ରଥ-ଯାତ୍ରାଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଅନେନ ଵିଧିନା ଯସ୍ତୁ କୁର୍ଯାଦ୍ଵା କାରଯେତ ଵା । ଯାତ୍ରାଂ ଭଗଵତୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଭାସ୍କରସ୍ଯାମିତୌଜସଃ । । ୧ ସ ପରାର୍ଧଂ ତୁ ଵର୍ଷାଣାଂ ସୂର୍ଯଲୋକେ ମହୀଯତେ । କୁଲେ ନ ଜାଯତେ ତସ୍ଯ ଦରିଦ୍ରୋ ଵ୍ଯାଧିତୋଽପି ଵା । । ୨ ଅଭ୍ଯଙ୍ଗାଯ ଘୃତଂ ଯସ୍ତୁ ଭାସ୍କରାଯ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । କୃତେ ତୁ ଵର୍ଣତିଲକେ ସ ଗଚ୍ଛେତ୍ସୁରଭୀ ୧ ପୁରମ୍ । । ୩ ତୀର୍ଥୋଦକଂ ତୁ ଯୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଗଂଗାଯାଶ୍ଚ ତଥୋଦକମ୍ । ସ୍ନାନାର୍ଥମାନଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତ୍ରିଲୋଚନ । ।୪ ଭକ୍ତ୍ଯା ଵର୍ଣତ୍ରଯଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତ୍ରିଲୋଚନ । ସମାପ୍ଯେହାଖିଲାନ୍କାମାନ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦ୍ଵରୁଣାଲଯମ୍ । । ୫ ରକ୍ତଵର୍ଣଂ ତୁ ଯୋ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଧଵିଷ୍ଯାନ୍ନଂ ଗୁଡୌଦନମ୍ । ସ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଦୀପ୍ତିମାନ୍ରୁଦ୍ର ସୂର୍ଯଲୋକଂ ପୁରଂ ଵରମ୍ । । ୬ ଗଚ୍ଛେତ୍ପୁରଵରେ ରୁଦ୍ର ଯତ୍ର ଦେଵଃ ପ୍ରଜାପତିଃ । ସ୍ନାପଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଵା ଭକ୍ତ୍ଯା ଭାସ୍କରଂ ପୂଜଯେତ୍ତଥା । । ୭ ସ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଦୀପ୍ତିମାନ୍ରୁଦ୍ର ସୂର୍ଯଲୋକଂ ନ ସଂଶଯଃ । ୨ରଥମାରୋପଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ରଥମାର୍ଗଂ ପ୍ରମାର୍ଜତି । । ୮ ସ ଯାତି ଵାତସାଲୋକ୍ଯଂ ଵାତତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମଃ । ରଥସ୍ଯ ଗଚ୍ଛତୋ ଯସ୍ତୁ ମାର୍ଗେ କୁର୍ଯାତ୍ସୁମଣ୍ଡଲମ୍ । । ୯ ସ ଲୋକଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ମାରୁତଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଗଚ୍ଛତୋ ଯସ୍ତୁ ମାର୍ଗଂ କୁର୍ଯାତ୍ସୁମଣ୍ଡଲମ୍ । । 1.58.୧୦ ସ ଲୋକଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଯଃ କୁର୍ଯାନ୍ମାର୍ଗମାଦରାତ୍ । ପୁଷ୍ପପ୍ରକରଶୋଭାଢ୍ଯଂ ୩ଶୁଭତୋରଣମଣ୍ଡିତମ୍ । । ୧୧ ଶଂଖତୂର୍ଯନିନାଦାଢ୍ଯଂ ତଥା୪ ପ୍ରେକ୍ଷଣକାନ୍ଵିତମ୍ । ସ ଯାତି ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ର ଦେଵୋ ଵିଭାଵସୁଃ । । ୧୨ ଦେଵେନ ସହିତୋ ଯସ୍ତୁ ନୃତ୍ଯନ୍ଗାଯଂସ୍ତଥାର୍ଚଯନ୍ । କୁର୍ଯାନ୍ମହୋତ୍ସଵଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ସ ଯାତି ପରମଂ ପଦମ୍ । । ୧୩ ପ୍ରଜାଗରଂ ଯସ୍ତୁ କୁର୍ଯାଦ୍ଦେଵେ ରଥଗତେ ରଵୌ । ସ ସୁଖୀ ପୁଣ୍ଯଵାନ୍ନିତ୍ଯଂ ମୋଦତେ ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ । । ୧୪ ଭକ୍ତଦାସାଦିକଂ ୧ ସର୍ଵଂ ଯୋ ଦଦାତି ରଵେର୍ନରଃ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯେହାଖିଲାନ୍କାମାନ୍ସୂର୍ଯଲୋକମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୧୫ ରଥାରୂଢସ୍ଯ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଭ୍ରମତୋ ଦର୍ଶନଂ ହର । ଦୁର୍ଲଭଂ ଦେଵଶାର୍ଦୂଲ ଵିଶେଷାତ୍ପୁରତୋ ଵ୍ରଜନ୍ । । ୧୬ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖଂ ଯାନ୍ତଂ ତଥା ଵୈ ଦକ୍ଷିଣାମୁଖମ୍ । ଧନ୍ଯଃ ପଶ୍ଯତି ଦେଵେଶଂ ଭାସ୍କରଂ ଭକ୍ତଵତ୍ସଲମ୍ । । ୧୭ ଅଥ ସଂଵତ୍ସରେ ପ୍ରାପ୍ଯେ ଭାନୋର୍ଯାତ୍ରାଦିନେ ଯଦି । ରଥପ୍ରକମଣଂ ତତ୍ର ନ କଥଞ୍ଚିତ୍କୃତଂ ଭଵେତ୍ । । ୧୮ ତତୋ ଵୈ ଦ୍ଵାଦଶେ ଵର୍ଷେ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଭୂତିମିଚ୍ଛତା । ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ଵଜସ୍ଯ ଚାପ୍ଯେଵଂ ଯଦି ନୋତ୍ଥାପନଂ କୃତମ୍ । । ୧୯ ତତୋ ଵୈ ଦ୍ଵାଦଶେ ଵର୍ଷେ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନାନ୍ତରା ପୁନଃ । ଯାତ୍ରାଯାଶ୍ଚାପି ଯେ ଭଙ୍ଗଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ଵୃଷଭଧ୍ଵଜ । । 1.58.୨୦ ମନ୍ଦେହା ନାମ ତେ ଜ୍ଞେଯା ରାକ୍ଷସା ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଯେ କୁର୍ଵନ୍ତି ତଥା ଯାତ୍ରାଂ ନରା ଧର୍ମଧ୍ଵଜସ୍ଯ ତୁ । । ୨୧ ଇନ୍ଦ୍ରାଦିଦେଵାସ୍ତେ ଜ୍ଞେଯା ଗତାଶ୍ଚ ପରମଂ ପଦମ୍ । ପୁନର୍ଯାତ୍ରାଵିଧିଂ ଚେମଂ ସମାସାତ୍କଥଯାମି ତେ । । ୨୨ ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଵର୍ତମାନେ ତୁ ଵୈ ମାଘେ ରଥେ ୨ଦେଵଗଣାଶ୍ରିତେ । । ୨୩ ସ ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ମନସା ସ୍ଥାପନୀଯୋ ରଥୋପରି । ଦ୍ଯୌର୍ମହୀ ଚ ଦ୍ଵିମୂର୍ତିସ୍ଥେ ଯଥାପୂର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତେ । । ୨୪ ତଥୈଵ ରାଜ୍ଞୀ ଦ୍ଯୌର୍ଜ୍ଞେଯା ନିକ୍ଷୁଭା ପୃଥିଵୀ ସ୍ମୃତା । ଏତାଭ୍ଯାମପି ଦେଵୀଭ୍ଯାଂ ଯଥୈଵ ସଵିତୁସ୍ତଥା । । ୨୫ ଦିଣ୍ଡିନଃ ପିଂଗଲାଦୀନାଂ ପୃଥୁଃ କାର୍ଯୋ ରଥକ୍ରମଃ । ମନସା ଚିନ୍ତଯେଦନ୍ଯାଂ ଯଥାସ୍ଥାନେଷୁ ଦେଵତାମ୍ । । ୨୬ ଦିକ୍ପାଲାଂଲ୍ଲୋକପାଲାଂଶ୍ଚ କଲ୍ପଯେତ୍ମନସୈଵ ତୁ । ଦେଵୋ ଵେଦମଯଶ୍ଚାଯଂ ସର୍ଵଦେଵମଯସ୍ତଥା । । ୨୭ ମଂଡଲମୃଙ୍ମଯଂ ଚୈଵ ଛନ୍ଦାଂସ୍ଯାସ୍ଯଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ଗାଯତ୍ରୀ ଚୈଵ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ଚ ଜଗତ୍ଯନୁଷ୍ଟୁବେଵ ଚ । । ୨୮ ପଂକ୍ତିଶ୍ଚ ବୃହତୀ ଚୈଵ ଉଷ୍ଣିଗେଵ ଚ ସପ୍ତମୀ । ତତୋ ଦେଵମଯାତ୍ଵାଚ୍ଚ ଚ୍ଛନ୍ଦସାଂ ଚୈଵ କଲ୍ପନାତ୍ । । ୨୯ ତତୋ ଵେଦମଯାତ୍ଵାଚ୍ଚ ତରଣିର୍ଲୋକପୂଜିତଃ । ୧ରଥପ୍ରକମଣାତ୍ସୂର୍ଯୋ ଵୋଢଵ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ । । 1.58.୩୦ ଉପଵାସପରୈର୍ଯୁକ୍ତୈର୍ଵେଦଵେଦାଂଗପାରଗୈଃ । ରଥଂ ତୁ ନାରୁହେଚ୍ଛୂଦ୍ରୋ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତ୍ରିଲୋଚନ । । ୩୧ ଆରୁହ୍ଯ ତରଣେର୍ଯାନଂ ଵ୍ରଜେଚ୍ଛୂଦ୍ରୋ ହ୍ଯଧୋଗତିମ୍ । ଯଥୋକ୍ତକରଣାଦ୍ରୁଦ୍ର ସଦା ଶାନ୍ତିର୍ଭଵେନ୍ନୃଣାମ୍ । । ୩୨ ନାଯକଶ୍ଚାପି ସର୍ଵେଷାଂ ଦେଵାନାଂ ତୁ୨ ଦିଵାକରଃ । ଵିନ୍ଯସେତ୍ତୁ ରଥାନାଂ ତୁ ଦେଵତାଯତନେଷୁ ଚ । । ୩୩ ତତୋ ଧୂପୋପହାରୈସ୍ତୁ ପୂଜଯେତ୍ପ୍ରଥମଂ ରଵିମ୍ । ଦିଗ୍ଦେଵାନୁଚରାଂଶ୍ଚୈଵ ପୂଜଯେତ୍ପୂଜ୍ଯତେ ଶ୍ରିଯା । । ୩୪ ଅପୂଜ୍ଯ ପ୍ରଥମଂ ସୂର୍ଯମପରାନ୍ଯସ୍ତୁ ପୂଜଯେତ୍ । ୩ତତ୍ତଦ୍ଭୂତକୃତଂ ପାଦ୍ଯଂ ନ ପ୍ରଗୃହ୍ଣନ୍ତି ଦେଵତାଃ । । ୩୫ ଯାତ୍ରାକାଲେ ତୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ୪ସଵିତୁର୍ଦୀକ୍ଷିତାଂ ତନୁମ୍ । ଯେ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯଂତି ନରା ଭକ୍ତ୍ଯା ତେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତ୍ଯକଲ୍ମଷାଃ । । ୩୬ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାମମାଯାଂ ଚ ଦର୍ଶନଂ ପୁଣ୍ଯଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଚ ତଥା ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଦିନେ ତସ୍ଯ ରଵେସ୍ତଥା । । ୩୭ ଆଷାଢୀ କାର୍ତ୍ତିକୀ ମାଘୀ ତିଥ୍ଯଃ ପୁଣ୍ଯତମାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ମହାଭାଗ୍ଯଂ ତିଥେ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଥା ଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଗୀଯତେ । । ୩୮ କାର୍ତ୍ତିକ୍ଯାଂ ତୁ ଵିଶେଷେଣ ମହାକାର୍ତିକ୍ଯୁଦାହୃତା । ଏଵଂ କାଲସମାଯୋଗାଦ୍ଯାତ୍ରାକାଲୋ ଵିଶିଷ୍ଯତେ । । ୩୯ ଦର୍ଶନଂ ଚ ମହାପୁଣ୍ଯଂ ସର୍ଵପାପହରଂ ଭଵେତ୍ । ଉପଵାସପରୋ ଯସ୍ତୁ ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ଯତଵ୍ରତଃ । ।1.58.୪ ୦ ପୂଜଯେତ୍ତୁ୧ ରଵିଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ସ ଗଚ୍ଛେତ୍ପରମାଂ ଗତିମ୍ । ଦେଵୋଽଯଂ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷୋ ଲୋକାନୁଗ୍ରହକାଂକ୍ଷଯା । । ୪୧ ପ୍ରତିମାଵସ୍ଥିତୋ ଭୂତ୍ଵା ପୂଜାଂ ଗୃହ୍ଣାତ୍ଯନୁଗ୍ରହାତ୍ । ସ୍ନାନାଦ୍ଦାନାଜ୍ଜପାଦ୍ଧୋମାତ୍ସଂଯୋଗାଦ୍ଦେଵକର୍ମଣଃ । । ୪୨ କୂର୍ଚାନାଂ ଵପନାଚ୍ଚୈଵ ଦୀକ୍ଷିତଃ ପୁରୁଷୋ ଭଵେତ୍ । କଚାନାଂ ଵାପନଂ କାର୍ଯଂ ସୂର୍ଯଭକ୍ତୈଃ ସଦା ନରୈଃ । । ୪୩ ସୂର୍ଯକ୍ରତୌ ଶୁଚିସ୍ତ୍ଵେଵଂ ଦୀକ୍ଷିତଃ ପୁରୁଷୋ ଭଵେତ୍ । ଚତୁର୍ଣାମପି ଵର୍ଣାନାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ସୂର୍ଯସ୍ଯ ନିତ୍ଯଦା । । ୪୪ ଏଵଂ ଯେଽତ୍ର କରିଷ୍ଯନ୍ତି ତେ ନରା ନିତ୍ଯଦୀକ୍ଷିତାଃ । ଚୀର୍ଣଵ୍ରତା ମହାତ୍ମାନସ୍ତେ ଯାସ୍ଯନ୍ତି ପରାଂ ଗତିମ୍ । । ୪୫ ଇତ୍ଯେଷା କଥିତା ରୁଦ୍ର ରଥଯାତ୍ରା ଦିଵସ୍ପତେଃ । ଯାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାଚଯିତ୍ଵା ସର୍ଵରୋଗୈର୍ଵିମୁଚ୍ଯତେ । । ୪୬ କୃତ୍ଵା ଚ ଵିଧିଵଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଯାତି ସୂର୍ଯସଦୋ ନରଃ । ରଥାହ୍ଵା କଥିତା ରୁଦ୍ର ସମାସାତ୍ସପ୍ତମୀ ଶୁଭା । । ୪୭ ଭୂଯୋଽପି ଶ୍ରୂଯତାଂ ରୁଦ୍ର ସପ୍ତମୀ ଗଦତୋ ମମ । ।୪୮ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ରଥଯାତ୍ରା ଵର୍ଣନଂ ନାମାଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯ
Description of the Chariot Festival Brahma said: Whoever, with this procedure, either performs or causes to be performed the festival of the glorious Sun, of boundless radiance, with devotion— He is honored for a hundred million years in the world of the Sun; in his lineage, there is never born one who is poor or afflicted with disease. Whoever offers ghee for anointing to the Sun, with proper marks of color, goes to the city of Surabhi. Whoever, with devotion, brings water from sacred places or from the Ganga for the Sun's bath, O Three-eyed One— Whoever, with devotion, gives three colors to the Sun, O Three-eyed One, having fulfilled all desires here, attains the abode of Varuna. Whoever gives red-colored cooked rice with jaggery to the Sun, O Rudra, attains the radiant, excellent city of the Sun. He goes, O Rudra, to the excellent city where the god Prajapati resides; whoever bathes the Sun with devotion and worships him likewise— He, radiant, goes to the world of the Sun, O Rudra, without doubt. Whoever places the deity on the chariot or sweeps the chariot's path— He attains the world of Vata and becomes equal in valor to Vata. Whoever, as the chariot moves, makes a beautiful circle on the path— He attains the virtuous world of Marut; there is no doubt of this. Whoever, as the Sun moves, makes a beautiful path— He attains a virtuous world, who prepares the path with care, adorned with heaps of flowers, auspicious arches, and decorations— Resounding with conches and drums, and provided with places for viewing, he attains the supreme abode where the radiant god dwells. Whoever, together with the deity, dances, sings, and worships, and celebrates the festival with devotion, attains the highest state. Whoever keeps vigil for the deity as the Sun rides the chariot, always rejoices happily for countless years. Whoever gives all service, including that of devoted servants, to the Sun, having attained all desires here, reaches the world of the Sun. To see the Sun, mounted on the chariot and moving, O Hara, is rare, O tiger among gods, especially when approaching in front. Whoever sees the Lord of gods, the Sun, compassionate to devotees, as he moves northward or southward, is blessed. If, in a year, on the festival day of the Sun, the chariot procession is not performed in any way— Then, in the twelfth year, it must be done by one desiring prosperity; likewise, if the raising of Indra's banner is not done— Then, in the twelfth year, it must be performed; not again in between. Those who disrupt the procession, O bull-bannered one— Are to be known as demons called Mandehas; there is no doubt of this. Those who perform the procession of the Dharma-banner— Are to be known as the gods beginning with Indra, who have attained the supreme state. Again, I will briefly tell you the procedure for the procession— Hearing which, one is freed from all sins; there is no doubt of this. When, in the present Magha month, the chariot is occupied by the hosts of gods— One should mentally install them on the chariot itself. Heaven and earth, in dual form, are to be established as before. Likewise, the queen is to be known as heaven, and the agitated earth is remembered; these two goddesses are to be established as for Savitar. For Dindina, Pingala, and others, the order of the chariot is to be made broad; one should mentally contemplate the other deities in their proper places. The guardians of the directions and the world-protectors are to be conceived mentally; the god is composed of the Vedas and of all the gods. The circle is made of Rigveda; the meters are declared as his mouth: Gayatri, Trishtubh, Jagati, and Anushtubh, Pankti, Brihati, Ushnik, and Saptami. Thus, from the divinity and arrangement of the meters— And from the Vedic nature, the Sun, honored by the worlds, is to be carried by the knowers of Brahman from the start of the chariot procession— By those engaged in fasting, skilled in the Vedas and Vedangas. A Shudra must not mount the chariot of the Sun, O Three-eyed One. If a Shudra mounts the vehicle of the Sun, he goes to a lower state. By performing as prescribed, O Rudra, there is always peace for people. The Sun is the leader of all the gods; he should be established in the shrines of the chariots. Then, with offerings of incense and gifts, one should first worship Ravi; one should worship the attendant deities of the directions, who are to be honored with splendor. If one worships other deities before worshiping the Sun, the water offered by such beings is not accepted by the gods. At the time of the procession, those who see the consecrated form of Savitar with devotion become free from all sin. On the full moon, new moon, and especially on the sixth and seventh days, the sight of the Sun is considered meritorious. The Ashadha, Karttika, and Magha lunar days are considered most auspicious; the great fortune and merit of these days are sung in the scriptures. Especially in Karttika, the great Karttika is declared; thus, by the conjunction of time, the festival time is distinguished. The sight of the Sun is highly meritorious and removes all sins. Whoever, devoted to fasting and vows, worships Ravi at that time with devotion, attains the highest state. This god is the person of sacrifice, wishing to bestow grace upon the worlds; taking form as an image, he accepts worship out of compassion. By bathing, giving, reciting, and offering, and by the conjunction of divine acts, and by the shaving of hair, a person becomes consecrated. The cutting of hair should always be done by devotees of the Sun. In the Sun's sacrifice, thus purified, a person becomes consecrated. Of all four classes, those who always worship the Sun with devotion are ever consecrated; those great souls who have observed vows attain the supreme state. Thus, O Rudra, the description of the Sun's chariot festival has been told; hearing and reciting it, one is freed from all diseases. By performing it properly with devotion, a person goes to the Sun's abode. The auspicious Saptami, called the chariot festival, has been described, O Rudra. Again, hear further, O Rudra, as I speak about the Saptami.
୧୬ ସୋଽହମିଚ୍ଛାମି ଦେଵେଶ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାଦନିର୍ଜିତୈଃ । ରାଗାଦିଭିରମର୍ତ୍ଯତ୍ଵଂ ପ୍ରାପୁଃ ପ୍ରକ୍ଷୀଣକଲ୍ମଷାଃ । । ୧୭ ଆଦିତ୍ଯ ଉଵାଚ ଯଦ୍ଯେଵଂ ମୁକ୍ତିକାମସ୍ତ୍ଵଂ ଗଣନାଥ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତମ୍ । କ୍ରିଯାଯୋଗଂ ସମସ୍ତାନାଂ କ୍ଲେଶାନାଂ ହାନିକାରକମ୍
ତେଣୁ, ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ମୁଁ ଚାହେଁ ଯେ, ତୁମ ଦୟାରେ ଯେଉଁମାନେ ରାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ ଜୟ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପାପ ଶେଷ ହେଲେ ଅମରତ୍ୱ ପାଇଉ। ଆଦିତ୍ୟ କହିଲେ: ଯଦି ତୁମେ ମୁକ୍ତି ଚାହ, ହେ ଗଣନାଥ, ତେବେ ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ କ୍ରିୟାଯୋଗ ଶିଖେଇବି, ଯାହା ସମସ୍ତ କ୍ଲେଶ ଦୂର କରେ।
୧୮. ମନ୍ମନା ଭଵ ମଦ୍ଭକ୍ତୋ ମଦ୍ଯାଜୀ ମାଂ ନମସ୍କୁରୁ । ମାମେଵୈଷ୍ଯସି ଯୁକ୍ତ୍ଵୈଵମାତ୍ମାନଂ ମତ୍ପରାଯଣଃ । । ୧୯ ମଦ୍ଭାଵନା ମଦ୍ଯଜନା ମଦ୍ଭକ୍ତା ମତ୍ପରାଯଣାଃ । ମମ ପୂଜାକରାଶ୍ଚୈଵ ମଯି ଯାନ୍ତି ଲଯଂ ନରାଃ । । 1.62.୨୦ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ମାଂ ପଶ୍ଯନ୍ମମଵସ୍ଥିତମୀଶ୍ଵରମ୍
ମୋପରି ମନ ଲଗା, ମୋର ଭକ୍ତ ହ, ମୋତେ ଉପାସନା କର, ମୋତେ ନମସ୍କାର କର। ଏଭଳି ମୋକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିପାରିବ। ଯେଉଁମାନେ ମୋ ଭାବନାରେ ଲଗିଥାନ୍ତି, ମୋରେ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ମୋରେ ଲଗି ରହନ୍ତି ଏବଂ ମୋ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ମୋତେ ଦେଖ, ମୋତେ ସେଉଁଠି ଥିବା ଇଶ୍ୱର ଭାବେ ଅନୁଭବ କର।
କର୍ତ୍ତାସି କେନ ଚୈଵ ତ୍ଵମେଵଂ ଦୋଷାନ୍ପ୍ରହାସ୍ଯସି
ତୁମେ ନିଜେ କର୍ତ୍ତା ହେବା ସତ୍ୱେ, କିଏ ଏବଂ କିପରି ଏହି ଦୋଷଗୁଡିକୁ ଛାଡିପାରିବ?
