେ । । ୧୮ କେନ ତୁଷ୍ଯତି ଦାନେନ ଵ୍ରତେନ ନିଯମେନ ଚ । ଧୂପପୁଷ୍ପୋପହାରାଦି କିଂ ଚ ଦେଯଂ ଵିଵସ୍ଵତେ । । ୧୯ ଏତଦିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ତପୋଧନ । ଵିଶେଷତସ୍ତୁ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ମାଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ହି । । 1.66.୨୦ ଶଙ୍ଖ ଉଵାଚ ଇମମର୍ଥଂ ଵଶିଷ୍ଠେନ ପୃଷ୍ଟଃ ସାମ୍ବୋ ଯଥା ପୁରା । ସ ଚୋଵାଚ ଵଶିଷ୍ଠାଯ ତଦହଂ କଥଯାମି ତେ । । ୨୧ ଅତ୍ରାଶ୍ରମେ ପୁଣ୍ଯତମେ ତୀର୍ଥାନାମୁତ୍ତମେ ପ୍ରଭୁଃ । ଵଵନ୍ଦେ ନିଯତାତ୍ମାନଂ ଵଶିଷ୍ଠଂ ମୁନିସତ୍ତମମ୍ । । ୨୨ ଵିନଯେନୋପସଂଗମ୍ଯ ଵଵନ୍ଦେ ଚରଣୌ ମୁନେଃ । କୃତପ୍ରଣାମଂ ସାମ୍ବଂ ତୁ ଭକ୍ତିପ୍ରହ୍ଵୀକୃତାନନମ୍ । । ୨୩ ଵିଲୋକ୍ଯ ପରମପ୍ରୀତୋ ମୁନିଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ତଂ ତଦା । ସର୍ଵତଃ ସ୍ଫୁଟିତଂ ଗାତ୍ରଂ କୁଷ୍ଠେନ ମହତା ତଵ । । ୨୪ ଘୋରରୂପେଣ ତୀଵ୍ରେଣ କଥଂ ତଦ୍ଵିଗତଂ ତଵ
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜା କରିବା ଫଳରେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ସେବକ ହେଲେ। ଶତାନୀକ କହିଲେ: 'ହେ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଉଥରେ ମୋତେ ଭାସ୍କରଙ୍କର ମହିମା ବିଷୟରେ କହ, ମୁଁ ଏହା ଶୁଣି ଶୁଣି କେବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନି, ଯେପରି ଅମୃତ ପିଇଲେ ମଧୁରତାର ଆସ୍ୱାଦ କେବେ ଶେଷ ହୁଏନା।' ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: 'ହେ ରାଜା, ଦୁଇଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶଂଖ ଓ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସଂବାଦ ଘଟିଥିଲା, ତାହାକୁ ଆପଣ ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମାନବ ମାନ୍ୟ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।'
କଥଂ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମୀରଧିକା ରୂପଂ ଚାତିମନୋହରମ୍ । । ୨୫ ତେଜସ୍ଵିତାତିମହତୀ ତଥୈଵ୨ ସୁକୁମାରତା । । ୨୬ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ ସ୍ତୁତୋ ନାମସହସ୍ରେଣ ଲୋକନାଥୋ ଦିଵାକରଃ । ଦର୍ଶନଂ ଚ ଗତଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଦତ୍ତଵାଂଶ୍ଚ ଵରାନ୍ମମ । । ୨୭ ଵଶିଷ୍ଠ ଉଵାଚ କଥମାରାଧିତଃ ସୂର୍ଯସ୍ତ୍ଵଯା ଯାଦଵନଂଦନ । କୈଶ୍ଚ ଵ୍ରତତପୋଦାନୈର୍ଦର୍ଶନଂ ଭଗଵାନ୍ଗତଃ । । ୨୮ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ସର୍ଵମେଵ ମଯା ଯଥା । ତୋଷିତୋ ଭଗଵାନ୍ସୂର୍ଯୋ ଵିଧିନା ଯେନ ସୁଵ୍ରତ । । ୨୯ ମୋହାନ୍ମଯୋପହସିତୋ୩ ଦୁର୍ଵାସାଃ କୋପନୋ ମୁନିଃ । ତତୋଽହଂ ତସ୍ଯ ଶାପେନ ମହାକୁଷ୍ଠମଵାପ୍ତଵାନ୍ । । 1.66.୩୦ ତତୋଽହଂ ପିତରଂ ଗତ୍ଵା କୁଷ୍ଠଯୋଗାଭିପୀଡିତଃ । ଲଜ୍ଜମାନୋଽତିଗର୍ଵେଣ ଇଦଂ ଵାକ୍ଯମଥାବ୍ରଵମ୍ । । ୩୧ ତାତ ସୀଦତି ମେ ଗାତ୍ରଂ ସ୍ଵରଶ୍ଚ ପରିହୀଯତେ । ଘୋରରୂପୋ ମହାଵ୍ଯାଧିର୍ଵପୁରେଷ ଜିଘାଂସତି । । ୩୨ ଅଶେଷଵ୍ଯାଧିରାଜ୍ଞାହଂ ପୀଡିତଃ କ୍ରୂରକର୍ମଣା । ଵୈଦ୍ଯୈରୋଷଧିଭିଶ୍ଚୈଵ ନ ଶାନ୍ତିର୍ମମ ଵିଦ୍ଯତେ । । ୩୩ ସୋଽହଂ ତ୍ଵଯା ହ୍ଯନୁଜ୍ଞାତସ୍ତ୍ଯକ୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ଜୀଵିତମ୍ । ଯଦି ଵାହମନୁଗ୍ରାହ୍ଯସ୍ତତୋଽନୁଜ୍ଞାତୁମର୍ହସି । । ୩୪ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵାକ୍ଯଃ ସ ପିତା ଷୁତ୍ରଶୋକାଭିପୀଡିତଃ । ପିତା କ୍ଷଣଂ ତତୋ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ମାମେଵଂ ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତଵାନ୍ । । ୩୫ ଧୈର୍ଯମାଶ୍ରଯତାଂ୧ ପୁତ୍ର ମା ଶୋକେ ଚ ମନଃ କୃଥାଃ । ହନ୍ତି ଶୋକାର୍ଦିତଂ ଵ୍ଯାଧିଃ ଶୁଷ୍କଂ ତୃଣମିଵାନଲଃ । । ୩୬ ଦେଵତାରାଧନପରୋ ଭଵ ପୁତ୍ରକ ମା ଶୁଚଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ଚ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଦେଵମାରାଧଯାମି କମ୍ । । ୩୭ କମାରାଧ୍ଯ ଵିମୁଚ୍ଯେଽହଂ ତାତ ରୋଗୈଃ ସମନ୍ତତଃ । ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତୋ ଭଗଵାନ୍ମାମୁଵାଚ ପିତା ମମ । । ୩୮ ଇମମର୍ଥଂ ପୁରା ପୃଷ୍ଟଃ ପଦ୍ମଯୋନିଃ ସନାତନଃ । ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେନ ଋଷିଣା ଯୋଗୀଶେନ ମହାତ୍ମନା
'କିପରି ତାଙ୍କର ଅତିଶୟ ଶ୍ରୀ, ଅପୂର୍ବ ରୂପ ଓ ତେଜସ୍ବିତା ଥିଲା? ତାଙ୍କର ମୃଦୁତା କେମିତି ଥିଲା?' ସାମ୍ବ କହିଲେ: 'ମୁଁ ନାମସହସ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ପୂଜିଲି, ତେଣୁ ସେ ଲୋକନାଥ ଦେବତା ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ଦେଇ, ମୋତେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।' ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: 'ହେ ଯାଦବନ୍ଦୁ, ତୁମେ କିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜିଲ? କେଉଁ ଉପବାସ, ତପସ୍ୟା, ଦାନ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଲ?' ସାମ୍ବ କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ କେମିତି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଲି, ସେଥିରେ ମନ ଦେଇ ଶୁଣ। ମୁଁ ଅବିବେକରେ ଦୁର୍ବାସା ମୁନିଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଥିଲି, ତାହାର ଶାପରେ ମୁଁ ଭୟଙ୍କର କୁଷ୍ଠରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲି। ତାପରେ ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କଠାରେ ଯାଇ, ଲଜ୍ଜାରେ ଏହି କଥା କହିଲି: "ତାତ, ମୋ ଶରୀର ଦୁଃଖରେ ଭସିଯାଉଛି, ମୋର ସ୍ୱର ମଧ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଇଛି, ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୋଗ ମୋ ଦେହକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଚିକିତ୍ସକ ଓ ଔଷଧ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ମୋର ରୋଗ ଶାନ୍ତ ହେଉନାହିଁ। ଯଦି ଆପଣ ଅନୁମତି ଦେଇଥିବେ, ମୁଁ ଏହି ଜୀବନ ଛାଡିବାକୁ ଚାହେଁ।"' ତାପରେ ବାପା କିଛି ଖଣ୍ଡ ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ: "ପୁଅ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର, ଦୁଃଖରେ ମନ ଦିଅନାହିଁ। ଦୁଃଖରେ ମନ ରହିଲେ ରୋଗ ଅଧିକ ହୁଏ। ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର, ଦୁଃଖ କରନାହିଁ।" ତାପରେ ମୁଁ ପଚାରିଲି: "କାହାକୁ ପୂଜିଲେ ମୁଁ ଏହି ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବି?" ଏପରି ପଚାରିଲି, ମୋ ବାପା କହିଲେ: "ଏହି ପ୍ରସ୍ନ ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଋଷି ପଚାରିଥିଲେ।"
୭୨ ସୋଽହମିଚ୍ଛାମି ତଂ ଦେଵଂ ସପ୍ତଲୋକପରାଯଣମ୍ । କାଲାଯନମଶେଷସ୍ଯ୧ ଜଗତୋ ହଦ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ । । ୭୩ ଆରାଧଯିତୁଂ ଗୋପାଲଂ ଗ୍ରହେଶମମିତୌଜସମ୍ । ଶଙ୍କରଂ ଜଗତୋ ଦୀପଂ ସ୍ମୃତମାତ୍ରାଘନାଶନମ୍ । । ୭୪ ତମନାଦ୍ଯଂ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପ୍ରସାଦଯିତୁମିଚ୍ଛତଃ । ଉପଦେଶପ୍ରଦାନେନ ପ୍ରସାଦଂ କର୍ତୁମର୍ହସି । । ୭୫ ତସ୍ଯୈତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଯା ଭକ୍ତିମୁଦ୍ଵହତୋ ରଵୌ । ଜଗାମ ପରିତୋଷଂ ସ ପଦ୍ମଯୋନିର୍ମହାତପାଃ । ।୭ ୬ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଯତ୍ପୃଚ୍ଛସି ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂର୍ଯସ୍ଯାରାଧନଂ ପ୍ରତି । ଵ୍ରତୋପଵାସଜପ୍ଯାଦି ତଦିହୈକମନାଃ ଶୃଣୁ । । ୭୭ ଅନାଦି ଯତ୍ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵହେଯଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଵ୍ଯାପ୍ଯ ଯତ୍ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ସ୍ଥିତଂ ସଦସତଃ ପରମ୍ । । ୭୮ ପ୍ରଧାନପୁଂସୋରନଯୋର୍ଯତଃ କ୍ଷୋଭଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ନିତ୍ଯଯୋର୍ଵ୍ଯାପିନୋଶ୍ଚୈଵ ଜଗଦାଦୌ ମହାତ୍ମନୋଃ । ।୭୯ ତତ୍କ୍ଷୋଭକତ୍ଵାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାଂଡଂ ସୃଷ୍ଟେର୍ହେତୁର୍ନିରଞ୍ଜନଃ । ଅହେତୁରପି ସର୍ଵାତ୍ମା ଜାଯତେ ପରମେଶ୍ଵରଃ । । 1.66.୮୦ ପ୍ରଧାନପୁରୁଷତ୍ଵଂ ଚ ତଥୈଵେଶ୍ଵରଲୀଲଯା । ସମୁପୈତି ତତଶ୍ଚୈଵଂ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଂ ଛନ୍ଦତଃ ପ୍ରଭୁଃ । । ୮୧ ତତଃ ସ୍ଥିତୌ ପାଲଯିତା ଵିଷ୍ଣୁତ୍ଵଂ ଜଗତଃ କ୍ଷଯେ । ରୁଦ୍ରତ୍ଵଂ ଚ ଜଗନ୍ନାଥଃ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା କୁରୁତେ ରଵିଃ । । ୮୨ ତମେକମକ୍ଷରଂ ଧାମ ସର୍ଵଦେଵନମସ୍କୃତମ୍ । ଭେଦାଭେଦସ୍ଵରୂପଂ ତଂ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । । ୩ଵର୍ଣଯିଷ୍ଯେଽଖିଲଂ ଵିପ୍ର ତସ୍ଯୈଵାରାଧନଂ ରଵେଃ । । ୮୩ ଗୁହ୍ଯଂ ଚାପି ତଥା ତସ୍ଯ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ଵୈ । ତୁଷ୍ଟେନ ହି ପୁରା ମହ୍ଯଂ କଥିତଂ ଭାସ୍କରେଣ ତୁ । । ୮୪ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯବ୍ରହ୍ମସଂଵାଦେ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଆଦିତ୍ଯମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନଂ ନାମ ଷଟ୍ଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