୨୧ ଜଙ୍ଗମାଜଙ୍ଗମେ ଜ୍ଞାତେ ମଯ୍ଯାସକ୍ତେ ସମନ୍ତତଃ । ରାଗଲୋଭାଦିନାଶେନ ଭଵିତ୍ରୀ କୃତକୃତ୍ଯତା । । ୨୨ ଭକ୍ତ୍ଯାତିପ୍ରଣଯସ୍ଯାପି ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵାନ୍ମନୋ ଯଦି । ମଯ୍ଯାଵେଶଂ ଦଧଦ୍ ଭୂଯଃ କୁରୁ ମଦ୍ରୂପିଣୀଂ ତନୁମ୍ । । ୨୩ ସୁଵର୍ଣରଜତାଦ୍ଯୈସ୍ତ୍ଵଂ ଶୈଲମୃଦ୍ଦାରୁଲେଖନମ୍ । ପୂଜୋପହାରୈର୍ଵିଵିଧୈଃ ସମ୍ପୂଜଯ ତ୍ରିଲୋଚନମ୍ । । ୨୪ ତସ୍ଯାଶ୍ରିତଂ ସମାଵିଶ୍ଯ ସର୍ଵଭାଵେନ ସର୍ଵଦା । ପୂଜିତା ସୈଵ ତେ ଭକ୍ତ୍ଯା ଧ୍ଯାତା ଚୈଵୋପକାରିଣୀ । । ୨୫ ଗଚ୍ଛଂସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ସ୍ଵପନ୍ଭୁଞ୍ଜସ୍ତାମେଵାଗ୍ରେ ଚ ପୃଷ୍ଠତଃ । ଉପର୍ଯଧସ୍ତଥା ପାର୍ଶ୍ଵେ ଚିନ୍ତଯଂସ୍ତନ୍ମଯଶ୍ଚ ଵୈ । । ୨୬ ସ୍ନାନୈସ୍ତୀର୍ଥୋଦକୈର୍ହଦ୍ଯୈଃ ୧ପୁଷ୍ପୈର୍ଗନ୍ଧାନୁଲେପନୈଃ । ଵାସୋଭିର୍ଭୂଷଣୈର୍ଭକ୍ଷ୍ଯୈର୍ଗୀତଵାଦ୍ଯୈର୍ମନୋରମୈଃ । । ୨୭ ଯଚ୍ଚ ଯଚ୍ଚ ତଵେଷ୍ଟଂ ଵୈ କିଞ୍ଚିଦ୍ଭୋଜ୍ଯାଦିକଂ ତଵ । ଭକ୍ତିନମ୍ରୋ ଗଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରୀଣଯସ୍ଵ କୃତିଂ୨ ମମ । । ୨୮ ରାଗେଣାକୃଷ୍ଯତେ ତାତ ଗନ୍ଧର୍ଵାଭିମୁଖଂ ଯଦି । ମଯି ବୁଦ୍ଧିଂ ସମାଵେଶ୍ଯ ଗାଯେଥା ଯାଃ କଥା ମମ । । ୨୯ କଥଯା ରମତେ ଚେତୋ ଯଦି ତଦ୍ଭଵତୋ ମମ । ଶ୍ରୋତଵ୍ଯାଃ ପ୍ରୀତିଯୋଗେନ ମତ୍ସ୍ଵରୂପୋଦଯାଃ କଥାଃ । । 1.62.୩୦ ଏଵଂ ସମର୍ପିତମନାଶ୍ଚେତସୋ ଯେଽଥ ଆଶ୍ରଯାଃ । ହେଯାସ୍ତାନ୍ନିଖିଲାନ୍ଦିଣ୍ଡେ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସୁଖୀ ଭଵ । । ୩୧ ଅକ୍ଷୀଣରାଗଦ୍ଵେଷୋଽପି ମତ୍ପ୍ରିଯଃ ପରମଃ ପରମ୍ । ପଦମାପ୍ନୋଷି ମା ଭୈଷୀର୍ମଯ୍ଯର୍ପିତମନା ଭଵ । । ୩୨ ମଯି ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ସର୍ଵଂ ତ୍ଵମାତ୍ମାନଂ ଯତ୍ନଵାନ୍ଭଵ । ମଦର୍ଥଂ କୁରୁ କର୍ମାଣି ମା ଚ ଧର୍ମଵ୍ଯତିକ୍ରମମ୍ । । ୩୩ ଏଵଂ ଵ୍ଯପୋହ୍ଯ ହତ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣ ମୋକ୍ଷ୍ଯସେ ଭଵାତ୍ । ଏତେନୈଵୋପଦେଶେନ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତମଖିଲଂ ତଵ । । ୩୪ କ୍ରିଯାଯୋଗଂ ସମାସ୍ଥାଯ ମଦର୍ପିତମନା ଭଵ । । ୩୫ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ ମଦ୍ଧିତାଯ ଜଗନ୍ନାଥ କ୍ରିଯାଯୋଗାମୃତଂ ମମ । ଵିସ୍ତରେଣ ସମାଖ୍ଯାହି ପ୍ରସନ୍ନସ୍ତ୍ଵଂ ହି ଦୁଃଖହା । । ୩୬ ତ୍ଵାମୃତେ ନ ହି ତଦ୍ଵକ୍ତୁଂ ସମର୍ଥୋଽନ୍ଯୋ୧ ଜଗଦ୍ଗୁରୋ । ଗୁହ୍ଯମେତତ୍ପଵିତ୍ରଂ ଚ ତଦାଚକ୍ଷ୍ଵ ପ୍ରସୀଦ ମେ । । ୩୭ ଆଦିତ୍ଯ ଉଵାଚ ଆଖ୍ଯାସ୍ଯତେ ତଦଖିଲଂ ନିର୍ଵିକଲ୍ପଂ ଗଣାଧିପ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ତର୍ଦଧେ ଦେଵଃ ସର୍ଵଲୋକପ୍ରଦୀପକଃ । । ୩୮ ସ ଚ ଦିଣ୍ଡିର୍ମହାତେଜା ଜଗାମାଶୁ ନଭୋଗତିମ୍ । । ୩୯ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଦିଣ୍ଡ୍ଯାଦିତ୍ଯସଂଵାଦଵର୍ଣନଂ ନାମ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯ
ଆଦିତ୍ଯମହିମାଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଦେଵଂ ସୁରଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଚତୁର୍ମୁଖମ୍ । ଉଵାଚ ସ ମହାତେଜା ଦିଣ୍ଡିର୍ଲୋକେଶମାଦରାତ୍ । । ୧ ଦେଵଦେଵେନ ଭଵତାଦିଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ଚ ମହାତ୍ମନା । କ୍ରିଯାଯୋଗାମୃତଂ୨ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାସ୍ଯତି ଭଵାନ୍କିଲ । । ୨ ସ ତ୍ଵାଂ ପୃଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍କ୍ରିଯାଯୋଗଂ ନିରନ୍ତରମ୍ । ସନ୍ତୋଷଯିତୁମୀଶେହଂ ଯଥାଵଦ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହସି । । ୩ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଏହ୍ଯେହି ମତ୍ସକାଶଂ ଚ ମତ୍ସମୀପେ ଗଣାଧିପ । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ପ୍ରଣଷ୍ଟା ତେ ଦର୍ଶନାଦେଵ ତସ୍ଯ ତୁ । । ୪ ଅନୁଗ୍ରାହ୍ଯୋଽସି ଭୂତେଶ ଭାସ୍କରସ୍ଯାମିତୌଜସଃ । ଆରାଧନାଯ ଭୂତେଶ ଯଦୀଶେ ପ୍ରଵଣଂ ମନଃ । । ୫ ଯଦି ଦେଵପତିଂ ଭାନୁମାରାଧଯିତୁମିଚ୍ଛସି । ଭଗଵନ୍ତମନାଦ୍ଯନ୍ତଂ ଭଵ ଦୀକ୍ଷାଗୁଣାନ୍ଵିତଃ । । ୬ ନ ହ୍ଯଦୀକ୍ଷାନ୍ଵିତୈର୍ଭାନୁର୍ଜ୍ଞାତୁ ସ୍ତୋତୁଂ ଚ ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଵା ଶକ୍ଯତେ ମୂଢୈଃ ପ୍ରଵେଷ୍ଟୁଂ କୁତ ଏଵ ହି । । ୭ ଜନ୍ମଭିର୍ବହୁଭିଃ ପୂତା ନରାସ୍ତଦ୍ଗତଚେତସଃ । ଭଵନ୍ତି ଭଗଵନ୍ସୌରାସ୍ତଦା ଦୀକ୍ଷାଗୁଣାନ୍ଵିତାଃ । । ୮ ଅନେକଜନ୍ମସଂସାରଚିତେ ପାପସମୁଚ୍ଚଯେ । ନାକ୍ଷୀଣେ ଜାଯତେ ପୁଂସାଂ ମାର୍ତଣ୍ଡାଭିମୁଖୀ ମତିଃ । । ୯ ପ୍ରଦ୍ଵେଷଂ ଯାତି ମାର୍ତଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଜାନ୍ଵେଦାଂଶ୍ଚ ନିନ୍ଦତି । ଯୋ ନରସ୍ତଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍ପାପବୀଜସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମହିମାର ବର୍ଣ୍ନନା
1.63.୧୦ ପାଖଣ୍ଡେଷୁ ରତିଃ ପୁଂସାଂ ହେତୁଵାଦାନୁକୂଲତା । ଜାଯତେ ଵିଷ୍ଣୁମାଯାମ୍ଭଃ ପତିତାନାଂ ଦୁରାତ୍ମନାମ୍ । । ୧୧ ଯଦା ପାପକ୍ଷଯଃ ପୁଂସାଂ ତଦା ଵେଦଦ୍ଵିଜାଦିଷୁ । ରଵୌ ଚ ଦେଵଦେଵେଶେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଂ ଭଵତି ନିଶ୍ଚଲା । । ୧୨ ଯଦା ସ୍ଵଲ୍ପାଵଶେଷସ୍ତୁ ନରାଣାଂ ପାପସଞ୍ଚଯଃ । ତଦା ଦୀକ୍ଷାଗୁଣାନ୍ସର୍ଵେ ଭଜନ୍ତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୧୩ ଭ୍ରମତାମତ୍ର ସଂସାରେ ନରାଣାଂ ପାପଦୁର୍ଗମେ । ହସ୍ତାଵଲମ୍ବଦୋପ୍ଯେକୋ ଭକ୍ତିପ୍ରୀତୋ ଦିଵାକରଃ । । ୧୪ ସର୍ଵଭାଗଵତୋ ଭୂତ୍ଵା ସର୍ଵପାପହରଂ ରଵିମ୍ । ଆରାଧଯେହ ତଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରୀତିମେଷ୍ଯତି ଭାସ୍କରଃ । । ୧୫ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ କିଂ ଲକ୍ଷଣା ନରା ଦୀକ୍ଷାମର୍ହନ୍ତି ପଦ୍ମସମ୍ଭଵ । ଯଚ୍ଚ ଦୀକ୍ଷାନ୍ଵିତୈଃ କାର୍ଯଂ ତନ୍ମେ କଥଯ ପଦ୍ମଜ । । ୧୬ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ପ୍ରାଣିନାଂ ଯୋ ନ ହିଂସକଃ । ଭାଵଭକ୍ତଶ୍ଚ ମାର୍ତଣ୍ଡେ ତସ୍ଯ ଦୀକ୍ଷା ଗୁଣାନ୍ଵିତା । । ୧୭ ବ୍ରାହ୍ମଣାଂଶ୍ଚୈଵ ଦେଵାଂଶ୍ଚ ନିତ୍ଯମେଵ ନମସ୍ଯତି । ନ ଚ ଦ୍ରୋଗ୍ଧା୧ ପରଂ ଵାଦେ ସ ମାର୍ତଣ୍ଡଂ ସମର୍ଚତି । । ୧୮ ସର୍ଵାନ୍ଦେଵାନ୍ ରଵିଂ ଵେତ୍ତି ସର୍ଵଲୋକାଂଶ୍ଚ ଭାସ୍କରମ୍ । ତେଭ୍ଯଶ୍ଚ ନାନ୍ଯମାତ୍ମାନଂ ସ ନରଃ ସୌରତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୧୯ ଦେଵଂ ମନୁଷ୍ଯମନ୍ଯଂ ଵା ପଶୁପକ୍ଷିପିପୀଲିକାନ୍ । ତରୁପାଷାଣକାଷ୍ଠାନି ଭୂମ୍ଯଂଭୋ ଗଗନଂ ଦିଶଃ । । 1.63.୨୦ ଆତ୍ମାନଂ ଚାପି ଦେଵେଶାଦ୍ଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ଦିଵାକରାତ୍ । ଯୋ ନ ଜାନାତି ଯତିଷୁ ସ ଵୈ ଦୀକ୍ଷାଗୁଣାନ୍ଭଜେତ୍ । । ୨୧ ଭାଵଂ ନ କୁରୁତେ ଯସ୍ତୁ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ପାପକମ୍ । କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ସ ତୁ ଦୀକ୍ଷାଂ ସମର୍ହତି । । ୨୨ ସୁତପ୍ତେନେହ ତପସା ଯଥୈର୍ଵା ବହୁଦକ୍ଷିଣୈଃ । ତାଂ ଗତିଂ ନ ନରା ଯାନ୍ତି ଯାଂ ଗତାଃ ସୂର୍ଯମାଶ୍ରିତାଃ । ୨୩ ଯେନ ସର୍ଵାତ୍ମନା ଭାନୌ ଭକ୍ତ୍ଯା ଭାଵୋ ନିଵେଶିତଃ । ଗଣେଶ୍ଵର କୃତାର୍ଥତ୍ଵାଚ୍ଛ୍ଲାଘ୍ଯଃ ସୌରଃ ସ ମାନଵଃ । । ୨୪ ଅପି ନ: ସ କୁଲେ ଧନ୍ଯୋ ଜାଯତେ କୁଲପାଵନଃ । ଭଗଵାନ୍ଭକ୍ତିଭାଵେନ ଯେନ ଭାନୁରୁପାସିତଃ । । ୨୫ ଯଃ କାରଯତି - ଦେଵାର୍ଚାଂ ହୃଦଯାଲମ୍ବନଂ ରଵେଃ । ସ ନରୋ ଭାନୁସାଲୋକ୍ଯମାପ୍ନୋତି ଧୁତକଲ୍ମଷଃ । । ୨୬ ଯସ୍ତୁ ଦେଵାଲଯଂ ଭାନୋର୍ଭକ୍ତ୍ଯା କାରଯତି ଧ୍ରୁଵମ୍ । ସ ସପ୍ତ ପୁରୁଷାଁଲ୍ଲୋକଂ ଭାନୋର୍ନଯତି ମାନଵଃ । । ୨୭ ଯାଵନ୍ତ୍ଯାବ୍ଦାନି ଦେଵାର୍ଚା ରଵେସ୍ତିଷ୍ଠତି ମନ୍ଦିରେ । ତାଵଦ୍ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ସୂର୍ଯଲୋକେ ମହୀଯତେ । । ୨୮ ଦେଵାର୍ଚା ଲକ୍ଷଣୋପେତା ତଦ୍ଗୃହେ ସନ୍ତତୋ ଵିଧିଃ । ନିଷ୍କାମଂ ଚ ମନୋ ଯସ୍ଯ ସ ଯାତ୍ଯକ୍ଷରସାମ୍ଯତାମ୍ । । ୨୯ ପୁଷ୍ପାଣି ଚ ସୁଗନ୍ଧୀନି ମନୋଜ୍ଞାନି ଚ ଯଃ ପୁମାନ୍ । ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ସହସ୍ରାଂଶୋଃ ସଦା ପ୍ରଯତମାନସଃ । । 1.63.୩୦ ଧୂପାଂଶ୍ଚ ତାଂସ୍ତାନ୍ଵିଵିଧାନ୍ଗନ୍ଧାଢ୍ଯଂ ଚାନୁଲେପନମ୍ । ନରଃ ସୋଽନୁଦିନଂ ଯଜ୍ଞଂ କରୋତ୍ଯାରାଧନଂ ରଵେଃ । । ୩୧ ଯଜ୍ଞେଶୋ ଭଗଵାନ୍ପୂଷା ସଦା କ୍ରତୁଭିରିଜ୍ଯତେ । ବହୂପକରଣା ଯଜ୍ଞା ନାନାସମ୍ଭାରଵିସ୍ତରାଃ । । ୩୨ ନ ତେ ଦିଣ୍ଡିନ୍ନଵାପ୍ଯନ୍ତେ ମନୁଷ୍ଯୈରଲ୍ପସଞ୍ଚଯୈଃ । ଭକ୍ତ୍ଯା ତୁ ପୁରୁଷୈଃ ପୂଜା କୃତା ଦୂର୍ଵାଙ୍କୁରୈରପି । । ଭାନୋର୍ଦଦାତି ହି ଫଲଂ ସର୍ଵଯଜ୍ଞୈଃ ସୁଦୁର୍ଲଭମ୍ । । ୩୩ ଯାନି ପୁଷ୍ପାଣି ହୃଦ୍ଯାନି ଧୂପଗନ୍ଧାନୁଲେପନମ୍ । ଦଯିତଂ ଭୂଷଣଂ ଯଚ୍ଚ ପ୍ରୀତଯେ ଚୈଵ ଵାସସୀ । । ୩୪ ଯାନି ଚାଭ୍ଯଵହାର୍ଯାଣି ଭକ୍ଷାାଣି ଚ ଫଲାନି ଵୈ । ପ୍ରଯଚ୍ଛ ତାନି ମାର୍ତଣ୍ଡେ ଭଵେଥାଶ୍ଚୈଵ ତନ୍ମନାଃ । । ୩୫ ଆଦ୍ଯଂ ତଂ ଭୁଵନାଧାରଂ ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରସାଦଯ । ଆରାଧ୍ଯ ଯାତି ତଂ ଦେଵଂ ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ନରୋ ଲଯମ୍ । । ୩୬ ପୁଷ୍ପୈସ୍ତୀର୍ଥୋଦକୈର୍ଗନ୍ଧୈର୍ମଧୁନା ସର୍ପିଷା ତଥା । କ୍ଷୀରେଣ ସ୍ନାପଯେଦ୍ଭାନୁଂ ଗ୍ରହେଶଂ ଗୋପତିଂ ଖଗମ୍ । । ୩୭ ଦଧିକ୍ଷୀରହ୍ରଦାନ୍ପୁଣ୍ଯାଂସ୍ତତୋ ଲୋକାନ୍ମଧୁଚ୍ଯୁତଃ । ପ୍ରଯାସ୍ଯତି ଗଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିର୍ଵୃତ୍ତିଂ ଚ ଵିଲକ୍ଷଣାମ୍ । । ୩୮ ସ୍ତୋତ୍ରୈର୍ଗୀତୈସ୍ତଥା ଵାଦ୍ଯୈର୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ତର୍ପଣୈଃ । ମନସଶ୍ଚୈଵ ଯୋଗେନ ଆରାଧଯ ଦିଵାକରମ୍ । । ୩୯ ଆରାଧ୍ଯ ତଂ ଜଗନ୍ନାଥଂ ମଯା ସର୍ଗଃ ପ୍ରଵର୍ତିତଃ । ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ପାଲଯେଲ୍ଲୋକାଂସ୍ତମାରାଧ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । । 1.63.୪୦ ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ଦେଵୀଂ ଭଵାନୀଂ ତତ୍ପ୍ରସାଦତଃ । ଦୀପ୍ଯନ୍ତେ ଋଷଯଶ୍ଚାପି ତମାରାଧ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । । ୪୧ ସ ତ୍ଵମେଭିଃ ପ୍ରକାରୈସ୍ତମୁପଵାସୈଶ୍ଚ ଭାସ୍କରମ୍ । ତୋଷଯାବ୍ଦଂ ହି ତୁଷ୍ଟୋଽସୌ ଭାନୁର୍ଦ୍ଵଂଦ୍ଵପ୍ରଶାନ୍ତିଦଃ । । ୪୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ବ୍ରହ୍ମଦିଣ୍ଡିସଂଵାଦେ ଆଦିତ୍ଯକ୍ରିଯାଯୋଗଵର୍ଣନଂ ନାମ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଫଲସପ୍ତମୀଵର୍ଣନମ୍ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ ଉପଵାସୈଃ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥଂ ତୁଷ୍ଯତି ଭାସ୍କରଃ । ପରିହାରାଂସ୍ତଥାଚକ୍ଷ୍ଵ ଯେ ତ୍ଯାଜ୍ଯାଶ୍ଚୋପଵାସିଭିଃ । । ୧ ଯଦ୍ଯତ୍କାର୍ଯଂ ଯଥା ଚୈଵ ଭାସ୍କରାରାଧନେ ନରୈ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରାଦ୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ଯଥାଵଦ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହସି । । ୨ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସ୍ମୃତଃ ସମ୍ପୂଜିତୋ ଧୂପପୁଷ୍ପାନ୍ନୈର୍ଭାନୁରାଦରାତ୍ । ଭୋଗିନାମୁପକାରାଯ କିଂ ପୁନଶ୍ଚୋପଵାସିନାମ୍ । । ୩ ଉପାଵୃତ୍ତସ୍ଯ ପାପେଭ୍ଯୋ ଯସ୍ତୁ ଵାସୋ ଗୁଣୈଃ ସହ । ଉପଵାସଃ ସ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସର୍ଵଭୋଗଵିଵର୍ଜିତଃ । । ୪ ଏକରାତ୍ରଂ ଦ୍ଵିରାତ୍ରଂ ଵା ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ନକ୍ତମେଵ ଚ । ଉପଵାସୀ ରଵିଂ ଯସ୍ତୁ ଭକ୍ତ୍ଯା ଧ୍ଯାଯତି ମାନଵଃ । । ୫ ତନ୍ନାମଜାପୀ ତତ୍କର୍ମରତସ୍ତଦ୍ଗତମାନସଃ । ନିଷ୍କାମଃ ପୁରୁଷୋ ଦିଣ୍ଡେ ସ ବ୍ରହ୍ମ ପରମାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୬ ଯଂ ଚ କାମମଭିଧ୍ଯାଯ ମାସ୍କରାର୍ପିତମାନସଃ । ଉପୋଷତି ତମାପ୍ନୋତି ପ୍ରସନ୍ନେ ଖଗମେଽଖିଲମ୍ । । ୭ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୈର୍ଵୈଶ୍ଯୈଃ ଶୂଦ୍ରୈଃ ସ୍ତ୍ରୀଭିଶ୍ଚ କଞ୍ଜଜ । ସଂସାରଗର୍ତେ ପଙ୍କସ୍ଥେ ସୁଗତିଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ କଥମ୍ । । ୮ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଅନାରାଧ୍ଯ ଜଗନ୍ନାଥଂ ଗୋପତିଂ ଧ୍ଵାନ୍ତନାଶନମ୍ । ନିର୍ଵ୍ଯଲୀକେନ ଚିତ୍ତେନ କଃ ପ୍ରଯାସ୍ଯତି ସଦ୍ଗତିମ୍ । । ୯ ଵିଷଯଗ୍ରାହି ଵୈ ଯସ୍ଯ ନ ଚିତ୍ତଂ ଭାସ୍କରାର୍ପିତମ୍ । ସ କଥଂ ପାପପଙ୍କାକ୍ତୋ ନରୋ ଯାସ୍ଯତି ସଦ୍ଗତିମ୍ । । 1.64.୧୦ ଯଦି ସଂସାରଦୁଃଖାର୍ତଃ ସୁଗତିଂ ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛସି । ତଦାରାଧଯ ସର୍ଵେଶଂ ଭାସ୍କରଂ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ପତିମ୍ । । ୧୧ ପୁଷ୍ପୈଃ ସୁଗନ୍ଧୈର୍ହଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ଧୂପୈଃ ସାଗରୁଚନ୍ଦନୈଃ । ଵାସୋଭିର୍ଭୂଷଣୈର୍ଭକ୍ଷ୍ଯୈରୁପଵାସପରାଯଣଃ । । ୧୨ ଯଦି ସଂସାରନିର୍ଵେଦାଦଭିଵାଚ୍ଛସି ସଦ୍ଗତିମ୍ । ତଦାରାଧଯ ମାର୍ତଣ୍ଡଂ ଭକ୍ତିପ୍ରଵଣଚେତସା । । ୧୩ ପୁଷ୍ପାଣି ଯଦି ତେ ନ ସ୍ନୁଃ ଶସ୍ତପାଦପପଲ୍ଲଵୈଃ । ଦୂର୍ଵାଙ୍କରୈରପି ଦିଣ୍ଡେ ତଦଭାଵେଽର୍ଚଯାର୍ଯମମ୍ । । ୧୪ ପୁଷ୍ପପତ୍ରାମ୍ବୁଭିର୍ଧୂପୈର୍ଯଥାଵିଭଵମାତ୍ମନଃ । ପୂଜିତସ୍ତୁଷ୍ଟିମତୁଲାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯାତ୍ଯେକଚେତସା । । ୧୫ ଯଃ ସଦାଯତନେ ଭାନୋଃ କୁରୁତେ ମାର୍ଜନକ୍ରିଯାମ୍ । ସ ଯାତ୍ଯୁତ୍ତମକେ ସ୍ଥାନେ ସର୍ଵପାପଂ ଵ୍ଯପୋହତି । । ୧୬ ଯାଵତ୍ଯଃ ପାଂସୁକଣିକା ମାର୍ଜ୍ଯନ୍ତେ ଭାସ୍କରାଲଯେ । ଦିନାନି ଦିଵି ତାଵନ୍ତି ତିଷ୍ଠତ୍ଯର୍କସମୋ ନରଃ । । ୧୭ ଅହନ୍ଯହନି ଯତ୍ପାପଂ କୁରୁତେ ଗଣନାଯକ । ଗୋଚର୍ମମାତ୍ରଂ ସମ୍ମାର୍ଜ୍ଯ ହନ୍ତି ତଦ୍ଭାସ୍କରାଲଯେ । । ୧୮ ଯଶ୍ଚାନୁଲେପନଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଭାନୋରାଯତନେ ନରଃ । ସୋଽପି ଲୋକଂ ସମାସାଦ୍ଯ ହଂସେନ ସହ ମୋଦତେ । । ୧୯ ମୃଦା ଧାତୁଵିକାରୈର୍ଵା ଵର୍ଣକୈର୍ଗୋମଯେନ ଵା । ଉପଲେପନକୃଦ୍ଯାତି ମତ୍ପୁରଂ ଯାନମାସ୍ଥିତଃ । । 1.64.୨୦ ଉଦକାଭ୍ଯୁକ୍ଷଣଂ ଭାନୋର୍ଯଃ କରୋତି ସଦା ଗୃହେ । ସୋଽପି ଗଚ୍ଛତି ଯତ୍ରାସ୍ତେ ଭଗଵାନ୍ଯାଦସାଂ ପତିଃ । । ୨୧ ପୁଷ୍ପପ୍ରକରମତ୍ଯର୍ଥଂ ସୁଗନ୍ଧଂ ଭାସ୍କରାଲଯେ । ଅନୁଲିପ୍ତେ ନରୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ନ ଦୁର୍ଗତିମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୨୨ ଵିମାନମତିଶୋଭାଢ୍ଯଂ ସର୍ଵର୍ତୁସୁଖଭୂଷିତମ୍ । ସମାପ୍ନୋତି ନରୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ଦୀପକଂ ଭାସ୍କରାଲଯେ । । ୨୩ ଯସ୍ତୁ ସଂଵତ୍ସରଂ ପୂର୍ଣଂ ତିଲପାତ୍ରପ୍ରଦୋ ନରଃ । ଧ୍ଵଜଂ ଚ ଭାସ୍କରେ ଦଦ୍ଯାତ୍ସମମତ୍ର ଫଲଂ ଲଭେତ୍ । । ୨୪ ଵିଧୂତୋ ହନ୍ତି ଵାତେନ ଦାତୁରଜ୍ଞାନତଃ କୃତମ୍ । ପାପଂ କର୍ତୁର୍ଗୃହେ ଭାନୋର୍ଦିଵା ରାତ୍ରୌ ନରାଧିପ । । ୨୫ ଗୀତଵାଦ୍ଯାଦିଭିର୍ଭାନୁଂ ଯ ଉପାସ୍ତେ ତମୋପହମ୍ । ଗନ୍ଧର୍ଵୈର୍ନୃତ୍ଯଗୀତୈଃ ସ ଵିମାନସ୍ଥୋ ନିଷେଵ୍ଯତେ । । ୨୬ ଜାତିସ୍ମରତ୍ଵଂ ମେଧାଂ ଚ ତଥୈଵୋପରମେ ସ୍ମୃତିମ୍ । ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଗଣାଶାର୍ଦୂଲ କୃତ୍ଵା ପୁସ୍ତକଵାଚନମ୍ । । ୨୭ ଏଵଂ ଖଗେଶ୍ଵରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯେନ ଭାନୁରୁପାସିତଃ । ସ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଗତିଂ ଶ୍ଲାଧ୍ଯାଂ ଯାଂ ଯାମିଚ୍ଛତି ଚେତସା । । ୨୮ ଦେଵତ୍ଵଂ ମନୁଜୈଃ କୈଶ୍ଚିଦ୍ଗନ୍ଧର୍ଵତ୍ଵଂ ତଥା ପରୈଃ । ଵିଦ୍ଯାଧରତ୍ଵମପରୈଃ ସଂରାଧ୍ଯେହ ଦିଵାକରମ୍ । । ୨୯ ଶକ୍ରଃ ୧ କ୍ରତୁଶତେନେଶମାରାଧ୍ଯ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ପତିମ୍ । ଦେଵେନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ ଗତସ୍ତସ୍ମାନ୍ନାନ୍ଯଃ୨ ପୂଜ୍ଯତମଃ କ୍ଵଚିତ୍ । । 1.64.୩୦ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଗୃହସ୍ଥାନାଂ ଵନସ୍ଥାନାଂ ଗଣାଧିପ । ନାନ୍ଯଃ ପୂଜ୍ଯସ୍ତଥା ସ୍ତ୍ରୀଣାମୃତେ ଦେଵଂ ଦିଵାକରମ୍ । । ୩୧ ମଧ୍ଯେ ପରିଵ୍ରାଜକାନାଂ ସହସ୍ରାଂଶୁଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ମୋକ୍ଷଦ୍ଵାରଂ ଵିଶନ୍ତୀହ ତଂ ରଵିଂ ଵିଜିତାତ୍ମନାମ୍ । । ୩୨ ଏଵଂ ସର୍ଵାଶ୍ରମାଣାଂ ହି ସହସ୍ରାଂଶୁଃ ପରାଯଣମ୍ । ସର୍ଵେଷାଂ ଚୈଵ ଵର୍ଣାନାଂ ଗ୍ରହେଶୋ ଵୈ ଗତିଃ ପରା । । ୩୩ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ଗଦତଃ କାମ୍ଯାନୁପଵାସାଂସ୍ତଥାପରାନ୍ । ଶୃଣୁ ଦିଣ୍ଡେ ମହାପୁଣ୍ଯଫଲକାଂ ସପ୍ତମୀଂ ପରାମ୍ । । ୩୪ ଆଦିତ୍ଯାରାଧନାଯୈନାଂ ସର୍ଵପାପହରାଂ ଶିଵାମ୍ । ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାତକୈଃ । । ୩୫ ତଥା ଲୋକମଵାପ୍ନୋତି ସୂର୍ଯସ୍ଯାମିତତେଜସଃ । ଅଥ ଭାଦ୍ରପଦେ ମାସି ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ସମାଗତେ । । ୩୬ ସୋପୋଷ୍ଯା ପ୍ରଥମଂ ତାତ ଵିଧାନଂ ଶୃଣୁ ତତ୍ର ଵୈ । ଅଯାଚିତଂ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ତୁ ପଞ୍ଚମ୍ଯାମେକଭୋଜନମ୍ । । ୩୭ ଉପଵାସପରଃ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଜିତକ୍ରୋଧୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଅର୍ଚଯିତ୍ଵା ଦିନକରଂ ଗନ୍ଧଧୂପନିଵେଦନୈଃ । । ୩୮ ପୁରତଃ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ରାତ୍ରୌ ସ୍ଵପ୍ଯାଦ୍ଦେଵସ୍ଯ ପୁତ୍ରକ । ପ୍ରଧ୍ଯାଯନ୍ମନସା ଦେଵଂ ସର୍ଵଭୂତାର୍ତିନାଶନମ୍ । । ୩୯ ସର୍ଵଦୋଷପ୍ରଶମନଂ ସର୍ଵପାତକନାଶନମ୍ । ଵିବୁଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵଥ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ କୁର୍ଯାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନମ୍ । । 1.64.୪୦ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଦିନକରଂ ପୁଷ୍ପଧୂପଵିଲେପନୈଃ । ନୈଵେଦ୍ଯଂ ତାତ ଦେଵସ୍ଯ ଫଲାନି କଥଯନ୍ତି୪ ହି । ।୪ ୧ ଖର୍ଜୂରନାଲିକେରାଣି ତଥା ଆମ୍ରଫଲାନି ତୁ । ମାତୁଲିଙ୍ଗଫଲାନ୍ଯେଵ କଥିତାନି ମନୀଷିଭିଃ । । ୪୨ ଏତୈଶ୍ଚ ଭୋଜଯେଦ୍ଵିପ୍ରାନାତ୍ମନା ଚ ପ୍ରଭକ୍ଷଯେତ୍ । ତଥୈଷାଂ ଚାପ୍ଯଭାଵେନ ଶୃଣୁ ଚାନ୍ଯାନି ସୁଵ୍ରତ । ।୪ ୩ ଶାଲିଗୋଧୂମପିଷ୍ଟାନି କାରଯେଦ୍ଗଣନାଯକ । ଗୁଡଗର୍ଭକୃତାନୀହ ଘୃତପାକେନ ପାଵଯେତ୍ । ।