'ତେଣୁ ମୁଁ ସେହି ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯିଏ ସପ୍ତ ଲୋକର ଆଶ୍ରୟ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଗୋପାଳ ଗ୍ରହପତି, ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ, ଶଙ୍କର, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଲୋକ ଓ ମନେ ପଡିଲେ ଦୁଃଖ ନାଶ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପୂଜା କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଆପଣ ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।' ସେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଏହି କଥା କହିଲାପରେ, ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ଖୁସି ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: 'ତୁମେ ଯେଉଁପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜିବା ବିଷୟରେ ପଚାରିଛ, ତାହାର ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ଜପ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରମ ମନ ଲଗାଇ ଶୁଣ। ଯେଉଁ ଦେବତା ଆଦିହୀନ, ସର୍ବଉତ୍ତମ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ସଦାସତରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ସେଉଁଠି ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟିରେ କ୍ଷୋଭ ଆଣନ୍ତି। ସେଉଁଠି ନିର୍ମଳ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ହେବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ହେତୁ ନାହିଁ। ଏହି ଭଗବାନ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଅକ୍ଷର ଧାମ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ଏକ ଓ ଅନେକ ଭାବରେ ଅବିଭାଜ୍ୟ। ଏହି ଦିବାକରଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ପୂଜା ବିଧି ସବୁ କହିବି। ଏହି ଭାସ୍କରଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ମହିମା ମଧ୍ୟ ଶୁଣ, ପୂର୍ବେ ସେ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଥିଲେ।'
ବ୍ରହ୍ମଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯସମ୍ଵାଦଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ପ୍ରଭାତେ ସଂସ୍ତୁତୋ ଦେଵୋ ମୂର୍ତିହେତୋର୍ମଯା ପୁରା । ଯଜନ୍ତଂ ଚାପରଂ ଦେଵଂ ଭକ୍ତିନମ୍ରଂ ମହାମତିଃ । । ୧ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତ୍ଵମଥୋ ଗତ୍ଵା ରହସ୍ଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଵାନ୍ମମ । ଅହଂ ଚ କୃତଵାନ୍ପ୍ରଶ୍ନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତୋ ରଵିମ୍ । । ୨ ଵେଦେଷୁ୧ ଚ ପୁରାଣେଷୁ ସାଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗେଷୁ ଗୀଯସେ । ତ୍ଵମଜଃ ଶାଶ୍ଵତୋ ଧାତା ମହାଭୂତମନୁତ୍ତମମ୍
ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ସଂବାଦର ବିବରଣା। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: 'ପ୍ରଭାତେ ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲି, ମୂର୍ତ୍ତିର ଉଦ୍ଭବ ପାଇଁ। ଏଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଭାବରେ ନମ୍ର ହୋଇ ପୂଜିଥିଲେ। ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ଦେଇ, ମୋତେ ଗୁପ୍ତ କଥା କହିଥିଲେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲି। ତୁମେ ବେଦ ଓ ପୁରାଣ ସହିତ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଗୀତିତ, ତୁମେ ଅଜନ୍ମା, ଶାଶ୍ୱତ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଚାରି ମହାଭୂତରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।'
ବିଳ୍ବ ପତ୍ର ଓ ଫୁଲ ଦେଇ ପୂଜା କଲେ ବଡ଼ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ମିଳେ। ଅର୍କ ଫୁଲର ମାଳା ଦେଇ ପୂଜା କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ।
ସ୍ଵପ୍ନଦର୍ଶନଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସପ୍ତମ୍ଯାମୁଷିତୋ ଵିପ୍ରଃ ସ୍ଵପ୍ନଦର୍ଶନମୁଚ୍ଯତେ । ସ୍ଵପ୍ନେ ଦୃଷ୍ଟେ ଚ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ପୁରୁଷୋ ନିଯତଵ୍ରତଃ । । ୧ ସମାପ୍ଯ ଵିଧିଵତ୍ସର୍ଵଂ ଜପହୋମାଦିକଂ କ୍ରମାତ୍ । ପୂଜଯିତ୍ଵା ଦିନେଶଂ ତୁ ଯଥାଵିଭଵମାତ୍ମନଃ । । ୨ ତତଃ ଶଯୀତ ଶଯନେ ଦେଵଦେଵଂ ଵିଚିନ୍ତଯନ୍ । ସମ୍ପ୍ରସୁପ୍ତୋ ଯଦା ପଶ୍ଯେଦୁଦଯନ୍ତଂ ଦିଵାକରମ୍ । । ୩ ଶକ୍ରଧ୍ଵଜଂ ତଥା ଚନ୍ଦ୍ରଂ ତସ୍ଯ ସର୍ଵାଃ ସମୃଦ୍ଧଯଃ । ଦୃଶ୍ଯଂ ଜନଂ ତଥା ଶକ୍ତିଂ୧ ସ୍ରଗ୍ଵିଗୋଵେଣୁନିସ୍ଵନାଃ । । ୪ ଶ୍ଵେତାବ୍ଜଚାମରାଦର୍ଶକନକାସିସୁତୋଦ୍ଭଵମ୍ । ରୁଧିରସ୍ଯ ସ୍ରୁତିଂ ସେକଂ ପାନଂ ଚୈଶ୍ଵର୍ଯକାରକମ୍ । । ୫ ଶ୍ଵେତାଯାଃ ପଞ୍ଚପୂତାଯା ଦର୍ଶନଂ ଵୃଦ୍ଧିକାରକମ୍ । ପ୍ରଜାପତେର୍ଘୃତାକ୍ତସ୍ଯ ଦର୍ଶନଂ ପୁତ୍ରଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ । । ୬ ଶସ୍ତଵୃକ୍ଷାଭିରୋହଶ୍ଚ କ୍ଷିପ୍ରମୈଶ୍ଵର୍ଯକାରକଃ । ଦୋହନଂ ମହିଷୀସିଂହୀଗୋଧେନୂନାଂ ସ୍ଵକେ ମୁଖେ । । ୭ ଧନୁଷାଂ ଚ ଶରାଣାଂ ଚ ନାଭୌ ଚ ଦ୍ରୁତନିର୍ଗତିଃ । ଅଭିହନ୍ଯାତ୍ସ୍ଵଯଂ ଖାଦେତ୍ସିଂହାନ୍ଗା ଭୁଜଗାଂସ୍ତଥା । । ୮ ସ୍ଵାଂଗଶୀର୍ଷଂ୨ ହୁତଵହେ ତସ୍ଯ ଶ୍ରୀରଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତା । ରାଜତେ ହୈମନେ ପାତ୍ରେ ଯୋ ଭୁଂକ୍ତେ ପାଯସଂ ଦ୍ଵିଜଃ । । ୯ ପଦ୍ମପତ୍ରେ ଯଥା ଵିପ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ଜନ୍ତୋର୍ବଲଂ ଭଵେତ୍ । ଦ୍ଯୂତେ ଵାଦେଽଥ ଵା ଯୁଦ୍ଧେ ଵିଜଯୋ ହି ସୁଖାଵହଃ । । 1.69.୧୦ ଅଗ୍ନେସ୍ତୁ ଗ୍ରସନଂ ଵିପ୍ର ଆଗ୍ରେଯଂ ଵୃଦ୍ଧିକାରକମ୍ । ଗାତ୍ରସ୍ଯ ଜ୍ଵଲନଂ ଵିପ୍ର ଶିରୋଵେଧଶ୍ଚ ଭୂତଯେ । । ୧୧ ମାଲ୍ଯାମ୍ବରାଣାଂ୪ ଯୁକ୍ତାନାଂ ଶସ୍ତାନାଂ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷିଣାମ୍ । ସଦା ଲାଭଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ତଥା ଵିଷ୍ଠାନୁଲେପନମ୍ । । ୧୨ ସ୍ଵାଙ୍ଗସ୍ଯ କର୍ତନେ କ୍ଷେପେ ରଥଯାନେ ପ୍ରଜାଗମଃ । ନାନାଶିରୋବାହୁତା ଚ ହସ୍ତାନାଂ କୁରୁତେ ଶ୍ରିଯମ୍ । । ୧୩ ଅଗମ୍ଯାଗମନଂ ଚୈଵ ଶୋକମଧ୍ଯଯନଂ ତଥା । ଦେଵଦ୍ଵିଜଜନାଚାର୍ଯଗୁରୁଵୃଦ୍ଧତପସ୍ଵିନଃ । । ୧୪ ଯଦ୍ଯଦ୍ଵଦନ୍ତି ତତ୍ସର୍ଵଂ ସତ୍ଯମେଵ ହି ନିର୍ଦିଶେତ୍ । ପ୍ରଶସ୍ତଦର୍ଶନଂ ଚୈଵ ଅଭିଷେକୋ ନୃପଶ୍ରିଯାଃ । । ୧୫ ସ୍ଯାଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ଶିରଶ୍ଛେଦେନ ବହୁଧା ସ୍ଫୁଟିତେନ ତୁ । ରୁଦିତଂ ହର୍ଷସମ୍ପ୍ରାପ୍ତ୍ଯୈ ରାଜ୍ଯଂ ନିଗଡବନ୍ଧନେ । । ୧୬ ତୁରଙ୍ଗଂ ଵୃଷଭଂ ପଦ୍ମଂ ରାଜାନାଂ ଶ୍ଵେତକୁଞ୍ଜରମ୍ । ମହଦୈଶ୍ଵର୍ଯମାପ୍ନୋତି ଯୋଭୀକଶ୍ଚାଧିରୋହତି । । ୧୭ ଗ୍ରସମାନୋ ଗ୍ରହାଂସ୍ତାରା ମହୀଂ ଚ ପରିଵର୍ତଯନ୍ । ଉନ୍ମୂଲଯନ୍ପର୍ଵତାଂଶ୍ଚ ରାଜ୍ଯଲାଭମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୧୮ ଦେହାନ୍ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତିରନ୍ତ୍ରାଣାଂ ତୈର୍ଵା ଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଵେଷ୍ଟନମ୍ । ପାତଃ ସମୁଦ୍ରସରିତାମୈଶ୍ଵର୍ଯାଣି ସୁଖାନି ଚ । । ୧୯ ଉଦଧିଂ ସରିତଂ ଵାପି ତୀର୍ତ୍ଵା ପାରଂ ପ୍ରଯାତି ଚ । ଅଦ୍ରିଂ ଲଙ୍ଘଯତେଶ୍ଚାପି ଭଵନ୍ତ୍ଯର୍ଥଜଯାଯୁଷଃ । । 1.69.୨୦ ଉଜ୍ଜ୍ଵଲା ସ୍ତ୍ରୀ ଵିଶେଦଙ୍କମାଶୀର୍ଵାଦପରାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଭଵତ୍ଯର୍ଥାଗମଃ ଶୀଘ୍ରଂ କୃମିଭିର୍ଯଦି ଭକ୍ଷ୍ଯତେ । । ୨୧ ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵପ୍ନ ଇତି ଜ୍ଞାତଂ ଦୃଷ୍ଟପ୍ରକଥନଂ ତଥା । ମଙ୍ଗଲାନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଶୁଭଂ ଦର୍ଶନମେଵ ଚ । । ୨ ୨ ସଂଯୋଗଶ୍ଚୈଵ ମଙ୍ଗଲ୍ଯୈରାରୋଗ୍ଯଧନକାରକଃ । ଐଶ୍ଵର୍ଯରାଜ୍ଯଲାଭାଯ ଯସ୍ମିନ୍ସ୍ଵପ୍ନ ଉଦାହୃତଃ । । ୨୩ ତୈର୍ଦୃଷ୍ଟୈ ରୋଗିଣୋ ରୋଗାନ୍ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ନ ସ୍ଵପ୍ନଂ ଶୋଭନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଵପ୍ଯାତ୍ପ୍ରାତଶ୍ଚ କୀର୍ତଯେତ୍ । । ରାଜଭୋଜକଵିପ୍ରେଭ୍ଯଃ ଶୁଚିଭ୍ଯଶ୍ଚ ଶୁଚିର୍ନରଃ । । ୨୪ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସ୍ଵପ୍ନଦର୍ଶନଵର୍ଣନଂ ନାମୈକୋନସପ୍ତତିମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ସ୍ୱପ୍ନ ଦର୍ଶନର ଫଳ ଏଭଳି ଅଟେ। ସପ୍ତମୀ ଦିନରେ ନିୟମିତ ଉପବାସୀ ଲୋକ ଯଦି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଜପ, ହୋମ ଆଦି କରି, ଦିନେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ପୂଜା କରି, ପରେ ଶୟନ କରିବା ସମୟରେ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି ଶୁଇବା ଉଚିତ। ସେ ଶୁଇବା ସମୟରେ ଯଦି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦିନାକରଙ୍କୁ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ଦେଖିଥାଏ, ଶକ୍ରଧ୍ୱଜ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜନ, ଶକ୍ତି, ମାଳା, ଗୋବେଣୁ ଓ ନିସ୍ବନ ଦେଖିଥାଏ, ତାହା ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀର ଲକ୍ଷଣ। ଧଳା ପଦ୍ମ, ଚାମର, ଦର୍ପଣ, ସୁନାର ଆସନ, ରକ୍ତର ଝରଣା, ଶୀତଳ ପାନ, ଏହି ସବୁ ଦେଖିଲେ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଧଳା ପଞ୍ଚପୁତି ଦେଖିଲେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ପ୍ରଜାପତି ଘୃତାକ୍ତ ଦେଖିଲେ ପୁତ୍ର ଲାଭ ହୁଏ। ଶୁଭ ଗଛର ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଲାଭ ହୁଏ। ମହିଷୀ, ସିଂହୀ, ଗୋଧେନୁ ଦୋହନ କରି ନିଜ ମୁହଁରେ ଦେଖିଲେ ଶ୍ରୀର ଲାଭ ହୁଏ। ଧନୁ, ଶର ଓ ନାଭିରୁ ତୀବ୍ର ଗତି ଦେଖିଲେ, ସିଂହ, ଭୁଜଙ୍ଗ ଦେଖିଲେ, ନିଜ ଅଙ୍ଗ ଶୀର୍ଷ ଅଗ୍ନିରେ ଦେଖିଲେ, ଶ୍ରୀ ସାମ୍ନାରେ ରହିଥାଏ। ସୁନାର ପାତ୍ରରେ ପାୟସ ଭୋଜନ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ଭୋଜନ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣର ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଜୁଆ, ମତ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିଲେ ସୁଖ ଲାଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି ଭୋଜନ କରିଲେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଗାତ୍ରର ଜ୍ୱାଳା, ଶୀର୍ଷ ବିଦ୍ଧ ଭଲ ଫଳ ଦେଏ। ଶୁଭ ମାଳା, ଶୁଭ ଅମ୍ବର, ଧଳା ପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ ସଦା ଲାଭ ହୁଏ, ଏହିପରି ମଳ ଲେପନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ। ନିଜ ଅଙ୍ଗ କଟିବା, ଫେଙ୍ଗିବା, ରଥ ଯାତ୍ରା, ପ୍ରଜା ଆଗମନ, ଅନେକ ଶୀର୍ଷ, ଅନେକ ହାତ ଦେଖିଲେ ଶ୍ରୀ ଲାଭ ହୁଏ। ଅଗମ୍ୟ ଯାତ୍ରା, ଦୁଃଖ, ଅଧ୍ୟୟନ, ଦେବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଚାର୍ୟ, ଗୁରୁ, ବୃଦ୍ଧ, ତପସ୍ବୀଙ୍କ କଥା ଯଦି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ସତ୍ୟ ହୁଏ। ଶୁଭ ଦର୍ଶନ, ଅଭିଷେକ, ରାଜାର ଶ୍ରୀ ଲାଭ ହୁଏ। ଶୀର୍ଷ କଟିବା, ଅନେକ ଭାଗରେ ଫୁଟିଯିବା, ରୁଦନ, ହର୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି, ରାଜ୍ୟ ନିଗଡ଼ ବନ୍ଧନରେ ଦେଖିଲେ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଘୋଡ଼ା, ବୃଷ, ପଦ୍ମ, ରାଜାଙ୍କ ଧଳା ହାତୀ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ ବଡ଼ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଗ୍ରହ, ତାରା, ଭୂମି ଭକ୍ଷଣ କରିବା, ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା, ପାହାଡ଼ ଉପଡ଼ିବା ଦେଖିଲେ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଦେହରୁ ଅନ୍ତ୍ର ବାହାରିବା, ଗଛର ଭିତରେ ଜଡ଼ିବା, ସମୁଦ୍ର, ନଦୀରେ ପଡ଼ିବା ଦେଖିଲେ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ସୁଖ ଲାଭ ହୁଏ। ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ବା ତାଳା ଅତିକ୍ରମ କରି ପାର ଯିବା, ପାହାଡ଼ ଲାଘିବା ଦେଖିଲେ ଅର୍ଥ ଓ ଆୟୁ ଜୟ ହୁଏ। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳା ନାରୀ ଆଙ୍କ ଭିତରେ ଯିବା, ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଥିବା ନାରୀ ଦେଖିଲେ ଶୀଘ୍ର ଅର୍ଥ ଲାଭ ହୁଏ। କ୍ରିମି ଭକ୍ଷଣ କରିଲେ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ, ଦେଖିଥିବା କଥା କହିଲେ, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଦେଖିଲେ ଶୁଭ ହୁଏ। ମଙ୍ଗଳ ଦେଖିଲେ ଆରୋଗ୍ୟ, ଧନ ଲାଭ ହୁଏ, ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ ରୋଗୀ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ ପ୍ରଭାତରେ କିର୍ତ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ରାଜା, ଭୋଜକ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶୁଚି ଲୋକଙ୍କୁ ଶୁଚି ଲୋକ କହିବା ଉଚିତ।
୨ ତଥା ପୁରାଣଵିଦୁଷ ଇତିହାସଵିଦୋ ଦ୍ଵିଜାନ୍ । ତଥା ଵେଦଵିଦଶ୍ଚୈଵ ଦିଵ୍ଯାନ୍ଭୌମାଂଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତ । । ୩ ରକ୍ତାନି ଵସ୍ତ୍ରାଣି ତଥା ଚ ଗାଵଃ ସୁଗନ୍ଧମାଲ୍ଯାଦି ହଵିଷ୍ଯମନ୍ନମ୍ । ପଯସ୍ଵିନୀ ଚାପ୍ଯଥ ଭୋଜକାଯ ଦେଯା ତଥାନ୍ଯତ୍ପ୍ରିଯମାତ୍ମନୋ ଯତ୍ । । ୪ ଭଵେଦଲାଭୋ ଯଦି ଭୋଜକାନାଂ ଵିପ୍ରାସ୍ତଦାର୍ହନ୍ତି ଜଯୋପଜୀଵିନଃ । ଯେ ମନ୍ତ୍ରଵିଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣପାଠକାଶ୍ଚ ଯେ ଯେଽପି ସାମାଧ୍ଯଯନେଷୁ ଯୁକ୍ତାଃ । । ୫ ପ୍ରଥମଂ ଭୋଜକା ଭୋଜ୍ଯାଃ ପୁରାଣଵିଦୁଷୈଃ୨ ସହ । ତେଷାମୃତେ ମନ୍ତ୍ରଵିଦସ୍ତଥା ଵେଦଵିଦୋ ଦ୍ଵିଜାଃ । । ୬ କୃତ୍ଵୈଵଂ ସପ୍ତମୀ ସପ୍ତ ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ସମନ୍ଵିତଃ । ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନୋଽନସୂଯଶ୍ଚ ଅନନ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ସୁଖମ୍
ପୁରାଣ ଜଣା, ଇତିହାସ ଜଣା, ଓ ବେଦ ଜଣା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଦିବ୍ୟ ଓ ପୃଥିବୀର ଶୁଭ ଲୋକମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣୀ ଚିର, ଗାଁ, ସୁଗନ୍ଧି ମାଳା, ହବିଷ୍ୟ ଅନ୍ନ, ପୟସ୍ୱିନୀ ଗାଁ ଓ ଭୋଜକଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷ ଦେବା ଉଚିତ। ଯଦି ଭୋଜକଙ୍କୁ ଦେବାରେ ଅସୁବିଧା ହୁଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ଫଳ ପାଇବେ, ଯେମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଜଣା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଠକ, ସାମ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ। ପ୍ରଥମେ ଭୋଜକଙ୍କୁ ପୁରାଣ ଜଣାଙ୍କ ସହ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କ ବିନା ମନ୍ତ୍ର ଜଣା, ବେଦ ଜଣା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ସପ୍ତମୀ ସପ୍ତ ଦିନ ଭକ୍ତି ସହ କରିଲେ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଅନସୂୟା ସହ କରିଲେ, ଅନନ୍ତ ସୁଖ ଲାଭ ହୁଏ।
୭ ଦଶାନାମଶ୍ଵମେଧାନାଂ କୃତାନାଂ ଯତ୍ଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ତତ୍ଫଲଂ ସପ୍ତମୀ୨ ସପ୍ତ କୃତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମାନଵଃ । । ୮ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପଂ ନାସ୍ତି ତଲ୍ଲୋକେ ଅନଯା ଯନ୍ନ ଲଭ୍ଯତେ । ନ ଚ ରୋଗୋସ୍ତ୍ଯସୌ ଲୋକେ ଅନଯା ଯୋ ନ ଶାମ୍ଯତି । । ୯ କୁଷ୍ଠାନି ଚାପି ସର୍ଵାଣି ଦୁରୁଚ୍ଛେଦ୍ଯାନ୍ଯପି ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଅପଯାନ୍ତି ଯଥା ନାଗା ଗରୁଡସ୍ଯ ଭଯାର୍ଦିତାଃ । । 1.70.୧୦ ଵ୍ରତନିଯମତପୋଭିଃ ସପ୍ତମୀଃ ସପ୍ତଏଵଂ ଵିଧିଵଦିହ ହି କୃତ୍ଵା ମାନଵୋ ଧର୍ମଶୀଲଃ । ଶ୍ରୁତଧନସୁତଭାଗ୍ଯାରୋଗ୍ଯପୁଣ୍ଯୈରୁପେତୋ ଵ୍ରଜତି ତଦନୁଲୋକଂ ଶାଶ୍ଵତଂ ତିଗ୍ମରଶ୍ମେଃ । । ୧୧ ଇମଂ ଵିଧିଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ଚ ମାନଵଃ । ସହସ୍ରରଶ୍ମିଂ ସ ଵିଶେଷାନ୍ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । । ୧୨ ସୁରୈର୍ଵା ମୁନିଭିର୍ଵାପି ପୁରାଣଜ୍ଞୈରିଦଂ ଶ୍ରୁତମ୍ । ସର୍ଵେ ତେ ପରମାତ୍ମାନଂ ପୂଜଯନ୍ତି ଦିଵାକରମ୍ । । ୧୩ ଇଦମାଖ୍ଯାନମାର୍ଷେଯଂ ଯନ୍ମଯାଭିହିତଂ ତଵ । ସୂର୍ଯଭକ୍ତାଯ ଦାତଵ୍ଯଂ ନେତରାଯ ୧ କଦାଚନ । । ୧୪ ଯଶ୍ଚୈତଚ୍ଛ୍ରାଵଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଯଶ୍ଚୈତଚ୍ଛୃଣୁଯାନ୍ନରଃ । ସ ସହସ୍ରାର୍ଚିଷଂ ଦେଵଂ ପ୍ରଵିଶେନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୧୫ ମୁଚ୍ଯେଦାର୍ତସ୍ତଥା ରୋଗାଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵେମାମାଦିତଃ କଥାମ୍ । ଜିଜ୍ଞାସୁର୍ଲଭତେ କାମାନ୍ଭକ୍ତଃ ସୂର୍ଯଗତିଂ ଲଭେତ୍ । । ୧୬ କ୍ଷେମେଣ ଗଚ୍ଛତେଽଧ୍ଵାନଂ ଯସ୍ତ୍ଵିଦଂ ପଠତେଧ୍ଵନି । ଯୋ ଯଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ କାମଂ ସ ତଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଚ ଧ୍ରୁଵମ୍ । । ୧୭ ଏକାନ୍ତଭାଵୋପଗତ ଏକାନ୍ତେ ସୁସମାହିତଃ । ପ୍ରାପ୍ଯୈତତ୍ପରମଂ ଗୁହ୍ଯଂ ଭୂତ୍ଵା ସୂର୍ଯଵ୍ରତୋ ନରଃ । । ୧୮ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଲଗ୍ନଗର୍ଭା ପ୍ରମୁଚ୍ଯେତ ଗର୍ଭିଣୀ ଜନଯେତ୍ସୁତମ୍ । । ୧୯ ଵନ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରସଵମାପ୍ନୋତି ପୁତ୍ରପୌତ୍ରସମନ୍ଵିତମ୍ । ଏଵମେତନ୍ମମାଖ୍ଯାତଂ ଭାସ୍କରେଣାମିତୌଜସା । । ମଯାପି ତଵ ମାଖ୍ଯାତଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଭାନୋରିଦଂ ଦ୍ଵିଜ । । 1.70.୨୦ ପୂଜନୀଯସ୍ତ୍ଵଯା ଭାନୁଃ ସର୍ଵପାପୋପଶାନ୍ତଯେ । ସ ହି ଧାତା୪ ଵିଧାତା ଚ ସର୍ଵସ୍ଯ ଜଗତୋ ଗୁରୁଃ । । ୨୧ ଉଦ୍ଯନ୍ଯଃ କୁରୁତେ ନିତ୍ଯଂ ଜଗଦ୍ଵିତିମିରଂ କରୈଃ । ଦ୍ଵାଦଶାତ୍ମା ସ ଦେଵେଶଃ ପ୍ରୀଯତାଂ ତେଽଦିତେଃ ସୁତଃ । । ୨୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଆଦିତ୍ଯମାହାତ୍ମ୍ଯେ ସର୍ଷପସପ୍ତମୀଵର୍ଣନଂ ନାମ ସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଯେତେ, ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ ସପ୍ତ ଦିନ କରିଲେ ସେ ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ଉପବାସରେ ଏହି ଜଗତରେ ଅପ୍ରାପ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅଶାନ୍ତ ରୋଗ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ କୁଷ୍ଠ ଓ ଦୁର୍ବିଧ୍ୟ ରୋଗ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଗରୁଡଙ୍କ ଭୟରେ ନାଗମାନେ ଯେପରି ଭଗିଯାନ୍ତି, ସେପରି ଦୂରେଇଯାଏ। ଉପବାସ, ନିୟମ, ତପସ୍ୟା ସହିତ ସପ୍ତମୀ ସପ୍ତ ଦିନ କରିଲେ, ଧର୍ମଶୀଳ ଲୋକ ଶ୍ରୁତି, ଧନ, ପୁତ୍ର, ଭାଗ୍ୟ, ଆରୋଗ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶାଶ୍ୱତ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ବିଧି ଶୁଣି ଏବଂ କରିଲେ, ସହସ୍ର ରଶ୍ମି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଦେବତା, ମୁନି, ପୁରାଣ ଜଣାମାନେ ଏହି କଥା ଶୁଣିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ପରମାତ୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ଏହି କଥା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ନୁହେଁ। ଯେ ଏହି କଥା ପ୍ରତିଦିନ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ସହସ୍ର ରଶ୍ମି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେ ଦୁଃଖିତ କିମ୍ବା ରୋଗୀ ଏହି କଥା ଆରମ୍ଭରୁ ଶୁଣିଲେ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଯେ ଜ୍ଞାନ ଚାହେ, ସେ ଲାଭ କରେ; ଭକ୍ତି କରୁଥିବା ଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପଥ ପାଏ। ଯେ ଏହି କଥା ଯାତ୍ରାରେ ପଢ଼େ, ସେ ସୁରକ୍ଷିତ ଯାତ୍ରା କରେ; ଯେ ଯେ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଏ। ଏକାନ୍ତ ଭାବରେ ଏହି ଗୁପ୍ତତମ ବିଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପବାସୀ ହେଲେ, ସେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ପରମ ଅବସ୍ଥା ପାଏ। ଗର୍ଭିଣୀ ଜନନୀ ଦୁଃସାଧ୍ୟ ଗର୍ଭରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହୁଏ। ବନ୍ଧ୍ୟା ନାରୀ ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର ଲାଭ କରେ। ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଭାସ୍କରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିଛି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଭାନୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପାପ ନିବାରଣ ପାଇଁ ପୂଜା କର। ସେ ହିଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ ଓ ଜଗତର ଗୁରୁ। ଉଦୟ ହେଇ ସେ ସଦା ଜଗତର ଅନ୍ଧାର କୁ ଦୂର କରନ୍ତି। ବାରଟି ରୂପରେ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାନୁ ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉ।
ବ୍ରହ୍ମପ୍ରୋକ୍ତସୂର୍ଯନାମଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ନାମଭିଃ ସଂସ୍ତୁତୋ ଦେଵୋ ଯୈରର୍କଃ ପରିତୁଷ୍ଯତି । ତାନି ତେ କୀର୍ତଯାମ୍ଯେଷ ଯଥାଵଦନୁପୂର୍ଵଶଃ । । ୧ ନମଃ ସୂର୍ଯାଯ ନିତ୍ଯାଯ ରଵଯେ କାର୍ଯଭାନଵେ । ଭାସ୍କରାଯ ମତଙ୍ଗାଯ ମାର୍ତଣ୍ଡାଯ ଵିଵସ୍ଵତେ । । ୨ ଆଦିତ୍ଯାଯାଦିଦେଵାଯ ନମସ୍ତେ ରଶ୍ମିମାଲିନେ । ଦିଵାକରାଯ ଦୀପ୍ତାଯ ଅଗ୍ନଯେ ମିହିରାଯ ଚ । । ୩ ପ୍ରଭାକରାଯ ମିତ୍ରାଯ ନମସ୍ତେଽଦିତିସମ୍ଭଵ । ନମୋ ଗୋପତଯେ ନିତ୍ଯଂ୧ ଦିଶାଂ ଚ ପତଯେ ନମଃ । ।୪ ନମୋ ଧାତ୍ରେ ଵିଧାତ୍ରେ ଚ ଅର୍ଯମ୍ଣେ ଵରୁଣାଯ ଚ । ପୂଷ୍ଣେ ଭଗାଯ ମିତ୍ରାଯ ପର୍ଜନ୍ଯାଯାଂଶଵେ ନମଃ । । ୫ ନମୋ ହିତକୃତେ ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମାଯ ତପନାଯ ଚ । ହରଯେ୨ ହରିତାଶ୍ଵାଯ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ପତଯେ ନମଃ । । ୬ ଵିଷ୍ଣଵେ ବ୍ରହ୍ମଣେ ନିତ୍ଯଂ ତ୍ର୍ଯମ୍ବକାଯ ତଥାତ୍ମନେ । ନମସ୍ତେ ସପ୍ତଲୋକେଶ ନମସ୍ତେ ସପ୍ତସପ୍ତଯେ । । ୭ ଏକସ୍ମୈ ହି ନମସ୍ତୁଭ୍ଯମେକଚକ୍ରରଥାଯ ଚ । ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ପତଯେ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵପ୍ରାଣଭୃତେ ନମଃ । । ୮ ହିତାଯ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଶିଵାଯାର୍ତିହରାଯ ଚ । ନମଃ ପଦ୍ମପ୍ରବୋଧାଯ ନମୋ ଵେଦାଦିମୂର୍ତଯେ । । ୯ କାଧିଜାଯ୪ ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ନମସ୍ତାରାସୁତାଯ ଚ । ଭୀମଜାଯ ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ପାଵକାଯ ଚ ଵୈ ନମଃ । । 1.71.୧୦ ଧିଷଣାଯ୫ ନମୋନିତ୍ଯଂ ନମଃ କୃଷ୍ଣାଯ ନିତ୍ଯଦା । ନମୋଽସ୍ତ୍ଵଦିତିପୁତ୍ରାଯ ନମୋ ଲକ୍ଷ୍ଯାଯ ନିତ୍ଯଶଃ । । ୧୧ ଏତାନ୍ଯାଦିତ୍ଯନାମାନି ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତାନି ଵୈ ପୁରା । ଆରାଧନାଯ ଦେଵସ୍ଯ ସର୍ଵକାମେନ ସୁଵ୍ରତ । । ୧୨ ସାଯଂ ପ୍ରାତଃ ଶୁଚିର୍ଭୂତ୍ଵା ଯଃ ପଠେତ୍ସୁସମାହିତଃ । ସ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯଖିଲାନ୍କାମାନ୍ଯଥାହଂ ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ପୁରା । । ୧୩ ପ୍ରସାଦାତ୍ତସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଶ୍ରୀକାମଃ ଶ୍ରିଯମାପ୍ନୋତି ଧର୍ମାର୍ଥୀ ଧର୍ମମାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୧୪ ଆତୁରୋ ମୁଚ୍ଯତେ ରୋଗାଦ୍ବଦ୍ଧୋ ମୁଚ୍ଯେତ ବନ୍ଧନାତ୍ । ରାଜ୍ଯାର୍ଥୀ ରାଜ୍ଯମାପ୍ନୋତି କାମାର୍ଥୀ କାମମାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୧୫ ଏତଜ୍ଜପ୍ଯଂ ରହସ୍ଯଂ ଚ ସଂଧ୍ଯୋପାସନମେଵ ଚ । ଏତେନ ଜପମାତ୍ରେଣ ନରଃ ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । । ୧୬ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ବ୍ରହ୍ମପ୍ରୋକ୍ତସୂର୍ଯନାମଵର୍ଣନଂ ନାମୈକସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଯେଉଁ ନାମରେ ଅର୍କଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ନାମଗୁଡିକୁ ଠିକ୍ ଅନୁକ୍ରମରେ ମୁଁ କହିବି। ନିତ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ, ରବିଙ୍କୁ, କାର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଦେଇଥିବା ଭାନୁଙ୍କୁ, ଭାସ୍କର, ମତଙ୍ଗ, ମାର୍ତଣ୍ଡ, ବିବସ୍ବତଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ଆଦିତ୍ୟ, ଆଦିଦେବ, ରଶିମାଳି, ଦିବାକର, ଦୀପ୍ତ, ଅଗ୍ନି, ମିହିରଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ପ୍ରଭାକର, ମିତ୍ର, ଅଦିତିର ସନ୍ତାନ, ଗୋପତି, ଦିଶାପତିଙ୍କୁ ସଦା ଶୁଭେଚ୍ଛା। ଧାତା, ବିଧାତା, ଅର୍ୟମା, ବରୁଣ, ପୂଷଣ, ଭଗ, ମିତ୍ର, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଅଂଶୁଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ସଦା ଉପକାରୀ, ଧର୍ମ, ତପନ, ହର, ହରିତାଶ୍ୱ, ବିଶ୍ୱପତିଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ତ୍ରୟମ୍ବକ, ଆତ୍ମା, ସପ୍ତଲୋକପତି, ସପ୍ତସପ୍ତିଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ଏକଙ୍କୁ, ଏକଚକ୍ରରଥ, ଜ୍ୟୋତିର୍ପତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ସମସ୍ତ ଜୀବର ଉପକାରୀ, ଶିବ, ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା, ପଦ୍ମକୁ ଜାଗାଇଥିବା, ବେଦର ଆରମ୍ଭ ରୂପୀଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। କାଧିଜ, ତାରାସୁତ, ଭୀମଜ, ପାବକଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ଧିଷଣ, କୃଷ୍ଣ, ଅଦିତିପୁତ୍ର, ଲକ୍ଷ୍ୟଙ୍କୁ ସଦା ଶୁଭେଚ୍ଛା। ଏହି ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ନାମଗୁଡିକୁ ପୁରାତନ କାଳରେ ମୁଁ କହିଛି, ଦେବଙ୍କ ପୂଜା ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ। ଯିଏ ସାନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତରେ ଶୁଚିତା ରଖି ଏହି ନାମଗୁଡିକୁ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ପଢିବେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁଥିବେ, ଯେପରି ମୁଁ ପାଇଥିଲି। ମହାତ୍ମା ଭାସ୍କରଙ୍କ ଦୟାରେ, ଧନ ଚାହୁଁଥିବା ଧନ, ଧର୍ମ ଚାହୁଁଥିବା ଧର୍ମ ପାଇଥିବେ। ଦୁଃଖି ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି, ବନ୍ଧିତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି, ରାଜ୍ୟ ଚାହୁଁଥିବା ରାଜ୍ୟ, କାମ ଚାହୁଁଥିବା କାମ ପାଇଥିବେ। ଏହି ଜପ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ, ସାନ୍ଧ୍ୟାପୂଜାରେ ମଧ୍ୟ; କେବଳ ଏହା ପଢିଲେ ମଣିଷ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିବେ।
ଦୁର୍ଵାସାଶାପଵିସର୍ଜନଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଇତ୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମଵଚୋ ଯୋଗୀ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜନ୍ଦିଵାକରମ୍ । ଵ୍ଯୋମରୂପଂ ସମାରାଧ୍ଯ ଗତଃ ସୂର୍ଯସଲୋକତାମ୍ । । ୧ ତଥା ତ୍ଵମପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପୂଜଯିତ୍ଵା ଵିଭାଵସୁମ୍ । ଗମିଷ୍ଯସି ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ଦେଵାନାମପି ଦୁର୍ଲଭମ୍ । । ୨ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଆଦ୍ଯଂ ସ୍ଥାନଂ ରଵେଃ କୁତ୍ର ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପେ ମହାମୁନେ । ଯତ୍ର ପୂଜାଂ ଵିଧାନୋକ୍ତାଂ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣାତ୍ଯସୌ ରଵିଃ । । ୩ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ସ୍ଥାନାନି ତ୍ରୀଣି ଦେଵସ୍ଯ ଦ୍ଵୀପେଽସ୍ମିନ୍ଭାସ୍କରସ୍ଯ୧ ତୁ । ପୂର୍ଵମିନ୍ଦ୍ରଵନଂ ନାମ ତଥା ମୁଣ୍ଡୀରମୁଚ୍ଯତେ । । ୪ କାଲପ୍ରିଯଂ୩ ତୃତୀଯଂ ତୁ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ତଥାନ୍ଯଦପି ତେ ଵଚ୍ମି ଯତ୍ପୁରା ବ୍ରହ୍ମଣୋଦିତମ୍ । । ୫ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାତଟେ ନାମ୍ନା ପୁରଂ ଯତ୍ସାମ୍ବସଂଜ୍ଞିତମ୍
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: ଏପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଯୋଗୀ ଦିବାକରଙ୍କୁ ଆକାଶର ରୂପରେ ପୂଜା କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏହିପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ବିଭାବସୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଲେ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାଇପାରିବେନି ଏମିତି ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିବେ। ଶତାନୀକ ପଚ୍ଛିଲେ: ମହାମୁନି, ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନ କେଉଁଠି, ଯେଉଁଠି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୂଜା ହେଉଛି ଓ ରବି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି? ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: ଏହି ଦ୍ବୀପରେ ଭାସ୍କରଦେବଙ୍କର ତିନିଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି। ପ୍ରଥମଟି ଇନ୍ଦ୍ରବନ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ମୁଣ୍ଡିର, ତୃତୀୟଟି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାଳପ୍ରିୟ। ଆଉ ଏକ ସ୍ଥାନ ମୁଁ କହିବି, ଯାହା ପୁରାତନ କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଥିଲେ: ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ନଦୀର ତଟରେ ସାମ୍ବପୁର ନାମକ ସହର।
ଦ୍ଵୀପେସ୍ମିଞ୍ଛାଶ୍ଵତଂ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ର ସୂର୍ଯସ୍ଯ ନିତ୍ଯତା । । ୬ ପ୍ରୀତ୍ଯା ସାମ୍ବସ୍ଯ ତତ୍ରର୍କୋ ଜନସ୍ଯାନୁଗ୍ରହାଯ ଚ । ତତ୍ର ଦ୍ଵାଦଶଭାଗେନ ମିତ୍ରୋ ମୈତ୍ରେଣ ଚକ୍ଷୁଷା । । ୭ ଅଵଲୋକଞ୍ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଶ୍ରେଯୋଽର୍ଥଂ ତିଷ୍ଠତେ ସଦା । ପ୍ରଯୁକ୍ତାଂ ଵିଧିଵତ୍ପୂଜାଂ ଗୃହ୍ଣାତି ଭଗଵାନ୍ସ୍ଵଯମ୍ । । ୮ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ କୋଽଯଂ ସାମ୍ବଃ ସୁତଃ କସ୍ଯ କସ୍ଯ ପ୍ରୀତୋ ଦିଵାକର । ଯସ୍ଯ ଚାଯଂ ସହସ୍ରାଂଶୁର୍ଵରଦଃ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣଃ
ଏହି ଦ୍ବୀପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ନିତ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି। ସାମ୍ବଙ୍କ ପ୍ରତି ଆସ୍ଥା ଓ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଅର୍କ ଏଠି ବସିଛନ୍ତି। ସେଠି ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗରେ ମିତ୍ର ମୈତ୍ରୀ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଲାଭ ପାଇଁ ଦେଖନ୍ତି। ଭଗବାନ୍ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ହୋଇଥିବା ପୂଜାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଶତାନୀକ ପଚ୍ଛିଲେ: ସାମ୍ବ କିଏ, କାହାର ପୁତ୍ର, କେଉଁଠି ଦିବାକର ସେପ୍ରତି ଏତେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଏହି ପୁଣ୍ୟବାନ୍କୁ କିପରି ଅନୁଗ୍ରହ କରିଛନ୍ତି?