୪୪ ଚାତୁର୍ଯାଵକମିଶ୍ରାଣି ଆଦିତ୍ଯାଯ ନିଵେଦଯେତ୍ । ଅଗ୍ନିକାର୍ଯମଥୋ କୃତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭୋଜଯେତ୍ତତଃ । ।୪୫ ଇତ୍ଥଂ ଦ୍ଵାଦଶ ଵୈ ମାସାନ୍କାର୍ଯଂ ଵ୍ରତମନୁତ୍ତମମ୍ । ମାସି ମାସି ଫଲାହାରଃ ଫଲଦାଯୀ ଫଲାର୍ଚନଃ । ।୪୬ ଵର୍ଷାନ୍ତେ ତ୍ଵଥ କୁର୍ଵୀତ ଶକ୍ତ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନମ୍ । ସ୍ନାନପ୍ରାଶନଯୋଶ୍ଚାପି ଵିଧାନଂ ଶୃଣୁ ସୁଵ୍ରତ । । ୪୭ ଗୋମୂତ୍ରଂ ଗୋମଯଂ କ୍ଷୀରଂ ଦଧି ସର୍ପିଃ କୁଶୋଦକମ୍ । ତିଲସର୍ଷପଯୋଃ କଲ୍କଂ ଶ୍ଵେତା ମୃଚ୍ଚାପି ସୁଵ୍ରତ । ।୪୮ ଦୂର୍ଵାକଲ୍କଂ ଘୃତଂ ଚାପି ଗୋଶୃଂଗକ୍ଷାଲିତଂ ଜଲମ୍ । ଜାତିଗୁଲ୍ମଵିନିର୍ଯାସଃ ପ୍ରଶସ୍ତଃ ସ୍ନାନକର୍ମଣି । । ୪୯ ପ୍ରାଶନେ ଚାପ୍ଯଥୈତାନି ସର୍ଵପାପହରାଣି ଵୈ । ଆଦୌ କୃତ୍ଵା ଭାଦ୍ରପଦଂ ଯଥା ସଂଖ୍ଯଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । । 1.64.୫୦ ଇତ୍ଥଂ ଵର୍ଷାନ୍ତମାସାଦ୍ଯ ଭୋଜଯିତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାନ୍ । ଦିଵ୍ଯାନ୍ଭୋଗାନ୍ମହାଦେଵ ତତସ୍ତେଭ୍ଯୋ ନିଵେଦଯେତ୍ । । ୫୧ ଫଲାନି ତାତ୧ ହୈମାନି ଯଥା ଶକ୍ତ୍ଯା ଗଣାଧିପ । ସଵତ୍ସାମଥ ଵା ଧେନୁଂ ଭୂମିଂ ସସ୍ଯାନ୍ଵିତାମଥ । । ୫୨ ପ୍ରାସାଦମଥ ଵା ଭୌମଂ ସର୍ଵଧାନ୍ଯସମନ୍ଵିତମ୍ । ଦଦ୍ଯାତ୍ଛୁକ୍ଲାନି୨ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ତାମ୍ରପାତ୍ରଂ ୩ସଵିଦ୍ରୁମମ୍ । । ୫୩ ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଚୈତାନି ଦରିଦ୍ରସ୍ଯ ତୁ ମେ ଶୃଣୁ । ଫଲାନି ପିଷ୍ଟକାନ୍ଯେଷାଂ ତିଲଚୂର୍ଣାନ୍ଵିତାନି ତୁ । । ୫୪ ଭୋଜଯିତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜାନ୍ଦଦ୍ଯାଦ୍ରାଜତାନି୪ ଫଲାନି ତୁ । ଧାତୁରକ୍ତଂ ଵସ୍ତ୍ରଯୁଗମମାଚାର୍ଯାଯ ନିଵେଦଯେତ୍ । । ୫୫ ସହିରଣ୍ଯଂ ମହାଦେଵ ପଞ୍ଚରତ୍ନସମନ୍ଵିତମ୍ । ଇତ୍ଥଂ ସମାପ୍ଯତେ ତାତ ପାରଣଂ ଵାର୍ଷିକାନ୍ତିକମ୍ । । ୫୬ ଇତ୍ଯେଷା ଵୈ ପୁଣ୍ଯତମା ସପ୍ତମୀ ଦୁରିତାପହା । ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ନରାଃ ସର୍ଵେ ଯାନ୍ତି ସୂର୍ଯସଲୋକତାମ୍ । । ୫୭ ୧ପୂଜ୍ଯମାନଃ ସଦା ଦେଵୈର୍ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସାଂ ଗଣୈଃ । ଅନଯା ମାନଵୋ ନିତ୍ଯଂ ପୂଜଯେଦ୍ଭାସ୍କରଂ ସଦା । । ୫୮ ଦାରିଦ୍ଯଦୁଃଖଦୁରିତୈର୍ମୁକ୍ତୋ ଯାତି ଦିଵାକରମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମୋକ୍ଷମାଯାତି କ୍ଷତ୍ରିଯଶ୍ଚେନ୍ଦ୍ରତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୫୯ ଵୈଶ୍ଯୋ ଧନଦସାଲୋକ୍ଯଂ ଶୂଦ୍ରୋ: ଵିପ୍ରତ୍ଵମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଅପୁତ୍ରୋ ଲଭତେ ପୁତ୍ରଂ ଦୁର୍ଭଗା ସୁଭଗା ଭଵେତ୍ । । 1.64.୬୦ ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ଚ ନାରୀମାଂ ସପ୍ତମୀଂ ଲୋକପୂଜିତାମ୍ । ଵିଧଵା ଵା ସତୀ ଭକ୍ତ୍ଯା ଅନଯା ପୂଜଯେଦ୍ରଵିମ୍ । । ୬୧ ନାନ୍ଯଜନ୍ମନି ଵୈଧଵ୍ଯଂ ନାରୀ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମାନଦ । ଚିନ୍ତାମଣିସମା ହ୍ଯେଷା ଵିଜ୍ଞେଯା ଫଲସପ୍ତମୀ । । ୬୨ ପଠତାଂ ଶୃଣ୍ଵତାଂ ଦିଣ୍ଡେ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦା ସ୍ମୃତା । । ୬୩ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ବ୍ରହ୍ମଦିଣ୍ଡିସଂଵାଦେ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଫଲସପ୍ତମୀଵର୍ଣନଂ ନାମ ଚତୁଃଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯ
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ଜଗାମାଦର୍ଶନଂ ଵିଭୋଃ
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ — ଏହିପରି କଥା କହି ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ।
୩ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଭୂତଭଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯି ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । ଚତ୍ଵାରୋ ହ୍ଯାଶ୍ରମା ଦେଵ ସର୍ଵେ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯମୂଲକାଃ । । ୪ ଯଜନ୍ତେ ତ୍ଵାମହରହର୍ନାନାମୂର୍ତିସମାଶ୍ରିତାଃ । ପିତା ମାତା ହି ସର୍ଵସ୍ଯ ଦୈଵତଂ ତ୍ଵଂ ହିଂ ଶାଶ୍ଵତମ୍ । । ୫ ଯଜସେ ଚୈଵ କଂ ଦେଵମେଵ ଚାପି ନ ଵିଦ୍ମହେ । କଥ୍ଯତାଂ ମମ ଦେଵେଶ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ମେ । । ୬ ଇତ୍ଥଂ ମଯୋକ୍ତୋ ଭଗଵାନିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଅଵାଚ୍ଯମେତଦ୍ଵକ୍ତଵ୍ଯମାତ୍ମଗୁହ୍ଯଂ ସନାତନମ୍ । । ୭ ତଵ ଭକ୍ତିମତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମୀହ ଯଥାତଥମ୍ । ଯତଃ ସୂକ୍ଷ୍ମମଵିଜ୍ଞେଯମଵ୍ଯକ୍ତମଚଲଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ । । ୮ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈରିନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥୈଶ୍ଚ ସର୍ଵଭୂତୈଶ୍ଚ ଵର୍ଜିତମ୍ । ସ ହ୍ଯନ୍ତରାତ୍ମା ଭୂତାନାଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଶ୍ଚେତି କଥ୍ଯତେ । । ୯ ତ୍ରିଗୁଣଵ୍ଯତିରିକ୍ତୋଽସୌ ପୁରୁଷଶ୍ଚେତି କଥ୍ଯତେ । ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭୋ ଭଗଵାନ୍ସୈଵ୪ ବୁଦ୍ଧିରିତି ସ୍ମୃତଃ । । 1.67.୧୦ ମହାନିତି ଚ ଯୋଗେଷୁ ପ୍ରଧାନଶ୍ଚେତି କଥ୍ଯତେ । ସାଂଖ୍ଯେ୫ ଚ ପଠ୍ଯତେ ଶାସ୍ତ୍ରେ ନାମଭିର୍ବହୁଭିଃ ସଦା । । ୧୧ ଵିଶ୍ଵଗୋ ଵିଶ୍ଵଭୂତଶ୍ଚ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଵିଶ୍ଵସମ୍ଭଵଃ
ପ୍ରଭୁ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଯେଉଁଠି ଗତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ସବୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ କରିଛ। ଚାରିଟି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ, ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ହେଉଛି ସମସ୍ତର ମୂଳ।
ଧୃତଂ ଚୈଵାତ୍ମକଂ ଯେନ ଇଦଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମାତ୍ମନା । । ୧୨ ଅଶରୀରଃ ଶରୀରେଷୁ ଲିପ୍ଯତେ ନ ଚ କର୍ମଭିଃ । ମମାନ୍ତରାତ୍ମା ତଵ ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଦେହସଂଜ୍ଞକାଃ । । ୧୩ ସର୍ଵେଷାଂ ସାକ୍ଷିଭୂତୋଽସୌ୨ ନ କରୋତି ନ ଲିପ୍ଯତେ । ସଗୁଣୋ ନିର୍ଗୁଣୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଜ୍ଞାନଗମ୍ଯୋ ହ୍ଯସୌ ସ୍ମୃତଃ । । ୧୪ ସର୍ଵତଃ ପାଣିପାଦୋଽସୌ ସର୍ଵତୋଽକ୍ଷିଶିରୋମୁଖଃ । ସର୍ଵତଃ ଶ୍ରୁତିଯୁକ୍ତୋଽସୌ ସର୍ଵମାଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି । । ୧୫ ଵିଶ୍ଵମୂର୍ଧା୪ ଵିଶ୍ଵଭୁଜୋ ଵିଶ୍ଵପାଦାକ୍ଷିନାସିକଃ । ଏକଶ୍ଚରତି କ୍ଷେତ୍ରେଷୁ ସ୍ଵୈରଚାରୀ ଯଥାସୁଖମ୍ । । ୧୬ କ୍ଷେତ୍ରାଣ୍ଯସ୍ଯ ଶରୀରାଣି ବୀଜଂ ଚାପି ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ତାନି ଵେତ୍ତି ସ ଯୋଗାତ୍ମା ଅତଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଉଚ୍ଯତେ । । ଅଵ୍ଯକ୍ତକେ ପୁରେ ଶେତେ ତେନାଽସୌ ପୁରୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୧୭ ଵିଶ୍ଵଂ ବହୁଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯଂ ସ ଚ ସର୍ଵତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ । ତସ୍ମାତ୍ସ ବହୁରୂପତ୍ଵାଦ୍ଵିଶ୍ଵରୂପ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । । ୧୮ ମହାପୁରୁଷଶବ୍ଦଂ ହି ବିଭର୍ତ୍ଯେଷ ସନାତନଃ । ସ ତୁ ଵୈ ଵିକ୍ରିଯାପନ୍ନଃ ସୃଜତ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନା । । ୧୯ ଆକାଶାତ୍ପତିତଂ ତୋଯଂ ଯାତି ସ୍ଵାଦ୍ଵନ୍ତରଂ ଯଥା । ଭୂମେ ରସଵିଶେଷେଣ ତଥା ଗୁଣଵଶାତ୍ତୁ ସଃ । । 1.67.୨୦ ଏକ ଏଵ ଯଥା ଵାଯୁର୍ଦେହେ ତିଷ୍ଠତି ପଞ୍ଚଧା । ଏକତ୍ଵଂ ଚ ପୃଥକ୍ତ୍ଵଂ ଚ ତଥା ତସ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ । । ୨୧ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଵିଶେଷେଣ ଯଥାଗ୍ନିର୍ଲଭତେ ପରାମ୍ । ସଂଜ୍ଞାଂ ଦାଵାଗ୍ରିକାଦ୍ଯେଷୁ ତଥା ଦେଵୋ ହ୍ଯସୌ ସ୍ମୃତଃ । । ୨୨ ଯଥା ଦୀପସହସ୍ରାଣି ଦୀପ ଏକଃ ପ୍ରସୂଯତେ । ତଥା ରୂପସହସ୍ରାଣି ସ ଏଵୈକଃ ପ୍ରସୂଯତେ । । ୨୩ ସ ଯଦା ବୁଧ୍ଯତେତ୍ମାନଂ ତଦା ଭଵତି କେଵଲଃ । ଏକତ୍ଵଂ ପ୍ରଲଯେ ଚାସ୍ଯ ବହୁତ୍ଵଂ ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରଵର୍ତନେ । । ୨୪ ନିତ୍ଯଂ ହି ନାସ୍ତି ଜଗତି ଭୂତଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ଋତେ୧ ତମେକମୀଶାନଂ ପୁରୁଷଂ ବୀଜସଂଜ୍ଞିତମ୍ । । ୨୫ ଅକ୍ଷଯଶ୍ଚାପ୍ରମେଯଧ୍ର ସଵର୍ଗଭ୍ର ସ ଉଚ୍ଯତେ । ତସ୍ମାଦଵ୍ଯକ୍ତମୁତ୍ପନ୍ନଂ ତ୍ରିଗୁଣଂ ସର୍ଵକାରଣମ୍ । । ୨୬ ଅଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତଭାଵସ୍ଥା ଯା ସା ପ୍ରକୃତିରୁଚ୍ଯତେ । ତାଂ ଯୋନିଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଦ୍ଧି ଯୋଽସୌ ସଦସଦାତ୍ମକଃ । । ୨୭ ନାସ୍ତି ତସ୍ମାତ୍ପରୋ ହ୍ଯନ୍ଯଃ ସ ପିତା ସ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଆତ୍ମା ମମ ସ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତତସ୍ତଂ ପୂଜଯାମ୍ଯହମ୍ । । ୨୮ ସ୍ଵର୍ଗତାଶ୍ଚାପି ଯେ କେଚିତ୍ତଂ ନମସ୍ଯନ୍ତି ଦେହିନଃ । ତେ ତତ୍ପ୍ରସାଦାଦ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତେନାଦିଷ୍ଟାଃ ପରାଂ ଗତିମ୍ । । ୨୯ ତଂ ଦେଵାଶ୍ଚାସୁରାଶ୍ଚୈଵ ନାନାମତସମାଶ୍ରିତାଃ
ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରିଛି, ସେ ଦେହ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହରେ ବସିଥାଏ, କିନ୍ତୁ କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।
ସିଦ୍ଧାର୍ଥସପ୍ତମୀଵ୍ରତଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଵଚ୍ମି ତେ ପରମଂ ଦେଵଂ ସର୍ଵଦେଵୈଶ୍ଚ ପୂଜିତମ୍ । ଆରାଧଯନ୍ତି ଯଂ ଦେଵଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ । । ୧ ପଦ୍ମାକୃତିଂ ସଦା ବ୍ରହ୍ମା ନଲିନୈର୍ଗୁଗ୍ଗୁଲେନ ତୁ । ଵ୍ଯୋମରୂପଂ ସଦା ଦେଵଂ ମହାଦେଵୋର୍ଚତେ ରଵିମ୍ । । ୨ ଜାତିପୁଷ୍ପୈର୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧୂପେନ ଵିଜଯେନ ତୁ । ଵୃଷଣଂ ସିହ୍ଲକଂ ଵିପ୍ର ଶ୍ରୀଖଣ୍ଡମଗରୁସ୍ତଥା । । ୩ କର୍ପୂରଂ ଚ ତଥା ମୁସ୍ତା ଶର୍କରା ସତ୍ଵଚା ଦ୍ଵିଜ । ଇତ୍ଯେଷ ଵିଜଯୋ ଧୂପଃ ସ୍ଵଯଂ ଦେଵେନ ନିର୍ମିତଃ । । ୪ କେଶଵଶ୍ଚକ୍ରରୂପଂ ତୁ ସଦା ସମ୍ପୂଜଯେଦ୍ରଵିମ୍ । ନୀଲୋତ୍ପଲଦଲଶ୍ଯାମୋ ନୀଲୋତ୍ପଲକଦମ୍ବକୈଃ । । ୫ ଧୂପେନାଗୁରୁସଂଜ୍ଞେନ ଭକ୍ତିଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତଃ । ମଯା ସ ପୃଷ୍ଟୋ ଦେଵେଶସ୍ତସ୍ଯୈଵାରାଧନାଯ ଵୈ । । ୬ କାନି ପୁଷ୍ପାଣି ଚେଷ୍ଟାନି ସଦା ଭାସ୍କରପୂଜନେ । ତେନ ଚୋକ୍ତାନି ପୁଷ୍ପାଣି ସ୍ଵଯଂ ତାନି ନିବୋଧ ମେ । । ୭ ମଲ୍ଲିକାଯାସ୍ତୁ କୁସୁମୈର୍ଭୋଗଵାଞ୍ଜାଯତେ ନରଃ । ସୌଭାଗ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଡରୀକୈଶ୍ଚ ଭଜତ୍ଯେଵ ଚ ଶାଶ୍ଵତମ୍ । । ୮ ୧ଗନ୍ଧକୁଟଜକୈଃ ପୁଷ୍ପୈଃ ପରମୈଶ୍ଵର୍ଯମଶ୍ନୁତେ । ଭଵତ୍ଯକ୍ଷଯମତ୍ଯନ୍ତଂ ନିତ୍ଯମର୍ଚଯତୋ ରଵିମ୍ । । ୯ ମନ୍ଦାରପୁଷ୍ପୈଃ ପୂଜା ତୁ ସର୍ଵକୁଷ୍ଠଵିନାଶିନୀ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ମୁଁ ତୁମକୁ ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପୂଜା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ସେଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ସଦା ଆରାଧନା କରନ୍ତି।
ବିଲ୍ଵପତ୍ରୈଶ୍ଚ କୁସୁମୈର୍ମହତୀଂ ଶ୍ରିଯମଶ୍ନୁତେ । । 1.68.୧୦ ଅର୍କସ୍ରଜା ଭଵତ୍ଯର୍ଥଂ ସର୍ଵକାମଫଲପ୍ରଦଃ । ପ୍ରଦଦ୍ଯାଦୂପିଣୀଂ କନ୍ଯାମର୍ଚିତୋ ବକୁଲସ୍ରଜା । । ୧୧ କିଂଶୁକୈରର୍ଚିତୋ ଦେଵୋ ନ ପୀଡଯତି ଭାସ୍କରଃ । ପୂଜିତୋଽଗସ୍ତ୍ଯକୁସୁମୈରାନୁକୂଲ୍ଯଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । । ୧୨ କରଵୀରୈସ୍ତୁ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯସ୍ଯାନୁଚରୋ ଭଵେତ୍ । ତଥା ୧ମୁଦ୍ଗରପୁଷ୍ପୈଶ୍ଚ ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । । ୧୩ ହଂସଯୁକ୍ତେନ ଯାନେନ ରଵେଃ ସାଲୋକ୍ଯତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ଶତପୁଷ୍ପସହସ୍ରୈସ୍ତୁ ପୂଷସାଲୋକ୍ଯତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ବକପୁଷ୍ପୈର୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯାତି ଭାନୁସଲୋକତାମ୍ । । ୧୪ ଚତୁଃସମେନ ଗନ୍ଧେନ ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । ପଞ୍ଚଭୂତାଲଯସ୍ଥାନମାପ୍ନୁଯାନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୧୫ ଦେଵାଗାରଂ ତୁ ସମ୍ମାର୍ଜ୍ଯ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯସ୍ତୁ ପ୍ରଲେପଯେତ୍ । ସ ରୋଗାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଲାଭଂ ଚ ଵିନ୍ଦତି । । ୧୬ ତସ୍ଯ ଚାଯତନଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଗୈରିକେଣୋପଲେପଯେତ୍ । ପ୍ରାପ୍ନୁଯାନ୍ମହତୀଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ରୋଗୈଶ୍ଚାପି ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । । ୧୭ ଅଷ୍ଟାଦଶେହ କୁଷ୍ଠାନି ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଵ୍ଯାଧଯୋ ନୃଣାମ୍ । ପ୍ରଲଯଂ ଯାନ୍ତି ତେ ସର୍ଵେ ମୃଦା ଯଦ୍ଯୁପଲେପଯେତ୍ । । ୧୮ ଵିଲେପନାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ରକ୍ତଚନ୍ଦନମୁତ୍ତମମ୍ । ପୁଷ୍ପାଣାଂ କରଵୀରାଣି ପ୍ରଶସ୍ତାନି ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । । ୧୯ ନାତଃ ପରତରଂ କିଂଚିଦ୍ଭାସ୍ଵତସ୍ତୁଷ୍ଟିକାରକମ୍ । କିଂ ତସ୍ଯ ନ ଭଵେଲ୍ଲୋକେ ଯସ୍ତ୍ଵେଭିଃ ସ୍ଵର୍ଚଯେଦ୍ରଵିମ୍ । । 1.68.୨୦ କରଵୀରୈଃ ପୂଜଯେଦ୍ଯୋ ଭାସ୍କରଂ ଶ୍ରଦ୍ଧଯାନ୍ଵିତଃ । ସର୍ଵକାମସମୃଦ୍ଧୋଽସୌ ସୂର୍ଯକାମମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୨୧ ଵିଲେପ୍ଯାଯତନଂ୩ ଯସ୍ତୁ କୁର୍ଯାନ୍ମଣ୍ଡଲକଂ ଶୁଭମ୍ । ସ ସୂର୍ଯଲୋକମାସାଦ୍ଯ ମୋଦତେ ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ । । ୨୨ ଏକେନାସ୍ଯ ଭଵେଦର୍ଥୋ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମାରୋଗ୍ଯମଶ୍ନୁତେ । ତ୍ରିଭିଃ ସନ୍ତତ୍ଯଵିଚ୍ଛିନ୍ନା ଚତୁର୍ଭିର୍ଭାର୍ଗଵୀଂ୪ ଲଭେତ୍ । । ୨୩ ପଞ୍ଚଭିର୍ଵିପୁଲଂ ଧାନ୍ଯଂ ଷଡ୍ଭିରାଯୁର୍ବଲଂ ଯଶଃ । ସପ୍ତମଣ୍ଡଲକାରୀ ସ୍ଯାନ୍ମଂଡଲାଧିପତିର୍ନର । । ୨୪ ଆଯୁର୍ଧନସୁତୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ସୂର୍ଯଲୋକେ ମହୀଯତେ । ଘୃତପ୍ରଦୀପଦାନେନ ଚକ୍ଷୁଷ୍ମାଞ୍ଜାଯତେ ନରଃ । । ୨୫ କଟୁତୈଲପ୍ରଦାନେନ ସ ଶତ୍ରୂଞ୍ଜଯତେ ନରଃ । ତିଲତୈଲପ୍ରଦାନେନ ସୂର୍ଯଲୋକେ ମହୀଯତେ । । ୨୬ ମଧୂକତୈଲଦାନେନ ସୌଭାଗ୍ଯଂ ପରମଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ସଂପୂଜ୍ଯ ଵିଧିଵଦ୍ଦେଵଂ ପୁଷ୍ପଧୂପାଦିଭିର୍ବୁଧଃ । । ୨୭ ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ତତଃ ପଶ୍ଚାନ୍ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଭକ୍ତିତୋ ନ୍ଯସେତ୍ । ପୁଷ୍ପାଣାଂ ପ୍ରଵରା ଜାତୀ ଧୂପାନାଂ ଵିଜଯଃ ପରଃ । । ୨୮ ଗନ୍ଧାନାଂ କୁଙ୍କୁମଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଲେପାନାଂ ରକ୍ତଚନ୍ଦନମ୍ । ଦୀପଦାନେ ଘୃତଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ନୈଵେଦ୍ଯେ ମୋଦକଃ ପରଃ । । ୨୯ ଏତୈସ୍ତୁଷ୍ଯତି ଦେଵେଶଃ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ଚାଧିଗଚ୍ଛତି । ଏଵଂ ସଂପୂଜ୍ଯ ଵିଧିଵତ୍କୃତ୍ଵା ଚାପି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । । 1.68.୩୦ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଦେଵଂ ଦେଵଦେଵଂ ଦିଵାକରମ୍ । ସୁଖାସୀନସ୍ତତଃ ପଶ୍ଯେଦ୍ରଵେରଭିମୁଖେ ସ୍ଥିତଃ । । ୩୧ ଏକଂ ସିଦ୍ଧାର୍ଥକଂ କୃତ୍ଵା ହସ୍ତେ ପାନୀଯସଂଯୁତମ୍ । କାମଂ ଯଥେଷ୍ଟଂ ହୃଦଯେ କୃତ୍ଵା ତଂ ଵାଞ୍ଛିତଂ ନରଃ । । ୩୨ ପିବେତ୍ସତୋଯଂ ତଂ ଵିପ୍ର ଅସ୍ପୃଷ୍ଟଂ ଦଶନୈଃ ସକୃତ୍ । ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ତୁ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଦ୍ଵୌ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ ସୁଵ୍ରତ । । ୩୩ ତୃତୀଯାଯାଂ ତୁ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଗ୍ରହୀତଵ୍ଯାସ୍ତ୍ରଯୋଽପି ଚ । ଜ୍ଞେଯାଶ୍ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ଚତ୍ଵାରଃ ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ପଞ୍ଚ ଏଵ ହି । । ୩୪ ଷଟ୍ ପିବେଚ୍ଚାପି ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ତୁ ଇତୀଯଂ ଵୈଦିକୀ ଶ୍ରୁତିଃ । ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ସପ୍ତମାଯାଂ ତୁ ସପ୍ତ ଚୈଵ ପିବେନ୍ନରଃ । । ୩୫ ଆଦୌ ପ୍ରଭୃତି ଵିଜ୍ଞେଯୋ ମନ୍ତ୍ରୋଽଯମଭିମନ୍ତ୍ରଣେ । ସିଦ୍ଧାର୍ଥକସ୍ତ୍ଵଂ ହି ଲୋକେ ସର୍ଵତ୍ର ଶ୍ରୂଯସେ ଯଥା । । ତଥା ମାମପି ସିଦ୍ଧାର୍ଥମର୍ଥତଃ କୁରୁତାଂ ରଵିଃ । । ୩୬ ତତୋ ହଵିରୁପସ୍ପୃଶ୍ଯ ଜପଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଯଥେପ୍ସିତମ୍ । ହୁତାଶନଂ ଚ ଜୁହୁଯାଦ୍ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା । । ୩୭ ଏଵମେଵ ପରାଃ କାର୍ଯା ସପ୍ତମ୍ଯଃ ସପ୍ତ ସର୍ଵଦା । ଏକାତ୍ପ୍ରଭୃତି କାର୍ଯା ସା ସର୍ଵଦୋଦକସପ୍ତମୀ । । ୩୮ ଏକଂ ତୋଯେନ ସହିତଂ ଦ୍ଵୌ ଚାପି ଘୃତସଂଯୁତୌ । ତ୍ରୀଂସ୍ତଥା ମଧୁନା ସାର୍ଧଂ ଦଧ୍ନା ଚତୁର ଏଵ ଚ । । ୩୯ ଯୁକ୍ତାନ୍ନପଯସା ପଞ୍ଚ ଷଟ୍ ଚ ଗୋମଯସଂଯୁତାନ୍ । ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯେନ ଵୈ ସପ୍ତ ପିବେତ୍ସିଦ୍ଧାର୍ଥକାନ୍ଦ୍ଵିଜ । । 1.68.୪୦ ଅନେନ ଵିଧିନା ଯସ୍ତୁ କୁର୍ଯାତ୍ସର୍ଷପସପ୍ତମୀମ୍ । ବହୁପୁତ୍ରୋ ବହୁଧନଃ ସିଦ୍ଧାର୍ଥଶ୍ଚାପି ସର୍ଵଦା । । ୪୧ ଇହ ଲୋକେ ନରୋ ଵିପ୍ର ପ୍ରେତ୍ଯଯାତି ଵିଭାଵସୁମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ସମ୍ପୂଜଯେଦ୍ଦେଵଂ ଵିଧିନାନେନ ଭାସ୍କରମ୍ । । ୪୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସିଦ୍ଧାର୍ଥସପ୍ତମୀଵ୍ରତଵର୍ଣନଂ ନାମାଷ୍ଟଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସର୍ଷପସପ୍ତମୀଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ତତୋ ମଧ୍ଯାହ୍ନସମଯେ ସ୍ନାତଃ ପ୍ରଯତମାନସଃ । ତଥୈଵ ଦେଵାନ୍ଵିଧିଵତ୍ପୂଜଯିତ୍ଵା ଯଥାସୁଖମ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ତାପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରି, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ନିଜ ସୁବିଧା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ରଥସପ୍ତମୀମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ମାଘେ ମାସି ତଥା ଦେଵ ସିତେ ପକ୍ଷେ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଷଷ୍ଠ୍ଯାମୁପୋଷିତୋ ଭୂତ୍ଵା ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପୋପହାରତଃ । । ୧ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଦିନକରଂ ରାତ୍ରୌ ତସ୍ଯାଗ୍ରତଃ ସ୍ଵପେତ୍ । ଵିବୁଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵଥ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଭାନୁଂ ସମର୍ଚଯେତ୍ । । ୨ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭୋଜଯେତ୍ପଶ୍ଚାଦ୍ଵିତ୍ତଶାଠ୍ଯଂ୧ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଖଣ୍ଡଵେଷ୍ଟୈର୍ମୋଦକୈଶ୍ଚ ତଥେକ୍ଷୁଗୁଡପୂପକୈଃ । । ୩ ଅଥ ସଂଵତ୍ସରେ ପୂର୍ଣେ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ କାରଯେଦ୍ବୁଧଃ । ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଵୈ ଯାତ୍ରାଂ ପୂର୍ଵୋକ୍ତଵିଧିନା ହର । । ୪ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତୁ ଯଃ କୃତ୍ଵା ରଥମାରୋହିତଂ ରଵିମ୍ । ପଶ୍ଯେଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଜଗନ୍ନାଥଂ ସ ଯାତି ପରମାଂ ଗତିମ୍ । । ୫ ତୃତୀଯାଯାମୈକଭକ୍ତଂ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ନକ୍ତମୁଚ୍ଯତେ । ପଞ୍ଚମ୍ଯାମଯାଚିତଂ ସ୍ଯାତ୍ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଚୈଵମୁପୋଷଣମ୍ । । ୬ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ପାରଣଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵଂ ରଥେ ସ୍ଥିତମ୍ । ପୂଜଯିତ୍ଵା ଚ ଵିଧିନା ଶକ୍ତ୍ଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ତ୍ରିଲୋଚନ । । ୭ ସୌଵର୍ଣଂ ତୁ ରଥଂ କୃତ୍ଵା ତାମ୍ରପାତ୍ରୋପରି ସ୍ଥିତମ୍ । ରଥମଧ୍ଯେ ନ୍ଯସେଦ୍ଵ୍ଯୋମ ପୂଜିତଂ ମଣିଭିର୍ହର । । ୮ ପଦ୍ମରାଗଂ ନ୍ଯସେନ୍ମଧ୍ଯେ ମୌକ୍ତିକଂ ପୂର୍ଵତୋ ନ୍ଯସେତ୍ । ଇଂଦ୍ରନୀଲମଥୋ ଯାମ୍ଯାଂ ଵାରୁଣ୍ଯାଂ ମରକତଂ ହର । । ୯ ପ୍ରଵାଲମୁତ୍ତରେ ରୁଦ୍ର ସଵଜ୍ରଂ ଵିନ୍ଯସେଦ୍ ବୁଧଃ । ଶ୍ଵେତଂ ପୀତାସିତଂ ଚାପି ରକ୍ତଂ ଚାନ୍ଧକସୂଦନ । । 1.59.୧୦ ଏତାନି ତାତ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଦିକ୍ଷୁ ସର୍ଵାସୁ ଵିନ୍ଯସେତ୍ । ପତାକାକାରସଂସ୍ଥାନଂ ଘଣ୍ଟାଭରଣଭୂଷିତମ୍ । । ୧୧ ପୁଷ୍ପୈର୍ଦାମୈରଲଂକୃତ୍ଯ ରଥଂ ରୁଦ୍ର ସମନ୍ତତଃ । ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଭାସ୍କରାଯ ନିଵେଦଯେତ୍ । । ୧୨ ଭୋଜଯିତ୍ଵାଥ ଵା ଵିପ୍ରାନାଚାର୍ଯାଯ ନିଵେଦଯେତ୍ । ଯୋଽଧୀତେ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପଂ ସୋପାଖ୍ଯାନଂ ଚ ଭାରତ । । ୧୩ ଆଚାର୍ଯଃ ସ ଦ୍ଵିଜୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଵର୍ଣାନାମନୁପୂର୍ଵଶଃ । ସୌରାଣାଂ ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ତୁ ଶୈଵାନାଂ ପାର୍ଵତୀପ୍ରିଯ । । ୧୪ ଅଲାଭେ ତୁ ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ରଥଂ ରାଜତମାଦିଶେତ୍ । ତଦଲାଭେ ତାମ୍ରମଯଂ ରଥଂ ଵ୍ଯୋମ ଚ କାରଯେତ୍ । । ୧୫ ଅଭାଵେ ଚାପି ତାମ୍ରସ୍ଯ ରଥଃ ପିଷ୍ଟମଯଃ ସ୍ମୃତଃ । ସହିରଣ୍ଯୋ ୧ମହାଦେଵ ତାମ୍ରଭାଜନମାଶ୍ରିତଃ । । ୧୬ ୨କୌଶେଯଯୁଗ୍ମସହିତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ନିଵେଦଯେତ୍ । ପୂର୍ଵୋକ୍ତାଯ ମହାଦେଵ ଵାଚକାଯ ମହାତ୍ମନେ । । ୧୭ ପଞ୍ଚରତ୍ନସମାଯୁକ୍ତଂ ଗୁଭଗନ୍ଧାଧିଵାସିତମ୍ । ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ତୁ ଵିରୂପାକ୍ଷ ଵିତ୍ତଶାଠ୍ଯଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । । ୧୮ ଏଷା ପୁଣ୍ଯା ପାପହରା ରଥାହ୍ଵା ସପ୍ତମୀ ହର । କଥିତା ତେ ମଯା ରୁଦ୍ର ମହତୀଯଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତା । । ୧୯ ସ୍ନାନଂ ଦାନମଥୋ ହୋମଃ ପୂଜା ଗ୍ରହପତେର୍ହର । ଶତସାହସ୍ରଂ ଭଵେଦସ୍ଯାଂ କୃତଂ ଭୂଧରଵିଦ୍ଯତେ । । 1.59.୨୦ ଏଵମେଷା ପୁଣ୍ଯତମା ମାଘେ ପ୍ରୋକ୍ତା ତୁ ସପ୍ତମୀ । ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ସୂର୍ଯସ୍ଯାନୁଚରୋ ଭଵେତ୍ । । ୨୧ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଯାତି ଦେଵତ୍ଵଂ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଵିପ୍ରତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ଵୈଶ୍ଯଃ କ୍ଷତ୍ରିଯତାଂ ଯାତି ଶୂଦ୍ରୋ ଵୈଶ୍ଯତ୍ଵମେତି ଚ । । ୨୨ ଵିଦ୍ଯାଵିନଯସମ୍ପନ୍ନଂ ଭର୍ତ୍ତାରଂ ୩ କନ୍ଯକା ଲଭେତ୍ । ଅପୁତ୍ରା ସ୍ତ୍ରୀ ସୁତଂ ଵିନ୍ଦେତ୍ସୌମାଗ୍ଯଂ ଚ ଗଣାଧିପ । । ୨୩ ଵିଧଵା ଚାପ୍ଯୁପୋଷ୍ଯେମାଂ ସପ୍ତମୀଂ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ । ନାନ୍ଯଜନ୍ମସୁ ଵୈଧଵ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ପାର୍ଵତୀପ୍ରିଯ । । ୨୪ ବହୁପୁତ୍ରା ବହୁଧନା ପତ୍ଯୁର୍ଵଲ୍ଲଭତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ଯାଵଦ୍ଵୈ ସପ୍ତ ଜନ୍ମାନି ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ତୁ ପୁରୁଷାସ୍ତଥା । । ୨୫ ଏଵଂଵିଧା ସପ୍ତମୀ ତେ କଥିତା ଵୃଷଭଧ୍ଵଜ । ଯାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମାନଵୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ମୁଚ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯଯା । । ୨୬ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ରଥସପ୍ତମୀମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନଂ ନାମୈକୋନଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ମାଘ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ, ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଷଷ୍ଠୀ ତିଥିରେ ଉପବାସ କରି, ଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲ ଦେଇ ପୂଜା କରେ, ସେ ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଗରେ ଶୁଏ। ସପ୍ତମୀ ଦିନ ସକାଳେ ଉଠି ଭକ୍ତିଭାବରେ ଭାନୁଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଓ ଧନରେ କଞ୍ଜୁସି କରିବା ନୁହେଁ, ପତ୍ରରେ ମୁଡ଼ିଥିବା ମିଠା, ମୋଦକ ଓ ଇଖୁ ଗୁଡ଼ର ପିଠା ଦେଇ ଭୋଜନ କରାଯିବ। ଏହିପରି ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ସପ୍ତମୀ ଦିନେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମନୁଷ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ନୀତିଅନୁଯାୟୀ ଦେବଦେବଙ୍କ ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଯିଏ ଭକ୍ତିଭାବରେ ରଥରେ ବସିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତିକୁ ପାଏ। ତୃତୀୟାରେ ଏକ ଭୋଜନ, ଚତୁର୍ଥୀରେ ରାତିରେ ଉପବାସ, ପଞ୍ଚମୀରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା, ଷଷ୍ଠୀରେ ଉପବାସ, ଏବଂ ସପ୍ତମୀରେ ଦେବଙ୍କୁ ରଥରେ ବସିଥିବା ଦେଖି ପାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଶକ୍ତି ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ନୀତିଅନୁଯାୟୀ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସୁନାର ରଥ ତିଆରି କରି, ତାମ୍ବାର ପାତ୍ର ଉପରେ ରଖିବା, ରଥର ମଧ୍ୟରେ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦେଇ ଆକାଶ ସ୍ଥାପନ କରିବା, ମଧ୍ୟରେ ପଦ୍ମରାଗ, ପୂର୍ବଦିଗରେ ମୁକ୍ତା, ଦକ୍ଷିଣରେ ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ, ପଶ୍ଚିମରେ ପନ୍ନା, ଉତ୍ତରେ ପ୍ରବାଳ ଓ ହୀରା ରଖିବା; ସବୁ ଦିଗରେ ଧଳା, ହଳଦିଆ, କଳା ଓ ଲାଲ ଜମା ଝଣ୍ଡା ଭଳି ଲଗାଇବା, ଘଣ୍ଟା ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ସୁସଜ୍ଜିତ କରିବା। ଫୁଲ ମାଳାରେ ରଥକୁ ସଜାଇ, ନୀତିଅନୁଯାୟୀ ପୂଜା କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଇବା; ଯିଏ ସପ୍ତମୀ ବ୍ରତ ଓ ଏହାର କଥା ପଢ଼େ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଓ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଗଣାଯିବେ — ସୌର, ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ ଭକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟରେ। ସୁନା ନ ମିଳିଲେ ଚାନ୍ଦିର ରଥ, ତାହା ନ ମିଳିଲେ ତାମ୍ବାର ରଥ, ଏହି ଭଳି ରଥ ଏବଂ ଆକାଶ ତିଆରିବା। ତାମ୍ବା ନ ମିଳିଲେ ଚାକୁଳିର ରଥ, ସୁନା ସହିତ ତାମ୍ବା ପାତ୍ର ଉପରେ ରଖିବା। ଦୁଇଟି କମଳା ପଟ ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା, ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ଭଳି ମହାତ୍ମା ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେବା। ପଞ୍ଚ ମଣିରେ ଶୋଭିତ, ଗନ୍ଧରେ ଭିଜା, ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁଯାୟୀ, ଧନରେ କଞ୍ଜୁସି ଛାଡ଼ିବା। ଏହି ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ପାପ ନାଶକ ରଥସପ୍ତମୀ ବଡ଼ ମହତ୍ତ୍ୱର ଅଟୁଟ କଥା ମୁଁ କହିଲି। ଏହି ଦିନ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ହୋମ, ଗ୍ରହପତିଙ୍କ ପୂଜା କରିଲେ ଏକ ଶତ ହଜାର ପୁଣ୍ୟ ହୁଏ। ଏହିପରି ମାଘ ମାସର ସପ୍ତମୀ ସବୁଠାରୁ ପୁଣ୍ୟମୟ; ଯିଏ ଏହି ଦିନ ଉପବାସ କରେ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଅନୁଚର ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେବତ୍ୱ ପାଏ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଏ, ବୈଶ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହୁଏ, ଶୂଦ୍ର ବୈଶ୍ୟ ହୁଏ। ଶିକ୍ଷା ଓ ବିନୟ ଥିବା ବର ପାଏ କନ୍ୟା; ସନ୍ତାନ ନଥିବା ଜଣେ ମହିଳା ପୁଅ ପାଏ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୀ ପାଏ। ବିଧବା ଯଦି ଏହି ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ କରେ, ସେ ପୁନର୍ଜନ୍ମରେ ବିଧବା ହୁଏ ନାହିଁ। ବହୁ ସନ୍ତାନ, ବହୁ ଧନ ଓ ପତିର ପ୍ରେମ ପାଏ ସେ, ସତଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଫଳ ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳା ଦୁହେଁ ପାଉଛନ୍ତି। ଏଭଳି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସପ୍ତମୀ ବିଷୟରେ କହିଲି, ଯାହା ଶ୍ରବଣ କରି ଭକ୍ତିଭାବରେ ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ରଥଯାତ୍ରାଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଜଗାମାଶୁ ସୁରଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ତ୍ରିଲୋଚନମ୍ । ରଥଯାତ୍ରା ମହାବାହୋ ସୂର୍ଯସ୍ଯେତ୍ଯମିତୌଜସଃ । । ୧ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଯମାରାଧ୍ଯ ଜଗନ୍ନାଥଂ ମମ ପୂର୍ଵପିତାମହାଃ । ତୁଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ତୁ ଅନ୍ନମାପୁଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ । । ୨ ତସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତଂ ଚ ବହୁଶୋ ମଯା । ଦେଵର୍ଷିସିଦ୍ଧମନୁଜୈଃ ସ୍ତୁତସ୍ଯ ହି ଦିନେଦିନେ । । ୨ କଃ ସ୍ତୋତୁମୀଶସ୍ତମଜଂ୧ ଯସ୍ଯୈତତ୍ସଚରାଚରମ୍ । ଅଵ୍ଯଯସ୍ଯାପ୍ରମେଯସ୍ଯ ଵିବୁଧ୍ଯେତୋଦଯାଜ୍ଜଗତ୍ । । ୪ କରାଭ୍ଯାଂ ଯସ୍ଯ ଦେଵେଶୌ କଵିଷ୍ଣୂ ଲୋକପୂଜିତୌ । ଉତ୍ପନ୍ନୌ ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲ ଲଲାଟାତ୍ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକଃ । । ୫ ତସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ କୈଃ ଶକ୍ଯା ଵକ୍ତୁଂ ସର୍ଵା ଵିଭୂତଯଃ । ସୋଽହମିଚ୍ଛାମି ଦେଵସ୍ଯ ତସ୍ଯ ସର୍ଵାତ୍ମନା ଦ୍ଵିଜ । । ୬ ଶ୍ରୋତୁମାରାଧନଂ ଯେନ ନିସ୍ତରେଯଂ ଭଵାର୍ଣଵମ୍ । କେନୋପାଯେନ ମନ୍ତ୍ରୈର୍ଵା ରହସ୍ଯୈଃ ପରିଚର୍ଯଯା । । ୭ ଦାନୈର୍ଵୃତୋପଵାସୈର୍ଵା ହୋମୈର୍ଜାପ୍ଯୈରଥାପି ଵା । ଆରାଧିତଃ ସମସ୍ତାନାଂ କ୍ଲେଶାନାଂ ହାନିଦୋ ଭଵେତ୍ । । ୮ ସୈକା ଵିଦ୍ଯା ହି ଵିଦ୍ଯାନାଂ ଯଯା ତୁଷ୍ଯତି ସର୍ଵକୃତ୍ । ଶ୍ରୁତାନାମପି ତତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଯତ୍ର ଭାନୋଃ ପ୍ରକୀର୍ତନମ୍ । । ୯ ରହସ୍ଯାନାଂ ରହସ୍ଯଂ ତଦ୍ଯେନ ହଂସଃ ପ୍ରସୀଦତି । ଏକଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମୋ ମଂତ୍ରସ୍ତଦେକଂ ପରମଂ ଵ୍ରତମ୍ । । 1.60.୧୦ ଉପୋଷିତଂ ଚ ତଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠଂ ଯେନ ଭାନୁଃ ପ୍ରସୀଦତି । ସା ଚୈକା ରସନା ଧନ୍ଯା ମାର୍ତଣ୍ଡଂ ସ୍ତୌତି ଯା ସଦା । । ୧୧ ତଦେକଂ ନିର୍ମଲଂ ଚିତ୍ତଂ ୧ଯଦ୍ଗତଂ ସତତଂ ରଵୌ । ଶ୍ଲାଘ୍ଯାନାମପି ତୌ ଶ୍ଲାଘ୍ଯାଵିହ ଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ । । ୧୨ ଯୋ ସଦା ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲ ଭାନୋଃ ପୂଜାକରୌ କରୌ । ତଦେକଂ କେଵଲଂ ଧନ୍ଯଂ ଶରୀରଂ ସର୍ଵଜନ୍ତୁଷୁ । । ୧୩ ଯଦେଵ ପୁଲକୋଦ୍ଭାସି ଭାନୋର୍ନାମାନୁକୀର୍ତନେ । ସା ଜିହ୍ଵା କଣ୍ଠତାଲୂକମଥ ଵା ପ୍ରତିଜିହ୍ଵିକା । । ୧୪ ଅଥ ଵା ସାପରୋ ରୋଗୋ ଯା ନ ଵକ୍ତି ରଵେର୍ଗୁଣମ୍ । ନଵଦ୍ଵାରାଣି ସନ୍ତ୍ଯସ୍ମିନ୍ପୁରେ ପୁରୁଷସତ୍ତମ । । ୧୫ ପ୍ରାକାରୈସ୍ତ୍ଵାଵୃତେ ଵିଷ୍ଵଗ୍ଵୃଥା ତାନି ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । ଦତ୍ତ୍ଵାଵଧାନଂ ଯଚ୍ଛବ୍ଦେ ଵିନୈଵ ରଵିସଂସ୍ତୁତିମ୍ । । ୧୬ ଶ୍ରେଯସାଂ ନ ହି. ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୌ ପୁରୁଷାଣାଂ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ଜନ୍ମନ୍ଯଵିଫଲା ସେଵା କୃତା ଯାଶ୍ରିତ୍ଯ ଭାସ୍କରମ୍ । । ୧୭ ଦୁର୍ଗସଂସାରକାଂତାରମପାରମଭିଧାଵତାମ୍ । ଏକୋ ଭାନୁନମସ୍କାରଃ ସଂସାରାର୍ଣଵତାରକଃ । । ୧୮ ରତ୍ନାନାମାକରୋ ମେରୁଃ ସର୍ଵାଶ୍ଚର୍ଯମଯଂ ନଭଃ । ତୀର୍ଥାନାମାଶ୍ରଯୋ ଗଂଗା ଦେଵାନାମାଶ୍ରଯୋ ରଵିଃ । । ୧୯ ଏଵମାଦିଗୁଣୋ ଭୋଗୋ ଭାନୋରମିତତେଜସଃ । ଶ୍ରୁତୋ ମେ ବହୁଶଃ ସିଦ୍ଧୈର୍ଗୀଯମାନୈସ୍ତଥାମରୈଃ । । 1.60.୨୦ ସୋଽହମିଚ୍ଛାମି ତଂ ଦେଵଂ ସପ୍ତଲୋକପରାଯଣମ୍ । ଦିଵାକରମଶେଷସ୍ଯ ଜଗତୋ ହୃଦ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ । । ୨୧ ଆରାଧଯିତୁମୀଶେଶଂ ଭାସ୍କରଂ ଚାମିତୌଜସମ୍ । ମାର୍ତଣ୍ଡଂ ଭୁଵନାଧାରଂ ସ୍ମୃତମାତ୍ରାଘଦାରିଣମ୍ । । ୨୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସୂର୍ଯପରିଚର୍ଯାଵର୍ଣନଂ ନାମ ଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ — ଏହିପରି କହି ସେ ତୁରନ୍ତ ଦେବମାନ୍ୟ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ମହାବଳୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା ପାଇଁ। ଶତାନୀକ କହିଲେ — ଯେଉଁ ଭଳି ମୋର ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ପୂଜି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ ଚାରିପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ, ସେଇ ଦେବଙ୍କ ମହିମା ମୁଁ ବହୁବାର ଶୁଣିଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଏହି ଜଗତର ଚଳନ ଅଚଳନ ସବୁଠି ଯିଏ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଅପରିମାପ୍ୟ, ଯାହାଠାରୁ ଜଗତ ଜାଗେ, ସେଉଁଠି କିଏ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶଂସା କରିପାରିବ? ଯାହାଙ୍କ ଲଳାଟରୁ ଦୁଇ ଦେବେଶ, କବି ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ପୂଜନ୍ତି, ତିନିପୁର ନାଶକଙ୍କୁ। ସେଇ ଦେବଙ୍କ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ତଥାପି ମୁଁ ଏହି ଦେବଙ୍କ ଆରାଧନା କିପରି କରିବା, କେଉଁ ଉପାୟ, ମନ୍ତ୍ର, ଗୁପ୍ତ ଉପାସନା, ଦାନ, ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ହୋମ, ଜପ ଦ୍ୱାରା କିପରି ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ଦୂର କରିପାରିବି, ତାହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ହୁଏ, ସେଠି ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଥାଏ। ଏହା ଗୁପ୍ତ ମଧ୍ୟର ଗୁପ୍ତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ହଂସ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ଏକ ମନ୍ତ୍ର, ଏକ ବ୍ରତ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁ ଉପବାସରେ ଭାନୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେଉଁ ଜିହ୍ବା ଧନ୍ୟ ଯାହା ସଦା ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କୁ ଗାଏ। ଏକ ନିର୍ମଳ ମନ ଯଦି ସଦା ରବିରେ ଲଗିଥାଏ, ସେଉଁ ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁ ହାତ ସଦା ଭାନୁଙ୍କ ପୂଜା କରେ, ସେଉଁ ଶରୀର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଧନ୍ୟ। ଯେଉଁ ଜିହ୍ବା ଭାନୁଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ, ସେଉଁ ଜିହ୍ବା, କଣ୍ଠ ତାଳୁ କିମ୍ବା ଉପଜିହ୍ବା ଧନ୍ୟ। ଯେଉଁ ଜିହ୍ବା ରବିଙ୍କ ଗୁଣ କହେନାହିଁ, ସେଉଁ ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ। ଏହି ଶରୀରରେ ନଅଟି ଦ୍ୱାର ଅଛି, ଯାହା ଦେଖି ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ଶବ୍ଦରେ ମନ ଦେଇ ରବିଙ୍କ ସ୍ତୁତି ନ କଲେ, ମଣିଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲାଭ ପାଏନାହିଁ। ଜୀବନରେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ସେବା ନ କଲେ, ସେଇ ସେବା ବ୍ୟର୍ଥ। ଏହି ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ମାତ୍ର ଭାନୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ହିଁ ଉପାୟ। ରତ୍ନମାନଙ୍କ ଖଣ୍ଡ ମେରୁ, ଆକାଶ ଅଦ୍ଭୁତମୟ, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଗଙ୍ଗା, ଦେବମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ରବି। ଏଭଳି ଅନେକ ଗୁଣ ଭାନୁଙ୍କର, ମୁଁ ଏହା ସିଦ୍ଧ ଓ ଦେବମାନେଙ୍କ ଠାରୁ ବହୁବାର ଶୁଣିଛି। ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି ସପ୍ତ ଲୋକର ଗତି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ଭାସ୍କର, ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର, ମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କଲେ ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି, ସେଉଁ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜିବାକୁ ମୁଁ ଚାହେଁ।