୯ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଯ ଏତେ ଦ୍ଵାଦଶାଦିତ୍ଯା ଵିରାଜନ୍ତେ ମହାବଲାଃ । ତେଷାଂ ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁସଂଜ୍ଞସ୍ତୁ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତଃ । । 1.72.୧୦ ଇହାସୌ ଵାସୁଦେଵତ୍ଵମଵାପ ଭଗଵାନ୍ଵିଭୁଃ । ତସ୍ମାତ୍ସାମ୍ବଃ ସୁତୋ ଜଜ୍ଞେ ଜାମ୍ବଵତ୍ଯାଂ ମହାବଲଃ । । ୧୧ ସ ତୁ ପିତ୍ରା ଭୃଶଂ ଶପ୍ତଃ କୁଷ୍ଠରୋଗମଵାପ୍ତଵାନ୍ । ତେନାଯଂ ସ୍ଥାପିତଃ ସୂର୍ଯଃ ସ୍ଵାନାମ୍ନା ଚ ପୁରଂ କୃତମ୍ । । ୧୨ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଶସ୍ତଃ କସ୍ମିନ୍ନିମିତ୍ତେଽସୌ ପିତ୍ରା ଚୈଵାତ୍ମସମ୍ଭଵଃ
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ବିଷ୍ଣୁ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଜଣାଶୁଣା। ଏଠି ସେ ବାସୁଦେବ ରୂପ ନେଇଥିଲେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାମ୍ବ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଶାପ ପାଇ ଦୁଃଖ ରୋଗରେ ପଡିଲେ। ଏହି କାରଣରୁ ଏଠି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରାଗଲା ଓ ସହରକୁ ସାମ୍ବ ନାମ ଦିଆଗଲା। ଶତାନୀକ ପଚ୍ଛିଲେ: ପିତା କିପରି ନିମିତ୍ତରେ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ଶାପ ଦେଲେ?
ନାଲ୍ପଂ ହି କାରଣଂ ଵିପ୍ର ଯେନାସୌ ଶପ୍ତଵାନ୍ସୁତମ୍ । । ୧୩ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ରାଜଂସ୍ତସ୍ଯ ଯଚ୍ଛାପକାରଣମ୍ । ଦୁର୍ଵାସା ନାମ ଭଗଵାନ୍ରୁଦ୍ରସ୍ଯାଂଶସମୁଦ୍ଭଵଃ । । ୧୪ ଅଟମାନଃ ସ ଭଗଵାଂସ୍ତ୍ରୀଲ୍ଲୋକାନ୍ପ୍ରଚଚାର ହ । ଅଥ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦ୍ଵାରଵତୀଂ ମଧୁସଂଜ୍ଞୋଚିତାଂ ପୁରା । । ୧୫ ତମାଗତମୃଷିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସାମ୍ବୋ ରୂପେଣ ଗର୍ଵିତଃ । ପିଙ୍ଗାକ୍ଷଂ୧ କ୍ଷୁଧିତଂ ରୂକ୍ଷଂ ଵିରୂପଂ ସୁକୃଶଂ ତଥା । । ୧୬ ଅନୁକାରାସ୍ପଦଂ ଚକ୍ରେ ଦର୍ଶନେ ଗମନେ ତଥା । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତସ୍ଯ ମୁଖଂ ସାମ୍ବୋ ଵକ୍ର ଚକ୍ରେ ତଥାତ୍ମନଃ । । ୧୭ ମୁଖଂ କୁରୁକୁଲଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗର୍ଵିତୋ ଯୌଵନେନ ତୁ । ଅଥ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମହାତେଜା ଦୁର୍ଵାସା ଋଷିସତ୍ତମଃ । । ୧୮ ସାମ୍ବଂ ଚୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ଵିଧୁନ୍ଵନ୍ମୁଖମାତ୍ମନଃ । ଯସ୍ମାଦ୍ଵିରୂପଂ ମାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଵାତ୍ମରୂପେଣ ଗର୍ଵିତଃ । । ୧୯ ଗମନେ ଦର୍ଶନେ ମହ୍ଯମନୁକାରଂ ସମାଚରଃ । ତସ୍ମାତ୍ତୁ କୁଷ୍ଠରୋଗିତ୍ଵମଚିରାତ୍ତ୍ଵଂ ଗମିଷ୍ଯସି । । 1.72.୨୦ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବାଯ ଦୁର୍ଵାସସା ଶାପଵିସର୍ଜନଂ ନାମ ଦ୍ଵିସତ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସମନ୍ତୁ କହିଲେ— ରାଜା, ଏହି ଶାପର କାରଣ ଶୁଣ। ଦୁର୍ବାସା ନାମକ ମହାମୁନି, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ତିନି ଲୋକରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥିଲେ। ସେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରକା ନଗରକୁ ଆସିଲେ। ମୁନିଙ୍କୁ ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ସାମ୍ବ ତାଙ୍କ ରୂପରେ ଅତି ଗର୍ବିତ ହେଇ, ତାଙ୍କୁ ଉପହାସ କଲେ। ଦୁର୍ବାସା ମୁନି ପିଙ୍ଗଳ ଚକ୍ଷୁ, କ୍ଷୁଧାନ୍ୱିତ, କଠୋର, ବିକୃତ ଓ ଦୁଃସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସାମ୍ବ ତାଙ୍କ ଚାଲିବା ଓ ଦେଖିବା ଭଙ୍ଗୀକୁ ଉପହାସ କରି, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖି ନିଜ ମୁହଁ ମୂଡି ଦେଖାଇଲେ, ଯୁବା ହେବାର ଗର୍ବରେ। ତାପରେ, ଦୁର୍ବାସା ମୁନି କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ହଲାଇ, ସାମ୍ବକୁ କହିଲେ— 'ତୁମେ ମୋ ଦେଖି ବିକୃତ ରୂପରେ ନିଜ ରୂପରେ ଗର୍ବିତ ହେଇ, ମୋ ଚାଲିବା ଓ ଦେଖିବାକୁ ଅନୁକରଣ କରିଛ, ତେଣୁ ଶୀଘ୍ର ତୁମେ କୁଷ୍ଠ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହେବ।'
ସାମ୍ବକୃତସୂର୍ଯାରାଧନଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଏତସ୍ମିନ୍ନେଵ କାଲେ ତୁ ନାରଦୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ । ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମାନସଃ ପୁତ୍ରସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତଃ । । ୧ ସର୍ଵଲୋକଚରଃ ସୋଽଥ ଅଟମାନଃ ସମନ୍ତତଃ । ଵାସୁଦେଵଂ ସ ଵୈ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ନିତ୍ଯଂ ଦ୍ଵାରଵତୀଂ ପୁରୀମ୍ । । ୨ ଆଯାତି ଋଷିଭିଃ ସାର୍ଧଂ କ୍ରୋଧନୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଅଥାଗଚ୍ଛତି ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ସର୍ଵେ ଯଦୁକୁମାରକାଃ । । ୩ ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନପ୍ରଭୃତଯୋ ଯେ ପ୍ରହ୍ଵାଶ୍ଚାଵନତାଃ ସ୍ଥିତାଃ । ଅଭିଵାଦ୍ଯାର୍ଘ୍ଯପାଦ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ପୂଜାଂ ଚକ୍ରୁଃ ସମନ୍ତତଃ । । ୪ ସାମ୍ବସ୍ତ୍ଵଵଶ୍ଯଭାଵିତ୍ଵାତ୍ତସ୍ଯ ଶାପସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ଅଵଜ୍ଞାଂ କୁରୂତେ ନିତ୍ଯଂ ନାରଦସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । । ୫ ରତଃ କ୍ରୀଡାସୁ ଵୈ ନିତ୍ଯଂ ରୂପଯୌଵନଗର୍ଵିତଃ । ଅଵିନୀତଂ ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚିନ୍ତଯାମାସ ନାରଦଃ । । ୬ ଅସ୍ଯାହମଵିନୀତସ୍ଯ କରିଷ୍ଯେ ଵିନଯଂ ଶୁଭମ୍ । ଏଵଂ ସଞ୍ଚିନ୍ତଯିତ୍ଯା ତୁ ଵାସୁଦେଵମଥାବ୍ରଵୀତ୍ .। । ୭ ଇମାଃ ଷୋଡଶସାହସ୍ର୍ଯଃ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଯାଦଵସତ୍ତମ । ସର୍ଵାସାଂ ହି ସଦା ସାମ୍ବେ ଭାଵୋ ଦେଵ ସମାଶ୍ରିତଃ । । ୮ ରୂପେଣାପ୍ରତିମଃ ସାମ୍ବୋ ଲୋକେସ୍ମିନ୍ସଚରାଚରେ । ସଦା ହୀଚ୍ଛନ୍ତି ୧ତାସ୍ତସ୍ଯ ଦର୍ଶନଂ ଚାପି ହି ସ୍ତ୍ରିଯଃ । । ୯ ଶ୍ରୁତ୍ଵୈଵଂ ନାରଦାଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଚିନ୍ତଯାମାସ କେଶଵଃ । ଯଦେତନ୍ନାରଦେନୋକ୍ତମନ୍ଯଦତ୍ର ତୁ କିଂ ଭଵେତ୍ । । 1.73.୧୦ ଵଚନଂ ଶ୍ରୂଯତେ ଲୋକେ ଚାପଲ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଵିଦ୍ଯତେ । ଶ୍ଲୋକୌ ଚେମୌ ପୁରା ଗୀତୌ ଚିତ୍ତଜ୍ଞୈର୍ଯୋଷିତାଂ ଦ୍ଵିଜୈଃ । । ୧୧ ପୌଂଶ୍ଚଲ୍ଯାଚ୍ଚଲଚିତ୍ତତ୍ଵାନ୍ନୈଃସ୍ନେହ୍ଯାଚ୍ଚ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ରକ୍ଷିତାଃ ସର୍ଵତୋ ହ୍ଯେତା ଵିକୁର୍ଵନ୍ତି ହି ଭର୍ତୃଷୁ । । ୧୨ ନୈତା ରୂପଂ ପରୀକ୍ଷନ୍ତେ ନାସାଂ ଵଯସି ନିଶ୍ଚଯଃ । ସୁରୂପଂ ଵା ଵିରୂପଂ ଵା ପୁମାନିତ୍ଯେଵ ଭୁଞ୍ଜତେ । । ୧୩ ମନସା ଚିନ୍ତଯନ୍ନେଵ କୃଷ୍ଣୋ ନାରଦମବ୍ରଵୀତ୍ । ନ ହ୍ଯହଂ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାମ୍ଯେତଦ୍ଯଦେତଦ୍ଭାଷିତଂ ତ୍ଵଯା । । ୧୪ ବ୍ରୁଵାଣମେଵଂ ଦେଵଂ ତୁ ନାରଦୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ସମନ୍ତୁ କହିଲେ— ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାରଦ ମହାମୁନି, ସବୁଠାରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲୁଥିବା, ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଦ୍ୱାରକା ନଗରକୁ ଆସିଲେ। ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସହିତ, କ୍ରୋଧିତ ମୁନି ଆସିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ଯାଦବ କୁମାରମାନେ ନମ୍ରତାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ପାଦ୍ୟ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ। କିନ୍ତୁ, ସାମ୍ବ ଶାପର କାରଣରୁ ସଦା ନାରଦଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରୁଥିଲେ। ସେ ସଦା କ୍ରୀଡାରେ ଲଗ୍ନ, ରୂପ ଓ ଯୁବା ହେବାର ଗର୍ବରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଭଳି ଶିଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଏହା ଦେଖି, ନାରଦ ଚିନ୍ତା କଲେ— 'ଏହି ଅଶିଷ୍ଟକୁ ଶିଷ୍ଟ କରିବି।' ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ବାସୁଦେବକୁ କହିଲେ— 'ଯାଦବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଷୋଳେ ହଜାର ଜନା ମହିଳାମାନେ ସଦା ସାମ୍ବକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି। ସାମ୍ବ ଏହି ଜଗତରେ ଅପୂର୍ବ ରୂପର ଅଧିକାରୀ; ସବୁ ମହିଳାମାନେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।' ନାରଦଙ୍କୁ ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, କେଶବ ଚିନ୍ତା କଲେ— 'ଏହାର ଅନ୍ୟ କିଛି ଅର୍ଥ ଅଛି କି?' ଲୋକେ କହନ୍ତି, ମହିଳାମାନେ ଚଞ୍ଚଳ; ଏହି ଦୁଇଟି ଶ୍ଲୋକ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଥିଲେ— 'ମହିଳାମାନେ ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଓ ସ୍ୱଭାବରୁ ଅନୁସଙ୍ଗ ନଥିବା; ସବୁପଟେ ରକ୍ଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ପତିଙ୍କୁ ଅନ୍ୟଥା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ରୂପ ଦେଖି ନାହାନ୍ତି, ବୟସ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି ନାହାନ୍ତି; ସୁନ୍ଦର କି ବିକୃତ, ପୁରୁଷ କୁ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।' ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, କୃଷ୍ଣ ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ତୁମେ କହିଥିବା କଥାକୁ ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରେନି।'