ସୂର୍ଯ-ମହିମାଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ତମେକମକ୍ଷରଂ ଧାମ ପରଂ ସଦସତୋର୍ମହତ୍ । ଭେଦାଭେଦସ୍ଵରୂପସ୍ଥଂ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ରଵିଂ ନୃପ । । ୧ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାପୂର୍ଵଂ ଵିରିଞ୍ଚେନ ମହାତ୍ମନା । ଋଷୀଣାଂ କଥିତଂ ପୂର୍ଵଂ ତଂ ନିବୋଧ ନରାଧିପ । । ୨ ଆରାଧନାଯ ସଵିତୁର୍ମହାତ୍ମା ପଦ୍ମସଂଭଵଃ । ଯୋଗଂ ବ୍ରହ୍ମପରଂ ପ୍ରାହ ମହର୍ଷୀଣାଂ ଯଥା ପ୍ରଭୁଃ । । ୩ ସମସ୍ତଵୃତ୍ତିସଂରୋଧାତ୍କୈଵଲ୍ଯପ୍ରତିପାଦକମ୍ । ତଦା ଜଗତ୍ପତିର୍ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ମହର୍ଷିଭିଃ । ।୪ ସର୍ଵୈଃ କିଲୋକ୍ତୋ ଭଗଵାନାତ୍ମଯୋନିଃ ପ୍ରଜାହିତମ୍ । ଯୋଯଂ ଯୋଗୋ ଭଗଵତା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵୃତ୍ତିନିରୋଧଜଃ । । ୫ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ଶକ୍ଯଃ ସ ତ୍ଵନେକୈର୍ଜନ୍ମଭିର୍ଜଗତଃ ପତେ । ଵିଷଯା ଦୁର୍ଜଯା ନୄଣାମିନ୍ଦ୍ରିଯାକର୍ଷିଣଃ ପ୍ରଭୋ । । ୬ ଵୃତ୍ତଯଶ୍ଚେତସଶ୍ଚାପି ଚଞ୍ଚଲସ୍ଯାପି ଦୁର୍ଧରା । ରାଗାଦଯଃ କଥଂ ଜେତୁଂ ଶକ୍ଯା ଵର୍ଷଶତୈରପି । । ୭ ନ ଯୋଗଯୋଗ୍ଯଂ ଭଵତି ମନ ଏଭିରନିର୍ଜିତୈଃ । ଅଲ୍ପାଯୁଷଶ୍ଚ ପୁରୁଷା ବ୍ରହ୍ମନ୍କୃତଯୁଗେପ୍ଯମୀ । । ୮ ତ୍ରେତାଯାଂ ଦ୍ଵାପରେ ଚୈଵ କିମୁ ପ୍ରାପ୍ତେ କଲୌ ଯୁଗେ । ଭଗଵଂସ୍ତ୍ଵାମୁପାସୀନାନ୍ପ୍ରସନ୍ନୋ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି । । ୯ ଅନାଯାସେନ ଯେନୈଵ ଉତ୍ତରେମ ଭଵାର୍ଣଵମ୍ । ଦୁଃଖାମ୍ବୁମଗ୍ନାଃ ପୁରୁଷାଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମନ୍ମହାପ୍ଲଵମ୍ । । 1.61.୧୦ ଉତ୍ତରେମ ଭଵାମ୍ଭୋଧିଂ ତଥା ତ୍ଵମନୁଚିଂତଯ । ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଦା ବ୍ରହ୍ମାକ୍ରିଯାଯୋଗଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ । । ୧୧ ତେଷାମୃଷୀଣାମାଚଷ୍ଟ ନରାଣାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା । ଆରାଧଯତ ଵିଶ୍ଵେଶଂ ଦିଵାକରମତନ୍ଦ୍ରିତାଃ । । ୧୨ ବାହ୍ଯାଲମ୍ବନସାପେକ୍ଷାସ୍ତମଜଂ ଜଗତଃ ପତିମ୍ । ଇଜ୍ଯାପୂଜାନମସ୍କାରଶୁଶ୍ରୂଷାଭିରହର୍ନିଶମ୍ । । ୧୩ ଵ୍ରତୋପଵାସୈର୍ଵିଵିଧୈର୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ତର୍ପଣଂ । ତୈସ୍ତୈଶ୍ଚାଭିମତୈଃ କାମୈର୍ଯେ ଚ ଚେତସି ତୁଷ୍ଟିଦାଃ । । ୧୪ ଅପରିଚ୍ଛେଦ୍ଯମାହାତ୍ମ୍ଯମାରାଧଯତ ଭାସ୍କରମ୍ । ତନ୍ନିଷ୍ଠାସ୍ତଦ୍ଗତଧିଯସ୍ତତ୍କର୍ମାଣସ୍ତଦାଶ୍ରଯାଃ । । ୧୫ ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟଯସ୍ତନ୍ମନସଃ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ତ୍ସ୧ ଇତି ସ୍ଥିତାଃ । ସମସ୍ତାନ୍ଯଥ କର୍ମାଣି ତତ୍ର ସର୍ଵାତ୍ମନାତ୍ମନି । । ୧୬ ସଂନ୍ଯସଧ୍ଵଂ ସ ଵଃ କର୍ତ୍ତା ସମସ୍ତାଵରଣକ୍ଷଯମ୍ । ଏତତ୍ତଦକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରଧାନପୁରୁଷାଵୁଭୌ । । ୧୭ ୨ଯତୋ ଯସ୍ମିନ୍ଯଥା ଚୋଭୌ ସର୍ଵଯ୍ଯାପିନ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ । ପରଃ ପରାଣାଂ ପରମଃ ସୈକଃ ସୁମନସାଂ ପରଃ । । ୧୮ ଯସ୍ମାଦ୍ଭିନ୍ନମିଦଂ ସର୍ଵଂ ୩ଯଚ୍ଚେଦଂ ଯଚ୍ଚ ନେଙ୍ଗତି । ମୋକ୍ଷକାରଣମଵ୍ଯକ୍ତମଚିନ୍ତ୍ଯମପରିଗ୍ରହମ୍ । । ସମାରାଧ୍ଯ ଜଗନ୍ନାଥଂ କ୍ରିଯାଯୋଗେନ ମୁଚ୍ଯତେ । । ୧୯ ଇତି ତେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରହସ୍ଯମୃଷିସତ୍ତମାଃ । । 1.61.୨୦ ନରାଣାମୁପକାରାଯ ଯୋଗଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଚକ୍ରିରେ । କ୍ରିଯାଯୋଗପରାଣୀହ ମୁକ୍ତିକାରୀଣ୍ଯନେକଶଃ । । ୨୧ ଆରାଧ୍ଯତେ ଜଗନ୍ନାଥସ୍ତଦନୁଷ୍ଠାନତତ୍ପରୈଃ । ପରମାତ୍ମା ସ ମାର୍ତଣ୍ଡଃ ସର୍ଵେଶଃ ସର୍ଵଭାଵନଃ । । ୨୨ ଯାନ୍ଯୁକ୍ତାନି ପୁରା ତେନ ବ୍ରହ୍ମଣା କୁରୁନନ୍ଦନ । ତାନି ତେ କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ ସର୍ଵପାପହରାଣ୍ଯହମ୍ । । ୨୩ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୂଯତାମଦ୍ଯ ରହସ୍ଯମିଦମୁତ୍ତମମ୍ । ସଂସାରାର୍ଣଵମଗ୍ନାନାଂ ଵିଷଯାକ୍ରାଂତଚେତସାମ୍ । । ୨୪ ହଂସପୋତଂ ଵିନା ନାନ୍ଯତ୍କିଂଚିଦସ୍ତି ପରାଯଣମ୍ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠଂଶ୍ଚିଂତଯ ରଵିଂ ଵ୍ରଜଂଶ୍ଚିଂତଯ ଗୋପତିମ୍ । । ୨୫ ଭୁଞ୍ଜଂଶ୍ଚିଂତଯ ମାର୍ତଂଡଂ ସ୍ଵପାଂଶ୍ଚିଂତଯ ଭାସ୍କରମ୍ । ଏଵମେକାଗ୍ରଚିତ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ସଂଶ୍ରିତଃ ସତତଂ ରଵିମ୍ । । ୨୬ ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁମହାଗ୍ରାହଂ ସଂସାରାମ୍ଭସ୍ତରିଷ୍ଯସି । । ୨୭ ଗ୍ରହେଶମୀଶଂ ଵରଦଂ ପୁରାଣଂ ଜଗଦ୍ଵିଧାତାରମଜଂ ଚ ନିତ୍ଯମ୍ । ସମାଶ୍ରିତା ଯେ ରଵିମୀଶିତାରଂ ତେଷାଂ ଭଵୋ ନାସ୍ତି ଵିମୁକ୍ତିଭାଜାମ୍ । । ୨୮ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସୂର୍ଯଯୋଗମହିମଵର୍ଣନଂ ନାମୈକଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ — ଏହି ଅକ୍ଷୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍-ଅସତ୍ ଉପରେ ଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଓ ଅବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଏକମାତ୍ର ଧାମ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରି, ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କହିଥିବା, ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିବା ଯୋଗ ମୁଁ କହିବି, ରାଜନ। ସବିତାଙ୍କ ଆରାଧନା ପାଇଁ ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ମହାର୍ଷିମାନେଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମଯୋଗ କହିଥିଲେ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ନିରୋଧ କରିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ମହାର୍ଷିମାନେ ସହିତ ନମସ୍କାର କରି, ସ୍ୱୟଂଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ — ଏହି ଯୋଗ ଅନେକ ଜନ୍ମ ପରେ ମାତ୍ର ଲାଭ ହୁଏ, କାରଣ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଚଞ୍ଚଳ ମନର କ୍ରିୟା ଦମନ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ରାଗ ଆଦିକୁ ଶତବର୍ଷ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରିପାରିବେନାହିଁ। ଏମିତି ଅଜିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିଲେ ମନ ଯୋଗଯୋଗ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; କୃତଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷମାନେ ଅଳ୍ପଆୟୁ। ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳିଯୁଗରେ ତ ଅବସ୍ଥା ଅଧିକ ଦୁଃଖଦାୟକ। ଭଗବାନ, ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଉପାସନା କରୁଛୁ, ସେମାନେ କିପରି ସହଜ ଉପାୟରେ ଏହି ଦୁଃଖସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ, ତାହା କହନ୍ତୁ। ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ବ୍ରହ୍ମା ତେବେ ମହାର୍ଷିମାନେଙ୍କୁ କ୍ରିୟାଯୋଗ ଶିଖାଇଲେ, ମଣିଷମାନେଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ। ସମସ୍ତେ ଅନ୍ଦ୍ରିୟ ଆଧାର କରି, ଅଜନ୍ମା ଜଗତ୍ପତିଙ୍କୁ ଦିନ ରାତି ପୂଜା, ନମସ୍କାର, ସେବା କରିବା; ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି, ମନକୁ ଖୁସି କରୁଥିବା ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ଭାସ୍କରଙ୍କ ଅପରିମିତ ମହିମାକୁ ଆରାଧନା କରିବା। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାରେ ଲଗିଥାନ୍ତି, ମନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଉପହାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଉପସର୍ଗ କରନ୍ତି। ସେଇ ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ ଦୁହେଁ ଥିବା, ସମସ୍ତେ ଯାହାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ସେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯାହାଠାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନ ଓ ଅଭିନ୍ନ, ମୋକ୍ଷର କାରଣ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଅପ୍ରାପ୍ୟ। ଏହିପରି ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ କ୍ରିୟାଯୋଗରେ ଆରାଧନା କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଶୁଣି, ମହାଋଷିମାନେ ମଣିଷମାନେଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଯୋଗଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା କଲେ, ବହୁପ୍ରକାର କ୍ରିୟାଯୋଗ ମୁକ୍ତିଦାୟକ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି କ୍ରିୟାଯୋଗରେ ଲଗିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଗନ୍ନାଥ, ପରମାତ୍ମା, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା କହିଥିବା ସମସ୍ତ କଥା, ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁପ୍ତ କଥା ଆଜି ଶୁଣ, ଯେଉଁମାନେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଛନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ମନ ଲଗିଛି। ହଂସ ନାଉ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ; ଦଢ଼ିଆ ଠାରେ ରହି ରବିଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କର, ଚାଲିବାବେଳେ ଗୋପାଳଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କର, ଖାଇବାବେଳେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କର, ଶୁଏବାବେଳେ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କର। ଏଭଳି ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ସଦା ରବିଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେ। ତୁମେ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ରୂପୀ ମହା ଦୁଃଖ ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ। ଯେଉଁମାନେ ଗ୍ରହପତି, ଭଗବାନ, ପୁରାତନ, ଅଜନ୍ମା, ନିତ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ରବିଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ସେମାନେ ମୁକ୍ତ।
ସୂର୍ଯଦିଣ୍ଡୀସଂଵାଦମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଅଥାନ୍ଯଂ ସରହସ୍ଯଂ ତୁ ସଂଵାଦଂ ଵଚ୍ମି ତେଽଖିଲମ୍ । ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଦିଣ୍ଡିନା ସାର୍ଧଂ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍ । । ୧ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଭିଭୂତସ୍ତୁ ପରା ଦିଂଡିର୍ମହାତପାଃ । ଆରାଧନାଯ ଦେଵସ୍ଯ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ଚକ୍ରେ ମହାତ୍ମନଃ । । ୨ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତସ୍ଯାର୍ଥତଃ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ତୁତୋଷ ଭଗଵାନ୍ରଵିଃ । ଉଵାଚ ଦେଵଦେଵସ୍ତଂ ଦିଣ୍ଡିନଂ ଗଣନାଯକମ୍ । । ୩ ଆଦିତ୍ଯ ଉଵାଚ ହଂତ ଦିଣ୍ଡେ ପ୍ରସନ୍ନୋଽସ୍ମି ଭକ୍ତ୍ଯା ସ୍ତୋତ୍ରେଣ ତେଽନଘ
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ — ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଉ ଏକ ଗୁପ୍ତ ସଂବାଦ କହିବି, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦିଣ୍ଡିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିଲା, ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପରେ ଦୁଃଖିତ ଦିଣ୍ଡି ମହାତ୍ମା ଦେବଙ୍କ ଆରାଧନା ପାଇଁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତୋତ୍ର ରଚନା କଲେ। ସେହି ସ୍ତୋତ୍ରର ଅର୍ଥ ଶୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ଦେବଦେବୀ ଦିଣ୍ଡି ଗଣନାୟକଙ୍କୁ କହିଲେ — ହେ ଦିଣ୍ଡି, ତୁମର ଭକ୍ତି ଓ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଖୁସି ହେଲି, ହେ ନିର୍ମଳ।
ଵରଂ ଵୃଣୀଷ୍ଵ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଯତ୍ତେ ମନସି ଵର୍ତତେ । । ୪ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ ଏଷ ଏଵ ଵରଃ ଶ୍ଲାଘ୍ଯୋ ଯତ୍ପ୍ରାପ୍ତୋଽସି ମମାନ୍ତିକମ୍ । ତ୍ଵଦ୍ଦର୍ଶନମପୁଣ୍ଯାନାଂ ସ୍ଵପ୍ନେଷ୍ଵପି ଚ ଦୁର୍ଲଭମ୍ । । ୫ ଯଥୈଷା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ମେ ଆଗତା ଲୋକଗର୍ହିତା । ଭଵାଞ୍ଜାନାତି ସର୍ଵେଶୋ ହଦିସ୍ଥଃ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । । ୬ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାନ୍ମମେଶାନ୩ ନାଶମାଶୁ ପ୍ରଯାତୁ ଵୈ । ତଥା ଚ ଦୁରିତଂ ସର୍ଵଂ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଲ୍ଲୋକଗର୍ହିତମ୍ । । ୭ ଯଦ୍ଯଦିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ତତ୍ତତ୍ସର୍ଵମସ୍ତୁ ଦିଵସ୍ପତେ । ଏତେନୈଵାନୁମାନେନ ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭଗଵନ୍ନିତି । । ୮ ଜ୍ଞାତଂ ମଯା ହି ମାର୍ତଣ୍ଡେ ନାପ୍ରସନ୍ନେ ଵିଭୂତଯଃ । ଏଵଂ ସର୍ଵସୁଖାହ୍ଲାଦମଧ୍ଯସ୍ଥୋଽପି ହି ଭାନୁମାନ୍ । । ୯ ତ୍ଵଂ ମାମଗାଧେ ସଂସାରେ ମଗ୍ନମୁଦ୍ଧର୍ତୁମର୍ହସି । ସୁଖାନି ତାନି ଚୈଵାନ୍ତେ ତେଷାଂ ଦୁଃଖଂ ନ ତତ୍ସୁଖମ୍ । । 1.62.୧୦ ଯଦା ତୁ ଦୁଃଖମାଗାମି କିଂ୪ ଵା କସ୍ଯୈଵ ଭକ୍ଷଣାତ୍ । ତତ୍ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ଵିଭୋ ଜଗତାଂ ତ୍ଵଂ ଜଗତ୍ପତେ । । ୧୧ ଜ୍ଞାନଦାନେନ ଯେନୈଵମୁତ୍ତରେଯଂ ଭଵାର୍ଣଵମ୍ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତେନ ମାର୍ତଣ୍ଡଃ କଥଯାମାସ ଯୋଗଵିତ୍ । । ୧୨ ଯୋଗଂ ନିର୍ବୀଜମତ୍ଯନ୍ତଂ ଦୁଃଖସଂଯୋଗଭେଷଜମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଯୋଗଂ ତୁ ତଂ ଦିଣ୍ଡିର୍ନିର୍ବୀଜଂ ନିଷ୍କଲଂ ବଭୌ । । ୧୩ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ମହାତେଜା ଇଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଦେଵଦେଵ ତ୍ଵଯା ଯୋଗୋ ଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଧ୍ଵାନ୍ତନାଶନ । । ନୈଷ ପ୍ରାପ୍ଯୋ ମଯା ନାନ୍ଯୈର୍ମାନଵୈରଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ । । ୧୪ ଵିଷଯା ଦୁର୍ଜଯାଃ ପୁଂଭିରିନ୍ଦ୍ରିଯାକର୍ଷିଣଃ ସଦା । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଜଯୋ ଯୁକ୍ତଃ କଃ ଶକ୍ତାନାଂ କରିଷ୍ଯତି । । ୧୫ ଅହଂମମେତିଵିଖ୍ଯାତିର୍ଦୁର୍ଜଯଂ ଚଞ୍ଚଲଂ ମନଃ । ରାଗାଦଯସ୍ତଥା ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ଶକ୍ଯା ଜନ୍ମାନ୍ତରୈର୍ଯଦି
ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ମନେ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଦୟା ମାଗିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ମୋ ମନରେ ଯାହା ଅଛି ତାହା ମୁଁ କହିବି। ଦିଣ୍ଡି କହିଲେ: ମୋ ପାଖକୁ ତୁମେ ଆସିଛ, ଏହି ଦୟା ଠାରୁ ଉତ୍ତମ କିଛି ନାହିଁ। ଅପବିତ୍ର ଲୋକମାନେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେପରି ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି, ଯାହା ସମସ୍ତେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ଭିତରକୁ ଦେଖିପାରିବା। ମୋ ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ଦୟାରେ ଏହି ପାପ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହେଉ, ଏବଂ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଅଛି, ଯାହା ଲୋକେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଉ। ମୁଁ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରେ, ହେ ଦିନପତି, ସେ ସବୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ। ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବୁଝିଲି ଯେ, ହେ ଭଗବାନ୍, ତୁମେ ଖୁସି ହେଉଛ। ମୁଁ ଜାଣିଛି, ହେ ମାର୍ତଣ୍ଡ, ତୁମେ ଖୁସି ନଥିଲେ କୌଣସି ଶ୍ରୀ, ଏସବୁ ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ। ତୁମେ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିରଲିପ୍ତ ରହ, ହେ ଭାନୁମାନ। ଏହି ଗଭୀର ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ମୁଁ ଡୁବିଯାଇଛି, ମୋତେ ଉଠାଇବା ଦାୟିତ୍ୱ ତୁମର। ଏହି ସମସ୍ତ ସୁଖ ଶେଷରେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ଏହି ସୁଖ ତ ସତ୍ୟ ସୁଖ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ଆସେ, ତାହା କାହିଁକି ଆସେ, କିଏ ତାହାର କାରଣ? ହେ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଦୟା କର, କାରଣ ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ। ଜ୍ଞାନ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭବସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାଯାଏ। ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗ ଜାଣିଥିବା, ସେଉଁଠି ନିର୍ବୀଜ ଯୋଗ, ଯାହା ଦୁଃଖ ସଂଯୋଗର ଔଷଧ, ଶିଖାଇଲେ। ସେ ନିର୍ବୀଜ ନିରାକାର ଯୋଗ ଶୁଣି, ଦିଣ୍ଡି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଲେ। ଶିର ନମାଇ, ସେ ମହାତ୍ମା କହିଲେ: ଦେବଦେବ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଯୋଗ ଶିଖାଇଛ, ଯାହା ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ, ଏହାକୁ ମୁଁ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିନଥିଲେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବିଷୟ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ, ଏହି ବିଷୟ ଜୟ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟ କିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିପାରିବ? 'ମୁଁ' ଏବଂ 'ମୋର' ଭାବନା ଦୁର୍ଜୟ, ମନ ଚଞ୍ଚଳ। ରାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ ଜନ୍ମ ପରେ ଜନ୍ମ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମାତ୍ର ଛାଡିହେବ।
ଯେତେବେଳେ କେହି ଚଳନଶୀଳ ଏବଂ ଅଚଳ ଜୀବଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣିଥାଏ, ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମୋତେ ଆସକ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ରାଗ, ଲୋଭ ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବଗୁଡ଼ିକୁ ନଶ୍ଟ କରି, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ଲାଭ କରେ।
ଅପସিদ্ধ ଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ଏବଂ ବିବାଦ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମାୟାର ଜଳରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ଫଳ ସପ୍ତମୀର ବର୍ଣ୍ନନା
ଆଦିତ୍ଯମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ରହସ୍ଯାଂ ନାମ ସପ୍ତମୀମ୍ । ସପ୍ତମୀ କୃତମାତ୍ରେଯଂ ନରାଂସ୍ତାରଯତେ ଭଵାତ୍ । । ୧ ସପ୍ତାପରାନ୍ସପ୍ତ ପୂର୍ଵାନ୍ପିତୄଂଶ୍ଚାପି ନ ସଂଶଯଃ । ରୋଗାଂଶ୍ଛିନତ୍ତି ଦୁଶ୍ଛେଦ୍ଯାନ୍ଦୁର୍ଜଯାଞ୍ଜଯତେ ହ୍ଯରୀନ୍ । । ୨ ଅର୍ଥାନ୍ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଦୁଷ୍ପ୍ରାପାନ୍ଯଃ କୁର୍ଯାନ୍ନାମ ସପ୍ତମୀମ୍ । କନ୍ଯାର୍ଥୀ ଲଭତେ କନ୍ଯାଂ ଧନାର୍ଥୀ ଲଭତେ ଧନମ୍ । । ୩ ପୁତ୍ରାର୍ଥୀ ଲଭତେ ପୁତ୍ରାନ୍ଧର୍ମାର୍ଥୀ ଧର୍ମମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ସମଯାନ୍ପାଲଯନ୍ସର୍ଵାନ୍କୁର୍ଯାଚ୍ଚେମାଂ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । ।୪ ସମଯାଞ୍ଛୃଣୁ ଭୂତେଶ ଶ୍ରେଯସେ ଗଦତୋ ମମ । ଆଦିତ୍ଯଭକ୍ତଃ ପୁରୁଷଃ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଗଣନାଯକ । । ୫ ମୈତ୍ରୀଂ ସର୍ଵତ୍ର ଵୈ କୁର୍ଯାଦ୍ଭାସ୍କରଂ ଵାପି ଚିଂତଯେତ୍ । ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ନ ସ୍ପୃଶେତ୍ତୈଲଂ ନୀଲଂ ଵସ୍ତ୍ରଂ ନ ଧାରଯେତ୍ । । ନ ଚାପ୍ଯାମାଲକୈଃ ସ୍ନାନଂ ନ କୁର୍ଯାତ୍କଲହଂ କ୍ଵଚିତ୍ । । ୬ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ କିମର୍ଥଂ ନ ସ୍ପଶେତ୍ତୈଲଂ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ପଦ୍ମସଂଭଵ । । ୭ କଶ୍ଚ ଦୋଷୋ ଭଵେଦ୍ଦେଵ ନୀଲଵସ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଧାରଣାତ୍ । ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଶୃଣୁ ଦିଣ୍ଡେ ମହାବାହୋ ନୀଲଵସ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଧାରଣେ । । ୮ ଦୂଷଣଂ ଗଣଶାର୍ଦୂଲ ଗଦତୋ ମମ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ । ପାଲନଂ ଵିକ୍ରଯଶ୍ଚୈଵ ସଦ୍ଵୃତ୍ତିରୁପଜୀଵନମ୍ । । ୯ ପତିତସ୍ତୁ ଭଵେଦ୍ଵିପ୍ରସ୍ତ୍ରିଭିଃ କୃଚ୍ଛୈର୍ଵିଶୁଦ୍ଧ୍ଯତି । ନୀଲୀରକ୍ତେନ ଵସ୍ତ୍ରେଣ ଯତ୍କର୍ମ କୁରୁତେ ଦ୍ଵିଜଃ । । 1.65.୧୦ ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପୋ ହୋମଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଃ ପିତୃତର୍ପଣମ୍ । ଵୃଥା ତସ୍ଯ ମହାଯଜ୍ଞା ନୀଲସୂତ୍ରସ୍ଯ ଧାରଣାତ୍ । । ୧୧ ନୀଲୀରକ୍ତଂ ଯଦା ଵସ୍ତ୍ରଂ ଵିପ୍ରସ୍ତ୍ଵଙ୍ଗେଷୁ ଧାରଯେତ୍ । ଅହୋରାତ୍ରୋଷିତୋ ଭୂତ୍ଵା ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯେନ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯତି । । ୧୨ ରୋମକୂପେ ଯଦା ଗଚ୍ଛେଦ୍ରକ୍ତଂ ନୀଲସ୍ଯ୧ କସ୍ଯଚିତ୍ । ପତିତସ୍ତୁ ଭଵେଦ୍ଵିପ୍ରସ୍ତ୍ରିଭିଃ କୃଚ୍ଛ୍ରୈର୍ଵିଶୁଦ୍ଧ୍ଯତି । । ୧୩ ନୀଲୀମଧ୍ଯଂ ଯଦା ଗଚ୍ଛେତ୍ପ୍ରମାଦାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଅହୋରାତ୍ରୋଷିତୋ ଭୂତ୍ଵା ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯେନ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯତି । । ୧୪ ନୀଲୀଦାରୁ ଯଦା ଭିଂଦ୍ଯାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଶରୀରକେ । ଶୋଣିତଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଦ୍ଵିଜଶ୍ଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣଂ ଚରେତ୍ । । ୧୫ କୁର୍ଯାଦଜ୍ଞାନତୋ ଯସ୍ତୁ ନୀଲେର୍ଵା ଦନ୍ତଧାଵନମ୍ । କୃତ୍ଵା କୃଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଵଯଂ ଦିଣ୍ଡେ ଵିଶୁଦ୍ଧଃ ସ୍ଯାନ୍ନ ସଂଶଯଃ । । ୧୬ ଵାପଯେଦ୍ଯତ୍ର ନୀଲୀଂ ତୁ ଭଵେତ୍ତତ୍ରାଶୁଚିର୍ମହୀ । ପ୍ରମାଣଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦାନି ତତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଶୁଚିର୍ଭଵେତ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ଏବେ ମୁଁ ଏକ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ, ସପ୍ତମୀ ନାମକ, ବିଷୟରେ କଥାହେବି। ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ କରିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ। ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ କରିଲେ, ସପ୍ତ ଆପରାଧ ଓ ସପ୍ତ ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ଜୟ ରୋଗ ଦୂର ହୁଏ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକେ ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ କରେ, ସେ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଧନ ଓ ଅନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଥାଏ। ଜନେ କନ୍ୟା ଚାହିଁଲେ କନ୍ୟା, ଧନ ଚାହିଁଲେ ଧନ, ପୁତ୍ର ଚାହିଁଲେ ପୁତ୍ର, ଧର୍ମ ଚାହିଁଲେ ଧର୍ମ ମିଳେ। ଯେଉଁ ଜଣେ ସମୟ ନିୟମ ଅନୁସରେ ଏହି ସପ୍ତମୀ କରେ, ସେ ସବୁ ଫଳ ପାଇଥାଏ। ଏହି ସମୟ ନିୟମ ମନେ ରଖ, ଭୂତେଶ୍ୱର, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ଆଦିତ୍ୟ ଭକ୍ତ ଲୋକ ସପ୍ତମୀ ଦିନ ଗଣନାୟକ ହୁଏ। ସବୁଠି ମିତ୍ରତା ରଖିବା ଉଚିତ, ଭାସ୍କରକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ। ସପ୍ତମୀ ଦିନ ତେଲ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନୀଳ ଜାମା ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଆମଳା ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କୌଣସି ଠାରେ କଳହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
୧୭ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ସ୍ପୃଶତସ୍ତୈଲମିଷ୍ଟା ଭାର୍ଯା ଵିନଶ୍ଯତି । ଇତ୍ଯେଷ ନୀଲୀତୈଲସ୍ଯ ଦୋଷସ୍ତେ କଥିତୋ ମଯା । । ୧୮ ନ ଚୈଵ ଖାଦେନ୍ମାଂସାନି ମଦ୍ଯାନି ନ ପିବେଦ୍ବୁଧଃ । ନ ଦ୍ରୋହଂ କସ୍ଯଚିତ୍କୁର୍ଯାନ୍ନ ପାରୁଷ୍ଯଂ ସମାଚରେତ୍ । । ୧୯ ନାଵଭାଷେତ ଚାଣ୍ଡାଲଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ନୈଵ ରଜସ୍ଵଲାମ୍ । ନ ଵାପି ସଂସ୍ପୃଶେଦ୍ଧୀନଂ ମୃତକଂ ନାଵଲୋକଯେତ୍ । । 1.65.୨୦ ନାସ୍ଫୋଟଯେନ୍ନାତିହସେଦ୍ଗାଯେଚ୍ଚାପି ନ ଗୀତକମ୍ । ନ ନୃତ୍ଯେଦତିରାଗେଣ ନ ଚ ଵାଦ୍ଯାନି ଵାଦଯେତ୍ । । ୨୧ ନ ଶଯୀତ ସ୍ତ୍ରିଯା ସାର୍ଧଂ ନ ସେଵେତ ଦୁରୋଦରମ୍ । ନ ରୁଦ୍ଯାଦଶ୍ରୁପାତେନ ନ ଚ ଵାଚ୍ଯଂ ଚ ଶୌକିକମ୍ । । ୨୨ ଆକୃଷେନ୍ନ ଶିରୋଯୂକା ନ ଵୃଥାଵାଦମାଚରେତ୍ । ପରସ୍ଯାନିଷ୍ଟକଥନମତିଶୋକଂ ଚ ଵର୍ଜଯେତ୍ । । ୨୩ ନ କଞ୍ଚିତ୍ତାଡଯେଜ୍ଜନ୍ତୁଂ ନ କୁର୍ଯାଦତିଭୋଜନମ୍ । ନ ଚୈଵ ହି ଦିଵା ସ୍ଵପ୍ନଂ ଦମ୍ଭଂ ଶାଠ୍ଯଂ ଚ ଵର୍ଜଯେତ୍ । । ୨୪ ରଥ୍ଯାଯାମଟନଂ ଵାପି ଯତ୍ନତଃ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଅଥାପରୋ ଵିଧିଶ୍ଚାତ୍ର ଶ୍ରୂଯତାଂ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ । । ୨୫ ଚୈତ୍ରାତ୍ପ୍ରଭୃତି କର୍ତଵ୍ଯା ସର୍ଵଦା ନାମ ସପ୍ତମୀ । ଧାତେତି ଚୈତ୍ରମାସେ ତୁ ପୂଜନୀଯୋ ଦିଵାକରଃ । । ୨୬ ଅର୍ଯମେତି ଚ ଵୈଶାଖେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠେ ମିତ୍ରଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଆଷାଢେ ଵରୁଣୋ ଜ୍ଞେଯ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ନଭସି କଥ୍ଯତେ । । ୨୭ ଵିଵସ୍ଵାଂଶ୍ଚ ନଭସ୍ଯେଽଥ ପର୍ଜନ୍ଯୋଶ୍ଵଯୁଜି ସ୍ମୃତଃ । ପୂଷା କାର୍ତ୍ତିକମାସେ ତୁ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷେଷୁରୁଚ୍ଯତେ । । ୨୮ ଭଗଃ ପୌଷେ ଭଵେତ୍ପୂଜ୍ଯସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ମାଘେ ତୁ ଶସ୍ଯତେ । ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ଫାଲ୍ଗୁନେ ମାସି ପୂଜ୍ଯୋ ଵନ୍ଦ୍ଯଶ୍ଚ ଭାସ୍କରଃ । । ୨୯ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଚୈଵ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଭୋଜଯେଦ୍ଭୋଜକାନ୍ବୁଧଃ
ସପ୍ତମୀ ଦିନ ତେଲ ଛୁଇଁଲେ, ପ୍ରିୟା ଜନା ହରାଯିବାର ଭୟ ରହିଛି; ଏହି ନୀଳ ତେଲର ଦୋଷ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ମାଂସ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମଦ୍ୟ ପିଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କୌଣସି ଲୋକଙ୍କୁ ଦ୍ରୋହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କଠୋର କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଚଣ୍ଡାଳ ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ରଜସ୍ୱଳା ଜନା ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହୀନ ଲୋକକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମୃତ ଲୋକକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅତି ହସିବା, ଗୀତ ଗାଇବା, ଅତି ନୃତ୍ୟ କରିବା, ବାଦ୍ୟ ବଜାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଜନା ସହ ଶୋଇବା, ଦୁର୍ବଳ ଅଙ୍ଗ ଉପସ୍ଥିତି କରିବା, ଅଶ୍ରୁପାତ କରି ରୁଦିବା, ଶୌଚ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଶିର ଉକା ଉଠାଇବା, ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ କଥା କହିବା, ଅନ୍ୟର ଅନିଷ୍ଟ କଥା କହିବା, ଅତି ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ ମାରିବା, ଅତି ଭୋଜନ କରିବା, ଦିନେ ଶୁଇବା, ଢୋଙ୍ଗ ଓ ଚତୁର୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରଥୀରେ ଘୂରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ନିୟମ ରହିଛି, ତୁମେ ଶୁଣ, ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ। ଚୈତ୍ର ମାସରୁ ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ ସବୁବେଳେ କରିବା ଉଚିତ। ଚୈତ୍ର ମାସରେ ଧାତି ନାମରେ ଦିବାକର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବୈଶାଖରେ ଅର୍ୟମା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ମିତ୍ର, ଆଷାଢରେ ବରୁଣ, ଇନ୍ଦ୍ର ନଭସି, ବିବସ୍ୱାନ୍ ନଭସି, ପର୍ଜନ୍ୟ ଶ୍ରାବଣରେ, ପୂଷା କାର୍ତ୍ତିକରେ, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ଉରୁ, ଭଗ ପୌଷରେ, ତ୍ୱଷ୍ଟା ମାଘରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଫାଲ୍ଗୁନରେ, ଭାସ୍କର ସବୁ ମାସରେ ପୂଜ୍ୟ। ସପ୍ତମୀ ଦିନ ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।
ସଘୃତଂ ଭୋଜନଂ ଦେଯଂ ଭୋଜଯିତ୍ଵା ଵିଧାନତଃ । । 1.65.୩୦ ଭୋଜକାଯୈଵ ଵିପ୍ରାଯ ଦକ୍ଷିଣାଂ ସ୍ଵର୍ଣମାଷକମ୍ । ସଘୃତଂ ଭୋଜନଂ ଦେଯଂ ରକ୍ତଵସ୍ତ୍ରାଣି ଚୈଵ ହି । । ୩୧ ଅଭାଵେ ଭୋଜକାନାଂ ତୁ ଦକ୍ଷିଣୀଯା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ତଥୈଵ ଭୋଜନୀଯାଶ୍ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ଵିଭୋ । । ୩୨ ଵିଶେଷତୋ ଵାଚକଶ୍ଚ ବାହ୍ମଣଃ କଲ୍ପଵିତ୍ସଦା । ଇତ୍ଯେଷା କଥିତା ତୁଭ୍ଯଂ ସପ୍ତମୀ ଗଣନାଯକ । । ୩୩ ଶ୍ରୁତା ସତୀ ପାପହରା ସୂର୍ଯଲୋକପ୍ରଦାଯିନୀ । । ୩୪ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ବ୍ରହ୍ମଦିଣ୍ଡିସଂଵାଦେ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଆଦିତ୍ଯମହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନେ ସପ୍ତମୀଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଘୀ ସହିତ ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଭୋଜନ କରାଇବା ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଘୀ ସହିତ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ, ରକ୍ତ ଜାମା ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଯଦି ଭୋଜକ ନାହିଁ, ତେବେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ଏହିପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ। ବିଶେଷ ଭାବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯେଉଁଠି ବେଦ ପଢିବାରେ ଦକ୍ଷ, ସେଠି ଏହି ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ ଶୁଣିଲେ, ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ସୂର୍ୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ସୂର୍ଯମାରାଧଯଦ୍ଦିଣ୍ଡୀ୪ ସୂର୍ଯସ୍ଯାନୁଚରୋଽଭଵତ୍ । । ୧ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଭୂଯଃ କଥଯ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ମେ । ଶୃଣ୍ଵତୋ ନାସ୍ତି ମେ ତୃପ୍ତିରମୃତସ୍ଯେଵ ସୁଵ୍ରତ । । ୨ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ରାଜନ୍ସମ୍ଵାଦଂ ଦ୍ଵିଜଶଙ୍ଖଯୋଃ । ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ମାନଵୋ୧ ନୃପ । । ୩ ଆସୀନମାଶ୍ରମେ ଶଂଖଂ ଦ୍ଵିଜୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଜଗାମ ହ । ଫଲଭାରାନତଚ୍ଛାଯେ ଵୃକ୍ଷଵୃନ୍ଦସମାକୁଲେ । । ୪ ପରସ୍ପରମୃଗଶୃଙ୍ଗକଣ୍ଡୂଯିତମୃଗାଵୃତେ । ବର୍ହିର୍ଵନାମ୍ବରାନୀତତୀର୍ଥକନ୍ଦୋପଭୋଗିନି । । ୫ ପ୍ରଭୂତକୁସୁମାମୋଦଷଟ୍ପଦୋଦ୍ଗୀତଶାଲିନୀ । ସିଦ୍ଧଦେଵର୍ଷିଗନ୍ଧର୍ଵତୀର୍ଥସେଵିତଵାରିଣି । । ୬ ମୁଣ୍ଡୈଶ୍ଚ ଜଟିଲୈଶ୍ଚୈଵ ତାପସୈରୁପଶୋଭିତେ । ଆଶ୍ରମେ ତଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଶଂଖାହ୍ଵଂ ସୁଖମାସ୍ଥିତମ୍ । । ୭ ସ୍ତୋତ୍ରୈଃ ସ୍ତୋତୁଂ ସହସ୍ରାଂଶୁଂ ତଦ୍ଭକ୍ତଂ ତତ୍ପରାଯଣମ୍ । ତତଃ ସଂହତ୍ଯ ସହସା ତଂ ଭୋଜକକୁମାରକାଃ । । ୮ ଵିନୀତା ଉପସଂଗମ୍ଯ ଯଥାଵଦଭିଵାଦ୍ଯ ଚ । ଆସନେଷୂପଵିଷ୍ଟାସ୍ତ ଉପଵିଷ୍ଟମଥାବ୍ରୁଵନ୍ । । ୯ ଭଗଵନ୍ତ୍ସର୍ଵଵେଦେଷୁ୨ ଚ୍ଛିଂଧି ନଃ ସଂଶଯୋ ମହାନ୍ । ଵିନଯେନୋପପନ୍ନାନାଂ କୁମାରାଣାଂ ତତୋ ମୁନିଃ । । 1.66.୧୦ ଅନାଦୀଂଶ୍ଚତୁରୋ ଵେଦାନୁଵାଚ ପ୍ରୀତମାନସଃ । ତେଷାଂ ତୁ ପଠତାମେଵ ଆଶ୍ରମଂ ତୁ ଯଦୃଚ୍ଛଯା । । ୧୧ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠୋଽଥ ତଂ ଦେଶମାଜଗାମ ଦ୍ଵିଜୋ ନୃପ । ଯଥାଵଦର୍ଚିତସ୍ତେନ ଶଙ୍ଖେନାମିତତେଜସା । । ୧୨ ଵନ୍ଦିତଶ୍ଚ କୁମାରୈସ୍ତୈରଭଵତ୍ପ୍ରୀତମାନସଃ । ଅଥୈତାନବ୍ରଵୀଚ୍ଛଂଖସ୍ତାନ୍ଭୋଜକକୁମାରକାନ୍ । । ୧୩ ଶିଷ୍ଟାଗମାଦନଧ୍ଯାଯଃ ସ ଚ ଜାତୋ ଵିରମ୍ଯତାମ୍ । ଯଥାଜ୍ଞାପଯସୀତ୍ଯାହୁଃ କୁମାରାସ୍ତେ ଋଷିଂ ତତଃ । । ୧୪ ପ୍ରପଚ୍ଛ ସିଦ୍ଧିଦଶ୍ଚୈତାନ୍କେ ହ୍ଯେତେ କିଂ ପଠନ୍ତି ଚ । ଶଙ୍ଖୋଵାଚ ମହାରାଜ କୁମାରା ଭୋଜକାତ୍ମଜାଃ । । ୧୫ ସସୂତ୍ରକଲ୍ପାଂଶ୍ଚତୁରୋ ଵିପ୍ର ଵେଦାନଧୀଯତେ । ତଥୈଵ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ପରିଚର୍ଯାଂ ଚ ଭାସ୍ଵତଃ । । ୧୬ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯଵିଧାନଂ ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକଲ୍ପମାଦିତଃ । ଅଧ୍ଯଙ୍ଗଲକ୍ଷଣଂ ୧ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ରଥଯାତ୍ରାଵିଧିଂ ତଥା । । ୧୭ ଦ୍ଵିଜ ଉଵାଚ କଥଂ କ୍ରିଯେତ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ କଭ୍ରାର୍ଚନଵିଧିକ୍ରମଃ । ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପପ୍ରଦୀପାନାଂ କିଂ ଫଲଂ ରଵିମନ୍ଦିରେ । । ୧୮ କେନ ତୁଷ୍ଯତି ଦାନେନ ଵ୍ରତେନ ନିଯମେନ ଚ । ଧୂପପୁଷ୍ପୋପହାରାଦି କିଂ ଚ ଦେଯଂ ଵିଵସ୍ଵତେ । । ୧୯ ଏତଦିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ତପୋଧନ । ଵିଶେଷତସ୍ତୁ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ମାଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ହି । । 1.66.୨୦ ଶଙ୍ଖ ଉଵାଚ ଇମମର୍ଥଂ ଵଶିଷ୍ଠେନ ପୃଷ୍ଟଃ ସାମ୍ବୋ ଯଥା ପୁରା । ସ ଚୋଵାଚ ଵଶିଷ୍ଠାଯ ତଦହଂ କଥଯାମି ତେ । । ୨୧ ଅତ୍ରାଶ୍ରମେ ପୁଣ୍ଯତମେ ତୀର୍ଥାନାମୁତ୍ତମେ ପ୍ରଭୁଃ । ଵଵନ୍ଦେ ନିଯତାତ୍ମାନଂ ଵଶିଷ୍ଠଂ ମୁନିସତ୍ତମମ୍ । । ୨୨ ଵିନଯେନୋପସଂଗମ୍ଯ ଵଵନ୍ଦେ ଚରଣୌ ମୁନେଃ । କୃତପ୍ରଣାମଂ ସାମ୍ବଂ ତୁ ଭକ୍ତିପ୍ରହ୍ଵୀକୃତାନନମ୍ । । ୨୩ ଵିଲୋକ୍ଯ ପରମପ୍ରୀତୋ ମୁନିଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ତଂ ତଦା । ସର୍ଵତଃ ସ୍ଫୁଟିତଂ ଗାତ୍ରଂ କୁଷ୍ଠେନ ମହତା ତଵ । । ୨୪ ଘୋରରୂପେଣ ତୀଵ୍ରେଣ କଥଂ ତଦ୍ଵିଗତଂ ତଵ