ତଥାହଂ ତତ୍କରିଷ୍ଯାମି ଯଥା ଶ୍ରଦ୍ଧାସ୍ଯତେ ଭଵାନ୍ । । ୧୫ ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଯଯୌ ସ୍ଵର୍ଗଂ ନାରଦସ୍ତୁ ଯଥାଗତଃ । ତତଃ କତିପଯାହୋଭିର୍ଦ୍ଵାରକାଂ ପୁନରଭ୍ଯଗାତ୍ । । ୧୬ ତସ୍ମିନ୍ନହନି ଦେଵୋଽପି ସହାନ୍ତଃପୁରିକୈର୍ଜନୈଃ । ଅନୁଭୂଯ ଜଲକ୍ରୀଡାଂ ପାନମାସେଵତେ ରହଃ । । ୧୭ ୩ରମ୍ଯରୈଵତକୋଦ୍ଯାନେ ନାନାଦ୍ରୁମଵିଭୂଷିତେ । ସର୍ଵର୍ତୁକୁସୁମୈର୍ନିତ୍ଯଂ ଵାସିତେ ସର୍ଵକାନନେ । । ୧୮ ନାନାଜଲଜଫୁଲ୍ଲାଭିର୍ଦୀର୍ଘିକାଭିରଲଙ୍କୃତେ । ହଂସସାରସସଂଘୁଷ୍ଟେ ଚକ୍ରଵାକୋପଶୋଭିତେ । । ୧୯ ତସ୍ମିନ୍ସ ରମତେ ଦେଵଃ ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ପରିଵୃତସ୍ତଦା । ହାରନୂପୁରକେଯୂରରଶନାଦ୍ଯୈର୍ଵିଭୂଷଣୈଃ । । 1.73.୨୦ ଭୂଷିତାନାଂ ଵରସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଚାର୍ଵଙ୍ଗୀନାଂ ଵିଶେଷତଃ । ତାଭିଃ ସମ୍ପୀଯତେ ପାନଂ ଶୁଭଗନ୍ଧାନ୍ଵିତଂ ଶୁଭମ୍ । । ୨୧ ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ମଦ୍ଯପାନାତ୍ତତଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଉଵାଚ ନାରଦଃ ସାମ୍ବଂ ସାମ୍ବୋତ୍ତିଷ୍ଠ କୁମାରକ । । ୨୨ ତ୍ଵାଂ ସମାହ୍ଵାଯତେ ଦେଵୋ ନ ଯୁକ୍ତଂ ସ୍ଥାତୁମତ୍ର ତେ । ତଦ୍ଵାକ୍ଯାର୍ଥମବୁଦ୍ଧୈଵ ନାରଦେନାଥ ଚୋଦିତଃ । । ୨୩ ଗତ୍ଵା ତୁ ସତ୍ଵରଂ ସାମ୍ବଃ ପ୍ରଣାମମକରୋତ୍ପ୍ରଭୋଃ
ନାରଦ କହିଲେ— 'ମୁଁ ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି, ଯେଉଁପରେ ଆପଣ ବିଶ୍ୱାସ କରିବେ।' ଏହି କଥା କହି, ନାରଦ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। କିଛି ଦିନ ପରେ, ସେ ପୁନି ଦ୍ୱାରକାକୁ ଆସିଲେ। ସେ ଦିନ, ପ୍ରଭୁ ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ସହିତ ଜଳକ୍ରୀଡା କରି, ଗୁପ୍ତରେ ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିଲେ। ରୈବତକ ଉଦ୍ୟାନରେ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛରେ ଶୋଭିତ, ସବୁ ଋତୁର ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ମନୋହର, ଦୀର୍ଘିକାରେ ନାନା ଜଳଜ ଫୁଲ ଫୁଲିଥିବା, ହଂସ ଓ ସାରସ ଚିତ୍କାରରେ ଭରିଥିବା, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀରେ ଶୋଭିତ, ପ୍ରଭୁ ମହିଳାମାନେ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ହାର, ନୂପୁର, କେୟୂର, ରଶନା ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗର ମହିଳାମାନେ ସହିତ ପ୍ରଭୁ ଶୁଭ ଗନ୍ଧ ଥିବା ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମହିଳାମାନେ ମଦ୍ୟପାନରେ ମତ୍ତ ହେବାକୁ ଜାଣି, ନାରଦ ସାମ୍ବକୁ କହିଲେ— 'ସାମ୍ବ, ଉଠ, କୁମାର! ପ୍ରଭୁ ତୁମକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ରହିବା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ।' ନାରଦଙ୍କ କଥାର ଅର୍ଥ ବୁଝିନଥିବା, ସାମ୍ବ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।
ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗଂ ଚ ହରେଃ ସାମ୍ବୋ ଵିଧିଵଦ୍ଵଲ୍ଲଭସ୍ଯ ଚ । । ୨୪ ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ତତ୍ର ଯାସ୍ତୁ ଵୈ ସ୍ଵଲ୍ପସାତ୍ତ୍ଵିକାଃ । ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁନ୍ଦରଂ ସାମ୍ବଂ ସର୍ଵାଶ୍ଚୁକ୍ଷୁଭିରେ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । । ୨୫ ନ ସ ଦୃଷ୍ଟଃ ପୁରା ଯାଭିରନ୍ତଃପୁରନିଵାସିଭିଃ । ମଦ୍ଯଦୋଷାତ୍ତତସ୍ତାସାଂ ସ୍ମୃତିଲୋପାତ୍ତଥା ନୃପ । । ୨୬ ସ୍ଵଭାଵତୋଲ୍ପସତ୍ତ୍ଵାନାଂ ଜଘନାନି ଵିସୁସ୍ରୁଵୁଃ । ଶ୍ରୂଯତେ ଚାପ୍ଯଯଂ ଶ୍ଲୋକଃ ପୁରାଣପ୍ରଥିତଃ କ୍ଷିତୌ । । ୨୭ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଽପି ଵର୍ତନ୍ତ୍ଯାଃ ସାଧ୍ଵ୍ଯା ହ୍ଯପି ଚ ଶ୍ରୂଯତେ । ହୃଦ୍ଯଂ ହି ପୁରୁଷଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯୋନିଃ ସଂକ୍ଲିଦ୍ଯତେ ସ୍ତ୍ରିଯାଃ । । ୨୮ ଲୋକେଽପି ଦୃଶ୍ଯତେ ହ୍ଯେତନ୍ମଦ୍ଯସ୍ଯାତ୍ଯର୍ଥସେଵନାତ୍ । ଲଜ୍ଜାଂ ମୁଞ୍ଚନ୍ତି ନିଃଶଙ୍କା ହ୍ରୀମତ୍ଯୋ ହ୍ଯପି ହି ସ୍ତ୍ରିଯଃ । । ୨୯ ସମାଂସୈର୍ଭୋଜନୈଃ ସ୍ନିଗ୍ଧୈଃ ଯାନୈଃ ସୀଧୁସୁରାସଵୈଃ । ଗନ୍ଧୈର୍ମନୋଜ୍ଞୈର୍ଵସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ୨ କାମଃ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଵିଜୃମ୍ଭତେ । । 1.73.୩୦ ୩ସୀଧୁପ୍ରଯୁକ୍ତଂ ଶୁକ୍ରେଣ ସତତଂ ସାଧୁ ହୀଚ୍ଛତା । ମଦ୍ଯଂ .ନ ପେଯମତ୍ଯର୍ଥ ପୁରୁଷେଣ ଵିପଶ୍ଚିତା । । ୩୧ ନାରଦୋପ୍ଯଥ ତଂ ସାମ୍ବଂ ପ୍ରେଷଯିତ୍ଵା ତ୍ଵରାନ୍ଵିତଃ । ଆଜଗାମାଥ ତତ୍ରୈଵ ସାମ୍ବସ୍ଯାନୁପଦେନ ତୁ । । ୩୨ ଆଯାନ୍ତଂ ତାଶ୍ଚ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରିଯଂ ସୌମନସମୃଷିମ୍ । ସହସୈଵୋତ୍ଥିତାଃ ସର୍ଵାଃ ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ତଂ ମଦଵିହ୍ଵଲାଃ । । ୩୩ ତାସାମଥୋତ୍ଥିତାନାଂ ତୁ ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ । ଭିତ୍ତ୍ଵା ଵାସାଂସି ଶୁଭ୍ରାଣି ପତ୍ରେଷୁ ପତିତାନି ତୁ । । ୩୪ ତା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ହରିଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସର୍ଵାସ୍ତା ଶପ୍ତଵାନ୍ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଯସ୍ମାଦ୍ଗତାନି ଚେତାଂସି ମାଂ ମୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ଯତ୍ର ଚ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । । ୩୫ ୪ତସ୍ମାତ୍ପତିକୃତାଁଲ୍ଲୋକାନାଯୁଷୋଂନ୍ତେ ନ ଯାସ୍ଯଥ । ପତିଲୋକପରିଭ୍ରଷ୍ଟାଃ ସ୍ଵର୍ଗମାର୍ଗାତ୍ତଥୈଵ ଚ । । ୩୬ ଭୂତ୍ଵା ଚାଶରଣା ଯୂଯଂ ଦସ୍ଯୁହସ୍ତଂ ଗମିଷ୍ଯଥ । । ୩୭ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଶାପଦୋଷାତ୍ତତସ୍ତସ୍ମାତ୍ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ସ୍ଵର୍ଗତେ ହରୌ । ହୃତାଃ ପାଞ୍ଜନଦୈଶ୍ଚୌରୈରର୍ଜୁନସ୍ଯ ତୁ ପଶ୍ଯତଃ । । ଅଲ୍ପସତ୍ତ୍ଵାସ୍ତୁ ଯାସ୍ତ୍ଵାସନ୍ଗତାସ୍ତା ଦୂଷଣଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । । ୩୮ ରୁକ୍ମିଣୀ ସତ୍ଯଭାମା ଚ ତଥା ଜାମ୍ବଵତୀ ପ୍ରିଯା । ନୈତା ଗତା ଦସ୍ଯୁହସ୍ତଂ ସ୍ଵେନ ସତ୍ତ୍ଵେନ ରକ୍ଷିତାଃ । । ୩୯ ଶପ୍ତ୍ଵୈଵ ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ କୃଷ୍ଣଃ ସାମ୍ବମପ୍ଯଶପତ୍ତତଃ । ଯସ୍ମାଦତୀଵ ତେ କାନ୍ତଂ ରୂପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଇମାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । । 1.73.୪୦ କ୍ଷୁବ୍ଧାଃ ସର୍ଵା ଯତସ୍ତସ୍ମାତ୍କୁଷ୍ଠରୋଗମଵାପ୍ନୁହି । ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସାମ୍ବଃ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଭାରତ । । ୪୧ ଉଵାଚ ପ୍ରହସନ୍ରାଜନ୍ସଂସ୍ମରନ୍ନୃଷିଭାଷିତମ୍ । ଅନିମିତ୍ତମହଂ ତାତ ଭାଵଦୋଷଵିଵର୍ଜିତଃ । । ଶପ୍ତୋ ନ ମେଽତ୍ର ଵୈ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଦୁର୍ଵାସା ଅନ୍ଯଥା ଵଦେତ୍ । । ୪୨ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଅସ୍ମିଚ୍ଛପ୍ତେଽନିମିତ୍ତେଽସୌ ପିତ୍ରା ଜାମ୍ବଵତୀସୁତଃ । ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍କୁଷ୍ଠରୋଗିତ୍ଵଂ ଵିରୂପତ୍ଵଂ ଚ ଭାରତ । । ୪୩ ସାମ୍ବେନ ପୁନରପ୍ଯେଵ ଦୁର୍ଵାସାଃ କୋପିତୋ ମୁନିଃ । ତଚ୍ଛାପାନ୍ମୁସଲଂ ଜାତଂ କୁଲଂ ଯେନାସ୍ଯ ଘାତିତମ୍ । । ୪୪ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହ୍ଯଵିନଯାଦ୍ଦୋଷାନ୍ସାମ୍ବେନାପ୍ତାନ୍କ୍ଷମାଧିପ । ନିତ୍ଯଂ ଭାଵ୍ଯଂ ଵିନୀତେନ ଗୁରୁଦେଵଦ୍ଵିଜାତିଷୁ । । ୪୫ ପ୍ରିଯଂ ଚ ଵାକ୍ଯଂ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ସର୍ଵପ୍ରୀତିକରଂ ଵିଭୋ । କିଂ ତ୍ଵଯା ନ ଶ୍ରୁତୌ ଶ୍ଲୋକୌ ଯାଵୁକ୍ତୌ ଵେଧସା ପୁରା । । ୧ଶୃଣ୍ଵତୋ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଵ୍ଯୋମକେଶସ୍ଯ ଭାରତ । । ୪୬ ଯୋ ଧର୍ମଶୀଲୋ ଜିତମାନରୋଷୋ ଵିଦ୍ଯାଵିନୀତୋ ନ ପରୋପତାପୀ । ସ୍ଵଦାରତୁଷ୍ଟଃ ପରଦାରଵର୍ଜିତୋ ନ ତସ୍ଯ ଲୋକେ ଭଯମସ୍ତି କିଞ୍ଚିତ୍ । । ୪୭ ନ ତଥା ଶୀତଲସଲିଲଂ ନ ଚନ୍ଦନରସୋ ନ ଶୀତଲା ଛାଯା । ପ୍ରହ୍ଲାଦଯତି ଚ ପୁରୁଷଂ ଯଥା ମଧୁରଭାଷିଣୀ ଵାଣୀ । । ୪୮ ତତଃ ଶାପାଭିଭୂତେନ ସମ୍ଯଗାରାଧ୍ଯ ଭାସ୍କରମ୍ । ସାମ୍ବେନାପ୍ତଂ ତଥାରୋଗ୍ଯଂ ରୂପଂ୧ ଚ ପରମଂ ପୁନଃ । । ୪୯ ରୂପମାପ୍ଯ ତଥାଽଽରୋଗ୍ଯଂ ଭାସ୍କରାଦ୍ଧରିସୂନୁନା । ନିଵେଶିତୋ ରଵିର୍ଭକ୍ତ୍ଯା ସ୍ଵନାମ୍ନା କ୍ଷ୍ମାଧିପେଶ୍ଵର । । 1.73.୫୦ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସାମ୍ବକୃତସୂର୍ଯାରାଧନଵର୍ଣନଂ ନାମ ତ୍ରିସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସାମ୍ବ ହରି ଓ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ନିୟମରେ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ନମସ୍କାର କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଯେଉଁ ମହିଳାମାନେ ଅଳ୍ପ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଥିଲେ, ସାମ୍ବଙ୍କୁ ସୁନ୍ଦର ଦେଖି ସମସ୍ତେ ବିକଳ ହେଲେ। ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ପୂର୍ବରୁ ସାମ୍ବକୁ ଦେଖିନଥିଲେ; ମଦ୍ୟର ପ୍ରଭାବରୁ ସେମାନେ ସ୍ମୃତି ହରାଇଲେ। ସ୍ୱଭାବରୁ ଅଳ୍ପ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଥିବାରୁ, ସେମାନଙ୍କ ଜଘନ ଠାରୁ ପୋଶାକ ଖସିଗଲା। ପୁରାଣରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି— 'ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହେବା ସତୀ ମହିଳା ମଧ୍ୟ, ଏକ ରମ୍ୟ ପୁରୁଷକୁ ଦେଖିଲେ ଗର୍ଭ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ।' ଏହି ଜଗତରେ ମଦ୍ୟର ଅତିରିକ୍ତ ସେବନରୁ, ଲଜ୍ଜାଶୀଳ ମହିଳାମାନେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଲଜ୍ଜା ଛାଡିଦିଅନ୍ତି। ମାଂସ, ତେଲ, ଯାନ, ମଦ୍ୟ, ସୁରା, ମନୋହର ଗନ୍ଧ, ଭଲ ପୋଶାକ— ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ମହିଳାମାନେ ରତିରେ ଲଗ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ମଦ୍ୟ ଶୁକ୍ର ସହିତ ମିଶିଲେ, ଚାହିଦା ବଢିଯାଏ; ଏହି କାରଣରୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁରୁଷ ଅତିରିକ୍ତ ମଦ୍ୟପାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତାପରେ, ନାରଦ ସାମ୍ବକୁ ପ୍ରେଷିତ କରି, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଶୀଘ୍ର ଆସିଲେ। ସେଠାକୁ ଆସୁଥିବା ସାମ୍ବକୁ ଦେଖି, ମହିଳାମାନେ ମଦ୍ୟରେ ବିକଳ ହୋଇ, ଅପେକ୍ଷା କରି ଉଠିଗଲେ। ସେମାନେ ଉଠିବା ସମୟରେ, ବାସୁଦେବଙ୍କ ଦେଖାରେ, ସେମାନଙ୍କ ଶୁଭ୍ର ପୋଶାକ ପତ୍ରରେ ପଡିଗଲା। ଏହା ଦେଖି, ହରି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ କୁ ଶାପ ଦେଲେ— 'ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡି ଅନ୍ୟଠାରେ ମନ ଦେଇଛ, ତେଣୁ ପତିଙ୍କ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ନହେବ; ପତିଙ୍କ ଲୋକରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ସ୍ୱର୍ଗ ମାର୍ଗରୁ ମଧ୍ୟ ଖସିଯିବ। ଅଶରଣ ହୋଇ, ଦସ୍ୟୁମାନଙ୍କ ହାତରେ ପଡିଯିବ।' ସମନ୍ତୁ କହିଲେ— ଏହି ଶାପର ପ୍ରଭାବରୁ, ହରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ, ସେମାନେ ପାଞ୍ଜନଦ ଚୋରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦେଖାରେ ହରାଇ ଦିଅଗଲେ। ଅଳ୍ପ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଯେଉଁ ମହିଳାମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୂଷିତ ହୋଇଗଲେ। ରୁକ୍ମିଣୀ, ସତ୍ୟଭାମା ଓ ଜାମ୍ବବତୀ ପ୍ରିୟା, ସେମାନେ ଦସ୍ୟୁମାନଙ୍କ ହାତରେ ନପଡିଲେ, ନିଜ ସତ୍ତ୍ୱରେ ସୁରକ୍ଷିତ ହେଲେ। ଏହି ମହିଳାମାନେ କୁ ଶାପ ଦେଇ, କୃଷ୍ଣ ସାମ୍ବକୁ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଲେ— 'ତୁମର ଅତି ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଦେଖି, ଏହି ମହିଳାମାନେ ବିକଳ ହୋଇଗଲେ, ତେଣୁ ତୁମେ କୁଷ୍ଠ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହେବ।' କୃଷ୍ଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସାମ୍ବ ହସି, ଋଷିଙ୍କ କଥା ସ୍ମରଣ କରି କହିଲେ— 'ପିତା, ମୁଁ ନିର୍ମଳ; ମୋ ଭାବ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୋଷ ନାହିଁ; ଅନିମିତ୍ତରେ ମୋତେ ଶାପ ଦିଅଗଲା। ଦୁର୍ବାସା କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ୟଥା କହିଲେ ଏହା ହେଇନଥାନ୍ତା।' ସମନ୍ତୁ କହିଲେ— ଅନିମିତ୍ତରେ ପିତାଙ୍କ ଶାପରୁ, ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ସାମ୍ବ କୁଷ୍ଠ ଓ ବିକୃତ ରୂପରେ ପୀଡିତ ହେଲେ। ସାମ୍ବ ଦୁର୍ବାସା ମୁନିଙ୍କୁ ପୁନି କ୍ରୋଧିତ କରି, ତାଙ୍କ ଶାପରୁ ମୁସଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାରେ ତାଙ୍କ କୁଳ ନଶ୍ଟ ହେଲା। ସାମ୍ବଙ୍କ ଅବିନୟର ଦୋଷ ଶୁଣି, ସଦା ଗୁରୁ, ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନମ୍ର ହେବା ଉଚିତ। ସବୁଙ୍କୁ ପ୍ରୀତି ଦେଇଥିବା ମିଠା କଥା କହିବା ଉଚିତ। ଭାରତ, ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କହିଥିବା ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣିନଥିଲା କି? ଦେବଦେବ, ବ୍ୟୋମକେଶ ଶୁଣୁଥିବା ସମୟରେ— 'ଯେଉଁ ଲୋକ ଧର୍ମଶୀଳ, ନିଜ ମନକୁ ଜିତ କରିଥିବା, କ୍ରୋଧ ନାହିଁ, ଶିକ୍ଷିତ ଓ ନମ୍ର, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ନିଜ ଜନାନୀରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ପରଜନାନୀରୁ ବିରତ— ସେମାନେ ଏହି ଜଗତରେ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ। ଶୀତଳ ଜଳ, ଚନ୍ଦନ ରସ, ଶୀତଳ ଛାୟା ମଧ୍ୟ ଏତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ଯେପରି ମିଠା କଥା।' ଏହି ଶାପରେ ପୀଡିତ ସାମ୍ବ ସଠିକ ଭାବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜି, ପୁନି ନିଜ ରୂପ ଓ ଆରୋଗ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜି, ନିଜ ନାମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କଲେ, ଭୂପତି।
ଆଦିତ୍ଯଦ୍ଵାଦଶମୂର୍ତିଵର୍ଣନମ୍ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ସ୍ଥାପିତୋ ଯଦି ସାମ୍ବେନ ସୂର୍ଯଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସରିତ୍ତଟେ । ତସ୍ମାନ୍ନଦ୍ଯମିଦଂ ସ୍ଥାନଂ ଯଥୈତଦ୍ଭାଷତେ ଭଵାନ୍ । । ୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଆଦ୍ଯଂ ସ୍ଥାନମିଦଂ ଭାନୋଃ ପଶ୍ଚାତ୍ସାମ୍ବେନ ଭାରତ । ଵିସ୍ତରେଣାସ୍ଯ ଚାଦ୍ଯସ୍ଯ କଥ୍ଯମାନଂ ନିବୋଧ ମେ । । ୨ ଅତ୍ରାଦ୍ଯୋ ଲୋକନାଥୋଽସୌ ରଶ୍ମିମାଲୀ ଜଗତ୍ପତିଃ । ମିତ୍ରତ୍ଵେ ଚ ସ୍ଥିତୋ ଦେଵସ୍ତପସ୍ତେପେ ପୁରା ନୃପ । । ୩ ଅନାଦିନିଧନୋ ବ୍ରହ୍ମା ନିତ୍ଯଶ୍ଚାକ୍ଷଯ ଏଵ ଚ । ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଜାପତୀନ୍ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଵିଵିଧାଃ ପ୍ରଜାଃ । । ୪ ସସର୍ଜ ମୁଖତୋ ଦେଵଂ ପୂର୍ଵମମ୍ବୁଜସନ୍ନିଭମ୍ । କଞ୍ଜଜସ୍ତଂ ତତୋ ଦେଵଂ ଵକ୍ଷସ୍ତୋ ନିର୍ମମେ ନୃପ । । ୫ ଲଲାଟାତ୍କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ ନୀରଜାକ୍ଷଂ ଦିଗମ୍ବରମ୍
ଶତାନୀକ ପଚ୍ଛିଲେ: 'ସାମ୍ବ ଯଦି ଚନ୍ଦ୍ରା ନଦୀର କୂଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ତେବେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ "ନଦ୍ୟ" କହାଯାଇଛି କିପରି?' ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: 'ଏହି ସ୍ଥାନଟି ଭାନୁଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା; ପରେ ସାମ୍ବ ଏହାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ଭାରତ। ଏହି ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଶୁଣ। ଏଠାରେ, ରଶିମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଜଗତର ନାଥ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମିତ୍ର ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଏକ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ରାଜା। ଅନାଦି, ଅନ୍ତହୀନ, ନିତ୍ୟ, ଅକ୍ଷୟ ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟି କରି ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ, ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଏକ ଅମ୍ବୁଜ ସଦୃଶ ଦେବତାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ; ତାପରେ, ଚେଷ୍ଟରୁ ଏକ କଞ୍ଜଜ ଦେବତାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ; ଲଳାଟରୁ, କୁରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନୀରଜାକ୍ଷ ଦିଗମ୍ବର ଦେବତାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ।
ଋଭଵଃ ପାଦତଃ ସର୍ଵେ ସୃଷ୍ଟାସ୍ତେନ ମହାତ୍ମନା । । ୬ ତତଃ ଶତସହସ୍ରାଂଶୁରଵ୍ଯକ୍ତଃ ପୁରୁଷଃ ସ୍ଵଯମ୍ । କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵାଦଶଧାତ୍ମାନମଦିତ୍ଯାମୁଦପଦ୍ଯତ । । ୭ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଧାତା ଚ ପର୍ଜନ୍ଯଃ ପୂଷା ତ୍ଵଷ୍ଟାର୍ଯମା ଭଗଃ । ଵିଵସ୍ଵାନଂଶୁର୍ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ଵରୁଣୋ ମିତ୍ର ଏଵ ଚ । । ୮ ଏଭିର୍ଦ୍ଵାଦଶଭିସ୍ତେନ ଆଦିତ୍ଯେନ ମହାତ୍ମନା । କୃତ୍ସ୍ନଂ ଜଗଦିଦଂ ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ମୂର୍ତିଭିସ୍ତୁ ନରାଧିପ । । ୯ ତସ୍ଯ ଯା ପ୍ରଥମା ମୂର୍ତିରାଦିତ୍ଯସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରସଂଜ୍ଞିତା । ସ୍ଥିତା ସା ଦେଵରାଜତ୍ଵେ ଦାନଵାସୁରନାଶିନୀ । 1.74.୧୦ ଦ୍ଵିତୀଯା ଚାସ୍ଯ ଯା ମୂର୍ତିର୍ନାମ୍ନା ଧାତେତି କୀର୍ତିତା । ସ୍ଥିତା ପ୍ରଜାପତିତ୍ଵେ ସା ଵିଧାତ୍ରୀ ସୃଜତେ ପ୍ରଜାଃ । । ୧୧ ତୃତୀଯା ତସ୍ଯ ଯା ମୂର୍ତିଃ ପର୍ଜନ୍ଯ ଇତି ଵିଶ୍ରୁତା । କରେଷ୍ଵେଵ ସ୍ଥିତା ସା ତୁ ଵର୍ଷତ୍ଯମୃତମେଵ ହି । । ୧୨ ଚତୁର୍ଥୀ ତସ୍ଯ ଯା ମୂର୍ତିର୍ନାମ୍ନା ପୂଷେତି ଵିଶ୍ରୁତା
ସେ ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କର ପାଦରୁ ସମସ୍ତ ଋଭୁମାନେକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ତାପରେ, ଶତସହସ୍ର ରଶିମାନ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପରେ, ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ବିଭାଜିତ କରି, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର, ଧାତା, ପର୍ଜନ୍ୟ, ପୂଷା, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ଅର୍ୟମା, ଭଗ, ବିବସ୍ୱାନ୍, ଅଂଶୁ, ବିଷ୍ଣୁ, ବରୁଣ, ମିତ୍ର — ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାଦଶ ମୂର୍ତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମହାତ୍ମା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି, ରାଜା। ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ମୂର୍ତି 'ଇନ୍ଦ୍ର' ନାମରେ ପରିଚିତ, ଦେବରାଜ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଦାନବ-ଅସୁର ନାଶ କରେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ମୂର୍ତି 'ଧାତା' ନାମରେ ପରିଚିତ, ପ୍ରଜାପତି ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ତୃତୀୟ ମୂର୍ତି 'ପର୍ଜନ୍ୟ' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ହାତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଅମୃତ ବର୍ଷା କରେ। ଚତୁର୍ଥୀ ମୂର୍ତି 'ପୂଷା' ନାମରେ ପରିଚିତ।
ମନ୍ତ୍ରେଷ୍ଵଵସ୍ଥିତା ସା ତୁ ପ୍ରଜାଃ ପୁଷ୍ଣାତି ଭାରତ । । ୧୩ ମୂର୍ତିର୍ଯା ପଞ୍ଚମୀ ତସ୍ଯ ନାମ୍ନା ତ୍ଵଷ୍ଟେତି ଵିଶ୍ରୁତା । ଵନସ୍ପତିଷୁ ସା ନିତ୍ଯମୋଷଧୀଷୁ ଚ ଵୈ ସ୍ଥିତା । । ୧୪ ଷଷ୍ଠୀ ମୂର୍ତିସ୍ତୁ ଯା ତସ୍ଯ ଅର୍ଯମେତି ଚ ଵିଶ୍ରୁତା । ପ୍ରଜାସମ୍ଵରଣାର୍ଥଂ ସା ପୁରେଷ୍ଵେଵ ସ୍ଥିତା ସଦା । । ୧୫ ଭାନୋର୍ଯା ସପ୍ତମୀ ମୂର୍ତିର୍ନାମ୍ନା ଭଗ ଇତି ସ୍ମୃତା । ଭୂମୌ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା ସା ତୁ କ୍ଷ୍ମାଧରେଷୁ ଚ ଭାରତ । । ୧୬ ଅଷ୍ଟମୀ ଚାସ୍ଯ ଯା ମୂର୍ତିର୍ଵିଵସ୍ଵାନିତି ସଂଜ୍ଞିତା । ଅଗ୍ନୌ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା ସା ତୁ ୪ପଚତେଽନ୍ନଂ ଶରୀରିଣାମ୍ । । ୧୭ ନଵମୀ ଚିତ୍ରଭାନୋର୍ଯା ମୂର୍ତିରଞ୍ଶୁରିତି ସ୍ମୃତା । ଵୀର ଚନ୍ଦ୍ରେ ସ୍ଥିତା ସା ତୁ ଆପ୍ଯାଯଯତି ଵୈ ଜଗତ୍ । ୧୮ ମୂର୍ତିର୍ଯା ଦଶମୀ ତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁରିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵତି ସା ନିତ୍ଯଂ ଗୀର୍ଵାଣାରିଵିନାଶିନୀ । । ୧୯ ମୂର୍ତିସ୍ତ୍ଵେକାଦଶୀ ଯା ତୁ ଭାନୋର୍ଵରୁଣସଂଜ୍ଞିତା । ଜୀଵାଯଯତି ସା କୃତ୍ସ୍ନଂ ଜଗଦ୍ଧି ସମୁପାଶ୍ରିତା । । 1.74.୨୦ ଅପାଂ ସ୍ଥାନଂ ସମୁଦ୍ରସ୍ତୁ ଵରୁଣୋଽତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଵୈ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଵୀର ସାଗରୋ ଵରୁଣାଲଯଃ । । ୨୧ ମୂର୍ତିର୍ଯା ଦ୍ଵାଦଶୀ ଭାନୋର୍ନାମତୋ ମିତ୍ରସଂଜ୍ଞିତା । ଲୋକାନାଂ ସା ହିତାର୍ଥଂ ତୁ ସ୍ଥିତା ଚନ୍ଦ୍ରସରିତ୍ତଟେ । । ୨୨ ଵାଯୁଭକ୍ଷା ତପସ୍ତେପେ ଯୁକ୍ତା ମୈତ୍ରେଣ ଚକ୍ଷୁଷା । ଅନୁଗୃହ୍ଣନ୍ସଦା ଭକ୍ତାନ୍ଵରୈର୍ନାନାଵିଧୈଃ ସଦା । । ୨୩ ଏଵମାଦ୍ଯମିଦଂ ସ୍ଥାନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ମିତ୍ରପଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତତ୍ର ମିତ୍ରଃ ସ୍ଥିତୋ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାନ୍ମିତ୍ରପଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ । । ୨୪ ତଯାରାଧ୍ଯ ମହାବାହୋ ସାମ୍ବେନାମିତତେଜସା । ତତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ତଦାଦେଶାତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠା ତସ୍ଯ ଵୈ କୃତା । । ୨୫ ଆଭିର୍ଦ୍ଵାଦଶଭିସ୍ତେନ ଭାସ୍କରେଣ ମହାତ୍ମନା । କୃତ୍ସ୍ନଂ ଜଗଦିଦଂ ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ମୂର୍ତିଭିସ୍ତୁ ନରାଧିପ । । ୨୬ ତସ୍ମାଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଯୋ ନମସ୍ଯଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଦଶସ୍ଵପି ମୂର୍ତିଷୁ । ଯେ ନମସ୍ଯନ୍ତି ଚାଦିତ୍ଯଂ ନରା ଭକ୍ତିସମନ୍ଵିତାଃ । । ୨୭ ତେ ଯାସ୍ଯନ୍ତି ପରଂ ସ୍ଥାନ ୧ ତିଷ୍ଠେଦ୍ଯତ୍ରାମ୍ବୁଜେଶ୍ଵରଃ । ଇତ୍ଯେଵଂ ଦ୍ଵାଦଶାତ୍ମାନମାଦିତ୍ଯଂ ପୂଜଯେତ୍ତୁ ଯଃ । । ୨୮ ସ ମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ଯାତି ହେଲିସଲୋକତାମ୍ । । ୨୯ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସୂର୍ଯଦ୍ଵାଦଶମୂର୍ତିଵର୍ଣନଂ ନାମ ଚତୁଃସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସେ ମୂର୍ତି ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ଭାରତ, ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ପଞ୍ଚମ ମୂର୍ତି 'ତ୍ୱଷ୍ଟା' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେ ବନସ୍ପତି ଓ ଔଷଧିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ଅବସ୍ଥିତ। ଷଷ୍ଠୀ ମୂର୍ତି 'ଅର୍ୟମା' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେ ପ୍ରଜାମାନେର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସଦା ପୁରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସପ୍ତମୀ ମୂର୍ତି 'ଭଗ' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେ ଭୂମି ଓ ଭୂମିର ଧାରକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଅଷ୍ଟମୀ ମୂର୍ତି 'ବିବସ୍ୱାନ୍' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେ ଅଗ୍ନିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଶରୀରୀମାନେ ପାଇଁ ଅନ୍ନ ପାକ କରନ୍ତି। ନବମୀ ମୂର୍ତି 'ଅଂଶୁ' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେ ବୀର ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଜଗତକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ଦଶମୀ ମୂର୍ତି 'ବିଷ୍ଣୁ' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେ ଦେବମାନେର ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବାକୁ ସଦା ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏକାଦଶୀ ମୂର୍ତି 'ବରୁଣ' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜୀବନ ଦେଇଥିବା ଅବସ୍ଥିତ। ଜଳର ସ୍ଥାନ ସମୁଦ୍ର, ଏଠାରେ ବରୁଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ 'ସାଗର ବରୁଣାଳୟ' କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱାଦଶୀ ମୂର୍ତି 'ମିତ୍ର' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେ ଲୋକମାନେର ଭଲ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରା ନଦୀର କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେ ବାୟୁ ଖାଇ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ମିତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଭକ୍ତମାନେକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭେଟ ଦେଇ ଦୟା କରନ୍ତି। ଏପରି ଏହି ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନ ପୁଣ୍ୟ ମିତ୍ରପଦ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଏଠାରେ ମିତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ 'ମିତ୍ରପଦ' କୁହାଯାଏ। ଏହି ମିତ୍ରଙ୍କୁ ସାମ୍ବ ମହାବୀର ଶକ୍ତିରେ ଆରାଧନା କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର କୃପା ଓ ଆଦେଶରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ମୂର୍ତିରେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ମହାତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି, ରାଜା। ଏହିକାରଣରୁ ଦ୍ୱାଦଶ ମୂର୍ତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା ଓ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ; ଯେମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଅମ୍ବୁଜେଶ୍ୱର ଅବସ୍ଥିତ। ଏପରି ଦ୍ୱାଦଶ ଆତ୍ମା ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ଯେ ପୂଜା କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ହେଲିସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।