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜା କରିବା ଫଳରେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ସେବକ ହେଲେ। ଶତାନୀକ କହିଲେ: 'ହେ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଉଥରେ ମୋତେ ଭାସ୍କରଙ୍କର ମହିମା ବିଷୟରେ କହ, ମୁଁ ଏହା ଶୁଣି ଶୁଣି କେବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନି, ଯେପରି ଅମୃତ ପିଇଲେ ମଧୁରତାର ଆସ୍ୱାଦ କେବେ ଶେଷ ହୁଏନା।' ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: 'ହେ ରାଜା, ଦୁଇଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶଂଖ ଓ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସଂବାଦ ଘଟିଥିଲା, ତାହାକୁ ଆପଣ ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମାନବ ମାନ୍ୟ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।'
କଥଂ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମୀରଧିକା ରୂପଂ ଚାତିମନୋହରମ୍ । । ୨୫ ତେଜସ୍ଵିତାତିମହତୀ ତଥୈଵ୨ ସୁକୁମାରତା । । ୨୬ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ ସ୍ତୁତୋ ନାମସହସ୍ରେଣ ଲୋକନାଥୋ ଦିଵାକରଃ । ଦର୍ଶନଂ ଚ ଗତଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଦତ୍ତଵାଂଶ୍ଚ ଵରାନ୍ମମ । । ୨୭ ଵଶିଷ୍ଠ ଉଵାଚ କଥମାରାଧିତଃ ସୂର୍ଯସ୍ତ୍ଵଯା ଯାଦଵନଂଦନ । କୈଶ୍ଚ ଵ୍ରତତପୋଦାନୈର୍ଦର୍ଶନଂ ଭଗଵାନ୍ଗତଃ । । ୨୮ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ସର୍ଵମେଵ ମଯା ଯଥା । ତୋଷିତୋ ଭଗଵାନ୍ସୂର୍ଯୋ ଵିଧିନା ଯେନ ସୁଵ୍ରତ । । ୨୯ ମୋହାନ୍ମଯୋପହସିତୋ୩ ଦୁର୍ଵାସାଃ କୋପନୋ ମୁନିଃ । ତତୋଽହଂ ତସ୍ଯ ଶାପେନ ମହାକୁଷ୍ଠମଵାପ୍ତଵାନ୍ । । 1.66.୩୦ ତତୋଽହଂ ପିତରଂ ଗତ୍ଵା କୁଷ୍ଠଯୋଗାଭିପୀଡିତଃ । ଲଜ୍ଜମାନୋଽତିଗର୍ଵେଣ ଇଦଂ ଵାକ୍ଯମଥାବ୍ରଵମ୍ । । ୩୧ ତାତ ସୀଦତି ମେ ଗାତ୍ରଂ ସ୍ଵରଶ୍ଚ ପରିହୀଯତେ । ଘୋରରୂପୋ ମହାଵ୍ଯାଧିର୍ଵପୁରେଷ ଜିଘାଂସତି । । ୩୨ ଅଶେଷଵ୍ଯାଧିରାଜ୍ଞାହଂ ପୀଡିତଃ କ୍ରୂରକର୍ମଣା । ଵୈଦ୍ଯୈରୋଷଧିଭିଶ୍ଚୈଵ ନ ଶାନ୍ତିର୍ମମ ଵିଦ୍ଯତେ । । ୩୩ ସୋଽହଂ ତ୍ଵଯା ହ୍ଯନୁଜ୍ଞାତସ୍ତ୍ଯକ୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ଜୀଵିତମ୍ । ଯଦି ଵାହମନୁଗ୍ରାହ୍ଯସ୍ତତୋଽନୁଜ୍ଞାତୁମର୍ହସି । । ୩୪ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵାକ୍ଯଃ ସ ପିତା ଷୁତ୍ରଶୋକାଭିପୀଡିତଃ । ପିତା କ୍ଷଣଂ ତତୋ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ମାମେଵଂ ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତଵାନ୍ । । ୩୫ ଧୈର୍ଯମାଶ୍ରଯତାଂ୧ ପୁତ୍ର ମା ଶୋକେ ଚ ମନଃ କୃଥାଃ । ହନ୍ତି ଶୋକାର୍ଦିତଂ ଵ୍ଯାଧିଃ ଶୁଷ୍କଂ ତୃଣମିଵାନଲଃ । । ୩୬ ଦେଵତାରାଧନପରୋ ଭଵ ପୁତ୍ରକ ମା ଶୁଚଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ଚ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଦେଵମାରାଧଯାମି କମ୍ । । ୩୭ କମାରାଧ୍ଯ ଵିମୁଚ୍ଯେଽହଂ ତାତ ରୋଗୈଃ ସମନ୍ତତଃ । ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତୋ ଭଗଵାନ୍ମାମୁଵାଚ ପିତା ମମ । । ୩୮ ଇମମର୍ଥଂ ପୁରା ପୃଷ୍ଟଃ ପଦ୍ମଯୋନିଃ ସନାତନଃ । ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେନ ଋଷିଣା ଯୋଗୀଶେନ ମହାତ୍ମନା
'କିପରି ତାଙ୍କର ଅତିଶୟ ଶ୍ରୀ, ଅପୂର୍ବ ରୂପ ଓ ତେଜସ୍ବିତା ଥିଲା? ତାଙ୍କର ମୃଦୁତା କେମିତି ଥିଲା?' ସାମ୍ବ କହିଲେ: 'ମୁଁ ନାମସହସ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ପୂଜିଲି, ତେଣୁ ସେ ଲୋକନାଥ ଦେବତା ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ଦେଇ, ମୋତେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।' ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: 'ହେ ଯାଦବନ୍ଦୁ, ତୁମେ କିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜିଲ? କେଉଁ ଉପବାସ, ତପସ୍ୟା, ଦାନ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଲ?' ସାମ୍ବ କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ କେମିତି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଲି, ସେଥିରେ ମନ ଦେଇ ଶୁଣ। ମୁଁ ଅବିବେକରେ ଦୁର୍ବାସା ମୁନିଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଥିଲି, ତାହାର ଶାପରେ ମୁଁ ଭୟଙ୍କର କୁଷ୍ଠରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲି। ତାପରେ ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କଠାରେ ଯାଇ, ଲଜ୍ଜାରେ ଏହି କଥା କହିଲି: "ତାତ, ମୋ ଶରୀର ଦୁଃଖରେ ଭସିଯାଉଛି, ମୋର ସ୍ୱର ମଧ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଇଛି, ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୋଗ ମୋ ଦେହକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଚିକିତ୍ସକ ଓ ଔଷଧ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ମୋର ରୋଗ ଶାନ୍ତ ହେଉନାହିଁ। ଯଦି ଆପଣ ଅନୁମତି ଦେଇଥିବେ, ମୁଁ ଏହି ଜୀବନ ଛାଡିବାକୁ ଚାହେଁ।"' ତାପରେ ବାପା କିଛି ଖଣ୍ଡ ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ: "ପୁଅ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର, ଦୁଃଖରେ ମନ ଦିଅନାହିଁ। ଦୁଃଖରେ ମନ ରହିଲେ ରୋଗ ଅଧିକ ହୁଏ। ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର, ଦୁଃଖ କରନାହିଁ।" ତାପରେ ମୁଁ ପଚାରିଲି: "କାହାକୁ ପୂଜିଲେ ମୁଁ ଏହି ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବି?" ଏପରି ପଚାରିଲି, ମୋ ବାପା କହିଲେ: "ଏହି ପ୍ରସ୍ନ ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଋଷି ପଚାରିଥିଲେ।"
୭୨ ସୋଽହମିଚ୍ଛାମି ତଂ ଦେଵଂ ସପ୍ତଲୋକପରାଯଣମ୍ । କାଲାଯନମଶେଷସ୍ଯ୧ ଜଗତୋ ହଦ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ । । ୭୩ ଆରାଧଯିତୁଂ ଗୋପାଲଂ ଗ୍ରହେଶମମିତୌଜସମ୍ । ଶଙ୍କରଂ ଜଗତୋ ଦୀପଂ ସ୍ମୃତମାତ୍ରାଘନାଶନମ୍ । । ୭୪ ତମନାଦ୍ଯଂ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପ୍ରସାଦଯିତୁମିଚ୍ଛତଃ । ଉପଦେଶପ୍ରଦାନେନ ପ୍ରସାଦଂ କର୍ତୁମର୍ହସି । । ୭୫ ତସ୍ଯୈତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଯା ଭକ୍ତିମୁଦ୍ଵହତୋ ରଵୌ । ଜଗାମ ପରିତୋଷଂ ସ ପଦ୍ମଯୋନିର୍ମହାତପାଃ । ।୭ ୬ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଯତ୍ପୃଚ୍ଛସି ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂର୍ଯସ୍ଯାରାଧନଂ ପ୍ରତି । ଵ୍ରତୋପଵାସଜପ୍ଯାଦି ତଦିହୈକମନାଃ ଶୃଣୁ । । ୭୭ ଅନାଦି ଯତ୍ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵହେଯଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଵ୍ଯାପ୍ଯ ଯତ୍ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ସ୍ଥିତଂ ସଦସତଃ ପରମ୍ । । ୭୮ ପ୍ରଧାନପୁଂସୋରନଯୋର୍ଯତଃ କ୍ଷୋଭଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ନିତ୍ଯଯୋର୍ଵ୍ଯାପିନୋଶ୍ଚୈଵ ଜଗଦାଦୌ ମହାତ୍ମନୋଃ । ।୭୯ ତତ୍କ୍ଷୋଭକତ୍ଵାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାଂଡଂ ସୃଷ୍ଟେର୍ହେତୁର୍ନିରଞ୍ଜନଃ । ଅହେତୁରପି ସର୍ଵାତ୍ମା ଜାଯତେ ପରମେଶ୍ଵରଃ । । 1.66.୮୦ ପ୍ରଧାନପୁରୁଷତ୍ଵଂ ଚ ତଥୈଵେଶ୍ଵରଲୀଲଯା । ସମୁପୈତି ତତଶ୍ଚୈଵଂ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଂ ଛନ୍ଦତଃ ପ୍ରଭୁଃ । । ୮୧ ତତଃ ସ୍ଥିତୌ ପାଲଯିତା ଵିଷ୍ଣୁତ୍ଵଂ ଜଗତଃ କ୍ଷଯେ । ରୁଦ୍ରତ୍ଵଂ ଚ ଜଗନ୍ନାଥଃ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା କୁରୁତେ ରଵିଃ । । ୮୨ ତମେକମକ୍ଷରଂ ଧାମ ସର୍ଵଦେଵନମସ୍କୃତମ୍ । ଭେଦାଭେଦସ୍ଵରୂପଂ ତଂ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । । ୩ଵର୍ଣଯିଷ୍ଯେଽଖିଲଂ ଵିପ୍ର ତସ୍ଯୈଵାରାଧନଂ ରଵେଃ । । ୮୩ ଗୁହ୍ଯଂ ଚାପି ତଥା ତସ୍ଯ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ଵୈ । ତୁଷ୍ଟେନ ହି ପୁରା ମହ୍ଯଂ କଥିତଂ ଭାସ୍କରେଣ ତୁ । । ୮୪ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯବ୍ରହ୍ମସଂଵାଦେ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଆଦିତ୍ଯମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନଂ ନାମ ଷଟ୍ଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
'ତେଣୁ ମୁଁ ସେହି ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯିଏ ସପ୍ତ ଲୋକର ଆଶ୍ରୟ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଗୋପାଳ ଗ୍ରହପତି, ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ, ଶଙ୍କର, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଲୋକ ଓ ମନେ ପଡିଲେ ଦୁଃଖ ନାଶ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପୂଜା କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଆପଣ ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।' ସେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଏହି କଥା କହିଲାପରେ, ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ଖୁସି ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: 'ତୁମେ ଯେଉଁପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜିବା ବିଷୟରେ ପଚାରିଛ, ତାହାର ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ଜପ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରମ ମନ ଲଗାଇ ଶୁଣ। ଯେଉଁ ଦେବତା ଆଦିହୀନ, ସର୍ବଉତ୍ତମ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ସଦାସତରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ସେଉଁଠି ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟିରେ କ୍ଷୋଭ ଆଣନ୍ତି। ସେଉଁଠି ନିର୍ମଳ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ହେବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ହେତୁ ନାହିଁ। ଏହି ଭଗବାନ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଅକ୍ଷର ଧାମ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ଏକ ଓ ଅନେକ ଭାବରେ ଅବିଭାଜ୍ୟ। ଏହି ଦିବାକରଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ପୂଜା ବିଧି ସବୁ କହିବି। ଏହି ଭାସ୍କରଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ମହିମା ମଧ୍ୟ ଶୁଣ, ପୂର୍ବେ ସେ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଥିଲେ।'
ବ୍ରହ୍ମଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯସମ୍ଵାଦଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ପ୍ରଭାତେ ସଂସ୍ତୁତୋ ଦେଵୋ ମୂର୍ତିହେତୋର୍ମଯା ପୁରା । ଯଜନ୍ତଂ ଚାପରଂ ଦେଵଂ ଭକ୍ତିନମ୍ରଂ ମହାମତିଃ । । ୧ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତ୍ଵମଥୋ ଗତ୍ଵା ରହସ୍ଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଵାନ୍ମମ । ଅହଂ ଚ କୃତଵାନ୍ପ୍ରଶ୍ନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତୋ ରଵିମ୍ । । ୨ ଵେଦେଷୁ୧ ଚ ପୁରାଣେଷୁ ସାଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗେଷୁ ଗୀଯସେ । ତ୍ଵମଜଃ ଶାଶ୍ଵତୋ ଧାତା ମହାଭୂତମନୁତ୍ତମମ୍
ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ସଂବାଦର ବିବରଣା। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: 'ପ୍ରଭାତେ ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲି, ମୂର୍ତ୍ତିର ଉଦ୍ଭବ ପାଇଁ। ଏଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଭାବରେ ନମ୍ର ହୋଇ ପୂଜିଥିଲେ। ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ଦେଇ, ମୋତେ ଗୁପ୍ତ କଥା କହିଥିଲେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲି। ତୁମେ ବେଦ ଓ ପୁରାଣ ସହିତ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଗୀତିତ, ତୁମେ ଅଜନ୍ମା, ଶାଶ୍ୱତ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଚାରି ମହାଭୂତରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।'
ବିଳ୍ବ ପତ୍ର ଓ ଫୁଲ ଦେଇ ପୂଜା କଲେ ବଡ଼ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ମିଳେ। ଅର୍କ ଫୁଲର ମାଳା ଦେଇ ପୂଜା କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ।
ସ୍ଵପ୍ନଦର୍ଶନଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସପ୍ତମ୍ଯାମୁଷିତୋ ଵିପ୍ରଃ ସ୍ଵପ୍ନଦର୍ଶନମୁଚ୍ଯତେ । ସ୍ଵପ୍ନେ ଦୃଷ୍ଟେ ଚ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ପୁରୁଷୋ ନିଯତଵ୍ରତଃ । । ୧ ସମାପ୍ଯ ଵିଧିଵତ୍ସର୍ଵଂ ଜପହୋମାଦିକଂ କ୍ରମାତ୍ । ପୂଜଯିତ୍ଵା ଦିନେଶଂ ତୁ ଯଥାଵିଭଵମାତ୍ମନଃ । । ୨ ତତଃ ଶଯୀତ ଶଯନେ ଦେଵଦେଵଂ ଵିଚିନ୍ତଯନ୍ । ସମ୍ପ୍ରସୁପ୍ତୋ ଯଦା ପଶ୍ଯେଦୁଦଯନ୍ତଂ ଦିଵାକରମ୍ । । ୩ ଶକ୍ରଧ୍ଵଜଂ ତଥା ଚନ୍ଦ୍ରଂ ତସ୍ଯ ସର୍ଵାଃ ସମୃଦ୍ଧଯଃ । ଦୃଶ୍ଯଂ ଜନଂ ତଥା ଶକ୍ତିଂ୧ ସ୍ରଗ୍ଵିଗୋଵେଣୁନିସ୍ଵନାଃ । । ୪ ଶ୍ଵେତାବ୍ଜଚାମରାଦର୍ଶକନକାସିସୁତୋଦ୍ଭଵମ୍ । ରୁଧିରସ୍ଯ ସ୍ରୁତିଂ ସେକଂ ପାନଂ ଚୈଶ୍ଵର୍ଯକାରକମ୍ । । ୫ ଶ୍ଵେତାଯାଃ ପଞ୍ଚପୂତାଯା ଦର୍ଶନଂ ଵୃଦ୍ଧିକାରକମ୍ । ପ୍ରଜାପତେର୍ଘୃତାକ୍ତସ୍ଯ ଦର୍ଶନଂ ପୁତ୍ରଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ । । ୬ ଶସ୍ତଵୃକ୍ଷାଭିରୋହଶ୍ଚ କ୍ଷିପ୍ରମୈଶ୍ଵର୍ଯକାରକଃ । ଦୋହନଂ ମହିଷୀସିଂହୀଗୋଧେନୂନାଂ ସ୍ଵକେ ମୁଖେ । । ୭ ଧନୁଷାଂ ଚ ଶରାଣାଂ ଚ ନାଭୌ ଚ ଦ୍ରୁତନିର୍ଗତିଃ । ଅଭିହନ୍ଯାତ୍ସ୍ଵଯଂ ଖାଦେତ୍ସିଂହାନ୍ଗା ଭୁଜଗାଂସ୍ତଥା । । ୮ ସ୍ଵାଂଗଶୀର୍ଷଂ୨ ହୁତଵହେ ତସ୍ଯ ଶ୍ରୀରଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତା । ରାଜତେ ହୈମନେ ପାତ୍ରେ ଯୋ ଭୁଂକ୍ତେ ପାଯସଂ ଦ୍ଵିଜଃ । । ୯ ପଦ୍ମପତ୍ରେ ଯଥା ଵିପ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ଜନ୍ତୋର୍ବଲଂ ଭଵେତ୍ । ଦ୍ଯୂତେ ଵାଦେଽଥ ଵା ଯୁଦ୍ଧେ ଵିଜଯୋ ହି ସୁଖାଵହଃ । । 1.69.୧୦ ଅଗ୍ନେସ୍ତୁ ଗ୍ରସନଂ ଵିପ୍ର ଆଗ୍ରେଯଂ ଵୃଦ୍ଧିକାରକମ୍ । ଗାତ୍ରସ୍ଯ ଜ୍ଵଲନଂ ଵିପ୍ର ଶିରୋଵେଧଶ୍ଚ ଭୂତଯେ । । ୧୧ ମାଲ୍ଯାମ୍ବରାଣାଂ୪ ଯୁକ୍ତାନାଂ ଶସ୍ତାନାଂ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷିଣାମ୍ । ସଦା ଲାଭଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ତଥା ଵିଷ୍ଠାନୁଲେପନମ୍ । । ୧୨ ସ୍ଵାଙ୍ଗସ୍ଯ କର୍ତନେ କ୍ଷେପେ ରଥଯାନେ ପ୍ରଜାଗମଃ । ନାନାଶିରୋବାହୁତା ଚ ହସ୍ତାନାଂ କୁରୁତେ ଶ୍ରିଯମ୍ । । ୧୩ ଅଗମ୍ଯାଗମନଂ ଚୈଵ ଶୋକମଧ୍ଯଯନଂ ତଥା । ଦେଵଦ୍ଵିଜଜନାଚାର୍ଯଗୁରୁଵୃଦ୍ଧତପସ୍ଵିନଃ । । ୧୪ ଯଦ୍ଯଦ୍ଵଦନ୍ତି ତତ୍ସର୍ଵଂ ସତ୍ଯମେଵ ହି ନିର୍ଦିଶେତ୍ । ପ୍ରଶସ୍ତଦର୍ଶନଂ ଚୈଵ ଅଭିଷେକୋ ନୃପଶ୍ରିଯାଃ । । ୧୫ ସ୍ଯାଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ଶିରଶ୍ଛେଦେନ ବହୁଧା ସ୍ଫୁଟିତେନ ତୁ । ରୁଦିତଂ ହର୍ଷସମ୍ପ୍ରାପ୍ତ୍ଯୈ ରାଜ୍ଯଂ ନିଗଡବନ୍ଧନେ । । ୧୬ ତୁରଙ୍ଗଂ ଵୃଷଭଂ ପଦ୍ମଂ ରାଜାନାଂ ଶ୍ଵେତକୁଞ୍ଜରମ୍ । ମହଦୈଶ୍ଵର୍ଯମାପ୍ନୋତି ଯୋଭୀକଶ୍ଚାଧିରୋହତି । । ୧୭ ଗ୍ରସମାନୋ ଗ୍ରହାଂସ୍ତାରା ମହୀଂ ଚ ପରିଵର୍ତଯନ୍ । ଉନ୍ମୂଲଯନ୍ପର୍ଵତାଂଶ୍ଚ ରାଜ୍ଯଲାଭମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୧୮ ଦେହାନ୍ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତିରନ୍ତ୍ରାଣାଂ ତୈର୍ଵା ଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଵେଷ୍ଟନମ୍ । ପାତଃ ସମୁଦ୍ରସରିତାମୈଶ୍ଵର୍ଯାଣି ସୁଖାନି ଚ । । ୧୯ ଉଦଧିଂ ସରିତଂ ଵାପି ତୀର୍ତ୍ଵା ପାରଂ ପ୍ରଯାତି ଚ । ଅଦ୍ରିଂ ଲଙ୍ଘଯତେଶ୍ଚାପି ଭଵନ୍ତ୍ଯର୍ଥଜଯାଯୁଷଃ । । 1.69.୨୦ ଉଜ୍ଜ୍ଵଲା ସ୍ତ୍ରୀ ଵିଶେଦଙ୍କମାଶୀର୍ଵାଦପରାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଭଵତ୍ଯର୍ଥାଗମଃ ଶୀଘ୍ରଂ କୃମିଭିର୍ଯଦି ଭକ୍ଷ୍ଯତେ । । ୨୧ ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵପ୍ନ ଇତି ଜ୍ଞାତଂ ଦୃଷ୍ଟପ୍ରକଥନଂ ତଥା । ମଙ୍ଗଲାନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଶୁଭଂ ଦର୍ଶନମେଵ ଚ । । ୨ ୨ ସଂଯୋଗଶ୍ଚୈଵ ମଙ୍ଗଲ୍ଯୈରାରୋଗ୍ଯଧନକାରକଃ । ଐଶ୍ଵର୍ଯରାଜ୍ଯଲାଭାଯ ଯସ୍ମିନ୍ସ୍ଵପ୍ନ ଉଦାହୃତଃ । । ୨୩ ତୈର୍ଦୃଷ୍ଟୈ ରୋଗିଣୋ ରୋଗାନ୍ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ନ ସ୍ଵପ୍ନଂ ଶୋଭନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଵପ୍ଯାତ୍ପ୍ରାତଶ୍ଚ କୀର୍ତଯେତ୍ । । ରାଜଭୋଜକଵିପ୍ରେଭ୍ଯଃ ଶୁଚିଭ୍ଯଶ୍ଚ ଶୁଚିର୍ନରଃ । । ୨୪ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସ୍ଵପ୍ନଦର୍ଶନଵର୍ଣନଂ ନାମୈକୋନସପ୍ତତିମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ସ୍ୱପ୍ନ ଦର୍ଶନର ଫଳ ଏଭଳି ଅଟେ। ସପ୍ତମୀ ଦିନରେ ନିୟମିତ ଉପବାସୀ ଲୋକ ଯଦି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଜପ, ହୋମ ଆଦି କରି, ଦିନେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ପୂଜା କରି, ପରେ ଶୟନ କରିବା ସମୟରେ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି ଶୁଇବା ଉଚିତ। ସେ ଶୁଇବା ସମୟରେ ଯଦି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦିନାକରଙ୍କୁ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ଦେଖିଥାଏ, ଶକ୍ରଧ୍ୱଜ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜନ, ଶକ୍ତି, ମାଳା, ଗୋବେଣୁ ଓ ନିସ୍ବନ ଦେଖିଥାଏ, ତାହା ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀର ଲକ୍ଷଣ। ଧଳା ପଦ୍ମ, ଚାମର, ଦର୍ପଣ, ସୁନାର ଆସନ, ରକ୍ତର ଝରଣା, ଶୀତଳ ପାନ, ଏହି ସବୁ ଦେଖିଲେ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଧଳା ପଞ୍ଚପୁତି ଦେଖିଲେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ପ୍ରଜାପତି ଘୃତାକ୍ତ ଦେଖିଲେ ପୁତ୍ର ଲାଭ ହୁଏ। ଶୁଭ ଗଛର ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଲାଭ ହୁଏ। ମହିଷୀ, ସିଂହୀ, ଗୋଧେନୁ ଦୋହନ କରି ନିଜ ମୁହଁରେ ଦେଖିଲେ ଶ୍ରୀର ଲାଭ ହୁଏ। ଧନୁ, ଶର ଓ ନାଭିରୁ ତୀବ୍ର ଗତି ଦେଖିଲେ, ସିଂହ, ଭୁଜଙ୍ଗ ଦେଖିଲେ, ନିଜ ଅଙ୍ଗ ଶୀର୍ଷ ଅଗ୍ନିରେ ଦେଖିଲେ, ଶ୍ରୀ ସାମ୍ନାରେ ରହିଥାଏ। ସୁନାର ପାତ୍ରରେ ପାୟସ ଭୋଜନ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ଭୋଜନ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣର ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଜୁଆ, ମତ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିଲେ ସୁଖ ଲାଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି ଭୋଜନ କରିଲେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଗାତ୍ରର ଜ୍ୱାଳା, ଶୀର୍ଷ ବିଦ୍ଧ ଭଲ ଫଳ ଦେଏ। ଶୁଭ ମାଳା, ଶୁଭ ଅମ୍ବର, ଧଳା ପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ ସଦା ଲାଭ ହୁଏ, ଏହିପରି ମଳ ଲେପନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ। ନିଜ ଅଙ୍ଗ କଟିବା, ଫେଙ୍ଗିବା, ରଥ ଯାତ୍ରା, ପ୍ରଜା ଆଗମନ, ଅନେକ ଶୀର୍ଷ, ଅନେକ ହାତ ଦେଖିଲେ ଶ୍ରୀ ଲାଭ ହୁଏ। ଅଗମ୍ୟ ଯାତ୍ରା, ଦୁଃଖ, ଅଧ୍ୟୟନ, ଦେବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଚାର୍ୟ, ଗୁରୁ, ବୃଦ୍ଧ, ତପସ୍ବୀଙ୍କ କଥା ଯଦି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ସତ୍ୟ ହୁଏ। ଶୁଭ ଦର୍ଶନ, ଅଭିଷେକ, ରାଜାର ଶ୍ରୀ ଲାଭ ହୁଏ। ଶୀର୍ଷ କଟିବା, ଅନେକ ଭାଗରେ ଫୁଟିଯିବା, ରୁଦନ, ହର୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି, ରାଜ୍ୟ ନିଗଡ଼ ବନ୍ଧନରେ ଦେଖିଲେ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଘୋଡ଼ା, ବୃଷ, ପଦ୍ମ, ରାଜାଙ୍କ ଧଳା ହାତୀ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ ବଡ଼ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଗ୍ରହ, ତାରା, ଭୂମି ଭକ୍ଷଣ କରିବା, ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା, ପାହାଡ଼ ଉପଡ଼ିବା ଦେଖିଲେ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଦେହରୁ ଅନ୍ତ୍ର ବାହାରିବା, ଗଛର ଭିତରେ ଜଡ଼ିବା, ସମୁଦ୍ର, ନଦୀରେ ପଡ଼ିବା ଦେଖିଲେ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ସୁଖ ଲାଭ ହୁଏ। ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ବା ତାଳା ଅତିକ୍ରମ କରି ପାର ଯିବା, ପାହାଡ଼ ଲାଘିବା ଦେଖିଲେ ଅର୍ଥ ଓ ଆୟୁ ଜୟ ହୁଏ। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳା ନାରୀ ଆଙ୍କ ଭିତରେ ଯିବା, ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଥିବା ନାରୀ ଦେଖିଲେ ଶୀଘ୍ର ଅର୍ଥ ଲାଭ ହୁଏ। କ୍ରିମି ଭକ୍ଷଣ କରିଲେ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ, ଦେଖିଥିବା କଥା କହିଲେ, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଦେଖିଲେ ଶୁଭ ହୁଏ। ମଙ୍ଗଳ ଦେଖିଲେ ଆରୋଗ୍ୟ, ଧନ ଲାଭ ହୁଏ, ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ ରୋଗୀ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ ପ୍ରଭାତରେ କିର୍ତ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ରାଜା, ଭୋଜକ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶୁଚି ଲୋକଙ୍କୁ ଶୁଚି ଲୋକ କହିବା ଉଚିତ।
୨ ତଥା ପୁରାଣଵିଦୁଷ ଇତିହାସଵିଦୋ ଦ୍ଵିଜାନ୍ । ତଥା ଵେଦଵିଦଶ୍ଚୈଵ ଦିଵ୍ଯାନ୍ଭୌମାଂଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତ । । ୩ ରକ୍ତାନି ଵସ୍ତ୍ରାଣି ତଥା ଚ ଗାଵଃ ସୁଗନ୍ଧମାଲ୍ଯାଦି ହଵିଷ୍ଯମନ୍ନମ୍ । ପଯସ୍ଵିନୀ ଚାପ୍ଯଥ ଭୋଜକାଯ ଦେଯା ତଥାନ୍ଯତ୍ପ୍ରିଯମାତ୍ମନୋ ଯତ୍ । । ୪ ଭଵେଦଲାଭୋ ଯଦି ଭୋଜକାନାଂ ଵିପ୍ରାସ୍ତଦାର୍ହନ୍ତି ଜଯୋପଜୀଵିନଃ । ଯେ ମନ୍ତ୍ରଵିଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣପାଠକାଶ୍ଚ ଯେ ଯେଽପି ସାମାଧ୍ଯଯନେଷୁ ଯୁକ୍ତାଃ । । ୫ ପ୍ରଥମଂ ଭୋଜକା ଭୋଜ୍ଯାଃ ପୁରାଣଵିଦୁଷୈଃ୨ ସହ । ତେଷାମୃତେ ମନ୍ତ୍ରଵିଦସ୍ତଥା ଵେଦଵିଦୋ ଦ୍ଵିଜାଃ । । ୬ କୃତ୍ଵୈଵଂ ସପ୍ତମୀ ସପ୍ତ ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ସମନ୍ଵିତଃ । ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନୋଽନସୂଯଶ୍ଚ ଅନନ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ସୁଖମ୍
ପୁରାଣ ଜଣା, ଇତିହାସ ଜଣା, ଓ ବେଦ ଜଣା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଦିବ୍ୟ ଓ ପୃଥିବୀର ଶୁଭ ଲୋକମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣୀ ଚିର, ଗାଁ, ସୁଗନ୍ଧି ମାଳା, ହବିଷ୍ୟ ଅନ୍ନ, ପୟସ୍ୱିନୀ ଗାଁ ଓ ଭୋଜକଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷ ଦେବା ଉଚିତ। ଯଦି ଭୋଜକଙ୍କୁ ଦେବାରେ ଅସୁବିଧା ହୁଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ଫଳ ପାଇବେ, ଯେମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଜଣା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଠକ, ସାମ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ। ପ୍ରଥମେ ଭୋଜକଙ୍କୁ ପୁରାଣ ଜଣାଙ୍କ ସହ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କ ବିନା ମନ୍ତ୍ର ଜଣା, ବେଦ ଜଣା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ସପ୍ତମୀ ସପ୍ତ ଦିନ ଭକ୍ତି ସହ କରିଲେ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଅନସୂୟା ସହ କରିଲେ, ଅନନ୍ତ ସୁଖ ଲାଭ ହୁଏ।
୭ ଦଶାନାମଶ୍ଵମେଧାନାଂ କୃତାନାଂ ଯତ୍ଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ତତ୍ଫଲଂ ସପ୍ତମୀ୨ ସପ୍ତ କୃତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମାନଵଃ । । ୮ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପଂ ନାସ୍ତି ତଲ୍ଲୋକେ ଅନଯା ଯନ୍ନ ଲଭ୍ଯତେ । ନ ଚ ରୋଗୋସ୍ତ୍ଯସୌ ଲୋକେ ଅନଯା ଯୋ ନ ଶାମ୍ଯତି । । ୯ କୁଷ୍ଠାନି ଚାପି ସର୍ଵାଣି ଦୁରୁଚ୍ଛେଦ୍ଯାନ୍ଯପି ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଅପଯାନ୍ତି ଯଥା ନାଗା ଗରୁଡସ୍ଯ ଭଯାର୍ଦିତାଃ । । 1.70.୧୦ ଵ୍ରତନିଯମତପୋଭିଃ ସପ୍ତମୀଃ ସପ୍ତଏଵଂ ଵିଧିଵଦିହ ହି କୃତ୍ଵା ମାନଵୋ ଧର୍ମଶୀଲଃ । ଶ୍ରୁତଧନସୁତଭାଗ୍ଯାରୋଗ୍ଯପୁଣ୍ଯୈରୁପେତୋ ଵ୍ରଜତି ତଦନୁଲୋକଂ ଶାଶ୍ଵତଂ ତିଗ୍ମରଶ୍ମେଃ । । ୧୧ ଇମଂ ଵିଧିଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ଚ ମାନଵଃ । ସହସ୍ରରଶ୍ମିଂ ସ ଵିଶେଷାନ୍ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । । ୧୨ ସୁରୈର୍ଵା ମୁନିଭିର୍ଵାପି ପୁରାଣଜ୍ଞୈରିଦଂ ଶ୍ରୁତମ୍ । ସର୍ଵେ ତେ ପରମାତ୍ମାନଂ ପୂଜଯନ୍ତି ଦିଵାକରମ୍ । । ୧୩ ଇଦମାଖ୍ଯାନମାର୍ଷେଯଂ ଯନ୍ମଯାଭିହିତଂ ତଵ । ସୂର୍ଯଭକ୍ତାଯ ଦାତଵ୍ଯଂ ନେତରାଯ ୧ କଦାଚନ । । ୧୪ ଯଶ୍ଚୈତଚ୍ଛ୍ରାଵଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଯଶ୍ଚୈତଚ୍ଛୃଣୁଯାନ୍ନରଃ । ସ ସହସ୍ରାର୍ଚିଷଂ ଦେଵଂ ପ୍ରଵିଶେନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୧୫ ମୁଚ୍ଯେଦାର୍ତସ୍ତଥା ରୋଗାଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵେମାମାଦିତଃ କଥାମ୍ । ଜିଜ୍ଞାସୁର୍ଲଭତେ କାମାନ୍ଭକ୍ତଃ ସୂର୍ଯଗତିଂ ଲଭେତ୍ । । ୧୬ କ୍ଷେମେଣ ଗଚ୍ଛତେଽଧ୍ଵାନଂ ଯସ୍ତ୍ଵିଦଂ ପଠତେଧ୍ଵନି । ଯୋ ଯଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ କାମଂ ସ ତଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଚ ଧ୍ରୁଵମ୍ । । ୧୭ ଏକାନ୍ତଭାଵୋପଗତ ଏକାନ୍ତେ ସୁସମାହିତଃ । ପ୍ରାପ୍ଯୈତତ୍ପରମଂ ଗୁହ୍ଯଂ ଭୂତ୍ଵା ସୂର୍ଯଵ୍ରତୋ ନରଃ । । ୧୮ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଲଗ୍ନଗର୍ଭା ପ୍ରମୁଚ୍ଯେତ ଗର୍ଭିଣୀ ଜନଯେତ୍ସୁତମ୍ । । ୧୯ ଵନ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରସଵମାପ୍ନୋତି ପୁତ୍ରପୌତ୍ରସମନ୍ଵିତମ୍ । ଏଵମେତନ୍ମମାଖ୍ଯାତଂ ଭାସ୍କରେଣାମିତୌଜସା । । ମଯାପି ତଵ ମାଖ୍ଯାତଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଭାନୋରିଦଂ ଦ୍ଵିଜ । । 1.70.୨୦ ପୂଜନୀଯସ୍ତ୍ଵଯା ଭାନୁଃ ସର୍ଵପାପୋପଶାନ୍ତଯେ । ସ ହି ଧାତା୪ ଵିଧାତା ଚ ସର୍ଵସ୍ଯ ଜଗତୋ ଗୁରୁଃ । । ୨୧ ଉଦ୍ଯନ୍ଯଃ କୁରୁତେ ନିତ୍ଯଂ ଜଗଦ୍ଵିତିମିରଂ କରୈଃ । ଦ୍ଵାଦଶାତ୍ମା ସ ଦେଵେଶଃ ପ୍ରୀଯତାଂ ତେଽଦିତେଃ ସୁତଃ । । ୨୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଆଦିତ୍ଯମାହାତ୍ମ୍ଯେ ସର୍ଷପସପ୍ତମୀଵର୍ଣନଂ ନାମ ସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଯେତେ, ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ ସପ୍ତ ଦିନ କରିଲେ ସେ ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ଉପବାସରେ ଏହି ଜଗତରେ ଅପ୍ରାପ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅଶାନ୍ତ ରୋଗ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ କୁଷ୍ଠ ଓ ଦୁର୍ବିଧ୍ୟ ରୋଗ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଗରୁଡଙ୍କ ଭୟରେ ନାଗମାନେ ଯେପରି ଭଗିଯାନ୍ତି, ସେପରି ଦୂରେଇଯାଏ। ଉପବାସ, ନିୟମ, ତପସ୍ୟା ସହିତ ସପ୍ତମୀ ସପ୍ତ ଦିନ କରିଲେ, ଧର୍ମଶୀଳ ଲୋକ ଶ୍ରୁତି, ଧନ, ପୁତ୍ର, ଭାଗ୍ୟ, ଆରୋଗ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶାଶ୍ୱତ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ବିଧି ଶୁଣି ଏବଂ କରିଲେ, ସହସ୍ର ରଶ୍ମି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଦେବତା, ମୁନି, ପୁରାଣ ଜଣାମାନେ ଏହି କଥା ଶୁଣିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ପରମାତ୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ଏହି କଥା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ନୁହେଁ। ଯେ ଏହି କଥା ପ୍ରତିଦିନ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ସହସ୍ର ରଶ୍ମି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେ ଦୁଃଖିତ କିମ୍ବା ରୋଗୀ ଏହି କଥା ଆରମ୍ଭରୁ ଶୁଣିଲେ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଯେ ଜ୍ଞାନ ଚାହେ, ସେ ଲାଭ କରେ; ଭକ୍ତି କରୁଥିବା ଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପଥ ପାଏ। ଯେ ଏହି କଥା ଯାତ୍ରାରେ ପଢ଼େ, ସେ ସୁରକ୍ଷିତ ଯାତ୍ରା କରେ; ଯେ ଯେ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଏ। ଏକାନ୍ତ ଭାବରେ ଏହି ଗୁପ୍ତତମ ବିଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପବାସୀ ହେଲେ, ସେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ପରମ ଅବସ୍ଥା ପାଏ। ଗର୍ଭିଣୀ ଜନନୀ ଦୁଃସାଧ୍ୟ ଗର୍ଭରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହୁଏ। ବନ୍ଧ୍ୟା ନାରୀ ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର ଲାଭ କରେ। ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଭାସ୍କରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିଛି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଭାନୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପାପ ନିବାରଣ ପାଇଁ ପୂଜା କର। ସେ ହିଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ ଓ ଜଗତର ଗୁରୁ। ଉଦୟ ହେଇ ସେ ସଦା ଜଗତର ଅନ୍ଧାର କୁ ଦୂର କରନ୍ତି। ବାରଟି ରୂପରେ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାନୁ ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉ।
ବ୍ରହ୍ମପ୍ରୋକ୍ତସୂର୍ଯନାମଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ନାମଭିଃ ସଂସ୍ତୁତୋ ଦେଵୋ ଯୈରର୍କଃ ପରିତୁଷ୍ଯତି । ତାନି ତେ କୀର୍ତଯାମ୍ଯେଷ ଯଥାଵଦନୁପୂର୍ଵଶଃ । । ୧ ନମଃ ସୂର୍ଯାଯ ନିତ୍ଯାଯ ରଵଯେ କାର୍ଯଭାନଵେ । ଭାସ୍କରାଯ ମତଙ୍ଗାଯ ମାର୍ତଣ୍ଡାଯ ଵିଵସ୍ଵତେ । । ୨ ଆଦିତ୍ଯାଯାଦିଦେଵାଯ ନମସ୍ତେ ରଶ୍ମିମାଲିନେ । ଦିଵାକରାଯ ଦୀପ୍ତାଯ ଅଗ୍ନଯେ ମିହିରାଯ ଚ । । ୩ ପ୍ରଭାକରାଯ ମିତ୍ରାଯ ନମସ୍ତେଽଦିତିସମ୍ଭଵ । ନମୋ ଗୋପତଯେ ନିତ୍ଯଂ୧ ଦିଶାଂ ଚ ପତଯେ ନମଃ । ।୪ ନମୋ ଧାତ୍ରେ ଵିଧାତ୍ରେ ଚ ଅର୍ଯମ୍ଣେ ଵରୁଣାଯ ଚ । ପୂଷ୍ଣେ ଭଗାଯ ମିତ୍ରାଯ ପର୍ଜନ୍ଯାଯାଂଶଵେ ନମଃ । । ୫ ନମୋ ହିତକୃତେ ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମାଯ ତପନାଯ ଚ । ହରଯେ୨ ହରିତାଶ୍ଵାଯ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ପତଯେ ନମଃ । । ୬ ଵିଷ୍ଣଵେ ବ୍ରହ୍ମଣେ ନିତ୍ଯଂ ତ୍ର୍ଯମ୍ବକାଯ ତଥାତ୍ମନେ । ନମସ୍ତେ ସପ୍ତଲୋକେଶ ନମସ୍ତେ ସପ୍ତସପ୍ତଯେ । । ୭ ଏକସ୍ମୈ ହି ନମସ୍ତୁଭ୍ଯମେକଚକ୍ରରଥାଯ ଚ । ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ପତଯେ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵପ୍ରାଣଭୃତେ ନମଃ । । ୮ ହିତାଯ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଶିଵାଯାର୍ତିହରାଯ ଚ । ନମଃ ପଦ୍ମପ୍ରବୋଧାଯ ନମୋ ଵେଦାଦିମୂର୍ତଯେ । । ୯ କାଧିଜାଯ୪ ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ନମସ୍ତାରାସୁତାଯ ଚ । ଭୀମଜାଯ ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ପାଵକାଯ ଚ ଵୈ ନମଃ । । 1.71.୧୦ ଧିଷଣାଯ୫ ନମୋନିତ୍ଯଂ ନମଃ କୃଷ୍ଣାଯ ନିତ୍ଯଦା । ନମୋଽସ୍ତ୍ଵଦିତିପୁତ୍ରାଯ ନମୋ ଲକ୍ଷ୍ଯାଯ ନିତ୍ଯଶଃ । । ୧୧ ଏତାନ୍ଯାଦିତ୍ଯନାମାନି ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତାନି ଵୈ ପୁରା । ଆରାଧନାଯ ଦେଵସ୍ଯ ସର୍ଵକାମେନ ସୁଵ୍ରତ । । ୧୨ ସାଯଂ ପ୍ରାତଃ ଶୁଚିର୍ଭୂତ୍ଵା ଯଃ ପଠେତ୍ସୁସମାହିତଃ । ସ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯଖିଲାନ୍କାମାନ୍ଯଥାହଂ ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ପୁରା । । ୧୩ ପ୍ରସାଦାତ୍ତସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଶ୍ରୀକାମଃ ଶ୍ରିଯମାପ୍ନୋତି ଧର୍ମାର୍ଥୀ ଧର୍ମମାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୧୪ ଆତୁରୋ ମୁଚ୍ଯତେ ରୋଗାଦ୍ବଦ୍ଧୋ ମୁଚ୍ଯେତ ବନ୍ଧନାତ୍ । ରାଜ୍ଯାର୍ଥୀ ରାଜ୍ଯମାପ୍ନୋତି କାମାର୍ଥୀ କାମମାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୧୫ ଏତଜ୍ଜପ୍ଯଂ ରହସ୍ଯଂ ଚ ସଂଧ୍ଯୋପାସନମେଵ ଚ । ଏତେନ ଜପମାତ୍ରେଣ ନରଃ ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । । ୧୬ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ବ୍ରହ୍ମପ୍ରୋକ୍ତସୂର୍ଯନାମଵର୍ଣନଂ ନାମୈକସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଯେଉଁ ନାମରେ ଅର୍କଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ନାମଗୁଡିକୁ ଠିକ୍ ଅନୁକ୍ରମରେ ମୁଁ କହିବି। ନିତ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ, ରବିଙ୍କୁ, କାର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଦେଇଥିବା ଭାନୁଙ୍କୁ, ଭାସ୍କର, ମତଙ୍ଗ, ମାର୍ତଣ୍ଡ, ବିବସ୍ବତଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ଆଦିତ୍ୟ, ଆଦିଦେବ, ରଶିମାଳି, ଦିବାକର, ଦୀପ୍ତ, ଅଗ୍ନି, ମିହିରଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ପ୍ରଭାକର, ମିତ୍ର, ଅଦିତିର ସନ୍ତାନ, ଗୋପତି, ଦିଶାପତିଙ୍କୁ ସଦା ଶୁଭେଚ୍ଛା। ଧାତା, ବିଧାତା, ଅର୍ୟମା, ବରୁଣ, ପୂଷଣ, ଭଗ, ମିତ୍ର, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଅଂଶୁଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ସଦା ଉପକାରୀ, ଧର୍ମ, ତପନ, ହର, ହରିତାଶ୍ୱ, ବିଶ୍ୱପତିଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ତ୍ରୟମ୍ବକ, ଆତ୍ମା, ସପ୍ତଲୋକପତି, ସପ୍ତସପ୍ତିଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ଏକଙ୍କୁ, ଏକଚକ୍ରରଥ, ଜ୍ୟୋତିର୍ପତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ସମସ୍ତ ଜୀବର ଉପକାରୀ, ଶିବ, ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା, ପଦ୍ମକୁ ଜାଗାଇଥିବା, ବେଦର ଆରମ୍ଭ ରୂପୀଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। କାଧିଜ, ତାରାସୁତ, ଭୀମଜ, ପାବକଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ଧିଷଣ, କୃଷ୍ଣ, ଅଦିତିପୁତ୍ର, ଲକ୍ଷ୍ୟଙ୍କୁ ସଦା ଶୁଭେଚ୍ଛା। ଏହି ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ନାମଗୁଡିକୁ ପୁରାତନ କାଳରେ ମୁଁ କହିଛି, ଦେବଙ୍କ ପୂଜା ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ। ଯିଏ ସାନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତରେ ଶୁଚିତା ରଖି ଏହି ନାମଗୁଡିକୁ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ପଢିବେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁଥିବେ, ଯେପରି ମୁଁ ପାଇଥିଲି। ମହାତ୍ମା ଭାସ୍କରଙ୍କ ଦୟାରେ, ଧନ ଚାହୁଁଥିବା ଧନ, ଧର୍ମ ଚାହୁଁଥିବା ଧର୍ମ ପାଇଥିବେ। ଦୁଃଖି ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି, ବନ୍ଧିତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି, ରାଜ୍ୟ ଚାହୁଁଥିବା ରାଜ୍ୟ, କାମ ଚାହୁଁଥିବା କାମ ପାଇଥିବେ। ଏହି ଜପ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ, ସାନ୍ଧ୍ୟାପୂଜାରେ ମଧ୍ୟ; କେବଳ ଏହା ପଢିଲେ ମଣିଷ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିବେ।