ସୂର୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ତତ୍ରାରୁଣୋ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ସାରଥ୍ଯେ ସନ୍ନିଯୋଜିତଃ । ଇନ୍ଦ୍ରେଣ ମାଠରୋ ନାମ ଵାଯୁନା କଲ୍ମଷେଣ ତୁ । । ୧ ଵୈନତେଯେନ ତାର୍କ୍ଷ୍ଯୋପରି ଵିମଲୋ ନଖତୁଣ୍ଡପ୍ରହରଣଃ ପୁରୋଗାମୀ ନିଯୁକ୍ତ ଇତି । । କାଲେନ ଦଣ୍ଡୋ ମହାଦଣ୍ଡାଯୁଧୋ ଭଵତା ଶେଷା ମହାଗଣାଧିପଃ । । ୨ ଵୈଶାଖେନ ରାଜ୍ଞା ଵସୁଭିଦାଯୁଧାଙ୍ଗାରିକୌ ଦ୍ଵୌ ଅଗ୍ନିନା ପିଙ୍ଗଲଃ । ସଂଯନ୍ତା ମହାଦଣ୍ଡାଯୁଧୋ ଭଵତା ଶେଷୋ ମହାଗଣାଧିପଃ । । ୩ ହସ୍ତୋ ଯମେନ ପାଶହସ୍ତୋମ୍ବୁପତିନା ସମିନ୍ଧନଃ । ଅଲକାଧିପତିନା ଵିଷ୍ଣୁଃ । । ୪ ଅଶ୍ଵିଭ୍ଯାଂ କାଲୋପକାଲୌ ଵାକ୍ଷପ୍ରଧାନକୌ । ନରନାରାଯଣାଭ୍ଯାଂ କ୍ଷାରୌ ଧାରୌ ଧିଷଣକୃଷ୍ଣୌ।। ୫ ଵୈରାଜଶଙ୍ଖପାଲପର୍ଜନ୍ଯରଜସାଂ ଦିଶାସୁ ଵିଦିଶାସୁ ଦିଶାଂ ପାଲନଂ ଵିଶ୍ଵେଦେଵା ଦଦୁଃ । । ୬ ସପ୍ତୈତା ଲୋକମାତରଃ ସର୍ଵମରୁତୋଽଦଦନ୍ । ଓଂକାରୋ ଵଷଟ୍କାରୋ ଵେଦନିସ୍ଵନଃ ପିନାକୀ ଵିନାଯକଃ ଶେଷୋଽନନ୍ତୋ ଵାସୁକିଶ୍ଚ ନାଗସହସ୍ରେଣାତ୍ମତୁଲ୍ଯେନାଦିତ୍ଯସ୍ଯ ରଥମନୁଯାନ୍ତି
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଏଠାରେ ଅରୁଣଙ୍କୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ରଥର ସାରଥି ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲି। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାଠର ନାମକ ବ୍ୟକ୍ତି, ବାୟୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଳ୍ମଷ, ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ, ଯିଏ ନିର୍ମଳ ଓ ନଖ ଓ ଚଞ୍ଚୁ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ। କାଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଣ୍ଡ, ଯିଏ ମହାଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଶେଷ ମହାଗଣ ନାୟକ। ବୈଶାଖ ମାସରେ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବସୁଭିଦ ଓ ଅୟୁଧାଙ୍ଗାରିକ, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପିଙ୍ଗଳ, ନିୟନ୍ତା ମହାଦଣ୍ଡଧାରୀ ଓ ଶେଷ ମହାଗଣାଧିପତି। ଯମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହସ୍ତ, ଅମ୍ବୁପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମିନ୍ଧନ, ଅଳକାଧିପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ। ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କାଳୋପକାଳ ଓ ବାକ୍ଷପ୍ରଧାନ, ନରନାରାୟଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷାର ଓ ଧାର, ଧିଷଣ ଓ କୃଷ୍ଣ। ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ବୈରାଜ, ଶଂଖପାଳ, ପର୍ଜନ୍ୟ, ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ଦିଗ ଓ ଉପଦିଗର ରକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ। ସପ୍ତ ଲୋକମାତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ମାରୁତ ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ଓଁକାର, ବଷଟ୍କାର, ବେଦ ଧ୍ୱନି, ପିନାକୀ, ବିନାୟକ, ଶେଷ, ଅନନ୍ତ, ବାସୁକି ଏବଂ ଏକ ହଜାର ସମାନ ନାଗ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
୭ ଗାଯତ୍ରୀ ସାଵିତ୍ରୀ ରଥେ ସ୍ଥିତେ ଉଭେ ସନ୍ଧ୍ଯେ ସଦା ସା ଦେଵତା ଯା ରଵିମଣ୍ଡଲଂ ନାପୈତି
ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ସାବିତ୍ରୀ, ଏହି ଦୁଇଜଣୀ ସଦା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥରେ ବସି ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ସେଇ ଦେବୀ କେବେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରୁ ଅଲଗା ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ଭଗଵନ୍ତଂ ସହସ୍ରକିରଣମଵଲମ୍ବିତୁମ୍ । । ୮ ଏତଦ୍ଵୈ ସର୍ଵଦୈଵତ୍ଯଂ ମଣ୍ଡଲଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଂ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞଵାଦିନୀଂ ଯଜ୍ଞଃ । ଭଗଵଦ୍ଭକ୍ତାନାଂ ପରମାଦିତ୍ଯୋଯଂ ଵିଷ୍ଣୁର୍ମାହେଶ୍ଵରାଣାମ୍ । । ୯ ସ୍ଥାନାଭିମାନିନୋ ହ୍ଯେତେ ସଦା ଵୈ ଵୃଷଭଧ୍ଵଜ । ସୂର୍ଯମାପ୍ଯାଯଯନ୍ତ୍ଯେତେ ତେଜସାଂ ତେଜ ଉତ୍ତମମ୍ । । 1.53.୧୦ ଗ୍ରଥିତୈଃ ସ୍ଵୈର୍ଵଚୋଭିସ୍ତୁ ସ୍ତୁଵନ୍ତେ ଋଷଯୋ ରଵିମ୍ । ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସଶ୍ଚୈଵ ଗୀତନୃତ୍ଯୈରୁପାସତେ । । ୧୧ ଵିଯଦ୍ଭ୍ରମଣତୋ ରକ୍ଷାଂ କୁର୍ଵଂତି ସ୍ମ ଇଷୁଗ୍ରହମ୍ । ସର୍ପା ଵହନ୍ତି ଵୈ ସୂର୍ଯଂ ଯାତୁଧାନାସ୍ତୁ ଯାନ୍ତି ଚ । । ୧୨ ଵାଲଖିଲ୍ଯା ୧ନମନ୍ତ୍ଯେତଂ ପରିଚାର୍ଯୋଦଯାଦ୍ରଵିମ୍ । ଦିଵସ୍ପତିଃ ସ୍ଵଭୂଶ୍ଚୋଭୌ ଅଗ୍ରଗୌ ଯୋଜନସ୍ଯ ତୁ । । ୧୩ ଭର୍ଗୋଽଥ ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ କଞ୍ଜଜୋ ଵାମତଃ ସ୍ଥିତଃ । ସର୍ଵେ ତେ ପୃଷ୍ଠଗା ଜ୍ଞେଯା ଗ୍ରହା ଲୋକେଷୁ ପୂଜିତାଃ. । । ୧୪ ଉପରାଗଶିଖୀ ଚୋଭାଵଗ୍ରତୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ମନୁଷ୍ଯଧର୍ମା ଦକ୍ଷିଣତ ଉତ୍ତରେଣ ପ୍ରଚେତସଃ । । ୧୫ ସମ୍ଭଵନ୍ତି ତଥା କୃଷ୍ଣ ଉଭାଵେତୌ ସଦାଗ୍ରଗୌ । ଵାମେନ ଵୀତିହୋତ୍ରସ୍ତୁ ପୃଷ୍ଠତସ୍ତୁ ହରିଃ ସଦା । । ୧୬ ରଥପୀଠେ କ୍ଷମା ଜ୍ଞେଯା ଅନ୍ତରାଲେ ନଭସ୍ତଥା । ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ରଥଜାଂ କାନ୍ତିଂ ଖଂ ଦିଵଃ ସମଯଃ ସ୍ଥିତଃ । । ୧୭ ଧ୍ଵଜୋ ଦଣ୍ଡଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଧ୍ଵଜାଗ୍ରେ ଵୃଷ ଏଵ ଚ । ଋଦ୍ଧିର୍ଵୃଦ୍ଧିସ୍ତଥା ଶ୍ରୀଶ୍ଚ ପତାକା ପାର୍ଵତୀପ୍ରିଯ । । ୧୮ ଧ୍ଵଜଦଣ୍ଡାଗ୍ରେ ଗରୁଡସ୍ତଦଗ୍ରେ ଵରୁଣାଲଯଃ । ମୈନାକଶ୍ଛତ୍ରଦଣ୍ଡସ୍ତୁ ହିମଵାଂଶ୍ଛତ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । । ୧୯ କେଚିଦେଵଂ ଵଦନ୍ତୀହ ଲୋକେ ଚାନ୍ଯେ ମହାମତେ । ଛତ୍ରଦଣ୍ଡସ୍ତଥା କ୍ଲେଶଃ କ୍ଲେଶଂ ଛତ୍ରଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । । 1.53.୨୦ ଏତେଷାମେଵ ଦେଵାନାଂ ଯଥା ଵୀର୍ଯଂ ତଥା ତପଃ । ଯଥାଯୋଗଂ ତଥା ସତ୍ତ୍ଵଂ ଯଥା ସତ୍ତ୍ଵଂ ତଥା ବଲମ୍ । । ୨୧ ତଥା ତପତ୍ଯସୌ ସୂର୍ଯସ୍ତେଷାଂ ସିଦ୍ଧଃ ସ୍ଵତେଜସା । ଏତେ ତପନ୍ତି ଵର୍ଷନ୍ତି ଯାନ୍ତି ଵିଶ୍ଵଂ ସୃଜନ୍ତି ଚ । । ୨୨ ଭୂତାନାମଶୁଭଂ କର୍ମ ଵ୍ଯପୋହନ୍ତି ଚ କୀର୍ତିତାଃ । ଏତେ ସହୈଵ ସୂର୍ଯେଣ ଭ୍ରମନ୍ତେ ସାନୁଗା ଦିଵି । । ୨୩ ତପନ୍ତଶ୍ଚ ଜପନ୍ତଶ୍ଚ ହ୍ଲାଦଯନ୍ତଶ୍ଚ ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ । ଗୋପାଯନ୍ତି ସ୍ମ ଭୂତାନି ଇହ ତେ ହ୍ଯନୁକମ୍ପଯା । । ୨୪ ପ୍ରୀଣାତି ଦେଵାନମୃତେନ ସୂର୍ଯଃ ସୋମେନ ସୂକ୍ତେନ ଵିଵର୍ଧଯିତ୍ଵା । ଶୁକ୍ଲେନ ପୂର୍ଣା ଦିଵସକ୍ରମେଣ ତଂ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଵିବୁଧାଃ ପିବନ୍ତି । । ୨୫ ପୀତଂ ହି ସୋମଂ ଦ୍ଵିକଲାଵଶେଷଂ କୃଷ୍ଣେ ତୁ ପକ୍ଷେ ରୁଚିଭିର୍ଜ୍ଵଲନ୍ତମ୍ । ସୁଧାମୃତଂ ତତ୍ପିତରଃ ପିବନ୍ତି ଊର୍ଜାଶ୍ଚ ସୌମ୍ଯାଶ୍ଚ ତଥୈଵ କଲ୍ପାଃ । । ୨୬ ସୂର୍ଯେଣ ଗୋଭିଶ୍ଚ ସମୃଦ୍ଧିତାଭିରଦ୍ଭିଃ ପୁନଶ୍ଚୈଵ ସମୁଜ୍ଜିତାଭିଃ । ତଥୌଷଧୀଭିଃ ସତତଂ ପିବନ୍ତି ଅତ୍ଯନ୍ତପାନେନ କ୍ଷୁଧା ଜଯନ୍ତି । । ୨୭ ମାସାର୍ଧତୃପ୍ତିସ୍ତୁ ମତାଭିରଦ୍ଭିର୍ମାସେନ ତୃପ୍ତିଃ ସ୍ଵଧଯା ପିତୄଣାମ୍ । ଅନ୍ନେନ ଶଶ୍ଵଦ୍ଵିଦଧାତି ମର୍ତ୍ଯଂ ତ୍ଵଯଂ ଜଗଚ୍ଚୈଵ ବିଭର୍ତି ଗୋଭିଃ । । ୨୮ ଅହୋରାତ୍ରଂ ରଥେନାସାଵେକଚକ୍ରେଣ ଵୈ ଭ୍ରମନ୍ । ସପ୍ତଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାନ୍ତାଂ ସପ୍ତଭିଶ୍ଚ ହଯୈଃ ସହ । । ୨୯ ଛନ୍ଦୋଭିର୍ଵାଜିରୂପୈସ୍ତୈର୍ଯତଶ୍ଚକ୍ରଂ ତତଃ ସ୍ଥିତୈଃ । କାମରୂପୈଃ ସକୃଦ୍ଯୁକ୍ତୈରନ୍ତରସ୍ଥୈର୍ମନୋଜଵୈଃ । । 1.53.୩୦ ହରିଭିରଵ୍ଯଯୈର୍ଵଶ୍ଯୈ କ୍ଷୁଧାଶ୍ରମଵିଵର୍ଜିତୈଃ । ଦ୍ଵ୍ଯଶୀତିମଣ୍ଡଲଶତମୀହନ୍ତ୍ଯବ୍ଦେନ ଵୈ ହଯାଃ । । ୩୧ ବାହ୍ଯତୋଽଭ୍ଯନ୍ତରଂ ଚୈଵ ମଣ୍ଡଲଂ ଦିଵସକ୍ରମାତ୍ । କଲ୍ପାଦୌ ସମ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତାସ୍ତେ ଵହନ୍ତ୍ଯାଭୂତସମ୍ପ୍ଲଵମ୍ । । ୩୨ ଆଵୃତା ବାଲଖିଲ୍ଯୈସ୍ତୈର୍ଭ୍ରମନ୍ତି ତାନ୍ଯହାନି ତୁ । ଗ୍ରଥିତୈଃ ସ୍ଵୈର୍ଵଚୋଭିସ୍ତୁ ସ୍ତୂଯମାନୋ ମହର୍ଷିଭିଃ । । ୩୩ ସେଵ୍ଯତେ ନୃତ୍ଯଗୀତୈଶ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵୈରପ୍ସରୋଗଣୈଃ । ପତଙ୍ଗଃ ପତଗୈରଶ୍ଵୈର୍ଵସତେ ଭ୍ରମଯନ୍ଦିଵି । । ୩୪ ଵୀଥ୍ଯାଗ୍ର୍ଯଯା ଵିଚରତେ ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଯଥା ଶଶୀ । ମଧ୍ଯଗାଶ୍ଚାମରାଵତ୍ଯାଂ ଯଦା ଭଵତି ଭାସ୍କରଃ । । ୩୫ ଵୈଵସ୍ଵତେ ସଂଯମନେ ଉତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ତଦା । ସୁଖାଯାମର୍ଧରାତ୍ରଂ ତୁ ଵିଭାଯାମସ୍ତମେତି ଚ । । ୩୬ ଵୈଵସ୍ଵତେ ସଂଯମନେ ମଧ୍ଯମସ୍ତୁ ରଵିର୍ଯଦା । ସୁଖାଯାମଥ ଵାରୁଣ୍ଯାମୁତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ତଦା । । ୩୭ ରାତ୍ର୍ଯର୍ଧଂ ଚାମରାଵତ୍ଯାମସ୍ତମେତି ଯମସ୍ଯ ଵୈ । ସୋମପୁର୍ଯାଂ ଵିଭାଯାଂ ତୁ ମଧ୍ଯଗଶ୍ଚାର୍ଯମା ଯଦା । । ୩୮ ମାହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାମରାଵତ୍ଯାମୁତ୍ତିଷ୍ଠତି ଦିଵାକରଃ । ଅର୍ଧରାତ୍ରଂ ସଂଯମନେ ଵାରୁଣ୍ଯାମସ୍ତମେତି ଚ । । ୩୯ ଏଵଂ ଚତୁର୍ଷୁ ପାର୍ଶ୍ଵେଷୁ ମେରୋଃ କୁର୍ଵନ୍ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ଉଦଯାସ୍ତମନେ ଚାସାଵୁତ୍ତିଷ୍ଠତି ପୁନଃ ପୁନଃ । । 1.53.୪୦ ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ଚାପରାହ୍ଣେ ଚ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ଦେଵାଲଯୌ ପୁନଃ । ତପତ୍ଯେକଂ ତୁ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତାଭିରେଵ ଗଭସ୍ତିଭିଃ । । ୪୧ ଉଦିତୋ ଵର୍ଧମାନାଭିରାମଧ୍ଯାହ୍ନାତ୍ତପେଦ୍ରଵିଃ । ତତଃ ପରଂ ହ୍ରସନ୍ତୀଭିର୍ଗୋଭିରସ୍ତଂ ନିଯଚ୍ଛତି । । ୪୨ ଯତ୍ରୋଦ୍ଯନ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ସୂର୍ଯଃ ସ ତେଷାମୁଦଯଃ ସ୍ମୃତଃ । ପ୍ରଣାଶଂ ଗଚ୍ଛତେ ଯତ୍ର ସ ତେଷାମସ୍ତମୁଚ୍ଯତେ । । ୪୩ ଏଵଂ ପୁଷ୍କରମଧ୍ଯେନ ତଦା ସର୍ପତି ଭାସ୍କରଃ । ତ୍ରିଂଶଦ୍ଭାଗଂ ତୁ ମେଦିନ୍ଯା ମୁହୂର୍ତେନ ସ ଗଚ୍ଛତି । । ୪୪ ଯୋଜନାଗ୍ରେଣ ସଙ୍ଖ୍ଯାଂ ୧ ତୁ ମୁହୂର୍ତସ୍ଯ ନିବୋଧ ମେ । ପୂର୍ଣଂ ଶତସହସ୍ରାଶଂ ସହସ୍ରଂ ତୁ ତ୍ରିଲୋଚନ । । ୪୫ ପଞ୍ଚାଶଚ୍ଚ ତଥାଲ୍ପାନି ସହସ୍ରାଣ୍ଯଧିକାନି ତୁ । ମୌହୂର୍ତିକୋ ଗତିର୍ହ୍ଯେଷା ସୂର୍ଯସ୍ଯ ତୁ ଵିଧୀଯତେ । । ୪୬ ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ଦ୍ଵେ ଶତେ ଦ୍ଵେ ଚ ଯୋଜନେ । ନିମେଷାନ୍ତରମାତ୍ରେଣ ଦିଵି ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରସର୍ପତି । । ୪୭ ସ ଶୀଘ୍ରମେଵ ପର୍ଯେତି ଭାସ୍କରୋଽଲାତଚକ୍ରଵତ୍ । ଭ୍ରମନ୍ଵୈ ଭ୍ରମମାଣେଷୁ ଋକ୍ଷେଷୁ ଵିଚରତ୍ଯସୌ । । ୪୮ ଇନ୍ଦ୍ରଃ ପୂଜଯତେ ସୂର୍ଯମୁତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ଦିନେ ଦିନେ । ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଚ ଯମଃ ପଶ୍ଚାଦସ୍ତଂ ଯାନ୍ତମପାଂ ପତିଃ । । ୪୯ ସୋମସ୍ତଥାର୍ଧରାତ୍ରେ ତୁ ସଦା ପୂଜଯତେ ରଵିମ୍ । ଵିଷ୍ଣୁର୍ଭଵାନହଂ ରୁଦ୍ରଃ ପୂଜଯାମ ନିଶାକ୍ଷଯେ । । 1.53.୫୦ ଏଵମଗ୍ନିର୍ନିର୍ଋତିଶ୍ଚ ଵାଯୁରୀଶାନ ଏଵ ଚ । ପୂଜଯନ୍ତି କ୍ରମେଣୈଵ ଭ୍ରମମାଣଂ ଦିଵାକରମ୍ । । ଶ୍ରେଯୋଽର୍ଥଂ ଦେଵଶାର୍ଦୂଲ ସର୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମାଦଯଃ ସୁରାଃ । । ୫୧ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ରଥସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସୂର୍ଯଗତିଵର୍ଣନଂ ନାମ ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସୂର୍ଯମହିମଵର୍ଣନମ୍ ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ ଅହୋ ହଂସସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵର୍ଣିତଂ ଭଵତେଦୃଶମ୍ । କଥ୍ଯତାଂ ପୁନରେଵେଦଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତୁ । । ୧ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଆଦିତ୍ଯମନ୍ତ୍ରମଖିଲଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସଚରାଚରମ୍ । ଭଵତ୍ଯସ୍ମାଜ୍ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍ । । ୨ ରୁଦ୍ରେନ୍ଦ୍ରୋପେନ୍ଦ୍ରଚନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରତ୍ରିଦିଵୌକସାମ୍ । ମହାଦ୍ଯୁତିମତାଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ତେଜୋ ଯତ୍ସାର୍ଵଲୌକିକମ୍ । । ୩ ସର୍ଵାତ୍ମା ସର୍ଵଲୋକେଶୋ ଦେଵଦେଵଃ ପ୍ରଜାପତିଃ । ସୂର୍ଯ ଏଷ ତ୍ରିଲୋକସ୍ଯ ମୂଲଂ ପରମଦୈଵତମ୍ । । ୪ ଅଗ୍ନୌ ପ୍ରାସ୍ତାହୁତିଃ ସମ୍ଯଗାଦିତ୍ଯମୁପତିଷ୍ଠତି । ଆଦିତ୍ଯାଜ୍ଜାଯତେ ଵୃଷ୍ଟିର୍ଵୃଷ୍ଟେରନ୍ନଂ ତତଃ ପ୍ରଜାଃ । । ୫ ସୂର୍ଯାତ୍ପ୍ରସୂଯତେ ୧ସର୍ଵଂ ତତ୍ର ଚୈଵ ପ୍ରଲୀଯତେ । ଭାଵାଭାଵୌ ହି ଲୋକାନାମାଦିତ୍ଯାନ୍ନିଃସୃତୌ ପୁରା । । ୬ ଏତତ୍ତୁ ଧ୍ଯାନିନାଂ ଧ୍ଯାନଂ ମୋକ୍ଷଂ ଚାପ୍ଯେଷ ମୋକ୍ଷିଣାମ୍ । ଅତ୍ର ଗଚ୍ଛନ୍ତି ନିର୍ଵାଣଂ ଜାଯନ୍ତେଽସ୍ମାତ୍ପୁନଃ ପ୍ରଜାଃ । । ୭ କ୍ଷଣା ମୁହୂର୍ତା ଦିଵସା ନିଶାଃ ପକ୍ଷାଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଶଃ । ମାସାଃ ସଂଵତ୍ସରାଶ୍ଚୈଵ ଋତଵୋଽଥ ଯୁଗାନି ଚ । । ୮ ସଦାଦିତ୍ଯାଦୃତେ ହ୍ଯେଷା କାଲସଙ୍ଖ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ । କାଲାଦୃତେ ନ ନିଯମୋ ୨ ନାଗ୍ନିର୍ନ ହଵନକ୍ରିଯା । । ୯ ୩ଋତୂନାମଵିଭାଗାଚ୍ଚ, ପୁଷ୍ପମୂଲଫଲଂ କୁତଃ । କୁତଃ ସସ୍ଯଵିନିଷ୍ପତ୍ତିସ୍ତୃଣୌଷଧିଗଣାଃ ୪ କୁତଃ । । 1.54.୧୦ ଅଭାଵୋ ଵ୍ଯଵହାରାଣାଂ ଜନ୍ତୂନାଂ ଦିଵି ଚେହ ଚ । ଜଗତ୍ପ୍ରତପନମୃତେ ଭାସ୍କରଂ ଵାରିତସ୍କରମ୍ । । ୧୧ ନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ତପତେ ସୂର୍ଯୋ ନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ପରିଵିଶ୍ଯତେ । ନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ଵିକୃତିଂ ଧତ୍ତେ ଵାରିଣା ଦୀପ୍ଯତେ ରଵିଃ । । ୧୨ ଵସନ୍ତେ କପିଲଃ ସୂର୍ଯୋ ଗ୍ରୀଷ୍ମେ କାଞ୍ଚନସପ୍ରଭଃ । ଶ୍ଵେତୋ ଵର୍ଣେନ ଵର୍ଷାସୁ ପାଣ୍ଡୁଃ ଶରଦି ଭାସ୍କରଃ । । ୧୩ ହେମନ୍ତେ ତାମ୍ରଵର୍ଣସ୍ତୁ ଶିଶିରେ ଲୋହିତୋ ରଵିଃ । ଇତି ଵର୍ଣାଃ ସମାଖ୍ଯାତାଃ ଶୃଣୁ ଵର୍ଣଫଲଂ ହର । । ୧୪ କୃଷ୍ଣୋଭଯାଯ ଜଗତସ୍ତାମ୍ରଃ ସେନାପତିଂ ଵିନାଶଯତି । ପୀତୋ ନରେନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ରଂ୫ ଶ୍ଵେତସ୍ତୁ ପୁରୋହିତଂ ହନ୍ତି । । ୧୫ ଚିତ୍ରୋଽଥ ଵାପି ଧୂମ୍ରୋ ରଵୀ ରଶ୍ମିଵ୍ଯାକୁଲଂ କରୋତ୍ଯୁଚ୍ଚୈଃ । ତସ୍କରଶସ୍ତ୍ରନିପାତୈର୍ଯଦି ନ ସଲିଲମାଶୁ ପାତଯତି । । ୧୬ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ରଥସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସୂର୍ଯମହିମଵର୍ଣନଂ ନାମ ଚତୁଷ୍ପଞ୍ଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସୂର୍ଯରଥଯାତ୍ରାଵର୍ଣନମ୍ ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ ରଥଯାତ୍ରା କଥଂ କାର୍ଯା ଭାସ୍କରସ୍ଯେହ ମାନଵୈଃ । ଫଲଂ ଚ କିଂ ଭଵେତ୍ତେଷାଂ ଯାତ୍ରାଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ଯେ ରଵେଃ
ସୂର୍ୟଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା ବିବର୍ଣ୍ଣନା । ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ମାନବମାନେ କିପରି ଭାସ୍କରଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା କରିବେ? ଏହି ଯାତ୍ରା କରିଥିବା ଲୋକମାନେ କଣ ଫଳ ପାଆନ୍ତି?
କାର୍ପାସବୀଜଲଵଣତୁଷୈର୍ଦୁର୍ଦୃଷ୍ଟିଶାନ୍ତଯେ । । ୨୮ ଵେଦୀମାରୋପଯେତ୍ପଶ୍ଚାତ୍ପତ୍ନୀଭ୍ଯାଂ ସହ ସୁଵ୍ରତ । ତତ୍ରସ୍ଥଂ ପୂଜଯେଦ୍ଦେଵଂ ଦିନାନି ଦଶ ସୁଵ୍ରତ । । ୨୯ ଦଶାହିକେତି ଵିଖ୍ଯାତା ଯା ପୂଜା ଭୂତଲେ ହର । ତଯା ସମ୍ପୂଯେଦ୍ଦେଵଂ ଚତୁର୍ଥେଽହ୍ନି ତଥା ହର । । 1.57.୩୦ ଚତୁର୍ଥେଽହନି କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯତ୍ନାଦ୍ଧି ସ୍ନପନଂ ରଵେଃ । ଅଭ୍ଯଙ୍ଗଭୋଜନାଦ୍ଯୈସ୍ତୁ ପୂଜାସତ୍କାରମଣ୍ଡଲୈଃ । । ୩୧ ଅନେନ ଵିଧିନା ପୂଜ୍ଯ ଦଶାହାନି ଦିଵାକରମ୍ । ତତୋ ନଯେତ୍ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ତତ୍ପୂର୍ଵମଥାଲଯମ୍ । । ୩୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ରଥସପ୍ତମୀକଲ୍ପ ଆଦିତ୍ଯମହିମଵର୍ଣନଂ ନାମ ସପ୍ତପଞ୍ଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
For the pacification of the evil eye, one should build an altar with cotton seeds, salt, and husks, together with one's wives, O virtuous one. There, the god should be worshipped for ten days, O virtuous one. This ten-day worship on earth is renowned, O Hara. By this, the god should be fully honored, and on the fourth day, O Hara, the ritual bathing of the Sun should be performed with care, along with anointing, feeding, and other acts of worship and hospitality. In this way, the Sun should be worshipped for ten days. Then he should be taken to his former abode, that is, the previous temple.
୧୬ ସୋଽହମିଚ୍ଛାମି ଦେଵେଶ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାଦନିର୍ଜିତୈଃ । ରାଗାଦିଭିରମର୍ତ୍ଯତ୍ଵଂ ପ୍ରାପୁଃ ପ୍ରକ୍ଷୀଣକଲ୍ମଷାଃ । । ୧୭ ଆଦିତ୍ଯ ଉଵାଚ ଯଦ୍ଯେଵଂ ମୁକ୍ତିକାମସ୍ତ୍ଵଂ ଗଣନାଥ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତମ୍ । କ୍ରିଯାଯୋଗଂ ସମସ୍ତାନାଂ କ୍ଲେଶାନାଂ ହାନିକାରକମ୍
ତେଣୁ, ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ମୁଁ ଚାହେଁ ଯେ, ତୁମ ଦୟାରେ ଯେଉଁମାନେ ରାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ ଜୟ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପାପ ଶେଷ ହେଲେ ଅମରତ୍ୱ ପାଇଉ। ଆଦିତ୍ୟ କହିଲେ: ଯଦି ତୁମେ ମୁକ୍ତି ଚାହ, ହେ ଗଣନାଥ, ତେବେ ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ କ୍ରିୟାଯୋଗ ଶିଖେଇବି, ଯାହା ସମସ୍ତ କ୍ଲେଶ ଦୂର କରେ।
୧୮. ମନ୍ମନା ଭଵ ମଦ୍ଭକ୍ତୋ ମଦ୍ଯାଜୀ ମାଂ ନମସ୍କୁରୁ । ମାମେଵୈଷ୍ଯସି ଯୁକ୍ତ୍ଵୈଵମାତ୍ମାନଂ ମତ୍ପରାଯଣଃ । । ୧୯ ମଦ୍ଭାଵନା ମଦ୍ଯଜନା ମଦ୍ଭକ୍ତା ମତ୍ପରାଯଣାଃ । ମମ ପୂଜାକରାଶ୍ଚୈଵ ମଯି ଯାନ୍ତି ଲଯଂ ନରାଃ । । 1.62.୨୦ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ମାଂ ପଶ୍ଯନ୍ମମଵସ୍ଥିତମୀଶ୍ଵରମ୍
ମୋପରି ମନ ଲଗା, ମୋର ଭକ୍ତ ହ, ମୋତେ ଉପାସନା କର, ମୋତେ ନମସ୍କାର କର। ଏଭଳି ମୋକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିପାରିବ। ଯେଉଁମାନେ ମୋ ଭାବନାରେ ଲଗିଥାନ୍ତି, ମୋରେ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ମୋରେ ଲଗି ରହନ୍ତି ଏବଂ ମୋ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ମୋତେ ଦେଖ, ମୋତେ ସେଉଁଠି ଥିବା ଇଶ୍ୱର ଭାବେ ଅନୁଭବ କର।
କର୍ତ୍ତାସି କେନ ଚୈଵ ତ୍ଵମେଵଂ ଦୋଷାନ୍ପ୍ରହାସ୍ଯସି
ତୁମେ ନିଜେ କର୍ତ୍ତା ହେବା ସତ୍ୱେ, କିଏ ଏବଂ କିପରି ଏହି ଦୋଷଗୁଡିକୁ ଛାଡିପାରିବ?
୨୧ ଜଙ୍ଗମାଜଙ୍ଗମେ ଜ୍ଞାତେ ମଯ୍ଯାସକ୍ତେ ସମନ୍ତତଃ । ରାଗଲୋଭାଦିନାଶେନ ଭଵିତ୍ରୀ କୃତକୃତ୍ଯତା । । ୨୨ ଭକ୍ତ୍ଯାତିପ୍ରଣଯସ୍ଯାପି ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵାନ୍ମନୋ ଯଦି । ମଯ୍ଯାଵେଶଂ ଦଧଦ୍ ଭୂଯଃ କୁରୁ ମଦ୍ରୂପିଣୀଂ ତନୁମ୍ । । ୨୩ ସୁଵର୍ଣରଜତାଦ୍ଯୈସ୍ତ୍ଵଂ ଶୈଲମୃଦ୍ଦାରୁଲେଖନମ୍ । ପୂଜୋପହାରୈର୍ଵିଵିଧୈଃ ସମ୍ପୂଜଯ ତ୍ରିଲୋଚନମ୍ । । ୨୪ ତସ୍ଯାଶ୍ରିତଂ ସମାଵିଶ୍ଯ ସର୍ଵଭାଵେନ ସର୍ଵଦା । ପୂଜିତା ସୈଵ ତେ ଭକ୍ତ୍ଯା ଧ୍ଯାତା ଚୈଵୋପକାରିଣୀ । । ୨୫ ଗଚ୍ଛଂସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ସ୍ଵପନ୍ଭୁଞ୍ଜସ୍ତାମେଵାଗ୍ରେ ଚ ପୃଷ୍ଠତଃ । ଉପର୍ଯଧସ୍ତଥା ପାର୍ଶ୍ଵେ ଚିନ୍ତଯଂସ୍ତନ୍ମଯଶ୍ଚ ଵୈ । । ୨୬ ସ୍ନାନୈସ୍ତୀର୍ଥୋଦକୈର୍ହଦ୍ଯୈଃ ୧ପୁଷ୍ପୈର୍ଗନ୍ଧାନୁଲେପନୈଃ । ଵାସୋଭିର୍ଭୂଷଣୈର୍ଭକ୍ଷ୍ଯୈର୍ଗୀତଵାଦ୍ଯୈର୍ମନୋରମୈଃ । । ୨୭ ଯଚ୍ଚ ଯଚ୍ଚ ତଵେଷ୍ଟଂ ଵୈ କିଞ୍ଚିଦ୍ଭୋଜ୍ଯାଦିକଂ ତଵ । ଭକ୍ତିନମ୍ରୋ ଗଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରୀଣଯସ୍ଵ କୃତିଂ୨ ମମ । । ୨୮ ରାଗେଣାକୃଷ୍ଯତେ ତାତ ଗନ୍ଧର୍ଵାଭିମୁଖଂ ଯଦି । ମଯି ବୁଦ୍ଧିଂ ସମାଵେଶ୍ଯ ଗାଯେଥା ଯାଃ କଥା ମମ । । ୨୯ କଥଯା ରମତେ ଚେତୋ ଯଦି ତଦ୍ଭଵତୋ ମମ । ଶ୍ରୋତଵ୍ଯାଃ ପ୍ରୀତିଯୋଗେନ ମତ୍ସ୍ଵରୂପୋଦଯାଃ କଥାଃ । । 1.62.୩୦ ଏଵଂ ସମର୍ପିତମନାଶ୍ଚେତସୋ ଯେଽଥ ଆଶ୍ରଯାଃ । ହେଯାସ୍ତାନ୍ନିଖିଲାନ୍ଦିଣ୍ଡେ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସୁଖୀ ଭଵ । । ୩୧ ଅକ୍ଷୀଣରାଗଦ୍ଵେଷୋଽପି ମତ୍ପ୍ରିଯଃ ପରମଃ ପରମ୍ । ପଦମାପ୍ନୋଷି ମା ଭୈଷୀର୍ମଯ୍ଯର୍ପିତମନା ଭଵ । । ୩୨ ମଯି ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ସର୍ଵଂ ତ୍ଵମାତ୍ମାନଂ ଯତ୍ନଵାନ୍ଭଵ । ମଦର୍ଥଂ କୁରୁ କର୍ମାଣି ମା ଚ ଧର୍ମଵ୍ଯତିକ୍ରମମ୍ । । ୩୩ ଏଵଂ ଵ୍ଯପୋହ୍ଯ ହତ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣ ମୋକ୍ଷ୍ଯସେ ଭଵାତ୍ । ଏତେନୈଵୋପଦେଶେନ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତମଖିଲଂ ତଵ । । ୩୪ କ୍ରିଯାଯୋଗଂ ସମାସ୍ଥାଯ ମଦର୍ପିତମନା ଭଵ । । ୩୫ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ ମଦ୍ଧିତାଯ ଜଗନ୍ନାଥ କ୍ରିଯାଯୋଗାମୃତଂ ମମ । ଵିସ୍ତରେଣ ସମାଖ୍ଯାହି ପ୍ରସନ୍ନସ୍ତ୍ଵଂ ହି ଦୁଃଖହା । । ୩୬ ତ୍ଵାମୃତେ ନ ହି ତଦ୍ଵକ୍ତୁଂ ସମର୍ଥୋଽନ୍ଯୋ୧ ଜଗଦ୍ଗୁରୋ । ଗୁହ୍ଯମେତତ୍ପଵିତ୍ରଂ ଚ ତଦାଚକ୍ଷ୍ଵ ପ୍ରସୀଦ ମେ । । ୩୭ ଆଦିତ୍ଯ ଉଵାଚ ଆଖ୍ଯାସ୍ଯତେ ତଦଖିଲଂ ନିର୍ଵିକଲ୍ପଂ ଗଣାଧିପ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ତର୍ଦଧେ ଦେଵଃ ସର୍ଵଲୋକପ୍ରଦୀପକଃ । । ୩୮ ସ ଚ ଦିଣ୍ଡିର୍ମହାତେଜା ଜଗାମାଶୁ ନଭୋଗତିମ୍ । । ୩୯ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଦିଣ୍ଡ୍ଯାଦିତ୍ଯସଂଵାଦଵର୍ଣନଂ ନାମ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯ
ଆଦିତ୍ଯମହିମାଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଦେଵଂ ସୁରଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଚତୁର୍ମୁଖମ୍ । ଉଵାଚ ସ ମହାତେଜା ଦିଣ୍ଡିର୍ଲୋକେଶମାଦରାତ୍ । । ୧ ଦେଵଦେଵେନ ଭଵତାଦିଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ଚ ମହାତ୍ମନା । କ୍ରିଯାଯୋଗାମୃତଂ୨ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାସ୍ଯତି ଭଵାନ୍କିଲ । । ୨ ସ ତ୍ଵାଂ ପୃଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍କ୍ରିଯାଯୋଗଂ ନିରନ୍ତରମ୍ । ସନ୍ତୋଷଯିତୁମୀଶେହଂ ଯଥାଵଦ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହସି । । ୩ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଏହ୍ଯେହି ମତ୍ସକାଶଂ ଚ ମତ୍ସମୀପେ ଗଣାଧିପ । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ପ୍ରଣଷ୍ଟା ତେ ଦର୍ଶନାଦେଵ ତସ୍ଯ ତୁ । । ୪ ଅନୁଗ୍ରାହ୍ଯୋଽସି ଭୂତେଶ ଭାସ୍କରସ୍ଯାମିତୌଜସଃ । ଆରାଧନାଯ ଭୂତେଶ ଯଦୀଶେ ପ୍ରଵଣଂ ମନଃ । । ୫ ଯଦି ଦେଵପତିଂ ଭାନୁମାରାଧଯିତୁମିଚ୍ଛସି । ଭଗଵନ୍ତମନାଦ୍ଯନ୍ତଂ ଭଵ ଦୀକ୍ଷାଗୁଣାନ୍ଵିତଃ । । ୬ ନ ହ୍ଯଦୀକ୍ଷାନ୍ଵିତୈର୍ଭାନୁର୍ଜ୍ଞାତୁ ସ୍ତୋତୁଂ ଚ ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଵା ଶକ୍ଯତେ ମୂଢୈଃ ପ୍ରଵେଷ୍ଟୁଂ କୁତ ଏଵ ହି । । ୭ ଜନ୍ମଭିର୍ବହୁଭିଃ ପୂତା ନରାସ୍ତଦ୍ଗତଚେତସଃ । ଭଵନ୍ତି ଭଗଵନ୍ସୌରାସ୍ତଦା ଦୀକ୍ଷାଗୁଣାନ୍ଵିତାଃ । । ୮ ଅନେକଜନ୍ମସଂସାରଚିତେ ପାପସମୁଚ୍ଚଯେ । ନାକ୍ଷୀଣେ ଜାଯତେ ପୁଂସାଂ ମାର୍ତଣ୍ଡାଭିମୁଖୀ ମତିଃ । । ୯ ପ୍ରଦ୍ଵେଷଂ ଯାତି ମାର୍ତଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଜାନ୍ଵେଦାଂଶ୍ଚ ନିନ୍ଦତି । ଯୋ ନରସ୍ତଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍ପାପବୀଜସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମହିମାର ବର୍ଣ୍ନନା
1.63.୧୦ ପାଖଣ୍ଡେଷୁ ରତିଃ ପୁଂସାଂ ହେତୁଵାଦାନୁକୂଲତା । ଜାଯତେ ଵିଷ୍ଣୁମାଯାମ୍ଭଃ ପତିତାନାଂ ଦୁରାତ୍ମନାମ୍ । । ୧୧ ଯଦା ପାପକ୍ଷଯଃ ପୁଂସାଂ ତଦା ଵେଦଦ୍ଵିଜାଦିଷୁ । ରଵୌ ଚ ଦେଵଦେଵେଶେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଂ ଭଵତି ନିଶ୍ଚଲା । । ୧୨ ଯଦା ସ୍ଵଲ୍ପାଵଶେଷସ୍ତୁ ନରାଣାଂ ପାପସଞ୍ଚଯଃ । ତଦା ଦୀକ୍ଷାଗୁଣାନ୍ସର୍ଵେ ଭଜନ୍ତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୧୩ ଭ୍ରମତାମତ୍ର ସଂସାରେ ନରାଣାଂ ପାପଦୁର୍ଗମେ । ହସ୍ତାଵଲମ୍ବଦୋପ୍ଯେକୋ ଭକ୍ତିପ୍ରୀତୋ ଦିଵାକରଃ । । ୧୪ ସର୍ଵଭାଗଵତୋ ଭୂତ୍ଵା ସର୍ଵପାପହରଂ ରଵିମ୍ । ଆରାଧଯେହ ତଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରୀତିମେଷ୍ଯତି ଭାସ୍କରଃ । । ୧୫ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ କିଂ ଲକ୍ଷଣା ନରା ଦୀକ୍ଷାମର୍ହନ୍ତି ପଦ୍ମସମ୍ଭଵ । ଯଚ୍ଚ ଦୀକ୍ଷାନ୍ଵିତୈଃ କାର୍ଯଂ ତନ୍ମେ କଥଯ ପଦ୍ମଜ । । ୧୬ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ପ୍ରାଣିନାଂ ଯୋ ନ ହିଂସକଃ । ଭାଵଭକ୍ତଶ୍ଚ ମାର୍ତଣ୍ଡେ ତସ୍ଯ ଦୀକ୍ଷା ଗୁଣାନ୍ଵିତା । । ୧୭ ବ୍ରାହ୍ମଣାଂଶ୍ଚୈଵ ଦେଵାଂଶ୍ଚ ନିତ୍ଯମେଵ ନମସ୍ଯତି । ନ ଚ ଦ୍ରୋଗ୍ଧା୧ ପରଂ ଵାଦେ ସ ମାର୍ତଣ୍ଡଂ ସମର୍ଚତି । । ୧୮ ସର୍ଵାନ୍ଦେଵାନ୍ ରଵିଂ ଵେତ୍ତି ସର୍ଵଲୋକାଂଶ୍ଚ ଭାସ୍କରମ୍ । ତେଭ୍ଯଶ୍ଚ ନାନ୍ଯମାତ୍ମାନଂ ସ ନରଃ ସୌରତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୧୯ ଦେଵଂ ମନୁଷ୍ଯମନ୍ଯଂ ଵା ପଶୁପକ୍ଷିପିପୀଲିକାନ୍ । ତରୁପାଷାଣକାଷ୍ଠାନି ଭୂମ୍ଯଂଭୋ ଗଗନଂ ଦିଶଃ । । 1.63.୨୦ ଆତ୍ମାନଂ ଚାପି ଦେଵେଶାଦ୍ଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ଦିଵାକରାତ୍ । ଯୋ ନ ଜାନାତି ଯତିଷୁ ସ ଵୈ ଦୀକ୍ଷାଗୁଣାନ୍ଭଜେତ୍ । । ୨୧ ଭାଵଂ ନ କୁରୁତେ ଯସ୍ତୁ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ପାପକମ୍ । କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ସ ତୁ ଦୀକ୍ଷାଂ ସମର୍ହତି । । ୨୨ ସୁତପ୍ତେନେହ ତପସା ଯଥୈର୍ଵା ବହୁଦକ୍ଷିଣୈଃ । ତାଂ ଗତିଂ ନ ନରା ଯାନ୍ତି ଯାଂ ଗତାଃ ସୂର୍ଯମାଶ୍ରିତାଃ । ୨୩ ଯେନ ସର୍ଵାତ୍ମନା ଭାନୌ ଭକ୍ତ୍ଯା ଭାଵୋ ନିଵେଶିତଃ । ଗଣେଶ୍ଵର କୃତାର୍ଥତ୍ଵାଚ୍ଛ୍ଲାଘ୍ଯଃ ସୌରଃ ସ ମାନଵଃ । । ୨୪ ଅପି ନ: ସ କୁଲେ ଧନ୍ଯୋ ଜାଯତେ କୁଲପାଵନଃ । ଭଗଵାନ୍ଭକ୍ତିଭାଵେନ ଯେନ ଭାନୁରୁପାସିତଃ । । ୨୫ ଯଃ କାରଯତି - ଦେଵାର୍ଚାଂ ହୃଦଯାଲମ୍ବନଂ ରଵେଃ । ସ ନରୋ ଭାନୁସାଲୋକ୍ଯମାପ୍ନୋତି ଧୁତକଲ୍ମଷଃ । । ୨୬ ଯସ୍ତୁ ଦେଵାଲଯଂ ଭାନୋର୍ଭକ୍ତ୍ଯା କାରଯତି ଧ୍ରୁଵମ୍ । ସ ସପ୍ତ ପୁରୁଷାଁଲ୍ଲୋକଂ ଭାନୋର୍ନଯତି ମାନଵଃ । । ୨୭ ଯାଵନ୍ତ୍ଯାବ୍ଦାନି ଦେଵାର୍ଚା ରଵେସ୍ତିଷ୍ଠତି ମନ୍ଦିରେ । ତାଵଦ୍ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ସୂର୍ଯଲୋକେ ମହୀଯତେ । । ୨୮ ଦେଵାର୍ଚା ଲକ୍ଷଣୋପେତା ତଦ୍ଗୃହେ ସନ୍ତତୋ ଵିଧିଃ । ନିଷ୍କାମଂ ଚ ମନୋ ଯସ୍ଯ ସ ଯାତ୍ଯକ୍ଷରସାମ୍ଯତାମ୍ । । ୨୯ ପୁଷ୍ପାଣି ଚ ସୁଗନ୍ଧୀନି ମନୋଜ୍ଞାନି ଚ ଯଃ ପୁମାନ୍ । ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ସହସ୍ରାଂଶୋଃ ସଦା ପ୍ରଯତମାନସଃ । । 1.63.୩୦ ଧୂପାଂଶ୍ଚ ତାଂସ୍ତାନ୍ଵିଵିଧାନ୍ଗନ୍ଧାଢ୍ଯଂ ଚାନୁଲେପନମ୍ । ନରଃ ସୋଽନୁଦିନଂ ଯଜ୍ଞଂ କରୋତ୍ଯାରାଧନଂ ରଵେଃ । । ୩୧ ଯଜ୍ଞେଶୋ ଭଗଵାନ୍ପୂଷା ସଦା କ୍ରତୁଭିରିଜ୍ଯତେ । ବହୂପକରଣା ଯଜ୍ଞା ନାନାସମ୍ଭାରଵିସ୍ତରାଃ । । ୩୨ ନ ତେ ଦିଣ୍ଡିନ୍ନଵାପ୍ଯନ୍ତେ ମନୁଷ୍ଯୈରଲ୍ପସଞ୍ଚଯୈଃ । ଭକ୍ତ୍ଯା ତୁ ପୁରୁଷୈଃ ପୂଜା କୃତା ଦୂର୍ଵାଙ୍କୁରୈରପି । । ଭାନୋର୍ଦଦାତି ହି ଫଲଂ ସର୍ଵଯଜ୍ଞୈଃ ସୁଦୁର୍ଲଭମ୍ । । ୩୩ ଯାନି ପୁଷ୍ପାଣି ହୃଦ୍ଯାନି ଧୂପଗନ୍ଧାନୁଲେପନମ୍ । ଦଯିତଂ ଭୂଷଣଂ ଯଚ୍ଚ ପ୍ରୀତଯେ ଚୈଵ ଵାସସୀ । । ୩୪ ଯାନି ଚାଭ୍ଯଵହାର୍ଯାଣି ଭକ୍ଷାାଣି ଚ ଫଲାନି ଵୈ । ପ୍ରଯଚ୍ଛ ତାନି ମାର୍ତଣ୍ଡେ ଭଵେଥାଶ୍ଚୈଵ ତନ୍ମନାଃ । । ୩୫ ଆଦ୍ଯଂ ତଂ ଭୁଵନାଧାରଂ ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରସାଦଯ । ଆରାଧ୍ଯ ଯାତି ତଂ ଦେଵଂ ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ନରୋ ଲଯମ୍ । । ୩୬ ପୁଷ୍ପୈସ୍ତୀର୍ଥୋଦକୈର୍ଗନ୍ଧୈର୍ମଧୁନା ସର୍ପିଷା ତଥା । କ୍ଷୀରେଣ ସ୍ନାପଯେଦ୍ଭାନୁଂ ଗ୍ରହେଶଂ ଗୋପତିଂ ଖଗମ୍ । । ୩୭ ଦଧିକ୍ଷୀରହ୍ରଦାନ୍ପୁଣ୍ଯାଂସ୍ତତୋ ଲୋକାନ୍ମଧୁଚ୍ଯୁତଃ । ପ୍ରଯାସ୍ଯତି ଗଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିର୍ଵୃତ୍ତିଂ ଚ ଵିଲକ୍ଷଣାମ୍ । । ୩୮ ସ୍ତୋତ୍ରୈର୍ଗୀତୈସ୍ତଥା ଵାଦ୍ଯୈର୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ତର୍ପଣୈଃ । ମନସଶ୍ଚୈଵ ଯୋଗେନ ଆରାଧଯ ଦିଵାକରମ୍ । । ୩୯ ଆରାଧ୍ଯ ତଂ ଜଗନ୍ନାଥଂ ମଯା ସର୍ଗଃ ପ୍ରଵର୍ତିତଃ । ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ପାଲଯେଲ୍ଲୋକାଂସ୍ତମାରାଧ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । । 1.63.୪୦ ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ଦେଵୀଂ ଭଵାନୀଂ ତତ୍ପ୍ରସାଦତଃ । ଦୀପ୍ଯନ୍ତେ ଋଷଯଶ୍ଚାପି ତମାରାଧ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । । ୪୧ ସ ତ୍ଵମେଭିଃ ପ୍ରକାରୈସ୍ତମୁପଵାସୈଶ୍ଚ ଭାସ୍କରମ୍ । ତୋଷଯାବ୍ଦଂ ହି ତୁଷ୍ଟୋଽସୌ ଭାନୁର୍ଦ୍ଵଂଦ୍ଵପ୍ରଶାନ୍ତିଦଃ । । ୪୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ବ୍ରହ୍ମଦିଣ୍ଡିସଂଵାଦେ ଆଦିତ୍ଯକ୍ରିଯାଯୋଗଵର୍ଣନଂ ନାମ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଫଲସପ୍ତମୀଵର୍ଣନମ୍ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ ଉପଵାସୈଃ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥଂ ତୁଷ୍ଯତି ଭାସ୍କରଃ । ପରିହାରାଂସ୍ତଥାଚକ୍ଷ୍ଵ ଯେ ତ୍ଯାଜ୍ଯାଶ୍ଚୋପଵାସିଭିଃ । । ୧ ଯଦ୍ଯତ୍କାର୍ଯଂ ଯଥା ଚୈଵ ଭାସ୍କରାରାଧନେ ନରୈ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରାଦ୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ଯଥାଵଦ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହସି । । ୨ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସ୍ମୃତଃ ସମ୍ପୂଜିତୋ ଧୂପପୁଷ୍ପାନ୍ନୈର୍ଭାନୁରାଦରାତ୍ । ଭୋଗିନାମୁପକାରାଯ କିଂ ପୁନଶ୍ଚୋପଵାସିନାମ୍ । । ୩ ଉପାଵୃତ୍ତସ୍ଯ ପାପେଭ୍ଯୋ ଯସ୍ତୁ ଵାସୋ ଗୁଣୈଃ ସହ । ଉପଵାସଃ ସ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସର୍ଵଭୋଗଵିଵର୍ଜିତଃ । । ୪ ଏକରାତ୍ରଂ ଦ୍ଵିରାତ୍ରଂ ଵା ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ନକ୍ତମେଵ ଚ । ଉପଵାସୀ ରଵିଂ ଯସ୍ତୁ ଭକ୍ତ୍ଯା ଧ୍ଯାଯତି ମାନଵଃ । । ୫ ତନ୍ନାମଜାପୀ ତତ୍କର୍ମରତସ୍ତଦ୍ଗତମାନସଃ । ନିଷ୍କାମଃ ପୁରୁଷୋ ଦିଣ୍ଡେ ସ ବ୍ରହ୍ମ ପରମାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୬ ଯଂ ଚ କାମମଭିଧ୍ଯାଯ ମାସ୍କରାର୍ପିତମାନସଃ । ଉପୋଷତି ତମାପ୍ନୋତି ପ୍ରସନ୍ନେ ଖଗମେଽଖିଲମ୍ । । ୭ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୈର୍ଵୈଶ୍ଯୈଃ ଶୂଦ୍ରୈଃ ସ୍ତ୍ରୀଭିଶ୍ଚ କଞ୍ଜଜ । ସଂସାରଗର୍ତେ ପଙ୍କସ୍ଥେ ସୁଗତିଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ କଥମ୍ । । ୮ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଅନାରାଧ୍ଯ ଜଗନ୍ନାଥଂ ଗୋପତିଂ ଧ୍ଵାନ୍ତନାଶନମ୍ । ନିର୍ଵ୍ଯଲୀକେନ ଚିତ୍ତେନ କଃ ପ୍ରଯାସ୍ଯତି ସଦ୍ଗତିମ୍ । । ୯ ଵିଷଯଗ୍ରାହି ଵୈ ଯସ୍ଯ ନ ଚିତ୍ତଂ ଭାସ୍କରାର୍ପିତମ୍ । ସ କଥଂ ପାପପଙ୍କାକ୍ତୋ ନରୋ ଯାସ୍ଯତି ସଦ୍ଗତିମ୍ । । 1.64.୧୦ ଯଦି ସଂସାରଦୁଃଖାର୍ତଃ ସୁଗତିଂ ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛସି । ତଦାରାଧଯ ସର୍ଵେଶଂ ଭାସ୍କରଂ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ପତିମ୍ । । ୧୧ ପୁଷ୍ପୈଃ ସୁଗନ୍ଧୈର୍ହଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ଧୂପୈଃ ସାଗରୁଚନ୍ଦନୈଃ । ଵାସୋଭିର୍ଭୂଷଣୈର୍ଭକ୍ଷ୍ଯୈରୁପଵାସପରାଯଣଃ । । ୧୨ ଯଦି ସଂସାରନିର୍ଵେଦାଦଭିଵାଚ୍ଛସି ସଦ୍ଗତିମ୍ । ତଦାରାଧଯ ମାର୍ତଣ୍ଡଂ ଭକ୍ତିପ୍ରଵଣଚେତସା । । ୧୩ ପୁଷ୍ପାଣି ଯଦି ତେ ନ ସ୍ନୁଃ ଶସ୍ତପାଦପପଲ୍ଲଵୈଃ । ଦୂର୍ଵାଙ୍କରୈରପି ଦିଣ୍ଡେ ତଦଭାଵେଽର୍ଚଯାର୍ଯମମ୍ । । ୧୪ ପୁଷ୍ପପତ୍ରାମ୍ବୁଭିର୍ଧୂପୈର୍ଯଥାଵିଭଵମାତ୍ମନଃ । ପୂଜିତସ୍ତୁଷ୍ଟିମତୁଲାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯାତ୍ଯେକଚେତସା । । ୧୫ ଯଃ ସଦାଯତନେ ଭାନୋଃ କୁରୁତେ ମାର୍ଜନକ୍ରିଯାମ୍ । ସ ଯାତ୍ଯୁତ୍ତମକେ ସ୍ଥାନେ ସର୍ଵପାପଂ ଵ୍ଯପୋହତି । । ୧୬ ଯାଵତ୍ଯଃ ପାଂସୁକଣିକା ମାର୍ଜ୍ଯନ୍ତେ ଭାସ୍କରାଲଯେ । ଦିନାନି ଦିଵି ତାଵନ୍ତି ତିଷ୍ଠତ୍ଯର୍କସମୋ ନରଃ । । ୧୭ ଅହନ୍ଯହନି ଯତ୍ପାପଂ କୁରୁତେ ଗଣନାଯକ । ଗୋଚର୍ମମାତ୍ରଂ ସମ୍ମାର୍ଜ୍ଯ ହନ୍ତି ତଦ୍ଭାସ୍କରାଲଯେ । । ୧୮ ଯଶ୍ଚାନୁଲେପନଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଭାନୋରାଯତନେ ନରଃ । ସୋଽପି ଲୋକଂ ସମାସାଦ୍ଯ ହଂସେନ ସହ ମୋଦତେ । । ୧୯ ମୃଦା ଧାତୁଵିକାରୈର୍ଵା ଵର୍ଣକୈର୍ଗୋମଯେନ ଵା । ଉପଲେପନକୃଦ୍ଯାତି ମତ୍ପୁରଂ ଯାନମାସ୍ଥିତଃ । । 1.64.୨୦ ଉଦକାଭ୍ଯୁକ୍ଷଣଂ ଭାନୋର୍ଯଃ କରୋତି ସଦା ଗୃହେ । ସୋଽପି ଗଚ୍ଛତି ଯତ୍ରାସ୍ତେ ଭଗଵାନ୍ଯାଦସାଂ ପତିଃ । । ୨୧ ପୁଷ୍ପପ୍ରକରମତ୍ଯର୍ଥଂ ସୁଗନ୍ଧଂ ଭାସ୍କରାଲଯେ । ଅନୁଲିପ୍ତେ ନରୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ନ ଦୁର୍ଗତିମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୨୨ ଵିମାନମତିଶୋଭାଢ୍ଯଂ ସର୍ଵର୍ତୁସୁଖଭୂଷିତମ୍ । ସମାପ୍ନୋତି ନରୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ଦୀପକଂ ଭାସ୍କରାଲଯେ । । ୨୩ ଯସ୍ତୁ ସଂଵତ୍ସରଂ ପୂର୍ଣଂ ତିଲପାତ୍ରପ୍ରଦୋ ନରଃ । ଧ୍ଵଜଂ ଚ ଭାସ୍କରେ ଦଦ୍ଯାତ୍ସମମତ୍ର ଫଲଂ ଲଭେତ୍ । । ୨୪ ଵିଧୂତୋ ହନ୍ତି ଵାତେନ ଦାତୁରଜ୍ଞାନତଃ କୃତମ୍ । ପାପଂ କର୍ତୁର୍ଗୃହେ ଭାନୋର୍ଦିଵା ରାତ୍ରୌ ନରାଧିପ । । ୨୫ ଗୀତଵାଦ୍ଯାଦିଭିର୍ଭାନୁଂ ଯ ଉପାସ୍ତେ ତମୋପହମ୍ । ଗନ୍ଧର୍ଵୈର୍ନୃତ୍ଯଗୀତୈଃ ସ ଵିମାନସ୍ଥୋ ନିଷେଵ୍ଯତେ । । ୨୬ ଜାତିସ୍ମରତ୍ଵଂ ମେଧାଂ ଚ ତଥୈଵୋପରମେ ସ୍ମୃତିମ୍ । ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଗଣାଶାର୍ଦୂଲ କୃତ୍ଵା ପୁସ୍ତକଵାଚନମ୍ । । ୨୭ ଏଵଂ ଖଗେଶ୍ଵରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯେନ ଭାନୁରୁପାସିତଃ । ସ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଗତିଂ ଶ୍ଲାଧ୍ଯାଂ ଯାଂ ଯାମିଚ୍ଛତି ଚେତସା । । ୨୮ ଦେଵତ୍ଵଂ ମନୁଜୈଃ କୈଶ୍ଚିଦ୍ଗନ୍ଧର୍ଵତ୍ଵଂ ତଥା ପରୈଃ । ଵିଦ୍ଯାଧରତ୍ଵମପରୈଃ ସଂରାଧ୍ଯେହ ଦିଵାକରମ୍ । । ୨୯ ଶକ୍ରଃ ୧ କ୍ରତୁଶତେନେଶମାରାଧ୍ଯ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ପତିମ୍ । ଦେଵେନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ ଗତସ୍ତସ୍ମାନ୍ନାନ୍ଯଃ୨ ପୂଜ୍ଯତମଃ କ୍ଵଚିତ୍ । । 1.64.୩୦ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଗୃହସ୍ଥାନାଂ ଵନସ୍ଥାନାଂ ଗଣାଧିପ । ନାନ୍ଯଃ ପୂଜ୍ଯସ୍ତଥା ସ୍ତ୍ରୀଣାମୃତେ ଦେଵଂ ଦିଵାକରମ୍ । । ୩୧ ମଧ୍ଯେ ପରିଵ୍ରାଜକାନାଂ ସହସ୍ରାଂଶୁଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ମୋକ୍ଷଦ୍ଵାରଂ ଵିଶନ୍ତୀହ ତଂ ରଵିଂ ଵିଜିତାତ୍ମନାମ୍ । । ୩୨ ଏଵଂ ସର୍ଵାଶ୍ରମାଣାଂ ହି ସହସ୍ରାଂଶୁଃ ପରାଯଣମ୍ । ସର୍ଵେଷାଂ ଚୈଵ ଵର୍ଣାନାଂ ଗ୍ରହେଶୋ ଵୈ ଗତିଃ ପରା । । ୩୩ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ଗଦତଃ କାମ୍ଯାନୁପଵାସାଂସ୍ତଥାପରାନ୍ । ଶୃଣୁ ଦିଣ୍ଡେ ମହାପୁଣ୍ଯଫଲକାଂ ସପ୍ତମୀଂ ପରାମ୍ । । ୩୪ ଆଦିତ୍ଯାରାଧନାଯୈନାଂ ସର୍ଵପାପହରାଂ ଶିଵାମ୍ । ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାତକୈଃ । । ୩୫ ତଥା ଲୋକମଵାପ୍ନୋତି ସୂର୍ଯସ୍ଯାମିତତେଜସଃ । ଅଥ ଭାଦ୍ରପଦେ ମାସି ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ସମାଗତେ । । ୩୬ ସୋପୋଷ୍ଯା ପ୍ରଥମଂ ତାତ ଵିଧାନଂ ଶୃଣୁ ତତ୍ର ଵୈ । ଅଯାଚିତଂ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ତୁ ପଞ୍ଚମ୍ଯାମେକଭୋଜନମ୍ । । ୩୭ ଉପଵାସପରଃ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଜିତକ୍ରୋଧୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଅର୍ଚଯିତ୍ଵା ଦିନକରଂ ଗନ୍ଧଧୂପନିଵେଦନୈଃ । । ୩୮ ପୁରତଃ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ରାତ୍ରୌ ସ୍ଵପ୍ଯାଦ୍ଦେଵସ୍ଯ ପୁତ୍ରକ । ପ୍ରଧ୍ଯାଯନ୍ମନସା ଦେଵଂ ସର୍ଵଭୂତାର୍ତିନାଶନମ୍ । । ୩୯ ସର୍ଵଦୋଷପ୍ରଶମନଂ ସର୍ଵପାତକନାଶନମ୍ । ଵିବୁଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵଥ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ କୁର୍ଯାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନମ୍ । । 1.64.୪୦ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଦିନକରଂ ପୁଷ୍ପଧୂପଵିଲେପନୈଃ । ନୈଵେଦ୍ଯଂ ତାତ ଦେଵସ୍ଯ ଫଲାନି କଥଯନ୍ତି୪ ହି । ।୪ ୧ ଖର୍ଜୂରନାଲିକେରାଣି ତଥା ଆମ୍ରଫଲାନି ତୁ । ମାତୁଲିଙ୍ଗଫଲାନ୍ଯେଵ କଥିତାନି ମନୀଷିଭିଃ । । ୪୨ ଏତୈଶ୍ଚ ଭୋଜଯେଦ୍ଵିପ୍ରାନାତ୍ମନା ଚ ପ୍ରଭକ୍ଷଯେତ୍ । ତଥୈଷାଂ ଚାପ୍ଯଭାଵେନ ଶୃଣୁ ଚାନ୍ଯାନି ସୁଵ୍ରତ । ।୪ ୩ ଶାଲିଗୋଧୂମପିଷ୍ଟାନି କାରଯେଦ୍ଗଣନାଯକ । ଗୁଡଗର୍ଭକୃତାନୀହ ଘୃତପାକେନ ପାଵଯେତ୍ । ।୪୪ ଚାତୁର୍ଯାଵକମିଶ୍ରାଣି ଆଦିତ୍ଯାଯ ନିଵେଦଯେତ୍ । ଅଗ୍ନିକାର୍ଯମଥୋ କୃତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭୋଜଯେତ୍ତତଃ । ।୪୫ ଇତ୍ଥଂ ଦ୍ଵାଦଶ ଵୈ ମାସାନ୍କାର୍ଯଂ ଵ୍ରତମନୁତ୍ତମମ୍ । ମାସି ମାସି ଫଲାହାରଃ ଫଲଦାଯୀ ଫଲାର୍ଚନଃ । ।୪୬ ଵର୍ଷାନ୍ତେ ତ୍ଵଥ କୁର୍ଵୀତ ଶକ୍ତ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନମ୍ । ସ୍ନାନପ୍ରାଶନଯୋଶ୍ଚାପି ଵିଧାନଂ ଶୃଣୁ ସୁଵ୍ରତ । । ୪୭ ଗୋମୂତ୍ରଂ ଗୋମଯଂ କ୍ଷୀରଂ ଦଧି ସର୍ପିଃ କୁଶୋଦକମ୍ । ତିଲସର୍ଷପଯୋଃ କଲ୍କଂ ଶ୍ଵେତା ମୃଚ୍ଚାପି ସୁଵ୍ରତ । ।୪୮ ଦୂର୍ଵାକଲ୍କଂ ଘୃତଂ ଚାପି ଗୋଶୃଂଗକ୍ଷାଲିତଂ ଜଲମ୍ । ଜାତିଗୁଲ୍ମଵିନିର୍ଯାସଃ ପ୍ରଶସ୍ତଃ ସ୍ନାନକର୍ମଣି । । ୪୯ ପ୍ରାଶନେ ଚାପ୍ଯଥୈତାନି ସର୍ଵପାପହରାଣି ଵୈ । ଆଦୌ କୃତ୍ଵା ଭାଦ୍ରପଦଂ ଯଥା ସଂଖ୍ଯଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । । 1.64.୫୦ ଇତ୍ଥଂ ଵର୍ଷାନ୍ତମାସାଦ୍ଯ ଭୋଜଯିତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାନ୍ । ଦିଵ୍ଯାନ୍ଭୋଗାନ୍ମହାଦେଵ ତତସ୍ତେଭ୍ଯୋ ନିଵେଦଯେତ୍ । । ୫୧ ଫଲାନି ତାତ୧ ହୈମାନି ଯଥା ଶକ୍ତ୍ଯା ଗଣାଧିପ । ସଵତ୍ସାମଥ ଵା ଧେନୁଂ ଭୂମିଂ ସସ୍ଯାନ୍ଵିତାମଥ । । ୫୨ ପ୍ରାସାଦମଥ ଵା ଭୌମଂ ସର୍ଵଧାନ୍ଯସମନ୍ଵିତମ୍ । ଦଦ୍ଯାତ୍ଛୁକ୍ଲାନି୨ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ତାମ୍ରପାତ୍ରଂ ୩ସଵିଦ୍ରୁମମ୍ । । ୫୩ ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଚୈତାନି ଦରିଦ୍ରସ୍ଯ ତୁ ମେ ଶୃଣୁ । ଫଲାନି ପିଷ୍ଟକାନ୍ଯେଷାଂ ତିଲଚୂର୍ଣାନ୍ଵିତାନି ତୁ । । ୫୪ ଭୋଜଯିତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜାନ୍ଦଦ୍ଯାଦ୍ରାଜତାନି୪ ଫଲାନି ତୁ । ଧାତୁରକ୍ତଂ ଵସ୍ତ୍ରଯୁଗମମାଚାର୍ଯାଯ ନିଵେଦଯେତ୍ । । ୫୫ ସହିରଣ୍ଯଂ ମହାଦେଵ ପଞ୍ଚରତ୍ନସମନ୍ଵିତମ୍ । ଇତ୍ଥଂ ସମାପ୍ଯତେ ତାତ ପାରଣଂ ଵାର୍ଷିକାନ୍ତିକମ୍ । । ୫୬ ଇତ୍ଯେଷା ଵୈ ପୁଣ୍ଯତମା ସପ୍ତମୀ ଦୁରିତାପହା । ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ନରାଃ ସର୍ଵେ ଯାନ୍ତି ସୂର୍ଯସଲୋକତାମ୍ । । ୫୭ ୧ପୂଜ୍ଯମାନଃ ସଦା ଦେଵୈର୍ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସାଂ ଗଣୈଃ । ଅନଯା ମାନଵୋ ନିତ୍ଯଂ ପୂଜଯେଦ୍ଭାସ୍କରଂ ସଦା । । ୫୮ ଦାରିଦ୍ଯଦୁଃଖଦୁରିତୈର୍ମୁକ୍ତୋ ଯାତି ଦିଵାକରମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମୋକ୍ଷମାଯାତି କ୍ଷତ୍ରିଯଶ୍ଚେନ୍ଦ୍ରତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୫୯ ଵୈଶ୍ଯୋ ଧନଦସାଲୋକ୍ଯଂ ଶୂଦ୍ରୋ: ଵିପ୍ରତ୍ଵମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଅପୁତ୍ରୋ ଲଭତେ ପୁତ୍ରଂ ଦୁର୍ଭଗା ସୁଭଗା ଭଵେତ୍ । । 1.64.୬୦ ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ଚ ନାରୀମାଂ ସପ୍ତମୀଂ ଲୋକପୂଜିତାମ୍ । ଵିଧଵା ଵା ସତୀ ଭକ୍ତ୍ଯା ଅନଯା ପୂଜଯେଦ୍ରଵିମ୍ । । ୬୧ ନାନ୍ଯଜନ୍ମନି ଵୈଧଵ୍ଯଂ ନାରୀ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମାନଦ । ଚିନ୍ତାମଣିସମା ହ୍ଯେଷା ଵିଜ୍ଞେଯା ଫଲସପ୍ତମୀ । । ୬୨ ପଠତାଂ ଶୃଣ୍ଵତାଂ ଦିଣ୍ଡେ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦା ସ୍ମୃତା । । ୬୩ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ବ୍ରହ୍ମଦିଣ୍ଡିସଂଵାଦେ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଫଲସପ୍ତମୀଵର୍ଣନଂ ନାମ ଚତୁଃଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯ
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ଜଗାମାଦର୍ଶନଂ ଵିଭୋଃ
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ — ଏହିପରି କଥା କହି ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ।
ଭଗବାନ ସହସ୍ର କିରଣ ଧାରଣ କରିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ । ଏହି ସୂର୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମୟଜ୍ଞ କଥା କହୁଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନେ ଯାହାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାନ୍ତି । ଭଗବତ୍ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ପରମ ଆଦିତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ଏହି ସୂର୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଇଥାନ୍ତି ।
ସୂର୍ୟଙ୍କର ମହିମା ବିବର୍ଣ୍ଣନା । ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ହଁସର ମହିମା ଯେପରି ତୁମେ କହିଛ, ଏବେ ଭାସ୍କରଙ୍କର ମହିମା ଆଉଥରେ କହ । ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ସମସ୍ତ ଆଦିତ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଓ ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁ ସବୁ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂର୍ୟଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସମସ୍ତ ଦେବ, ଅସୁର, ମାନବ ଏହି ସୂର୍ୟଠାରୁ ହେଉଛନ୍ତି ।
୧ ଵିଧିନା କେନ କର୍ତଵ୍ଯା କସ୍ମିନ୍କାଲେ ସୁରୋତ୍ତମ । କଥଂ ଚ ଭ୍ରାମଯେଦ୍ଦେଵଂ ରଥାରୂଢଂ୨ ଦିଵାକରମ୍ । । ୨ ଦେଵସ୍ଯ ଯେ ରଥଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଭ୍ରାମଯନ୍ତି ଵହନ୍ତି ଚ । ତେଷାଂ ଚ କିଂ ଫଲଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯେ ଚ ନୃତ୍ଯକରା ନରାଃ । । ୩ ଭ୍ରମନ୍ତି ଯେ ନ ଚ ଦେଵେନ ନୃତ୍ଯଗୀତପରାଯଣାଃ । ପ୍ରଜାଗରଂ ଚ କୁର୍ଵନ୍ତି ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତାଃ । । ୪ ତେଷାଂ ଚ କିଂ ଫଲଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ. ରଥଂ ଯଚ୍ଛନ୍ତି ୩ ଯେ ରଵେଃ । ବଲିଂ ଭକ୍ତଂ ଚ ଯେ ଭକ୍ତ୍ଯା ଦିଶନ୍ତ୍ଯାହି(?)କଭୋଜନମ୍ । । ୫ ଏତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ନିଖିଲଂ ସୁରଜ୍ଯେଷ୍ଠ ସଵିସ୍ତରମ୍ । ଲୋକାନାଂ ଶ୍ରେଯସେ ଦେଵ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ମେ । । ୬ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ଭୂତେଶ ଗଣେଶୋଽସି ତ୍ରିଲୋଚନ । ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକମନା ଵଚ୍ମି ଯଥାପ୍ରଶ୍ନଂ ସଵିସ୍ତରମ୍ । । ୭ ଦେଵସ୍ଯ ରଥଯାତ୍ରେଯଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଇନ୍ଦ୍ରୋତ୍ସଵସ୍ତଥା ରୁଦ୍ର ମଯା ହ୍ଯେତୌ ପ୍ରକୀର୍ତିତୌ । । ୮ ମର୍ତ୍ଯଲୋକେ ଶାନ୍ତିହେତୋର୍ଲୋକାନାଂ ଲୋକପୂଜିତ । ପ୍ରଵର୍ତିତାଵୁଭୌ ଯସ୍ମିନ୍ଦେଶେ ଦେଵମହୋତ୍ସଵୌ । । ୯ ନ ତତ୍ରୋପଦ୍ରଵାଃ ସନ୍ତି ରାଜତସ୍କରସମ୍ଭଵାଃ । ତସ୍ମାତ୍କାର୍ଯାଵିମୌ ଭକ୍ତ୍ଯା ଦୁର୍ଭିକ୍ଷସ୍ଯେହ ଶାନ୍ତଯେ । । 1.55.୧୦ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ମାସି ଭାଦ୍ରପଦେ ହର । ଘୃତେନାଭ୍ଯଙ୍ଗଯେଦ୍ଦେଵଂ ପଞ୍ଚପୂତାଙ୍ଗଜେନ ଵୈ । । ୧୧ ଅଭ୍ଯଙ୍ଗଯେଦ୍ମହେଶଂ ଯଃ ସର୍ଷପୈଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯାନ୍ଵିତଃ । ଦିନେ ଦିନେ ଜଗନ୍ନାଥଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ଵର୍ଣକେ ରଵିମ୍ । । ୧୨ ସ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଯାନମାରୂଢୋ ଗୈରିକଂ କିଙ୍କିଣୀକୃତମ୍ । ଵୈଶ୍ଵାନରପୁରଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରଶୋଭିତମ୍ । । ୧୩ ଶାଲ୍ଯୋଦନଂ ଖଣ୍ଡମିଶ୍ରଂ ଵଜ୍ରଂ ଵଜ୍ରସମନ୍ଵିତମ୍ । ଵର୍ଣଭକ୍ତଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛେଦ୍ଯୋ ଭାସ୍କରାଯ ଦିନେ ଦିନେ । । ୧୪ ଆରୂଢଃ ସ ଵିମାନଂ ତୁ ଜ୍ଵାଲାମାଲାକୁଲଂ ଶୁଭମ୍ । ଗଚ୍ଛେନ୍ମମ ପୁରଂ ଦେଵ ସ୍ତୂଯମାନୋ ମହର୍ଷିଭିଃ । । ୧୫ ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଭାସ୍କରାଯ ନରଃ ଶିଵ । ଵର୍ଣଭକ୍ତଂ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯେହ ଵର୍ଣକମ୍ । । ୧୬ ଘୃତପୂର୍ଣଂ ଖଣ୍ଡଵେଷ୍ଟଂ କାସାରଂ ମୋଦକଂ ପଯଃ । ଦଧ୍ଯୋଦନଂ ପାଯସଂ ଚ ସଂଯାଵଂ ଗୁଡପୂପକାନ୍ । । ୧୭ ଯେ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ଦେଵସ୍ଯ ଭାସ୍କରସ୍ଯେହ ଵର୍ଣକମ୍ । ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ନ ସନ୍ଦେହୋ ନରା ଵୈ ମନ୍ଦିରଂ ମମ । । ୧୮ ଅହନ୍ଯହନି ଯୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଭାସ୍କରାଯ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ଅଭ୍ଯଙ୍ଗାଯ ଘୃତଂ ଦେଯଂ ସ ଯାତି ପରମାଂ ଗତିମ୍ । । ୧୯ ତଥା ଯୋ ଵର୍ଣଭକ୍ତଂ ଚ ଅହନ୍ଯହନି ଭକ୍ତିତଃ । ସ ପ୍ରାପ୍ଯେହ ଶୁଭାନ୍କାମାନ୍ଗଚ୍ଛେତ୍ସ ଭଵସାଲଯମ୍ । । 1.55.୨୦ ଚୂର୍ଣମୁଦ୍ଵର୍ତନାଯେହ ଯଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛେଚ୍ଛୁଭଂ ରଵେଃ । ସ ଯାତି ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ର ଦେଵୋ ଦିଵାକରଃ । । ୨୧ ତତସ୍ତଂ ସ୍ନାପଯେଦ୍ଦେଵଂ ପୌଷେ ମାସି ଵିଧାନତଃ । ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷସ୍ଯ ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକମନାସ୍ତଥା । । ୨୨ ତୀର୍ଥୋଦକମୁପାନୀଯ ଅନ୍ଯଦ୍ଵାଥ ଜଲଂ ଶୁଭମ୍ । ଵେଦୋକ୍ତେନ ଵିଧାନେନ ପ୍ରତିମାଂ ସ୍ଥାପଯେଦ୍ବୁଧଃ । । ୨୩ ଯଜେଦ୍ଧି ତୀର୍ଥନାମାନି ମନସା ସଂସ୍ମରନ୍ବୁଧଃ । ପ୍ରଯାଗଂ ପୁଷ୍କରଂ ଦେଵଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ଚ ନୈମିଷମ୍ । । ୨୪ ପୃଥୂଦକଂ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାଂ ଶୌରଂ ଗୋକର୍ଣମେଵ ଚ । ବ୍ରହ୍ମାଵର୍ତଂ କୁଶାଵର୍ତଂ ବିଲ୍ଵକଂ ନୀଲପର୍ଵତମ୍ । । ୨୫ ଗଙ୍ଗାଦ୍ଵାରଂ ତଥା ପୁଣ୍ଯଂ ଗଙ୍ଗାସାଗରମେଵ ଚ। କାଲପ୍ରିଯଂ ମିତ୍ରଵନଂ ଶୁଣ୍ଡୀରସ୍ଵାମିନଂ ତଥା । । ୨୬ ଚକ୍ରତୀର୍ଥଂ ତଥା ପୁଣ୍ଯଂ ରାମତୀର୍ଥଂ ତଥା ଶିଵମ୍ । ଵିତସ୍ତା ହର୍ଷପଂଥା ଵୈ ତଥା ଵୈ ଦେଵିକା ସ୍ମୃତା । । ୨୭ ଗଙ୍ଗା ସରସ୍ଵତୀ ସିନ୍ଧୁଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ସନର୍ମଦା । ଵିପାଶା ଯମୁନା ତାପୀ ଶିଵା ଵେତ୍ରଵତୀ ତଥା । । ୨୮ ଗୋଦାଵରୀ ପଯୋଷ୍ଣୀ ଚ କୃଷ୍ଣା ଵେଣ୍ଯା ତଥା ନଦୀ । ଶତରୁଦ୍ରା ପୁଷ୍କରିଣୀ କୌଶିକୀ ସରଯୂସ୍ତଥା । । ୨୯ ତଥାନ୍ଯେ ସାଗରାଶ୍ଚୈଵ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ କଲ୍ପଯନ୍ତୁ ଵୈ । ତଥାଶ୍ରମାଃ ପୁଣ୍ଯତମା ଦିଵ୍ଯାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ । । 1.55.୩୦ ଏଵଂ ସ୍ନାନଵିଧିଂ କୃତ୍ଵା ଅର୍ଚଯିତ୍ଵା ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ । ଧୂପମର୍ଘ୍ଯଂ ପ୍ରଦତ୍ତ୍ଵା ତୁ ପ୍ରତିମାମଧିଵାସଯେତ୍ । । ୩୧ ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ସପ୍ତରାତ୍ରଂ ଵା ମାସଂ ମାସାର୍ଧମେଵ ଚ । ସ୍ଥିତଂ ସ୍ନାନଗୃହେ ଦେଵଂ ପୂଜଯେଦ୍ଭକ୍ତିତୋ ନରଃ । । ୩୨ ଚତ୍ଵରେ ଲେପଯେଦ୍ଵେଦିଂ ଚତୁରସ୍ରାଂ ଶୁଭେ କୃତାମ୍ । ଚତୁର୍ଦିଶଂ ଶ୍ଵେତକୁମ୍ଭୈର୍ଵିତାନଵରଶୋଭିତାମ୍ । । ୩୩ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତୁ ମାଘସ୍ଯ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ତ୍ରିପୁରାଂତକ । କୃତ୍ଵାଗ୍ନିକାର୍ଯଂ ଵିଧିଵତ୍କୃତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନମ୍ । । ୩୪ ଶଙ୍ଖଭେରୀନିନାଦୈସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଘୋଷୈଶ୍ଚ ପୁଷ୍କଲୈଃ । ପୁଣ୍ଯାହଘୋଷଵିଵିଧୈର୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ସ୍ଵସ୍ତି ଵାଚ୍ଯ ଚ । । ୩୫ ତତୋଽସ୍ଯ ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ସୂର୍ଯସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ । ରଥେନ ଦର୍ଶନୀଯେନ କିଙ୍କିଣୀଜାଲମାଲିନା । । ସୂର୍ଯଶ୍ଚ ଭ୍ରାମଯେଦ୍ଦେଵଂ ମହୋତ୍ସଵପୁରଃସରମ୍ । । ୩୬ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ ମାଘସ୍ଯ ରଥମାରୋପଯେଦ୍ରଵିମ୍ । କୃତ୍ଵାଗ୍ନିହୋମଂ ଵିଧିଵତ୍ତଥା ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନମ୍ । । ୩୭ ପ୍ରୀଣଯିତ୍ଵା ଜନଂ ସର୍ଵଂ ଦକ୍ଷିଣାଭୋଜନାଦିନା । ପ୍ରପୂଜ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଦିଵ୍ଯାନ୍ଭୌମାଂଶ୍ଚାପି ସୁଵାଚକାନ୍ । । ୩୮ ଇତିହାସପୁରାଣାଭ୍ଯାଂ ଵାଚକୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତ୍ତମଃ । ତତୋ ଦେଵଶ୍ଚ ଇଷ୍ଟଶ୍ଚ ସମ୍ପୂଜ୍ଯୋ ଯତ୍ନତସ୍ତଦା । । ୩୯ ମାଘସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷସ୍ଯ ପଞ୍ଚମ୍ଯାମେକଭକ୍ତକମ୍ । ଅଯାଚିତଂ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ତୁ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ନକ୍ତଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । । 1.55.୪୦ ସପ୍ତମ୍ଯାମୁପଵାସଂ ତୁ ଆଶ୍ରମାଦ୍ରୋପଯେଦ୍ରଥମ୍ । ଅଗ୍ନିକାର୍ଯଂ ତୁ ଵୈ କୃତ୍ଵା ରଥସ୍ଯ ପୁରତଃ ଶିଵ । । ୪୧ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଚ ରାତ୍ରୌ ଭୂତେଶ ରଥସ୍ଯେହାଧିଵାସନମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭୋଜଯିତ୍ଵା ତୁ ଦିଵ୍ଯାନ୍ଭୌମାଂଶ୍ଚ ଵାଚକାନ୍ । । ୪୨ ରଥମାରୋପଯେଦ୍ଦେଵଂ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଭୂତଭାଵନମ୍ । ସିତାଯାଂ ମାଘମାସେ ତୁ ତସ୍ଯ ଦେଵାଲଯାଗ୍ରତଃ । । ୪୩ ତତ୍ରସ୍ଥସ୍ଯୈଵ ଦେଵସ୍ଯ କୁର୍ଯାଦ୍ରାତ୍ରୌ ପ୍ରଜାଗରମ୍ । ନାନାଵିଧୈଃ ପ୍ରେକ୍ଷଣକୈର୍ଦୀପଵୃକ୍ଷୋପଶୋଭିତୈଃ । ।୪୪ ଶଂଖତୂର୍ଯନିନାଦୈଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଘୋଷୈଶ୍ଚ ପୁଷ୍କଲୈଃ । କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଜାଗରଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଦେଵସ୍ଯ ପୁରତୋ ନିଶି । ।୪୫ ତତୋଽଷ୍ଟମ୍ଯାଂ ଚ ଯତ୍ନେନ ଦେଵଂ ରଥଗତଂ ନଯେତ୍ । ନଗରସ୍ଯୋତ୍ତରଂ ଦ୍ଵାରଂ ଶଙ୍ଖଭେରୀ ନିନାଦିତମ୍ । । ୪୬ ତତଃ ପୂର୍ଵଂ ଦକ୍ଷିଣଂ ଚ ଦ୍ଵାରଂ ଚାପି ତଥା ପରମ୍ । ଏଵଂ ହି କ୍ରିଯମାଣାଯାଂ ଯାତ୍ରାଯାଂ ଵତ୍ସରାଵଧୌ । । ୪୭ ମାନଵାଃ ସୁଖମେଧନ୍ତେ ରାଜା ଜଯତି ଚାହିତାନ୍ । ନୀରୁଜଶ୍ଚ ଜନାଃ ସର୍ଵେ ଗଵାଂ ଶାନ୍ତିର୍ଭଵେତ୍ତଥା । ।୪୮ କର୍ତାରଭ୍ରାପି ଯାତ୍ରାଯାଃ ସ୍ଯର୍ଗଭାଗୋ ଭଵନ୍ତି ହି । ଵୋଢାରଶ୍ଚ ତଥା ଵତ୍ସ ସୂର୍ଯଲୋକଂ ଯଜନ୍ତି ଵୈ । । ୪୯ ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ କଥଂ ସଞ୍ଚାଲ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ସ୍ଥାପିତା ପ୍ରତିଭା ସକୃତ୍ । ଏତନ୍ମେ ଵଦ ଦେଵେଶ ସୁମହାନ୍ସଂଶଯୋ ହି ମେ । । 1.55.୫୦ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ପୂର୍ଵମେଵ ସହସ୍ରାଂଶୋର୍ଯାନହେତୋର୍ମହାତ୍ମନଃ । ସଂଵତ୍ସରସ୍ଯାଵଯଵୈଃ ୧କଲ୍ପିତୋଽସ୍ଯ ରଥୋ ମଯା । । ୫୧ ସର୍ଵେଷାଂ ତୁ ରଥାନାଂ ଵୈ ସ ରଥଃ ପ୍ରଥମଃ ସ୍ମୃତଃ । ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତତସ୍ତ୍ଵନ୍ଯେ ସ୍ଯନ୍ଦନା ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣା । । ୫୨ କଲ୍ପିତାଃ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ସୋମାଦୀନାମନେକଶଃ । ଵିଶ୍ଵକର୍ମକୃତଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ରଥଂ ଦେଵେନ ପୁତ୍ରକ । । ୫୩ ପୂଜାର୍ଥମାତ୍ମନୋ ଦତ୍ତଂ ମନଵେ ସତ୍କୁଲୋଦ୍ଵହ । ମନୁନେକ୍ଷ୍ଵାକଵେ ଦତ୍ତଂ ମର୍ତ୍ଯୈଃ ସମ୍ପୂଜ୍ଯତାଂ ରଵିଃ । । ୫୪ ଅତସ୍ତୁ ରଥଯାନେନ ୧ଚାଲନଂ ଵିହିତଂ ରଵେଃ । ତସ୍ମାନ୍ନ ଚାଲନେ ଦୋଷଃ ସଵିତୁଶ୍ଚଲ ଏଵ ସଃ । । ୫୫ ଯସ୍ମାଦ୍ରଥେନ ପର୍ଯେତି ଭାସ୍କରଃ ପୃଥିଵୀମିମାମ୍ । ଗଚ୍ଛନ୍ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ଚୈତନ୍ମଣ୍ଡଲଂ ସଵିତୁସ୍ତଥା । । ୫୬ ଅଦୃଷ୍ଟଂ ଚଲତେ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵୈ ପାର୍ଵତୀପ୍ରିଯ । ତଦେଵଂ ରଥଯାତ୍ରାସୁ ଦୃଷ୍ଟଂ ଭାନୋର୍ମନୀଷିଭିଃ । । ୫୭ ଅନ୍ଯେଷାଂ ଚାଲନଂ ନେଷ୍ଟଂ ଦେଵାନାଂ ପାର୍ଵତୀପ୍ରିଯ । ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାଦୀନାଂ ସ୍ଥାପିତାନାଂ ଵିଧାନତଃ । । ୫୮ ତସ୍ମାଦ୍ରଥେନ ଦେଵସ୍ଯ ଯାତ୍ରା କାର୍ଯା ଵିଧାନତଃ । ପ୍ରଜାନାମିହ ଶାନ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ପ୍ରତିସଂଵତ୍ସରଂ ସଦା । । ୫୯ କାଞ୍ଚନୋ ଵାଥ ରୌପ୍ଯୋ ଵା ଦୃଢଦାରୁମଯୋଽପି ଵା । ଦୃଢାକ୍ଷଯୁଗଚକ୍ରଶ୍ଚ ରଥଃ କାର୍ଯଃ ସୁଯନ୍ତ୍ରିତଃ । । 1.55.୬୦ ତସ୍ମିନ୍ ରଥଵରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠେ କଲ୍ପିତେ ସୁମନୋରମେ । ଆରୋପ୍ଯ ପ୍ରତିମାଂ ଯତ୍ନାଦ୍ଯୋଜଯେଦ୍ଵାଜିନଃ ଶୁଭାନ୍ । । ୬୧ ହରିଲ୍ଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନାନ୍ସୁମୁଖାନ୍ଵଶଵର୍ତିନଃ । କୁଙ୍କୁମେନ ସମାଲବ୍ଧାଂଶ୍ଚାମରସ୍ରଗ୍ଵିଭୂଷିତାନ୍ । । ୬୨ ସଦଶ୍ଵାନ୍ଯୋଜଯିତ୍ଵା ତୁ ରଥସ୍ଯାର୍ଘ୍ଯଂ ପ୍ରଦାଯ ଚ । ଵିବୁଧାମ୍ପୂଜଯିତ୍ଯା ତୁ ଧୂପମାଲ୍ଯାନୁଲେପନୈଃ । । ୬୩ ଆହାରୈର୍ଵିଵିଧୈଶ୍ଚାପି ଭୋଜଯିତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାନ୍ । ଦୀନାନ୍ଧକୃପଣାଦୀଂଶ୍ଚ ସର୍ଵାନ୍ସଂତର୍ପ୍ଯ ଶକ୍ତିତଃ
କେଉଁ ବିଧିରେ, କେଉଁ ସମୟରେ ଏହି ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ? କିପରି ଦେବତାଙ୍କୁ ରଥରେ ବସାଇ ଘୁଞ୍ଚାଇବେ? ଯେମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଦେବତାଙ୍କ ରଥ ଘୁଞ୍ଚାନ୍ତି କିମ୍ବା ବହନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କଣ ଫଳ ପାଆନ୍ତି? ଯେମାନେ ଦେବଙ୍କ ସହ ନାଚ-ଗୀତରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି, ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ରାତି ଜାଗନ୍ତି, ସେମାନେ କଣ ଫଳ ପାଆନ୍ତି? ଯେମାନେ ରଥ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଭକ୍ତି ସହିତ ଭୋଗ ଓ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କଣ ଫଳ ପାଆନ୍ତି? ଏହି ସବୁ କଥା ମୋତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହ, ଦେବତାମାନେ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏହି ଉତ୍ସବ କରିଥାନ୍ତି, ମୋର ଏହି ବିଷୟରେ ବଡ଼ ଉତ୍ସୁକତା ଅଛି । ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଭୂତେଶ୍ୱର, ତୁମେ ଗଣେଶ ଓ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଧାରୀ ହେଉଛ, ଏବେ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ଶୁଣ, ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁଯାୟୀ ସବୁ କଥା ଖୋଲାସା କରି କହିବି ।
ତସ୍ମାନ୍ନାନାଵିଧୈଃ କାମୈର୍ଭକ୍ଷ୍ଯଲେହ୍ଯସମନ୍ଵିତୈଃ । । ୬୭ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଜନଂ ସର୍ଵମିମମୁଚ୍ଚାରଯେନ୍ମନୁମ୍ । ବଲିଂ ଗୃହ୍ଣନ୍ତୁ ମେ ଦେଵା ଆଦିତ୍ଯା ଵସଵସ୍ତଥା । । ୬୮ ମରୁତୋଥାଶ୍ଵିନୌ ରୁଦ୍ରାଃ ସୁପର୍ଣାଃ ପନ୍ନଗା ଗ୍ରହାଃ । ଅସୁରା ଯାତୁଧାନାଶ୍ଚ୨ ରଥସ୍ଥା ଯାସ୍ତୁ ଦେଵତାଃ । । ୬୯ ଦିଗ୍ପାଲା ଲୋକପାଲାଶ୍ଚ ଯେ ଚ ଵିଘ୍ନଵିନାଯକାଃ । ଜଗତଃ ସ୍ଵସ୍ତି କୁର୍ଵଂତୁ ଯେ ଚ ଦିଵ୍ଯା ମହର୍ଷଯଃ । । 1.55.୭୦ ମା ଵିଘ୍ନଂ ମା ଚ ମେ ପାପଂ ମା ଚ ମେ ପରିପନ୍ଥିନଃ । ସୌମ୍ଯା ଭଵନ୍ତୁ ତୃପ୍ତାଶ୍ଚ ଦେଵା ଭୂତଗଣାସ୍ତଥା । । ୭୧ ଵାମଦେଵ୍ଯୈଃ ପଵିତ୍ରୈଶ୍ଚ ମାନସ୍ତୋକରଥନ୍ତରୈଃ । ଆକୃଷ୍ଣେନ ରଜସା ଋଚମେକାମୁଦାହରେତ୍ । । ୭୨ ତତଃ ପୁଣ୍ଯାହଶବ୍ଦେନ କୃତଵାଦିତ୍ରନିଃସ୍ଵନୈଃ । ରଥକ୍ରମଣକଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵର୍ତ୍ମନା ସୁସମେନ ତୁ । । ପୁରୁଷୈଶ୍ଚାପି ଵୋଢଵ୍ଯଃ ସୂର୍ଯଭକ୍ତିସମନ୍ଵିତୈଃ । । ୭୩ ସୁକୃତୈଃ ଚ ୩ପ୍ରଗ୍ରହୈର୍ଦାନ୍ତୈର୍ବଲୀଵର୍ଦ୍ଦୈରଥାପି ଵା । ଯଥା ପର୍ଯଟନଂ ଚ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷମେ ପଥି ଗଚ୍ଛତଃ । । ୭୪ ଉପଵାସସ୍ଥିତୈର୍ଵିପ୍ରୈର୍ଦିଵ୍ଯୈର୍ଭୌମୈଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତୈଃ । ତ୍ରିଂଶଦ୍ଭିଃ ଷୋଡଶୈର୍ଵାପି ପ୍ରତିମାଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତୁ । । ୭୫ ସ୍ଥାନାତ୍ପ୍ରଚାଲ୍ଯଂ ଵୈ ରୁଦ୍ର ରଥମାରୋପଯେଚ୍ଛନୈଃ । ରାଜ୍ଞୀ ଚ ନିକ୍ଷୁଭା ରୁଦ୍ର ଭାର୍ଯେ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । । ୭୬ ଶନୈରାରୋପଯେଦ୍ରୁଦ୍ର ଉଭଯୋଃ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋ ରଥେ । ନିକ୍ଷୁଭାଂ ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ରାଜ୍ଞୀଂ ଚାପ୍ଯୁତ୍ତରେ ତଥା । ୭୭ ଦ୍ଵାଵେଵ ବ୍ରାହ୍ମଣୌ ତସ୍ମିନ୍ଦିଵ୍ଯୋ ଭୌମଶ୍ଚ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋଃ । ବ୍ରହ୍ମକଲ୍ପସ୍ତଥା ଭୌମଃ କୂବରସ୍ଯୋପରି ସ୍ଥିତଃ । ୭୮ ଗରୁଡଂ ପୃଷ୍ଠତଶ୍ଚାସ୍ଯ ଵଲ୍ଗମାନଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ । ଆତପତ୍ରଂ ତଥା ଶ୍ଵେତଂ ସ୍ଵର୍ଣଦଣ୍ଡମନୌପମମ୍ । । ୭୯ ସୁଵର୍ଣବିନ୍ଦୁଭିଶ୍ଚିତ୍ରଂ ମଣିମୁକ୍ତାଫଲୋଜ୍ଜ୍ଵଲମ୍ । ତତସ୍ତ୍ଵିନ୍ଦ୍ରଧନୁଃପ୍ରଖ୍ଯଂ ସ୍ଵର୍ଣଦଣ୍ଡମଥାଵ୍ରଣମ୍ । । 1.55.୮୦ ଧ୍ଵଜଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ତସ୍ଯ ପତାକାଭିରଲଙ୍କୃତମ୍ । ଭୂତେଶନାନାଵର୍ଣାଭିସ୍ସପ୍ତଭିଃ କାମନାଶନଃ । । ୮୧ ଧ୍ଵଜୋପରିଚରଂ୧ ଵ୍ଯୋମ ଅରୁଣାଧିଷ୍ଠିତଂ ଭଵେତ୍ । ରଥତୁଣ୍ଡଗତାନ୍ଵିପ୍ରାନ୍ନଯେଦ୍ରଥଵରଂ ରଵେଃ । । ୮୨ ସାରଥ୍ଯଂ ରୁଦ୍ର କୁର୍ଯାଦ୍ଵୈ ଶ୍ରେଯୋଽର୍ଥମାତ୍ମନଃ ସଦା । ନାରୁହେତ ରଥେଽଶ୍ରଦ୍ଧୋ ଯଦୀଚ୍ଛେଚ୍ଛ୍ରେଯ ଆତ୍ମନଃ । । ୮୩ ରଥମାରୋହତସ୍ତସ୍ଯ କ୍ଷଯଂ ଗଚ୍ଛତି ସନ୍ତତିଃ । ସ ରଥୋ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଵୋଢଵ୍ଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ସଦା । । ୮୪ କ୍ଷତ୍ରିଯୈଶ୍ଚାପି ଵୈଶ୍ଯୈଶ୍ଚ ନ ତୁ ଶୂଦ୍ରୈଃ କଦାଚନ । ଯେ ତ୍ଵନ୍ଯଦେଵତାଭକ୍ତା ଯେ ଚ ମଦ୍ଯପ୍ରଵର୍ତକାଃ । । ୮୫ ନୈତୈଃ ଶୂଦ୍ରୈଶ୍ଚ ଵୋଢଵ୍ଯ ଇତରୈସ୍ତୁ ସଦୋହ୍ଯତେ । ଉପଵାସଵ୍ରତୋପେତୈର୍ଵୋଢଵ୍ଯଃ ପାର୍ଵତୀପ୍ରିଯ । । ୮୬ ସ୍ଵସ୍ଥାନାଚ୍ଚଲିତୋ ରୁଦ୍ର ପୂର୍ଵଦ୍ଵାରଂ ଵ୍ରଜେତ୩ ଵୈ । ଦିନମେକଂ ଵସେତ୍ତତ୍ର ପୂଜ୍ଯମାନୋ ନୃପେଣ ଵୈ । । ୮୭ ନାନାଵିଧୈଃ ପ୍ରେକ୍ଷଣକୈଃ ପୁରାଣଶ୍ରଵଣେନ ଚ । ନାନାଵିଧୈର୍ବ୍ରହ୍ମଘୋଷୈର୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ତର୍ପଣୈଃ । । ୮୮ ସ୍ଥିତ୍ଵା ତୁ ତତ୍ରାଷ୍ଟମ୍ଯନ୍ତଂ ନଵମ୍ଯାଂ ଚଲତେ ପୁନଃ । ଵ୍ରଜେତ ଦକ୍ଷିଣଂ ଦ୍ଵାରଂ ନଗରସ୍ଯ ତ୍ରିଲୋଚନ । । ୮୯ ତତ୍ରାପି ଦିନମେକଂ ତୁ ତିଷ୍ଠନ୍ତେନ୍ଧକସୂଦନ । ସ୍ଥିତେଽତ୍ର ତୈଃ ପୂଜ୍ଯମାନୋ ଯଥା ରାଜ୍ଞା ତଥା ନୃପୈଃ । । 1.55.୯୦ ତସ୍ମାଦପି ଚଲେଦ୍ଭଦ୍ର ଦ୍ଵାରଂ ପଶ୍ଚାତ୍ତତୋତ୍ତରମ୍ । ତତ୍ରାପି ପୂଜ୍ଯଃ ଶୂଦ୍ରୈସ୍ତୁ ଵିଧିଵତ୍ପ୍ରିଯଦର୍ଶନ । । ୯୧ ତସ୍ମାଚ୍ଚ ଚଲତେ ରୁଦ୍ର ଵ୍ରଜେନ୍ମଧ୍ଯଂ ପୁରସ୍ଯ ତୁ । ତତ୍ରସ୍ଥଂ ପୂଜଯନ୍ତି ସ୍ମ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯାନ୍ଵିତାଃ । । ୯୨ ଶଂଖଵାଦିତ୍ରନିର୍ଘୋଷୈସ୍ତଥା ପ୍ରେକ୍ଷଣକୈର୍ଵରୈଃ । ବ୍ରହ୍ମଘୋଷୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈଃ ସମନ୍ତାଦ୍ଦୀପକୈଃ ଶୁଭୈଃ । । ୯୩ ନାନାଵିଧୈର୍ଵିତ୍ତଦାନୈର୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ତର୍ପଣୈଃ । ଦୀନାନ୍ଧକୃପଣାନାଂ ଚ ତର୍ପଣୈସ୍ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ । । ୯୪ ପୁରମଧ୍ଯାତ୍ତୁ ଚଲିତସ୍ତିଷ୍ଠେତ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ସ୍ଵମଂଦିରମ୍ । ଇତ୍ଥଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସ୍ଥିତୋ ଦେଵଃ ପୁରତୋ ମଂଦିରସ୍ଯ ତୁ । । ୯୫ ତତ୍ର ସ୍ଥିତଃ ପୂଜନୀଯୋ ଭଵେତ୍ପୌରେଣ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ । ପୂଜ୍ଯମାନସ୍ତ୍ଵହୋରାତ୍ରଂ ରଥାରୂଢସ୍ତୁ ତିଷ୍ଠତି । । ୯୬ ଅପରେ ଦିନେ ଵ୍ରଜେତ୍ସ୍ଥାନଂ ତଚ୍ଚିରନ୍ତନମାଦରାତ୍ । ତ୍ରଯୋଦଶ୍ଯାଂ ଵ୍ଯତୀତାଯାଂ ଚତୁର୍ଦଶ୍ଯାଂ ତ୍ରିଲୋଚନ । । ୯୭ ସଦୈଵଂ ଭ୍ରାମଯେଦ୍ଦେଵଂ ଗ୍ରହେଶଂ ଦୁରିତାପହମ୍ । ପରିଵାରଯୁତଂ ରୁଦ୍ର ସାନୁଗଂ ପରମେଶ୍ଵରମ୍ । । ୯୮ ଇତି ଶ୍ରୋଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ରଥସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ରଥଯାତ୍ରାଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତ୍ତମୋଧ୍ଯାଯଃ
ତେଣୁ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଇଚ୍ଛା, ଭୋଜ୍ୟ ଓ ଲେହ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ— 'ମୋର ଏହି ବଳି ଦେବତାମାନେ, ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ମରୁତ, ଆଶ୍ୱିନୀ, ରୁଦ୍ର, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ପନ୍ନଗ, ଗ୍ରହ, ଅସୁର, ଯାତୁଧାନ, ରଥରେ ବସିଥିବା ଦେବତାମାନେ, ଦିଗ୍ପାଳ, ଲୋକପାଳ, ବିଘ୍ନବିନାୟକ, ଦିବ୍ୟ ମହର୍ଷିମାନେ, ସମସ୍ତେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ଏହି ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ କରନ୍ତୁ।' ମୋ ପୂଜାରେ ବିଘ୍ନ, ପାପ କିମ୍ବା ବାଧା ନ ଆସୁ। ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଭୂତଗଣ ଓ ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମାମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନ୍ତୁ। ବାମଦେବ, ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର, ମାନସ, ତୋକ, ରଥାନ୍ତର ଓ ଆକୃଷ୍ଣ ରଜସ ରେକା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପୁଣ୍ୟାହ ଶବ୍ଦ, ବାଦ୍ୟ ଧ୍ୱନି ସହିତ ରଥକ୍ରମଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ରଥକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଭକ୍ତି ସହିତ ମଣିଷମାନେ ବୋହିବେ। ଶିଷ୍ଟ, ଦାନ୍ତ, ବଳୀବର୍ଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ ଜନମାନେ ରଥକୁ ବୋହିବେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାସ୍ତା ଅସମତଳ ହେଉଛି ସେଠି ଯଥାଯଥିକ ଚାଲିବେ। ଉପବାସରେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦିବ୍ୟ ଓ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସୁବ୍ରତୀମାନେ ତିରିଶି ଅଥବା ଷୋଳ ଜଣ ମିଶି ଭାସ୍କରଙ୍କ ପ୍ରତିମାକୁ ତାଙ୍କ ଥାନୁ ଉଠାଇ ରଥରେ ରଖିବେ। ରାଜ୍ଞୀ ଓ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତିପୂର୍ବକ ରଥର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସାଇବେ। ଦୁଇ ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଓ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରହିବେ। ବ୍ରହ୍ମକଳ୍ପ ଓ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଜଣେ କୁବେରଙ୍କ ଉପରେ ରହିବେ। ଗରୁଡ଼ ପଛରେ ରଥକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରିବେ। ଶ୍ୱେତ ଛତା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦଣ୍ଡ, ମଣି, ମୁକ୍ତା, ଚିତ୍ର ଧ୍ୱଜ, ପତାକା ଦେଇ ରଥକୁ ଶୋଭା କରିବେ। ଭୂତେଶ୍ୱରଙ୍କ ନାନାବର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଜ, ସପ୍ତ ଧ୍ୱଜ ଦେଇ ରଥ ଅଳଙ୍କୃତ ହେବ। ଧ୍ୱଜ ଉପରେ ଅରୁଣ ଥିବେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରଥର ମୁଣ୍ଡରେ ବସି ରଥକୁ ନେଇଯିବେ। ରଥର ସାରଥି ରୁଦ୍ର ହେବେ। ଯେଉଁଠି ଶ୍ରଦ୍ଧା ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ରଥରେ ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଦେବତାର ଭକ୍ତ, ମଦ୍ୟପାନ କରେ, ଶୂଦ୍ର, ସେମାନେ ରଥ ବୋହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଉପବାସ ଓ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ରଥ ବୋହିବେ। ରଥକୁ ତାଙ୍କ ଥାନୁ ଉଠାଇ ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରକୁ ନେଇଯିବେ, ଏଠାରେ ଏକ ଦିନ ରହିବେ। ନାନା ପ୍ରକାର ଦୃଶ୍ୟ, ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ତର୍ପଣ, ଦୀପ ଓ ଦାନ ଦେଇ ପୂଜା କରିବେ। ଅଷ୍ଟମୀ ଶେଷ ହେଲେ ନବମୀରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରକୁ ଯିବେ, ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଦିନ ରହିବେ। ଏଠାରେ ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟ ନୃପତିମାନେ ପୂଜା କରିବେ। ପଛରେ ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରକୁ ଯିବେ, ଏଠାରେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ବିଧିମତେ ପୂଜା କରିବେ। ତାପରେ ସହର ମଧ୍ୟକୁ ଯିବେ, ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପୂଜା କରିବେ। ଶଂଖ, ବାଦ୍ୟ, ଦୀପ, ଦାନ, ତର୍ପଣ, ଦୀନ ଓ ଦୃଢ଼ ଲୋକଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇ ପୂଜା କରିବେ। ମନ୍ଦିର ପହଞ୍ଚିଲେ ଏଠାରେ ଦିନ ରହି ରଥରେ ବସି ପୂଜା କରିବେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ପୁନି ପୂର୍ବ ଥାନକୁ ଯିବେ। ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଶେଷ ହେଲେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଦେବଙ୍କୁ ରଥରେ ଘୁଞ୍ଚାଇବେ। ଏଭଳି ଭାବେ ଦେବଙ୍କୁ ଗ୍ରହପତି, ରୁଦ୍ର, ଦେବମାନେ, ଭୂତମାନେ, ସବୁଠାରେ ଘୁଞ୍ଚାଇବା ଉଚିତ।
ସୂର୍ଯରଥଯାତ୍ରାଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀରୁଦ୍ର ଉଵାଚ କଥଂ ପ୍ରଚାଲଯେଦ୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ ରଥସ୍ଥଂ ତମନାଶନମ୍ । ଅନୁଗାଶ୍ଚ କଥଂ ଚାସ୍ଯ କେ ଚ ତେ ଅନୁଗା କ୍ରମାତ୍ । । ୧ ଭୂଯୋଭୂଯଃ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵିସ୍ତରାନ୍ମମ ଶ୍ରେଯସେ । ୧ ଵଦ ସର୍ଵଂ ଜଗନ୍ନାଥ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ମେ । । ୨ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଶନୈର୍ନଯେଦ୍ରଥଂ ରୁଦ୍ର ଵର୍ତ୍ମନା ସୁ ସମେନ ତୁ । ଯଥା ପର୍ଯଟନଂ ତୁ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷମେ ପଥି ଗଚ୍ଛତଃ । । ୩ ପ୍ରତୀହାରରଥଂ ପୂର୍ଵଂ ନଯେନ୍ମାର୍ଗଵିଶୁଦ୍ଧଯେ । ତସ୍ମାଦନନ୍ତରଂ ରୁଦ୍ର ଦଣ୍ଡନାଯକମାଦରାତ୍ । । ୪ ପିଙ୍ଗଲଂ ଚ ତତସ୍ତସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠଗଂ ଚାଦରାନ୍ନଯେତ୍ । ରକ୍ଷକୋ ଦ୍ଵାରକୋ ଯସ୍ମାଦ୍ରଥାରୂଢୌ ତୁ ପୃଷ୍ଠତଃ । । ୫ ରଥାରୂଢସ୍ତଥା ଦିଣ୍ଡୀ ଦେଵସ୍ଯ ପୁରତଃ ସ୍ଥିତଃ । ତସ୍ମାଦପି ତଥା ରୁଦ୍ର ଲେଖକୋ ଭାସ୍କରପ୍ରିଯଃ । । ୬ ଶନୈଃଶନୈର୍ନଯେଦ୍ରୁଦ୍ର ରଥଂ ଦେଵସ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ । ଯୁଗାକ୍ଷଚକ୍ରଭଙ୍ଗୋ ଵା ଯଥା ନ ସ୍ଯାତ୍ତ୍ରିଲୋଚନ । । ୭ ଈଷାଭଙ୍ଗେ ଦ୍ଵିଜଭଯଂ ଭଗ୍ନେଽକ୍ଷେ କ୍ଷତ୍ରିଯକ୍ଷଯଃ । ତୁଲାଭଙ୍ଗେ ତୁ ଵୈଶ୍ଯାନାଂ ଶଯ୍ଯାଶୂଦ୍ରକ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍ । । ୮ ଯୁଗଭଙ୍ଗେ ତ୍ଵନାଵୃଷ୍ଟିଃ ପୀଠଭଙ୍ଗେ ପ୍ରଜାଭଯମ୍ । ପରଚକ୍ରାଗମଂ ୧ ଵିଦ୍ଯାଚ୍ଚକ୍ରଭଙ୍ଗେ ରଥସ୍ଯ ତୁ । । ୯ ଧ୍ଵଜସ୍ଯ ପତନେ ଚାପି ନୃପଭଙ୍ଗଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । ୨ଵ୍ଯଙ୍ଗିତପ୍ରତିମାଯାଂ ତୁ ରାଜ୍ଞୋ ମରଣମାଦିଶେତ୍ । । 1.56.୧୦ ଛତ୍ରଭଙ୍ଗାଦ୍ଭଯଂ ରୁଦ୍ର ଯୁଵରାଜ୍ଞୋ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । ଉତ୍ପନ୍ନେଷ୍ଵେଵମାଦ୍ଯେଷୁ ଉତ୍ପାତେଷ୍ଵଶୁଭେଷୁ ଚ । । ୧୧ ବଲିକର୍ମ ପୁନଃ କୁର୍ଯାଚ୍ଛାଂତିହୋମଂ ତଥୈଵ ଚ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଵାଚଯେଦ୍ଭୂଯୋ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦାନାନି ଚୈଵ ହି । । ୧୨ ପୂର୍ଵୋତ୍ତରେ ଚ ଦିଗ୍ଭାଗେ ରଥସ୍ଯାଗ୍ନିଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ । ସମିଦ୍ଭିସ୍ତୁ ଘୃତାକ୍ତାଭିର୍ହୋମଯେଜ୍ଜାତଵେଦସମ୍ । । ୧୩ ସ୍ଵାହାକାରାନ୍ଵଦନ୍ସମ୍ଯଗ୍ଦୈଵତେଭ୍ଯସ୍ତ୍ଵନୁକ୍ରମାତ୍ । ଗ୍ରହେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପ୍ରଜାଭ୍ଯଶ୍ଚ ନାମାନ୍ଯୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ହୋମଯେତ୍ । । ୧୪ ପ୍ରଥମଂ ଚାଗ୍ନଯେ ସ୍ଵାହା ସ୍ଵାହା ସୋମାଯ ଚୈଵ ହି । ସ୍ଵାହା ପ୍ରଜାପତଯେ ଚ ଦେଯା ଆହୁତଯଃ କ୍ରମାତ୍ । । ୧୫ ସ୍ଵସ୍ତ୍ଯସ୍ତ୍ଵିହ ଚ ଵିପ୍ରେଭ୍ଯଃ ସ୍ଵସ୍ତି ରାଜ୍ଞେ ତଥୈଵ ଚ । ଗୋଭ୍ଯଃ ସ୍ଵସ୍ତି ପ୍ରଜାଭ୍ଯଶ୍ଚ ଜଗତଃ ଶାନ୍ତିରସ୍ତୁ ଵୈ । । ୧୬ ଶଂ ନୋଽସ୍ତୁ ଦ୍ଵିପଦେ ନିତ୍ଯଂ ଶାନ୍ତିରସ୍ତୁ ଚତୁଷ୍ପଦେ । ଶଂ ପ୍ରଜାଭ୍ଯସ୍ତଥୈଵାସ୍ତୁ ଶଂ ସଦାତ୍ମନି ଚାସ୍ତୁ ଵୈ । । ୧୭ ଭୂଃ ଶାନ୍ତିରସ୍ତୁ ଦେଵେଶ ଭୁଵଃ ଶାନ୍ତିସ୍ତଥୈଵ ଚ । ସ୍ଵଶ୍ଚୈଵାସ୍ତୁ ତଥା ଶାନ୍ତିଃ ସର୍ଵତ୍ରାସ୍ତୁ ତଥା ରଵେଃ । । ୧୮ ତ୍ଵଂ ଦେଵ ଜଗତଃ ସ୍ରଷ୍ଟା ପୋଷ୍ଟା ଚୈଵ ତ୍ଵମେଵ ହି । ପ୍ରଜାପାଲ ଗ୍ରହେଶାନ ଶାନ୍ତିଂ କୁରୁ ଦିଵସ୍ପତେ । । ୧୯ ଇଦମନ୍ଯଚ୍ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶାନ୍ତ୍ଯା ପରମକାରଣମ୍ । ଯାତ୍ରାକାରଣଭୂତସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ସ୍ଵଜନ୍ମନଃ । । 1.56.୨୦ ଦୁଃସ୍ଥାନ୍ଗ୍ରହାଂଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞାଯ ଗ୍ରହଶାନ୍ତିଂ ସମାଚରେତ୍ । ପ୍ରାଦେଶମାତ୍ରାଃ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯାଃ ସମିଧୋଽଥ ପ୍ରମାଣତଃ । । ୨୧ thumb|ଅର୍କ thumb|ପଲାଶ thumb|ଖଦିର thumb|ଅପାମାର୍ଗ thumb|ଅଶ୍ଵତ୍ଥ thumb|ଉଦୁମ୍ବର thumb|ଶମୀ thumb|ଦୂର୍ଵା thumb|କୁଶା ଅର୍କମଯ୍ଯୋ ରଵେଃ କାର୍ଯା ପାଲାଶ୍ଯଃ ଶଶିନଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଖାଦିର୍ଯଶ୍ଚୈଵ ଭୌମାଯ ଆପାମାର୍ଗ୍ଯୋଽବ୍ଜସୂନଵେ । । ୨୨ ଆଶ୍ଵତ୍ଥ୍ଯଶ୍ଚାଥ ଜୀଵାଯ ଔଦୁମ୍ବର୍ଯଃ ସିତାଯ ଚ । ଅସିତାଯ ଶମୀମଯ୍ଯୋ ଦୂର୍ଵା କାର୍ଯସ୍ତୁ ରାହଵେ । ।୨ ୩ କେତଵେ ତୁ କୁଶାଃ କାର୍ଯାଃ ଦକ୍ଷିଣାଶ୍ଚାପ୍ଯତଃ ଶୃଣୁ । ସୂର୍ଯାଯ ଶୋଭନାଂ ଧେନୁଂ ଶଂଖଂ ଦଦ୍ଯାଦଥେନ୍ଦଵେ । । ୨୪ ରକ୍ତମନଡ୍ଵାହଂ ଭୌମାଯ କାଞ୍ଚନଂ ସୋମସୂନଵେ । ଜୀଵାଯ ଵାସସୀ ଦେଯେ ଶୁକ୍ରାଯାଶ୍ଵଂ ସିତଂ ହର । । ୨୫ ଶନୈଶ୍ଚରାଯ ଗାଂ ନୀଲାଂ ରାହଵେ ଭାଣ୍ଡପାଯସମ୍ । ଛାଗଂ ତୁ କେତଵେ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଛୃଣ୍ଵେଷାଂ ଭୋଜନାନ୍ଯପି । । ୨୬ ଗୁଡୌଦନଂ ତୁ ସୂର୍ଯାଯ ସୋମାଯ ଘୃତପାଯସମ୍ । ହଵିଷ୍ଯମନ୍ନଂ ଭୌମାଯ କ୍ଷୀରାନ୍ନଂ ସୋମସୂନଵେ । । ୨୭ ଦଧ୍ଯୋଦନଂ ତୁ ଜୀଵାଯ ଶୁକ୍ରାଯାଥ ଘୃତାଶନମ୍ । ତିଲପିଷ୍ଟାଂଶ୍ଚ ମାଷାଶ୍ଚ ସୂର୍ଯପୁତ୍ରାଯ ଦାପଯେତ୍ । । ୨୮ ରାହଵେ ଦାପଯେନ୍ମାଂସଂ କେତଵେ ଚିତ୍ରମୋଦନମ୍ । ସୌଵୀରମାରନାଲଂ ଚ ସ୍ଵିନ୍ନବୀଜଂ ଚ କାଞ୍ଜିକମ୍ । । ୨୯ ଯଥା ବାଣପ୍ରହାରାଣାଂ ଵାରଣଂ କଵଚଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତଥା ଦୈଵୋପଘାତାନାଂ ଶାନ୍ତିର୍ଭଵତି ଵାରଣମ୍ । । 1.56.୩୦ ଅହିଂସକସ୍ଯ ଦାନ୍ତସ୍ଯ ଧର୍ମାର୍ଜିତଧନସ୍ଯ ଚ । ନିତ୍ଯଂ ଚ ନିଯମସ୍ଥସ୍ଯ ସଦା ସାନୁଗ୍ରହା ଗ୍ରହାଃ । । ୩୧ ଗ୍ରହାଃ ପୂଜ୍ଯାଃ ସଦା ରୁଦ୍ର ଇଚ୍ଛତା ଵିପୁଲଂ ଯଶଃ । ଶ୍ରୀକାମଃ ଶାନ୍ତିକାମୋ ଵା ଗ୍ରହଯଜ୍ଞଂ ସମାଚରେତ୍ । । ୩୨ ଵୃଷ୍ଟ୍ଯାଯୁଃପୁଷ୍ଟିକାମୋ ଵା ତଥୈଵାଭିଚରନ୍ପୁନଃ । ଯାନପତ୍ଯା ଭଵେନ୍ନାରୀ ଦୁଷ୍ପ୍ରଜାଶ୍ଚାପି ଯା ଭଵେତ୍ । । ୩୩ ବାଲା ଯସ୍ଯାଃ ପ୍ରମ୍ରିଯନ୍ତେ ଯା ଚ କନ୍ଯାପ୍ରଜା ଭଵେତ୍ । ରାଜ୍ଯଭ୍ରଷ୍ଟୋ ନୃପୋ ଯସ୍ତୁ ଦୀର୍ଘରୋଗୀ ଚ ଯୋ ଭଵେତ୍ । । ୩୪ ଗ୍ରହଯଜ୍ଞଃ ସ୍ମୃତସ୍ତେଷାଂ ମାନଵାନାଂ ମନୀଷିଭିଃ । ତସ୍ମାଦସୌ ସଦା କାର୍ଯଃ ଶ୍ରେଯୋଽର୍ଥଂ ଜାନତା ହର । । ୩୫ ଦତ୍ତପୁଷ୍ପଃ କ୍ରୂରଦୃକ୍ଚ ପୁଷ୍ପଜୋ ଧିଷଣସ୍ତଥା । ସିତାସିତୌ ତଥା ରୁଦ୍ର ଉପରାଗଃ ଶିଖୀ ତଥା । । ୩୬ ଏତେ ଗ୍ରହା ମହାବାହୋ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଃ ପୂଜିତାଃ ସଦା । ତାମ୍ରକାତ୍ସ୍ଫାଟିକାଦ୍ରକ୍ତଚନ୍ଦନାତ୍ସ୍ଵର୍ଣକାଦପି । ୩୭ ରାଜତାଦାଯସାତ୍ସୀସାଦ୍ଗ୍ରହାଃ କାର୍ଯାଃ୨ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ସ୍ଵର୍ଣେ ଵାଥ ପଟେ ଲେଖ୍ଯା ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ମହେଶ୍ଵର । । ୩୮ ଯଥାଵର୍ଣଂ ପ୍ରଦେଯାନି ଵାସାଂସି କୁସୁମାନି ଚ । ଗଂଧାଶ୍ଚ ବଲଯଶ୍ଚୈଵ ଧୂପୋ ଦେଯଶ୍ଚ ଗୁଗ୍ଗୁଲଃ । । ୩୯ କର୍ତଵ୍ଯା ମନ୍ତ୍ର୩ଵଂତଶ୍ଚ ଚରଵଃ ପ୍ରତିଦୈଵତମ୍ । ଆକୃଷ୍ଣେନ ଇମଂ ଦେଵା ଅଗ୍ନିର୍ମୂର୍ଧା ଦିଵଃ କକୁତ୍ । । 1.56.୪୦ ଉଦ୍ବୁଧ୍ଯସ୍ଵ ଯଥାସଂଖ୍ଯମୃଚ ଏତାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । ବୃହସ୍ପତେ ଅତିଯଦର୍ଯସ୍ତଥୈଵାନ୍ନାତ୍ପରିସ୍ରୁତଃ । । ୪୧ ଶଂ ନୋ ଦେଵୀ ତଥା କାଂଡାତ୍କେତୁଂ କୃଣ୍ଵନ୍ନିମାଃ କ୍ରମାତ୍ । ପୂର୍ଵୋକ୍ତାଃ ସମିଧସ୍ତ୍ଵତ୍ର ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରହୋମଯେତ୍ । ।୪ ୨ ଏକୈକସ୍ଯାଷ୍ଟଶତକମଷ୍ଟାଵିଂଶତିରେଵ ଵା । ହୋତଵ୍ଯା ମଧୁସର୍ପିଭ୍ଯାଂ ଦଧ୍ନା ଚୈଵ ସମନ୍ଵିତାଃ । ।୪ ୩ ପୂର୍ଵୋକ୍ତଭୋଜନଂ ଯଦ୍ଧି ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ନିଵେଦଯେତ୍ । ଶକ୍ତିତୋ ଵା ଯଥାଲାଭଂ ଦକ୍ଷିଣା ତୁ୧ ଵିଧାନତଃ । । ୪୪ ଯଶ୍ଚ ଯସ୍ଯ ଯଦା ଦୁଃସ୍ଥଃ ସ ତଂ ଯତ୍ନେନ ପୂଜଯେତ୍ । ମଯୈଷା ହି ଵରୋ ଦତ୍ତଃ ପୂଜିତାଃ ପୂଜଯିଷ୍ଯଥ । । ୪୫ ଗ୍ରହାଧୀନା ନରେଂଦ୍ରାଣାମୁଚ୍ଛ୍ରଯାଃ ପତନାନି ଚ । ଭାଵାଭାଵୌ ଚ ଜଗତସ୍ତସ୍ମାତ୍ପୂଜ୍ଯତମା ଗ୍ରହାଃ । । ୪୬ ଗ୍ରହା ଗାଵୋ ନରେନ୍ଦ୍ରାଶ୍ଚ ଗୁରଵୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତଥା । ପୂଜିତଃ ପୂଜଯନ୍ତ୍ଯେତେ ନିର୍ଦହନ୍ତ୍ଯପମାନିତାଃ । । ୪୭ ଯଥା ସମୁତ୍ଥିତଂ ଯନ୍ତ୍ରଂ ଯନ୍ତ୍ରେଣୈଵ ପ୍ରହନ୍ଯତେ । ତଥା ସମୁତ୍ଥିତାଂ ପୀଡାଂ ଗ୍ରହଶାନ୍ତ୍ଯା ୩ ପ୍ରଶାମଯେତ୍ । । ୪୮ ଯଜ୍ଵନାଂ ସତ୍ଯଵାକ୍ଯାନାଂ ତଥା ନିତ୍ଯୋପଵାସିନାମ୍ । ଜପହୋମପରାଣାଂ ଚ ସର୍ଵଂ ଦୁଷ୍ଟଂ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି । । ୪ ୯ ଏଵଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଜାଶାନ୍ତିଂ କୃତ୍ଵା ଚ ସ୍ଵସ୍ତିଵାଚନମ୍ । ପୁନଃ ସଜ୍ଜଂ ରଥଂ କୃତ୍ଵା କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରକମଣଂ ହର । । 1.56.୫୦ ମାର୍ଗଂ ଶେଷଂ ନଯିତ୍ଵା ତୁ ନଯେଦ୍ଦେଵାଲଯଂ ରଵିମ୍ । ପୂଜଯିତ୍ଵା ତତଃ ୪ପୂର୍ଵା ଯାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ରଥଦେଵତାଃ । । ୫୧ ଯଥା ପୂଜ୍ଯା ଗ୍ରହାଃ ସର୍ଵେ ଉତ୍ପାତେଷୁ ତ୍ରିଲୋଚନ । ରଥଦେଵାସ୍ତଥା୫ ପୂଜ୍ଯା ଯାଃ ସ୍ଥିତା ରଥମାଶ୍ରିତାଃ । । ୫୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଆଦିତ୍ଯମହିମଵର୍ଣନଂ ନାମ ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
Description of the Sun's chariot procession. Shri Rudra said: 'O Brahman, how should one move the chariot bearing that destroyer of evil? Who are his attendants, and in what order do they follow? Tell me everything in detail again, O best of gods, for my benefit, for I am greatly curious.' Brahma said: 'O Rudra, the chariot should be led gently along a smooth path, so that the journey proceeds even on uneven roads. First, the forerunner chariot should be led to clear the way, then, with respect, the chariot of the chief of guards. After that, the tawny one should be led behind with care, as a protector and doorkeeper, following the chariot. The announcer stands before the god's chariot, and after him, O Rudra, the scribe dear to Bhaskara. Carefully and slowly, O Rudra, the chariot of the god should be moved, so that there is no breaking of the yoke, axle, or wheel, O Three-eyed One. If the pole breaks, it is a danger for the Brahmins; if the axle breaks, it is ruin for the Kshatriyas; if the balance breaks, it is loss for the Vaishyas; if the bed breaks, it is ruin for the Shudras. If the yoke breaks, there will be drought; if the seat breaks, it is a threat to the people; if the enemy's wheel comes, it is a sign of invasion; if the chariot's wheel breaks, it is a sign of loss of knowledge. If the flag falls, it foretells the king's downfall; if the image is damaged, it indicates the king's death. If the umbrella breaks, it is a danger for the crown prince. When such inauspicious omens occur, one should perform the offering ritual and a pacifying fire sacrifice, summon the Brahmins again, and give gifts. In the northeast direction of the chariot, one should establish a fire and offer oblations to Jatavedas with sticks smeared with ghee, reciting the Svaha formula in order to the deities, the planets, and the people, naming each as appropriate. First, offer to Agni with 'Svaha,' then to Soma, then to Prajapati, in order. May there be welfare here for the Brahmins, for the king, for the cows, for the people; may there be peace for the world. May there always be peace for bipeds, for quadrupeds, for the people, and for the eternal soul. O Lord of gods, may there be peace on earth, in the atmosphere, and in heaven; may there be peace everywhere for the Sun. You, O god, are the creator and nourisher of the world; O protector of beings, lord of planets, grant peace, O lord of the day. Now I will tell you another supreme cause of peace, concerning the journey and the person's own birth. Knowing the malefic planets, one should perform the planetary pacification. The sticks for the fire should be of a hand's length, measured properly: arka wood for the Sun, palasha for the Moon, khadira for Mars, apamarga for Mercury, ashvattha for Jupiter, udumbara for Venus, shami for Saturn, durva grass for Rahu, and kusa grass for Ketu. For the Sun, a beautiful cow should be given; for the Moon, a conch; for Mars, a red bull; for Mercury, gold; for Jupiter, garments; for Venus, a white horse; for Saturn, a blue cow; for Rahu, a vessel of milk-rice; for Ketu, a goat. Listen also to their foods: jaggery rice for the Sun, ghee rice for the Moon, sacrificial food for Mars, milk rice for Mercury, curd rice for Jupiter, ghee food for Venus, sesame flour and black gram for Saturn, meat for Rahu, and mixed rice for Ketu, as well as sour gruel and fermented drinks. Just as armor is protection against arrows, so is pacification a defense against celestial afflictions. For one who is non-violent, self-controlled, and whose wealth is earned by righteousness, and who always observes discipline, the planets are always favorable. The planets should always be worshipped by those desiring great fame, prosperity, or peace, by performing the planetary sacrifice. Those desiring rain, long life, or strength, or those afflicted by sorcery, or women who are childless or have lost children, or kings who have lost their kingdoms, or those who are chronically ill— for all these, the planetary sacrifice is prescribed by the wise. Therefore, it should always be performed by one seeking welfare. The planets called Dattapushpa, Kruradrik, Pushpaja, Dhishana, Sita, Asita, Uparaga, and Shikhi—these should always be worshipped by the learned, using copper, crystal, red sandalwood, gold, silver, iron, or lead, or drawn on gold or cloth as prescribed in the scriptures, O Maheshvara. Garments, flowers, scents, offerings, and incense of guggul should be given according to their color. Mantra-infused offerings should be made for each deity: the hymn 'ākṛṣṇena imaṃ devā agnirmūrdhā divaḥ kakut' and the other verses as enumerated. For each, eight or twenty-eight oblations should be offered with honey, ghee, and curd. The previously mentioned foods should be offered to the Brahmins, and gifts given as one is able, according to rule. Whoever is afflicted by any planet should worship that one with effort. This boon has been given by me: 'Those who are worshipped will bless the worshipper.' The rise and fall of kings depend on the planets; so too the existence and non-existence of the world—therefore, the planets are most worthy of worship. The planets, cows, kings, teachers, and Brahmins—when worshipped, they bless; when insulted, they destroy. Just as a machine is countered by another machine, so should planetary afflictions be pacified by planetary rites. For those who are truthful, always fasting, devoted to recitation and sacrifice, all evil is pacified. Having thus established peace for the people and recited the benediction, one should prepare the chariot again and proceed, O Hara. After leading the rest of the way, the Sun should be brought to the temple, and the chariot deities previously mentioned should be worshipped as the planets are worshipped in times of calamity, O Three-eyed One; so too should the chariot deities who reside on the chariot be worshipped.
ରଥଯାତ୍ରାଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ କ୍ଷୀରଂ ଯଵାଗୂର୍ବ୍ରହ୍ମଣେ ସ୍ଯାତ୍ପରମାନ୍ନଂ ତ୍ରିଲୋଚନ । ଫଲାନି କାର୍ତିକେଯସ୍ଯ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଭୂତେଶପ୍ରୀତଯେ । । ଵିଵସ୍ଵତେ ମଧୁ ମାଂସଂ ତଥା ମଦ୍ଯଂ ଚ ସୁଵ୍ରତ । । ୧ ପୁରୁହୂତାଯ ଭକ୍ଷ୍ଯାଣି ସାନୁଗାଯ ନିଵେଦଯେତ୍ । ହଵିରନ୍ନମଗ୍ନଯେ ସ୍ଯାଦଗ୍ରାନ୍ନଂ ଵିଷ୍ଣଵେ ତଥା । । ୨ ରାକ୍ଷସେଭ୍ଯଃ ସମୈରେଯଂ ଦଦ୍ଯାନ୍ମାଂସୌଦନଂ ହର । ସଂସ୍କୃତଂ ପିଶିତାନ୍ନଂ ଚ ରେଵତାଯ ନିଵେଦଯେତ୍ । । ୩ ତିଲାନ୍ନଂ ପିତୃରାଜାଯ ଦଦ୍ଯାତ୍ତ୍ରିପୁରସୂଦନ । ଆଶ୍ଵିନାଭ୍ଯାମପୂପାଂସ୍ତୁ ଵସୁଭ୍ଯୋ ମାଂସମୋଦନମ୍ । । ୪ ପିତୃଭ୍ଯଃ ପାଯସଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଘୃତାକ୍ତଂ ମଧୁନା ସହ । କାତ୍ଯାଯନ୍ଯୈ ଯଵାଗୂଂ ଚ ଶ୍ରିଯୈ ଦଦ୍ଯାତ୍ତଥା ଦଧି । । ୫ ସରସ୍ଵତ୍ଯୈ ତ୍ରିମଧୁରଂ ଵରୁଣାଯେକ୍ଷୁରସୌଦନମ୍ । ୧ଖାଡଵାନ୍ନଂ ଧନପତାଵେଵଂ ମିତ୍ରେ ତ୍ରିଲୋଚନ । । ୬ ସସ୍ନେହେନ ତୁ ତକ୍ରେଣ ମରୁଦ୍ଭ୍ଯସ୍ତର୍ପଣଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ମାଂସାନ୍ନଭକ୍ତସୂପାଂଶ୍ଚ ମାତୃଭ୍ଯୋ ଵୈ ନିଵେଦଯେତ୍ । । ୭ ଉଲ୍ଲେପିକାଶ୍ଚ ଭୂତେଭ୍ଯୋ ଜଲଂ ସୂର୍ଯାଯ ଵୈ ହର । ଦଦ୍ଯାଦ୍ଗଣାଧିପତଯେ ମୋଦକାଂସ୍ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ । । ୮ ଶଷ୍କୁଲ୍ଯସ୍ତୁ ନୈର୍ଋତାଯ ଦେଯାଃ ସ୍ଯୁର୍ଗଣନାଯକ । ସର୍ଵଭକ୍ଷ୍ଯାଣି ଵିଶ୍ଵେଭ୍ଯୋ ଦାତଵ୍ଯାନି ସମନ୍ତତଃ । । ୯ କ୍ଷୀରୌଦନମୃଷିଭ୍ଯସ୍ତୁ କ୍ଷୀରଂ ନାଗେଭ୍ଯ ଏଵ ହି । ସୂର୍ଯରଥାଯ ବଲିଂ ଦଦ୍ଯାତ୍କୁର୍ଯାଦ୍ଵୈ ସାର୍ଵଭୌତିକମ୍ । । 1.57.୧୦ ଉଦ୍ଵର୍ତନଂ ସୁରା ମାଂସଂ ତଦ୍ଵାହେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଭାରତ । ଆଜ୍ଯଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମଣେ ଦଦ୍ଯାତ୍ତ୍ର୍ଯମ୍ବକାଯ ତିଲାଂସ୍ତଥା । । ୧୧ ସ୍ଵାହାତନଯେ ଵୈ ଲାଜା ଦାତଵ୍ଯାସ୍ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ । ଭାସ୍କରାଯ ସଦା ଦଦ୍ଯାତ୍କୋଵିଦାରଂ ତ୍ରିଲୋଚନ । । ୧୨ ରାଜଵୃକ୍ଷଂ ତଥେନ୍ଦ୍ରାଯ ହଵିଷ୍ଯଂ ପାଵକାଯ ଚ । ଚକ୍ରିଣେ ସପ୍ତଧାନ୍ଯଂ ଚ ଗରୁଡେ ମତ୍ସ୍ଯମୋଦନମ୍ । । ୧୩ ଯକ୍ଷେଭ୍ଯୋ ଵିଵିଧାନ୍ନାନି ନିର୍ଯାସଂ ରେଵତେ ତ୍ଯଜେତ୍ । ଵୈକଂକତସ୍ରଜୋ ରୁଦ୍ର ଯମାଯ ପରିକୀର୍ତିତାଃ । । ୧୪ ଦେଯଂ ସ୍ଯାତ୍କର୍ଣିକାରଂ ତୁ ଅଶ୍ଵିଭ୍ଯାଂ ଵୃଷଭଧ୍ଵଜ । ଶ୍ରିଯୈ ପଦ୍ମାନି ଦେଯାନି ଚଂଡିକାଯ ସୁଚଂଦନମ୍ । । ୧୫ ନଵନୀତଂ ସରସ୍ଵତ୍ଯୈ ଵିନତାଯୈ ତଥାମିଷମ୍ । ପୁଷ୍ପାଣ୍ଯପ୍ସରସାଂ ରୁଦ୍ର ମାଲତ୍ଯାଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତମ୍ । । ୧୬ ଵରୁଣାଯାଗ୍ନିମନ୍ଥଂ ତୁ ଫଲଂ ମୂଲଂ ନିର୍ଋତଯେ । ବିଲ୍ଵଂ ଦଦ୍ଯାତ୍କୁବେରାଯ କପିତ୍ଥଂ ମରୁତାଂ ତଥା । । ୧୭ ଗଂଧର୍ଵେଭ୍ଯସ୍ତ୍ଵାରଗ୍ଵଧଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତ୍ରିପୁରସୂଦନ । ଵାସଵେଭ୍ଯସ୍ତୁ କର୍ପୂରଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦାରୁ ଗଣାଧିପେ । । ୧୮ ପିତୃଭ୍ଯଃ ପିଣ୍ଡମୂଲାନି ଭୂତେଭ୍ଯଶ୍ଚ ବିଭୀତକମ୍ । ଗୋଭ୍ଯୋ ଯଵାନ୍ପ୍ରଦଦ୍ଯାଦ୍ଵୈ ମାତୃଭ୍ଯଶ୍ଚାକ୍ଷତାନ୍ହର । । ୧୯ ଗୁଗ୍ଗୁଲଂ ଵିଘ୍ନପତଯେ ଵିଶ୍ଵେଭ୍ଯୋ ଦେଯମୋଦନମ୍ । ଋଷିଭ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଵୃକ୍ଷଂ ତୁ ନାଗେଭ୍ଯୋ ଵିଷମୁତ୍ତମମ୍ । । 1.57.୨୦ ଭାସ୍କରସ୍ଯେହ ଦେଯାନି ସକଲାନି ଗଣାଧିପ
Description of the chariot procession. Brahma said: 'Milk porridge should be given to Brahma, and the finest food, O Three-eyed One. Fruits should be offered to Kartikeya for the satisfaction of Bhutesha. To Vivasvat, offer honey, meat, and wine, O virtuous one. To Puruhuta and his attendants, offer edible foods. Sacrificial food should be given to Agni, and the first portion of food to Vishnu. To the Rakshasas, offer mead and meat-rice, and to Revata, offer prepared meat dishes. Sesame rice should be given to the lord of ancestors, O Tripurasudana. To the Ashvins, offer cakes; to the Vasus, meat-rice. To the ancestors, offer milk-rice mixed with ghee and honey. To Katyayani, offer barley porridge, and to Shri, curd. To Sarasvati, offer three-sweet delicacies; to Varuna, sugarcane rice. To Dhanapati, offer khadava rice, and to Mitra, O Three-eyed One. For the Maruts, the offering is with clarified butter and buttermilk. To the Mothers, offer meat, rice, and soup. To the Bhutas, offer condiments; to Surya, water, O Hara. To the lord of the Ganas, offer sweet dumplings, O Tripurantaka. To Nairrita, offer fried cakes, O lord of the Ganas. All kinds of foods should be given to the Vishvedevas all around. To the sages, offer milk-rice; to the Nagas, milk. To the Sun's chariot, offer the general oblation for all beings. For the chariot-pullers, offer ointment, wine, and meat, O Bharata. To Brahma, offer clarified butter; to Tryambaka, sesame seeds. To the daughter of Svaha, offer popped grains, O Tripurantaka. To Bhaskara, always offer the kovidara tree, O Three-eyed One. To Indra, the royal tree; to Agni, sacrificial food. To Vishnu, seven kinds of grains; to Garuda, fish-rice. To the Yakshas, various foods; to Revata, resin. To Rudra, vaikaṅkata garlands; to Yama, karṇikāra flowers. To the Ashvins, offer karṇikāra flowers, O bull-bannered one. To Shri, lotuses; to Chandika, fine sandalwood. To Sarasvati, fresh butter; to Vinata, meat. To the Apsaras, flowers—mālatī is mentioned, O Rudra. To Varuna, the fire-drill; to Nirriti, fruits and roots. To Kubera, offer bilva; to the Maruts, kapittha. To the Gandharvas, aragvadha, O Tripurasudana. To the Vasus, camphor; to the lord of the Ganas, wood. To the ancestors, tuberous roots; to the Bhutas, bibhitaka. To the cows, offer barley; to the Mothers, unbroken rice, O Hara. To Vighnapati, guggul; to the Vishvedevas, rice. To the sages, the Brahma tree; to the Nagas, the best poison. All these should be given to Bhaskara, O lord of the Ganas.
ରଥ-ଯାତ୍ରାଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଅନେନ ଵିଧିନା ଯସ୍ତୁ କୁର୍ଯାଦ୍ଵା କାରଯେତ ଵା । ଯାତ୍ରାଂ ଭଗଵତୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଭାସ୍କରସ୍ଯାମିତୌଜସଃ । । ୧ ସ ପରାର୍ଧଂ ତୁ ଵର୍ଷାଣାଂ ସୂର୍ଯଲୋକେ ମହୀଯତେ । କୁଲେ ନ ଜାଯତେ ତସ୍ଯ ଦରିଦ୍ରୋ ଵ୍ଯାଧିତୋଽପି ଵା । । ୨ ଅଭ୍ଯଙ୍ଗାଯ ଘୃତଂ ଯସ୍ତୁ ଭାସ୍କରାଯ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । କୃତେ ତୁ ଵର୍ଣତିଲକେ ସ ଗଚ୍ଛେତ୍ସୁରଭୀ ୧ ପୁରମ୍ । । ୩ ତୀର୍ଥୋଦକଂ ତୁ ଯୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଗଂଗାଯାଶ୍ଚ ତଥୋଦକମ୍ । ସ୍ନାନାର୍ଥମାନଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତ୍ରିଲୋଚନ । ।୪ ଭକ୍ତ୍ଯା ଵର୍ଣତ୍ରଯଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତ୍ରିଲୋଚନ । ସମାପ୍ଯେହାଖିଲାନ୍କାମାନ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦ୍ଵରୁଣାଲଯମ୍ । । ୫ ରକ୍ତଵର୍ଣଂ ତୁ ଯୋ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଧଵିଷ୍ଯାନ୍ନଂ ଗୁଡୌଦନମ୍ । ସ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଦୀପ୍ତିମାନ୍ରୁଦ୍ର ସୂର୍ଯଲୋକଂ ପୁରଂ ଵରମ୍ । । ୬ ଗଚ୍ଛେତ୍ପୁରଵରେ ରୁଦ୍ର ଯତ୍ର ଦେଵଃ ପ୍ରଜାପତିଃ । ସ୍ନାପଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଵା ଭକ୍ତ୍ଯା ଭାସ୍କରଂ ପୂଜଯେତ୍ତଥା । । ୭ ସ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଦୀପ୍ତିମାନ୍ରୁଦ୍ର ସୂର୍ଯଲୋକଂ ନ ସଂଶଯଃ । ୨ରଥମାରୋପଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ରଥମାର୍ଗଂ ପ୍ରମାର୍ଜତି । । ୮ ସ ଯାତି ଵାତସାଲୋକ୍ଯଂ ଵାତତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମଃ । ରଥସ୍ଯ ଗଚ୍ଛତୋ ଯସ୍ତୁ ମାର୍ଗେ କୁର୍ଯାତ୍ସୁମଣ୍ଡଲମ୍ । । ୯ ସ ଲୋକଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ମାରୁତଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଗଚ୍ଛତୋ ଯସ୍ତୁ ମାର୍ଗଂ କୁର୍ଯାତ୍ସୁମଣ୍ଡଲମ୍ । । 1.58.୧୦ ସ ଲୋକଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଯଃ କୁର୍ଯାନ୍ମାର୍ଗମାଦରାତ୍ । ପୁଷ୍ପପ୍ରକରଶୋଭାଢ୍ଯଂ ୩ଶୁଭତୋରଣମଣ୍ଡିତମ୍ । । ୧୧ ଶଂଖତୂର୍ଯନିନାଦାଢ୍ଯଂ ତଥା୪ ପ୍ରେକ୍ଷଣକାନ୍ଵିତମ୍ । ସ ଯାତି ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ର ଦେଵୋ ଵିଭାଵସୁଃ । । ୧୨ ଦେଵେନ ସହିତୋ ଯସ୍ତୁ ନୃତ୍ଯନ୍ଗାଯଂସ୍ତଥାର୍ଚଯନ୍ । କୁର୍ଯାନ୍ମହୋତ୍ସଵଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ସ ଯାତି ପରମଂ ପଦମ୍ । । ୧୩ ପ୍ରଜାଗରଂ ଯସ୍ତୁ କୁର୍ଯାଦ୍ଦେଵେ ରଥଗତେ ରଵୌ । ସ ସୁଖୀ ପୁଣ୍ଯଵାନ୍ନିତ୍ଯଂ ମୋଦତେ ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ । । ୧୪ ଭକ୍ତଦାସାଦିକଂ ୧ ସର୍ଵଂ ଯୋ ଦଦାତି ରଵେର୍ନରଃ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯେହାଖିଲାନ୍କାମାନ୍ସୂର୍ଯଲୋକମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୧୫ ରଥାରୂଢସ୍ଯ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଭ୍ରମତୋ ଦର୍ଶନଂ ହର । ଦୁର୍ଲଭଂ ଦେଵଶାର୍ଦୂଲ ଵିଶେଷାତ୍ପୁରତୋ ଵ୍ରଜନ୍ । । ୧୬ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖଂ ଯାନ୍ତଂ ତଥା ଵୈ ଦକ୍ଷିଣାମୁଖମ୍ । ଧନ୍ଯଃ ପଶ୍ଯତି ଦେଵେଶଂ ଭାସ୍କରଂ ଭକ୍ତଵତ୍ସଲମ୍ । । ୧୭ ଅଥ ସଂଵତ୍ସରେ ପ୍ରାପ୍ଯେ ଭାନୋର୍ଯାତ୍ରାଦିନେ ଯଦି । ରଥପ୍ରକମଣଂ ତତ୍ର ନ କଥଞ୍ଚିତ୍କୃତଂ ଭଵେତ୍ । । ୧୮ ତତୋ ଵୈ ଦ୍ଵାଦଶେ ଵର୍ଷେ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଭୂତିମିଚ୍ଛତା । ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ଵଜସ୍ଯ ଚାପ୍ଯେଵଂ ଯଦି ନୋତ୍ଥାପନଂ କୃତମ୍ । । ୧୯ ତତୋ ଵୈ ଦ୍ଵାଦଶେ ଵର୍ଷେ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନାନ୍ତରା ପୁନଃ । ଯାତ୍ରାଯାଶ୍ଚାପି ଯେ ଭଙ୍ଗଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ଵୃଷଭଧ୍ଵଜ । । 1.58.୨୦ ମନ୍ଦେହା ନାମ ତେ ଜ୍ଞେଯା ରାକ୍ଷସା ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଯେ କୁର୍ଵନ୍ତି ତଥା ଯାତ୍ରାଂ ନରା ଧର୍ମଧ୍ଵଜସ୍ଯ ତୁ । । ୨୧ ଇନ୍ଦ୍ରାଦିଦେଵାସ୍ତେ ଜ୍ଞେଯା ଗତାଶ୍ଚ ପରମଂ ପଦମ୍ । ପୁନର୍ଯାତ୍ରାଵିଧିଂ ଚେମଂ ସମାସାତ୍କଥଯାମି ତେ । । ୨୨ ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଵର୍ତମାନେ ତୁ ଵୈ ମାଘେ ରଥେ ୨ଦେଵଗଣାଶ୍ରିତେ । । ୨୩ ସ ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ମନସା ସ୍ଥାପନୀଯୋ ରଥୋପରି । ଦ୍ଯୌର୍ମହୀ ଚ ଦ୍ଵିମୂର୍ତିସ୍ଥେ ଯଥାପୂର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତେ । । ୨୪ ତଥୈଵ ରାଜ୍ଞୀ ଦ୍ଯୌର୍ଜ୍ଞେଯା ନିକ୍ଷୁଭା ପୃଥିଵୀ ସ୍ମୃତା । ଏତାଭ୍ଯାମପି ଦେଵୀଭ୍ଯାଂ ଯଥୈଵ ସଵିତୁସ୍ତଥା । । ୨୫ ଦିଣ୍ଡିନଃ ପିଂଗଲାଦୀନାଂ ପୃଥୁଃ କାର୍ଯୋ ରଥକ୍ରମଃ । ମନସା ଚିନ୍ତଯେଦନ୍ଯାଂ ଯଥାସ୍ଥାନେଷୁ ଦେଵତାମ୍ । । ୨୬ ଦିକ୍ପାଲାଂଲ୍ଲୋକପାଲାଂଶ୍ଚ କଲ୍ପଯେତ୍ମନସୈଵ ତୁ । ଦେଵୋ ଵେଦମଯଶ୍ଚାଯଂ ସର୍ଵଦେଵମଯସ୍ତଥା । । ୨୭ ମଂଡଲମୃଙ୍ମଯଂ ଚୈଵ ଛନ୍ଦାଂସ୍ଯାସ୍ଯଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ଗାଯତ୍ରୀ ଚୈଵ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ଚ ଜଗତ୍ଯନୁଷ୍ଟୁବେଵ ଚ । । ୨୮ ପଂକ୍ତିଶ୍ଚ ବୃହତୀ ଚୈଵ ଉଷ୍ଣିଗେଵ ଚ ସପ୍ତମୀ । ତତୋ ଦେଵମଯାତ୍ଵାଚ୍ଚ ଚ୍ଛନ୍ଦସାଂ ଚୈଵ କଲ୍ପନାତ୍ । । ୨୯ ତତୋ ଵେଦମଯାତ୍ଵାଚ୍ଚ ତରଣିର୍ଲୋକପୂଜିତଃ । ୧ରଥପ୍ରକମଣାତ୍ସୂର୍ଯୋ ଵୋଢଵ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ । । 1.58.୩୦ ଉପଵାସପରୈର୍ଯୁକ୍ତୈର୍ଵେଦଵେଦାଂଗପାରଗୈଃ । ରଥଂ ତୁ ନାରୁହେଚ୍ଛୂଦ୍ରୋ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତ୍ରିଲୋଚନ । । ୩୧ ଆରୁହ୍ଯ ତରଣେର୍ଯାନଂ ଵ୍ରଜେଚ୍ଛୂଦ୍ରୋ ହ୍ଯଧୋଗତିମ୍ । ଯଥୋକ୍ତକରଣାଦ୍ରୁଦ୍ର ସଦା ଶାନ୍ତିର୍ଭଵେନ୍ନୃଣାମ୍ । । ୩୨ ନାଯକଶ୍ଚାପି ସର୍ଵେଷାଂ ଦେଵାନାଂ ତୁ୨ ଦିଵାକରଃ । ଵିନ୍ଯସେତ୍ତୁ ରଥାନାଂ ତୁ ଦେଵତାଯତନେଷୁ ଚ । । ୩୩ ତତୋ ଧୂପୋପହାରୈସ୍ତୁ ପୂଜଯେତ୍ପ୍ରଥମଂ ରଵିମ୍ । ଦିଗ୍ଦେଵାନୁଚରାଂଶ୍ଚୈଵ ପୂଜଯେତ୍ପୂଜ୍ଯତେ ଶ୍ରିଯା । । ୩୪ ଅପୂଜ୍ଯ ପ୍ରଥମଂ ସୂର୍ଯମପରାନ୍ଯସ୍ତୁ ପୂଜଯେତ୍ । ୩ତତ୍ତଦ୍ଭୂତକୃତଂ ପାଦ୍ଯଂ ନ ପ୍ରଗୃହ୍ଣନ୍ତି ଦେଵତାଃ । । ୩୫ ଯାତ୍ରାକାଲେ ତୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ୪ସଵିତୁର୍ଦୀକ୍ଷିତାଂ ତନୁମ୍ । ଯେ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯଂତି ନରା ଭକ୍ତ୍ଯା ତେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତ୍ଯକଲ୍ମଷାଃ । । ୩୬ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାମମାଯାଂ ଚ ଦର୍ଶନଂ ପୁଣ୍ଯଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଚ ତଥା ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଦିନେ ତସ୍ଯ ରଵେସ୍ତଥା । । ୩୭ ଆଷାଢୀ କାର୍ତ୍ତିକୀ ମାଘୀ ତିଥ୍ଯଃ ପୁଣ୍ଯତମାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ମହାଭାଗ୍ଯଂ ତିଥେ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଥା ଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଗୀଯତେ । । ୩୮ କାର୍ତ୍ତିକ୍ଯାଂ ତୁ ଵିଶେଷେଣ ମହାକାର୍ତିକ୍ଯୁଦାହୃତା । ଏଵଂ କାଲସମାଯୋଗାଦ୍ଯାତ୍ରାକାଲୋ ଵିଶିଷ୍ଯତେ । । ୩୯ ଦର୍ଶନଂ ଚ ମହାପୁଣ୍ଯଂ ସର୍ଵପାପହରଂ ଭଵେତ୍ । ଉପଵାସପରୋ ଯସ୍ତୁ ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ଯତଵ୍ରତଃ । ।1.58.୪ ୦ ପୂଜଯେତ୍ତୁ୧ ରଵିଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ସ ଗଚ୍ଛେତ୍ପରମାଂ ଗତିମ୍ । ଦେଵୋଽଯଂ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷୋ ଲୋକାନୁଗ୍ରହକାଂକ୍ଷଯା । । ୪୧ ପ୍ରତିମାଵସ୍ଥିତୋ ଭୂତ୍ଵା ପୂଜାଂ ଗୃହ୍ଣାତ୍ଯନୁଗ୍ରହାତ୍ । ସ୍ନାନାଦ୍ଦାନାଜ୍ଜପାଦ୍ଧୋମାତ୍ସଂଯୋଗାଦ୍ଦେଵକର୍ମଣଃ । । ୪୨ କୂର୍ଚାନାଂ ଵପନାଚ୍ଚୈଵ ଦୀକ୍ଷିତଃ ପୁରୁଷୋ ଭଵେତ୍ । କଚାନାଂ ଵାପନଂ କାର୍ଯଂ ସୂର୍ଯଭକ୍ତୈଃ ସଦା ନରୈଃ । । ୪୩ ସୂର୍ଯକ୍ରତୌ ଶୁଚିସ୍ତ୍ଵେଵଂ ଦୀକ୍ଷିତଃ ପୁରୁଷୋ ଭଵେତ୍ । ଚତୁର୍ଣାମପି ଵର୍ଣାନାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ସୂର୍ଯସ୍ଯ ନିତ୍ଯଦା । । ୪୪ ଏଵଂ ଯେଽତ୍ର କରିଷ୍ଯନ୍ତି ତେ ନରା ନିତ୍ଯଦୀକ୍ଷିତାଃ । ଚୀର୍ଣଵ୍ରତା ମହାତ୍ମାନସ୍ତେ ଯାସ୍ଯନ୍ତି ପରାଂ ଗତିମ୍ । । ୪୫ ଇତ୍ଯେଷା କଥିତା ରୁଦ୍ର ରଥଯାତ୍ରା ଦିଵସ୍ପତେଃ । ଯାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାଚଯିତ୍ଵା ସର୍ଵରୋଗୈର୍ଵିମୁଚ୍ଯତେ । । ୪୬ କୃତ୍ଵା ଚ ଵିଧିଵଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଯାତି ସୂର୍ଯସଦୋ ନରଃ । ରଥାହ୍ଵା କଥିତା ରୁଦ୍ର ସମାସାତ୍ସପ୍ତମୀ ଶୁଭା । । ୪୭ ଭୂଯୋଽପି ଶ୍ରୂଯତାଂ ରୁଦ୍ର ସପ୍ତମୀ ଗଦତୋ ମମ । ।୪୮ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ରଥଯାତ୍ରା ଵର୍ଣନଂ ନାମାଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯ
Description of the Chariot Festival Brahma said: Whoever, with this procedure, either performs or causes to be performed the festival of the glorious Sun, of boundless radiance, with devotion— He is honored for a hundred million years in the world of the Sun; in his lineage, there is never born one who is poor or afflicted with disease. Whoever offers ghee for anointing to the Sun, with proper marks of color, goes to the city of Surabhi. Whoever, with devotion, brings water from sacred places or from the Ganga for the Sun's bath, O Three-eyed One— Whoever, with devotion, gives three colors to the Sun, O Three-eyed One, having fulfilled all desires here, attains the abode of Varuna. Whoever gives red-colored cooked rice with jaggery to the Sun, O Rudra, attains the radiant, excellent city of the Sun. He goes, O Rudra, to the excellent city where the god Prajapati resides; whoever bathes the Sun with devotion and worships him likewise— He, radiant, goes to the world of the Sun, O Rudra, without doubt. Whoever places the deity on the chariot or sweeps the chariot's path— He attains the world of Vata and becomes equal in valor to Vata. Whoever, as the chariot moves, makes a beautiful circle on the path— He attains the virtuous world of Marut; there is no doubt of this. Whoever, as the Sun moves, makes a beautiful path— He attains a virtuous world, who prepares the path with care, adorned with heaps of flowers, auspicious arches, and decorations— Resounding with conches and drums, and provided with places for viewing, he attains the supreme abode where the radiant god dwells. Whoever, together with the deity, dances, sings, and worships, and celebrates the festival with devotion, attains the highest state. Whoever keeps vigil for the deity as the Sun rides the chariot, always rejoices happily for countless years. Whoever gives all service, including that of devoted servants, to the Sun, having attained all desires here, reaches the world of the Sun. To see the Sun, mounted on the chariot and moving, O Hara, is rare, O tiger among gods, especially when approaching in front. Whoever sees the Lord of gods, the Sun, compassionate to devotees, as he moves northward or southward, is blessed. If, in a year, on the festival day of the Sun, the chariot procession is not performed in any way— Then, in the twelfth year, it must be done by one desiring prosperity; likewise, if the raising of Indra's banner is not done— Then, in the twelfth year, it must be performed; not again in between. Those who disrupt the procession, O bull-bannered one— Are to be known as demons called Mandehas; there is no doubt of this. Those who perform the procession of the Dharma-banner— Are to be known as the gods beginning with Indra, who have attained the supreme state. Again, I will briefly tell you the procedure for the procession— Hearing which, one is freed from all sins; there is no doubt of this. When, in the present Magha month, the chariot is occupied by the hosts of gods— One should mentally install them on the chariot itself. Heaven and earth, in dual form, are to be established as before. Likewise, the queen is to be known as heaven, and the agitated earth is remembered; these two goddesses are to be established as for Savitar. For Dindina, Pingala, and others, the order of the chariot is to be made broad; one should mentally contemplate the other deities in their proper places. The guardians of the directions and the world-protectors are to be conceived mentally; the god is composed of the Vedas and of all the gods. The circle is made of Rigveda; the meters are declared as his mouth: Gayatri, Trishtubh, Jagati, and Anushtubh, Pankti, Brihati, Ushnik, and Saptami. Thus, from the divinity and arrangement of the meters— And from the Vedic nature, the Sun, honored by the worlds, is to be carried by the knowers of Brahman from the start of the chariot procession— By those engaged in fasting, skilled in the Vedas and Vedangas. A Shudra must not mount the chariot of the Sun, O Three-eyed One. If a Shudra mounts the vehicle of the Sun, he goes to a lower state. By performing as prescribed, O Rudra, there is always peace for people. The Sun is the leader of all the gods; he should be established in the shrines of the chariots. Then, with offerings of incense and gifts, one should first worship Ravi; one should worship the attendant deities of the directions, who are to be honored with splendor. If one worships other deities before worshiping the Sun, the water offered by such beings is not accepted by the gods. At the time of the procession, those who see the consecrated form of Savitar with devotion become free from all sin. On the full moon, new moon, and especially on the sixth and seventh days, the sight of the Sun is considered meritorious. The Ashadha, Karttika, and Magha lunar days are considered most auspicious; the great fortune and merit of these days are sung in the scriptures. Especially in Karttika, the great Karttika is declared; thus, by the conjunction of time, the festival time is distinguished. The sight of the Sun is highly meritorious and removes all sins. Whoever, devoted to fasting and vows, worships Ravi at that time with devotion, attains the highest state. This god is the person of sacrifice, wishing to bestow grace upon the worlds; taking form as an image, he accepts worship out of compassion. By bathing, giving, reciting, and offering, and by the conjunction of divine acts, and by the shaving of hair, a person becomes consecrated. The cutting of hair should always be done by devotees of the Sun. In the Sun's sacrifice, thus purified, a person becomes consecrated. Of all four classes, those who always worship the Sun with devotion are ever consecrated; those great souls who have observed vows attain the supreme state. Thus, O Rudra, the description of the Sun's chariot festival has been told; hearing and reciting it, one is freed from all diseases. By performing it properly with devotion, a person goes to the Sun's abode. The auspicious Saptami, called the chariot festival, has been described, O Rudra. Again, hear further, O Rudra, as I speak about the Saptami.
ରଥସପ୍ତମୀମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ମାଘେ ମାସି ତଥା ଦେଵ ସିତେ ପକ୍ଷେ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଷଷ୍ଠ୍ଯାମୁପୋଷିତୋ ଭୂତ୍ଵା ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପୋପହାରତଃ । । ୧ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଦିନକରଂ ରାତ୍ରୌ ତସ୍ଯାଗ୍ରତଃ ସ୍ଵପେତ୍ । ଵିବୁଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵଥ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଭାନୁଂ ସମର୍ଚଯେତ୍ । । ୨ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭୋଜଯେତ୍ପଶ୍ଚାଦ୍ଵିତ୍ତଶାଠ୍ଯଂ୧ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଖଣ୍ଡଵେଷ୍ଟୈର୍ମୋଦକୈଶ୍ଚ ତଥେକ୍ଷୁଗୁଡପୂପକୈଃ । । ୩ ଅଥ ସଂଵତ୍ସରେ ପୂର୍ଣେ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ କାରଯେଦ୍ବୁଧଃ । ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଵୈ ଯାତ୍ରାଂ ପୂର୍ଵୋକ୍ତଵିଧିନା ହର । । ୪ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତୁ ଯଃ କୃତ୍ଵା ରଥମାରୋହିତଂ ରଵିମ୍ । ପଶ୍ଯେଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଜଗନ୍ନାଥଂ ସ ଯାତି ପରମାଂ ଗତିମ୍ । । ୫ ତୃତୀଯାଯାମୈକଭକ୍ତଂ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ନକ୍ତମୁଚ୍ଯତେ । ପଞ୍ଚମ୍ଯାମଯାଚିତଂ ସ୍ଯାତ୍ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଚୈଵମୁପୋଷଣମ୍ । । ୬ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ପାରଣଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵଂ ରଥେ ସ୍ଥିତମ୍ । ପୂଜଯିତ୍ଵା ଚ ଵିଧିନା ଶକ୍ତ୍ଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ତ୍ରିଲୋଚନ । । ୭ ସୌଵର୍ଣଂ ତୁ ରଥଂ କୃତ୍ଵା ତାମ୍ରପାତ୍ରୋପରି ସ୍ଥିତମ୍ । ରଥମଧ୍ଯେ ନ୍ଯସେଦ୍ଵ୍ଯୋମ ପୂଜିତଂ ମଣିଭିର୍ହର । । ୮ ପଦ୍ମରାଗଂ ନ୍ଯସେନ୍ମଧ୍ଯେ ମୌକ୍ତିକଂ ପୂର୍ଵତୋ ନ୍ଯସେତ୍ । ଇଂଦ୍ରନୀଲମଥୋ ଯାମ୍ଯାଂ ଵାରୁଣ୍ଯାଂ ମରକତଂ ହର । । ୯ ପ୍ରଵାଲମୁତ୍ତରେ ରୁଦ୍ର ସଵଜ୍ରଂ ଵିନ୍ଯସେଦ୍ ବୁଧଃ । ଶ୍ଵେତଂ ପୀତାସିତଂ ଚାପି ରକ୍ତଂ ଚାନ୍ଧକସୂଦନ । । 1.59.୧୦ ଏତାନି ତାତ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଦିକ୍ଷୁ ସର୍ଵାସୁ ଵିନ୍ଯସେତ୍ । ପତାକାକାରସଂସ୍ଥାନଂ ଘଣ୍ଟାଭରଣଭୂଷିତମ୍ । । ୧୧ ପୁଷ୍ପୈର୍ଦାମୈରଲଂକୃତ୍ଯ ରଥଂ ରୁଦ୍ର ସମନ୍ତତଃ । ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଭାସ୍କରାଯ ନିଵେଦଯେତ୍ । । ୧୨ ଭୋଜଯିତ୍ଵାଥ ଵା ଵିପ୍ରାନାଚାର୍ଯାଯ ନିଵେଦଯେତ୍ । ଯୋଽଧୀତେ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପଂ ସୋପାଖ୍ଯାନଂ ଚ ଭାରତ । । ୧୩ ଆଚାର୍ଯଃ ସ ଦ୍ଵିଜୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଵର୍ଣାନାମନୁପୂର୍ଵଶଃ । ସୌରାଣାଂ ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ତୁ ଶୈଵାନାଂ ପାର୍ଵତୀପ୍ରିଯ । । ୧୪ ଅଲାଭେ ତୁ ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ରଥଂ ରାଜତମାଦିଶେତ୍ । ତଦଲାଭେ ତାମ୍ରମଯଂ ରଥଂ ଵ୍ଯୋମ ଚ କାରଯେତ୍ । । ୧୫ ଅଭାଵେ ଚାପି ତାମ୍ରସ୍ଯ ରଥଃ ପିଷ୍ଟମଯଃ ସ୍ମୃତଃ । ସହିରଣ୍ଯୋ ୧ମହାଦେଵ ତାମ୍ରଭାଜନମାଶ୍ରିତଃ । । ୧୬ ୨କୌଶେଯଯୁଗ୍ମସହିତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ନିଵେଦଯେତ୍ । ପୂର୍ଵୋକ୍ତାଯ ମହାଦେଵ ଵାଚକାଯ ମହାତ୍ମନେ । । ୧୭ ପଞ୍ଚରତ୍ନସମାଯୁକ୍ତଂ ଗୁଭଗନ୍ଧାଧିଵାସିତମ୍ । ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ତୁ ଵିରୂପାକ୍ଷ ଵିତ୍ତଶାଠ୍ଯଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । । ୧୮ ଏଷା ପୁଣ୍ଯା ପାପହରା ରଥାହ୍ଵା ସପ୍ତମୀ ହର । କଥିତା ତେ ମଯା ରୁଦ୍ର ମହତୀଯଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତା । । ୧୯ ସ୍ନାନଂ ଦାନମଥୋ ହୋମଃ ପୂଜା ଗ୍ରହପତେର୍ହର । ଶତସାହସ୍ରଂ ଭଵେଦସ୍ଯାଂ କୃତଂ ଭୂଧରଵିଦ୍ଯତେ । । 1.59.୨୦ ଏଵମେଷା ପୁଣ୍ଯତମା ମାଘେ ପ୍ରୋକ୍ତା ତୁ ସପ୍ତମୀ । ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ସୂର୍ଯସ୍ଯାନୁଚରୋ ଭଵେତ୍ । । ୨୧ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଯାତି ଦେଵତ୍ଵଂ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଵିପ୍ରତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ଵୈଶ୍ଯଃ କ୍ଷତ୍ରିଯତାଂ ଯାତି ଶୂଦ୍ରୋ ଵୈଶ୍ଯତ୍ଵମେତି ଚ । । ୨୨ ଵିଦ୍ଯାଵିନଯସମ୍ପନ୍ନଂ ଭର୍ତ୍ତାରଂ ୩ କନ୍ଯକା ଲଭେତ୍ । ଅପୁତ୍ରା ସ୍ତ୍ରୀ ସୁତଂ ଵିନ୍ଦେତ୍ସୌମାଗ୍ଯଂ ଚ ଗଣାଧିପ । । ୨୩ ଵିଧଵା ଚାପ୍ଯୁପୋଷ୍ଯେମାଂ ସପ୍ତମୀଂ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ । ନାନ୍ଯଜନ୍ମସୁ ଵୈଧଵ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ପାର୍ଵତୀପ୍ରିଯ । । ୨୪ ବହୁପୁତ୍ରା ବହୁଧନା ପତ୍ଯୁର୍ଵଲ୍ଲଭତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ଯାଵଦ୍ଵୈ ସପ୍ତ ଜନ୍ମାନି ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ତୁ ପୁରୁଷାସ୍ତଥା । । ୨୫ ଏଵଂଵିଧା ସପ୍ତମୀ ତେ କଥିତା ଵୃଷଭଧ୍ଵଜ । ଯାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମାନଵୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ମୁଚ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯଯା । । ୨୬ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ରଥସପ୍ତମୀମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନଂ ନାମୈକୋନଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ମାଘ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ, ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଷଷ୍ଠୀ ତିଥିରେ ଉପବାସ କରି, ଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲ ଦେଇ ପୂଜା କରେ, ସେ ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଗରେ ଶୁଏ। ସପ୍ତମୀ ଦିନ ସକାଳେ ଉଠି ଭକ୍ତିଭାବରେ ଭାନୁଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଓ ଧନରେ କଞ୍ଜୁସି କରିବା ନୁହେଁ, ପତ୍ରରେ ମୁଡ଼ିଥିବା ମିଠା, ମୋଦକ ଓ ଇଖୁ ଗୁଡ଼ର ପିଠା ଦେଇ ଭୋଜନ କରାଯିବ। ଏହିପରି ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ସପ୍ତମୀ ଦିନେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମନୁଷ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ନୀତିଅନୁଯାୟୀ ଦେବଦେବଙ୍କ ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଯିଏ ଭକ୍ତିଭାବରେ ରଥରେ ବସିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତିକୁ ପାଏ। ତୃତୀୟାରେ ଏକ ଭୋଜନ, ଚତୁର୍ଥୀରେ ରାତିରେ ଉପବାସ, ପଞ୍ଚମୀରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା, ଷଷ୍ଠୀରେ ଉପବାସ, ଏବଂ ସପ୍ତମୀରେ ଦେବଙ୍କୁ ରଥରେ ବସିଥିବା ଦେଖି ପାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଶକ୍ତି ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ନୀତିଅନୁଯାୟୀ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସୁନାର ରଥ ତିଆରି କରି, ତାମ୍ବାର ପାତ୍ର ଉପରେ ରଖିବା, ରଥର ମଧ୍ୟରେ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦେଇ ଆକାଶ ସ୍ଥାପନ କରିବା, ମଧ୍ୟରେ ପଦ୍ମରାଗ, ପୂର୍ବଦିଗରେ ମୁକ୍ତା, ଦକ୍ଷିଣରେ ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ, ପଶ୍ଚିମରେ ପନ୍ନା, ଉତ୍ତରେ ପ୍ରବାଳ ଓ ହୀରା ରଖିବା; ସବୁ ଦିଗରେ ଧଳା, ହଳଦିଆ, କଳା ଓ ଲାଲ ଜମା ଝଣ୍ଡା ଭଳି ଲଗାଇବା, ଘଣ୍ଟା ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ସୁସଜ୍ଜିତ କରିବା। ଫୁଲ ମାଳାରେ ରଥକୁ ସଜାଇ, ନୀତିଅନୁଯାୟୀ ପୂଜା କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଇବା; ଯିଏ ସପ୍ତମୀ ବ୍ରତ ଓ ଏହାର କଥା ପଢ଼େ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଓ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଗଣାଯିବେ — ସୌର, ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ ଭକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟରେ। ସୁନା ନ ମିଳିଲେ ଚାନ୍ଦିର ରଥ, ତାହା ନ ମିଳିଲେ ତାମ୍ବାର ରଥ, ଏହି ଭଳି ରଥ ଏବଂ ଆକାଶ ତିଆରିବା। ତାମ୍ବା ନ ମିଳିଲେ ଚାକୁଳିର ରଥ, ସୁନା ସହିତ ତାମ୍ବା ପାତ୍ର ଉପରେ ରଖିବା। ଦୁଇଟି କମଳା ପଟ ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା, ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ଭଳି ମହାତ୍ମା ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେବା। ପଞ୍ଚ ମଣିରେ ଶୋଭିତ, ଗନ୍ଧରେ ଭିଜା, ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁଯାୟୀ, ଧନରେ କଞ୍ଜୁସି ଛାଡ଼ିବା। ଏହି ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ପାପ ନାଶକ ରଥସପ୍ତମୀ ବଡ଼ ମହତ୍ତ୍ୱର ଅଟୁଟ କଥା ମୁଁ କହିଲି। ଏହି ଦିନ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ହୋମ, ଗ୍ରହପତିଙ୍କ ପୂଜା କରିଲେ ଏକ ଶତ ହଜାର ପୁଣ୍ୟ ହୁଏ। ଏହିପରି ମାଘ ମାସର ସପ୍ତମୀ ସବୁଠାରୁ ପୁଣ୍ୟମୟ; ଯିଏ ଏହି ଦିନ ଉପବାସ କରେ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଅନୁଚର ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେବତ୍ୱ ପାଏ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଏ, ବୈଶ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହୁଏ, ଶୂଦ୍ର ବୈଶ୍ୟ ହୁଏ। ଶିକ୍ଷା ଓ ବିନୟ ଥିବା ବର ପାଏ କନ୍ୟା; ସନ୍ତାନ ନଥିବା ଜଣେ ମହିଳା ପୁଅ ପାଏ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୀ ପାଏ। ବିଧବା ଯଦି ଏହି ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ କରେ, ସେ ପୁନର୍ଜନ୍ମରେ ବିଧବା ହୁଏ ନାହିଁ। ବହୁ ସନ୍ତାନ, ବହୁ ଧନ ଓ ପତିର ପ୍ରେମ ପାଏ ସେ, ସତଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଫଳ ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳା ଦୁହେଁ ପାଉଛନ୍ତି। ଏଭଳି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସପ୍ତମୀ ବିଷୟରେ କହିଲି, ଯାହା ଶ୍ରବଣ କରି ଭକ୍ତିଭାବରେ ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ରଥଯାତ୍ରାଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଜଗାମାଶୁ ସୁରଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ତ୍ରିଲୋଚନମ୍ । ରଥଯାତ୍ରା ମହାବାହୋ ସୂର୍ଯସ୍ଯେତ୍ଯମିତୌଜସଃ । । ୧ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଯମାରାଧ୍ଯ ଜଗନ୍ନାଥଂ ମମ ପୂର୍ଵପିତାମହାଃ । ତୁଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ତୁ ଅନ୍ନମାପୁଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ । । ୨ ତସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତଂ ଚ ବହୁଶୋ ମଯା । ଦେଵର୍ଷିସିଦ୍ଧମନୁଜୈଃ ସ୍ତୁତସ୍ଯ ହି ଦିନେଦିନେ । । ୨ କଃ ସ୍ତୋତୁମୀଶସ୍ତମଜଂ୧ ଯସ୍ଯୈତତ୍ସଚରାଚରମ୍ । ଅଵ୍ଯଯସ୍ଯାପ୍ରମେଯସ୍ଯ ଵିବୁଧ୍ଯେତୋଦଯାଜ୍ଜଗତ୍ । । ୪ କରାଭ୍ଯାଂ ଯସ୍ଯ ଦେଵେଶୌ କଵିଷ୍ଣୂ ଲୋକପୂଜିତୌ । ଉତ୍ପନ୍ନୌ ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲ ଲଲାଟାତ୍ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକଃ । । ୫ ତସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ କୈଃ ଶକ୍ଯା ଵକ୍ତୁଂ ସର୍ଵା ଵିଭୂତଯଃ । ସୋଽହମିଚ୍ଛାମି ଦେଵସ୍ଯ ତସ୍ଯ ସର୍ଵାତ୍ମନା ଦ୍ଵିଜ । । ୬ ଶ୍ରୋତୁମାରାଧନଂ ଯେନ ନିସ୍ତରେଯଂ ଭଵାର୍ଣଵମ୍ । କେନୋପାଯେନ ମନ୍ତ୍ରୈର୍ଵା ରହସ୍ଯୈଃ ପରିଚର୍ଯଯା । । ୭ ଦାନୈର୍ଵୃତୋପଵାସୈର୍ଵା ହୋମୈର୍ଜାପ୍ଯୈରଥାପି ଵା । ଆରାଧିତଃ ସମସ୍ତାନାଂ କ୍ଲେଶାନାଂ ହାନିଦୋ ଭଵେତ୍ । । ୮ ସୈକା ଵିଦ୍ଯା ହି ଵିଦ୍ଯାନାଂ ଯଯା ତୁଷ୍ଯତି ସର୍ଵକୃତ୍ । ଶ୍ରୁତାନାମପି ତତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଯତ୍ର ଭାନୋଃ ପ୍ରକୀର୍ତନମ୍ । । ୯ ରହସ୍ଯାନାଂ ରହସ୍ଯଂ ତଦ୍ଯେନ ହଂସଃ ପ୍ରସୀଦତି । ଏକଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମୋ ମଂତ୍ରସ୍ତଦେକଂ ପରମଂ ଵ୍ରତମ୍ । । 1.60.୧୦ ଉପୋଷିତଂ ଚ ତଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠଂ ଯେନ ଭାନୁଃ ପ୍ରସୀଦତି । ସା ଚୈକା ରସନା ଧନ୍ଯା ମାର୍ତଣ୍ଡଂ ସ୍ତୌତି ଯା ସଦା । । ୧୧ ତଦେକଂ ନିର୍ମଲଂ ଚିତ୍ତଂ ୧ଯଦ୍ଗତଂ ସତତଂ ରଵୌ । ଶ୍ଲାଘ୍ଯାନାମପି ତୌ ଶ୍ଲାଘ୍ଯାଵିହ ଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ । । ୧୨ ଯୋ ସଦା ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲ ଭାନୋଃ ପୂଜାକରୌ କରୌ । ତଦେକଂ କେଵଲଂ ଧନ୍ଯଂ ଶରୀରଂ ସର୍ଵଜନ୍ତୁଷୁ । । ୧୩ ଯଦେଵ ପୁଲକୋଦ୍ଭାସି ଭାନୋର୍ନାମାନୁକୀର୍ତନେ । ସା ଜିହ୍ଵା କଣ୍ଠତାଲୂକମଥ ଵା ପ୍ରତିଜିହ୍ଵିକା । । ୧୪ ଅଥ ଵା ସାପରୋ ରୋଗୋ ଯା ନ ଵକ୍ତି ରଵେର୍ଗୁଣମ୍ । ନଵଦ୍ଵାରାଣି ସନ୍ତ୍ଯସ୍ମିନ୍ପୁରେ ପୁରୁଷସତ୍ତମ । । ୧୫ ପ୍ରାକାରୈସ୍ତ୍ଵାଵୃତେ ଵିଷ୍ଵଗ୍ଵୃଥା ତାନି ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । ଦତ୍ତ୍ଵାଵଧାନଂ ଯଚ୍ଛବ୍ଦେ ଵିନୈଵ ରଵିସଂସ୍ତୁତିମ୍ । । ୧୬ ଶ୍ରେଯସାଂ ନ ହି. ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୌ ପୁରୁଷାଣାଂ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ଜନ୍ମନ୍ଯଵିଫଲା ସେଵା କୃତା ଯାଶ୍ରିତ୍ଯ ଭାସ୍କରମ୍ । । ୧୭ ଦୁର୍ଗସଂସାରକାଂତାରମପାରମଭିଧାଵତାମ୍ । ଏକୋ ଭାନୁନମସ୍କାରଃ ସଂସାରାର୍ଣଵତାରକଃ । । ୧୮ ରତ୍ନାନାମାକରୋ ମେରୁଃ ସର୍ଵାଶ୍ଚର୍ଯମଯଂ ନଭଃ । ତୀର୍ଥାନାମାଶ୍ରଯୋ ଗଂଗା ଦେଵାନାମାଶ୍ରଯୋ ରଵିଃ । । ୧୯ ଏଵମାଦିଗୁଣୋ ଭୋଗୋ ଭାନୋରମିତତେଜସଃ । ଶ୍ରୁତୋ ମେ ବହୁଶଃ ସିଦ୍ଧୈର୍ଗୀଯମାନୈସ୍ତଥାମରୈଃ । । 1.60.୨୦ ସୋଽହମିଚ୍ଛାମି ତଂ ଦେଵଂ ସପ୍ତଲୋକପରାଯଣମ୍ । ଦିଵାକରମଶେଷସ୍ଯ ଜଗତୋ ହୃଦ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ । । ୨୧ ଆରାଧଯିତୁମୀଶେଶଂ ଭାସ୍କରଂ ଚାମିତୌଜସମ୍ । ମାର୍ତଣ୍ଡଂ ଭୁଵନାଧାରଂ ସ୍ମୃତମାତ୍ରାଘଦାରିଣମ୍ । । ୨୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସୂର୍ଯପରିଚର୍ଯାଵର୍ଣନଂ ନାମ ଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ — ଏହିପରି କହି ସେ ତୁରନ୍ତ ଦେବମାନ୍ୟ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ମହାବଳୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା ପାଇଁ। ଶତାନୀକ କହିଲେ — ଯେଉଁ ଭଳି ମୋର ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ପୂଜି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ ଚାରିପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ, ସେଇ ଦେବଙ୍କ ମହିମା ମୁଁ ବହୁବାର ଶୁଣିଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଏହି ଜଗତର ଚଳନ ଅଚଳନ ସବୁଠି ଯିଏ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଅପରିମାପ୍ୟ, ଯାହାଠାରୁ ଜଗତ ଜାଗେ, ସେଉଁଠି କିଏ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶଂସା କରିପାରିବ? ଯାହାଙ୍କ ଲଳାଟରୁ ଦୁଇ ଦେବେଶ, କବି ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ପୂଜନ୍ତି, ତିନିପୁର ନାଶକଙ୍କୁ। ସେଇ ଦେବଙ୍କ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ତଥାପି ମୁଁ ଏହି ଦେବଙ୍କ ଆରାଧନା କିପରି କରିବା, କେଉଁ ଉପାୟ, ମନ୍ତ୍ର, ଗୁପ୍ତ ଉପାସନା, ଦାନ, ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ହୋମ, ଜପ ଦ୍ୱାରା କିପରି ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ଦୂର କରିପାରିବି, ତାହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ହୁଏ, ସେଠି ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଥାଏ। ଏହା ଗୁପ୍ତ ମଧ୍ୟର ଗୁପ୍ତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ହଂସ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ଏକ ମନ୍ତ୍ର, ଏକ ବ୍ରତ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁ ଉପବାସରେ ଭାନୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେଉଁ ଜିହ୍ବା ଧନ୍ୟ ଯାହା ସଦା ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କୁ ଗାଏ। ଏକ ନିର୍ମଳ ମନ ଯଦି ସଦା ରବିରେ ଲଗିଥାଏ, ସେଉଁ ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁ ହାତ ସଦା ଭାନୁଙ୍କ ପୂଜା କରେ, ସେଉଁ ଶରୀର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଧନ୍ୟ। ଯେଉଁ ଜିହ୍ବା ଭାନୁଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ, ସେଉଁ ଜିହ୍ବା, କଣ୍ଠ ତାଳୁ କିମ୍ବା ଉପଜିହ୍ବା ଧନ୍ୟ। ଯେଉଁ ଜିହ୍ବା ରବିଙ୍କ ଗୁଣ କହେନାହିଁ, ସେଉଁ ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ। ଏହି ଶରୀରରେ ନଅଟି ଦ୍ୱାର ଅଛି, ଯାହା ଦେଖି ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ଶବ୍ଦରେ ମନ ଦେଇ ରବିଙ୍କ ସ୍ତୁତି ନ କଲେ, ମଣିଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲାଭ ପାଏନାହିଁ। ଜୀବନରେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ସେବା ନ କଲେ, ସେଇ ସେବା ବ୍ୟର୍ଥ। ଏହି ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ମାତ୍ର ଭାନୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ହିଁ ଉପାୟ। ରତ୍ନମାନଙ୍କ ଖଣ୍ଡ ମେରୁ, ଆକାଶ ଅଦ୍ଭୁତମୟ, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଗଙ୍ଗା, ଦେବମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ରବି। ଏଭଳି ଅନେକ ଗୁଣ ଭାନୁଙ୍କର, ମୁଁ ଏହା ସିଦ୍ଧ ଓ ଦେବମାନେଙ୍କ ଠାରୁ ବହୁବାର ଶୁଣିଛି। ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି ସପ୍ତ ଲୋକର ଗତି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ଭାସ୍କର, ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର, ମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କଲେ ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି, ସେଉଁ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜିବାକୁ ମୁଁ ଚାହେଁ।
ସୂର୍ଯ-ମହିମାଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ତମେକମକ୍ଷରଂ ଧାମ ପରଂ ସଦସତୋର୍ମହତ୍ । ଭେଦାଭେଦସ୍ଵରୂପସ୍ଥଂ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ରଵିଂ ନୃପ । । ୧ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାପୂର୍ଵଂ ଵିରିଞ୍ଚେନ ମହାତ୍ମନା । ଋଷୀଣାଂ କଥିତଂ ପୂର୍ଵଂ ତଂ ନିବୋଧ ନରାଧିପ । । ୨ ଆରାଧନାଯ ସଵିତୁର୍ମହାତ୍ମା ପଦ୍ମସଂଭଵଃ । ଯୋଗଂ ବ୍ରହ୍ମପରଂ ପ୍ରାହ ମହର୍ଷୀଣାଂ ଯଥା ପ୍ରଭୁଃ । । ୩ ସମସ୍ତଵୃତ୍ତିସଂରୋଧାତ୍କୈଵଲ୍ଯପ୍ରତିପାଦକମ୍ । ତଦା ଜଗତ୍ପତିର୍ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ମହର୍ଷିଭିଃ । ।୪ ସର୍ଵୈଃ କିଲୋକ୍ତୋ ଭଗଵାନାତ୍ମଯୋନିଃ ପ୍ରଜାହିତମ୍ । ଯୋଯଂ ଯୋଗୋ ଭଗଵତା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵୃତ୍ତିନିରୋଧଜଃ । । ୫ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ଶକ୍ଯଃ ସ ତ୍ଵନେକୈର୍ଜନ୍ମଭିର୍ଜଗତଃ ପତେ । ଵିଷଯା ଦୁର୍ଜଯା ନୄଣାମିନ୍ଦ୍ରିଯାକର୍ଷିଣଃ ପ୍ରଭୋ । । ୬ ଵୃତ୍ତଯଶ୍ଚେତସଶ୍ଚାପି ଚଞ୍ଚଲସ୍ଯାପି ଦୁର୍ଧରା । ରାଗାଦଯଃ କଥଂ ଜେତୁଂ ଶକ୍ଯା ଵର୍ଷଶତୈରପି । । ୭ ନ ଯୋଗଯୋଗ୍ଯଂ ଭଵତି ମନ ଏଭିରନିର୍ଜିତୈଃ । ଅଲ୍ପାଯୁଷଶ୍ଚ ପୁରୁଷା ବ୍ରହ୍ମନ୍କୃତଯୁଗେପ୍ଯମୀ । । ୮ ତ୍ରେତାଯାଂ ଦ୍ଵାପରେ ଚୈଵ କିମୁ ପ୍ରାପ୍ତେ କଲୌ ଯୁଗେ । ଭଗଵଂସ୍ତ୍ଵାମୁପାସୀନାନ୍ପ୍ରସନ୍ନୋ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି । । ୯ ଅନାଯାସେନ ଯେନୈଵ ଉତ୍ତରେମ ଭଵାର୍ଣଵମ୍ । ଦୁଃଖାମ୍ବୁମଗ୍ନାଃ ପୁରୁଷାଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମନ୍ମହାପ୍ଲଵମ୍ । । 1.61.୧୦ ଉତ୍ତରେମ ଭଵାମ୍ଭୋଧିଂ ତଥା ତ୍ଵମନୁଚିଂତଯ । ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଦା ବ୍ରହ୍ମାକ୍ରିଯାଯୋଗଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ । । ୧୧ ତେଷାମୃଷୀଣାମାଚଷ୍ଟ ନରାଣାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା । ଆରାଧଯତ ଵିଶ୍ଵେଶଂ ଦିଵାକରମତନ୍ଦ୍ରିତାଃ । । ୧୨ ବାହ୍ଯାଲମ୍ବନସାପେକ୍ଷାସ୍ତମଜଂ ଜଗତଃ ପତିମ୍ । ଇଜ୍ଯାପୂଜାନମସ୍କାରଶୁଶ୍ରୂଷାଭିରହର୍ନିଶମ୍ । । ୧୩ ଵ୍ରତୋପଵାସୈର୍ଵିଵିଧୈର୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ତର୍ପଣଂ । ତୈସ୍ତୈଶ୍ଚାଭିମତୈଃ କାମୈର୍ଯେ ଚ ଚେତସି ତୁଷ୍ଟିଦାଃ । । ୧୪ ଅପରିଚ୍ଛେଦ୍ଯମାହାତ୍ମ୍ଯମାରାଧଯତ ଭାସ୍କରମ୍ । ତନ୍ନିଷ୍ଠାସ୍ତଦ୍ଗତଧିଯସ୍ତତ୍କର୍ମାଣସ୍ତଦାଶ୍ରଯାଃ । । ୧୫ ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟଯସ୍ତନ୍ମନସଃ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ତ୍ସ୧ ଇତି ସ୍ଥିତାଃ । ସମସ୍ତାନ୍ଯଥ କର୍ମାଣି ତତ୍ର ସର୍ଵାତ୍ମନାତ୍ମନି । । ୧୬ ସଂନ୍ଯସଧ୍ଵଂ ସ ଵଃ କର୍ତ୍ତା ସମସ୍ତାଵରଣକ୍ଷଯମ୍ । ଏତତ୍ତଦକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରଧାନପୁରୁଷାଵୁଭୌ । । ୧୭ ୨ଯତୋ ଯସ୍ମିନ୍ଯଥା ଚୋଭୌ ସର୍ଵଯ୍ଯାପିନ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ । ପରଃ ପରାଣାଂ ପରମଃ ସୈକଃ ସୁମନସାଂ ପରଃ । । ୧୮ ଯସ୍ମାଦ୍ଭିନ୍ନମିଦଂ ସର୍ଵଂ ୩ଯଚ୍ଚେଦଂ ଯଚ୍ଚ ନେଙ୍ଗତି । ମୋକ୍ଷକାରଣମଵ୍ଯକ୍ତମଚିନ୍ତ୍ଯମପରିଗ୍ରହମ୍ । । ସମାରାଧ୍ଯ ଜଗନ୍ନାଥଂ କ୍ରିଯାଯୋଗେନ ମୁଚ୍ଯତେ । । ୧୯ ଇତି ତେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରହସ୍ଯମୃଷିସତ୍ତମାଃ । । 1.61.୨୦ ନରାଣାମୁପକାରାଯ ଯୋଗଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଚକ୍ରିରେ । କ୍ରିଯାଯୋଗପରାଣୀହ ମୁକ୍ତିକାରୀଣ୍ଯନେକଶଃ । । ୨୧ ଆରାଧ୍ଯତେ ଜଗନ୍ନାଥସ୍ତଦନୁଷ୍ଠାନତତ୍ପରୈଃ । ପରମାତ୍ମା ସ ମାର୍ତଣ୍ଡଃ ସର୍ଵେଶଃ ସର୍ଵଭାଵନଃ । । ୨୨ ଯାନ୍ଯୁକ୍ତାନି ପୁରା ତେନ ବ୍ରହ୍ମଣା କୁରୁନନ୍ଦନ । ତାନି ତେ କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ ସର୍ଵପାପହରାଣ୍ଯହମ୍ । । ୨୩ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୂଯତାମଦ୍ଯ ରହସ୍ଯମିଦମୁତ୍ତମମ୍ । ସଂସାରାର୍ଣଵମଗ୍ନାନାଂ ଵିଷଯାକ୍ରାଂତଚେତସାମ୍ । । ୨୪ ହଂସପୋତଂ ଵିନା ନାନ୍ଯତ୍କିଂଚିଦସ୍ତି ପରାଯଣମ୍ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠଂଶ୍ଚିଂତଯ ରଵିଂ ଵ୍ରଜଂଶ୍ଚିଂତଯ ଗୋପତିମ୍ । । ୨୫ ଭୁଞ୍ଜଂଶ୍ଚିଂତଯ ମାର୍ତଂଡଂ ସ୍ଵପାଂଶ୍ଚିଂତଯ ଭାସ୍କରମ୍ । ଏଵମେକାଗ୍ରଚିତ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ସଂଶ୍ରିତଃ ସତତଂ ରଵିମ୍ । । ୨୬ ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁମହାଗ୍ରାହଂ ସଂସାରାମ୍ଭସ୍ତରିଷ୍ଯସି । । ୨୭ ଗ୍ରହେଶମୀଶଂ ଵରଦଂ ପୁରାଣଂ ଜଗଦ୍ଵିଧାତାରମଜଂ ଚ ନିତ୍ଯମ୍ । ସମାଶ୍ରିତା ଯେ ରଵିମୀଶିତାରଂ ତେଷାଂ ଭଵୋ ନାସ୍ତି ଵିମୁକ୍ତିଭାଜାମ୍ । । ୨୮ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସୂର୍ଯଯୋଗମହିମଵର୍ଣନଂ ନାମୈକଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ — ଏହି ଅକ୍ଷୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍-ଅସତ୍ ଉପରେ ଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଓ ଅବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଏକମାତ୍ର ଧାମ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରି, ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କହିଥିବା, ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିବା ଯୋଗ ମୁଁ କହିବି, ରାଜନ। ସବିତାଙ୍କ ଆରାଧନା ପାଇଁ ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ମହାର୍ଷିମାନେଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମଯୋଗ କହିଥିଲେ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ନିରୋଧ କରିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ମହାର୍ଷିମାନେ ସହିତ ନମସ୍କାର କରି, ସ୍ୱୟଂଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ — ଏହି ଯୋଗ ଅନେକ ଜନ୍ମ ପରେ ମାତ୍ର ଲାଭ ହୁଏ, କାରଣ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଚଞ୍ଚଳ ମନର କ୍ରିୟା ଦମନ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ରାଗ ଆଦିକୁ ଶତବର୍ଷ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରିପାରିବେନାହିଁ। ଏମିତି ଅଜିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିଲେ ମନ ଯୋଗଯୋଗ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; କୃତଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷମାନେ ଅଳ୍ପଆୟୁ। ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳିଯୁଗରେ ତ ଅବସ୍ଥା ଅଧିକ ଦୁଃଖଦାୟକ। ଭଗବାନ, ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଉପାସନା କରୁଛୁ, ସେମାନେ କିପରି ସହଜ ଉପାୟରେ ଏହି ଦୁଃଖସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ, ତାହା କହନ୍ତୁ। ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ବ୍ରହ୍ମା ତେବେ ମହାର୍ଷିମାନେଙ୍କୁ କ୍ରିୟାଯୋଗ ଶିଖାଇଲେ, ମଣିଷମାନେଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ। ସମସ୍ତେ ଅନ୍ଦ୍ରିୟ ଆଧାର କରି, ଅଜନ୍ମା ଜଗତ୍ପତିଙ୍କୁ ଦିନ ରାତି ପୂଜା, ନମସ୍କାର, ସେବା କରିବା; ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି, ମନକୁ ଖୁସି କରୁଥିବା ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ଭାସ୍କରଙ୍କ ଅପରିମିତ ମହିମାକୁ ଆରାଧନା କରିବା। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାରେ ଲଗିଥାନ୍ତି, ମନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଉପହାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଉପସର୍ଗ କରନ୍ତି। ସେଇ ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ ଦୁହେଁ ଥିବା, ସମସ୍ତେ ଯାହାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ସେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯାହାଠାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନ ଓ ଅଭିନ୍ନ, ମୋକ୍ଷର କାରଣ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଅପ୍ରାପ୍ୟ। ଏହିପରି ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ କ୍ରିୟାଯୋଗରେ ଆରାଧନା କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଶୁଣି, ମହାଋଷିମାନେ ମଣିଷମାନେଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଯୋଗଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା କଲେ, ବହୁପ୍ରକାର କ୍ରିୟାଯୋଗ ମୁକ୍ତିଦାୟକ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି କ୍ରିୟାଯୋଗରେ ଲଗିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଗନ୍ନାଥ, ପରମାତ୍ମା, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା କହିଥିବା ସମସ୍ତ କଥା, ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁପ୍ତ କଥା ଆଜି ଶୁଣ, ଯେଉଁମାନେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଛନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ମନ ଲଗିଛି। ହଂସ ନାଉ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ; ଦଢ଼ିଆ ଠାରେ ରହି ରବିଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କର, ଚାଲିବାବେଳେ ଗୋପାଳଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କର, ଖାଇବାବେଳେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କର, ଶୁଏବାବେଳେ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କର। ଏଭଳି ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ସଦା ରବିଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେ। ତୁମେ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ରୂପୀ ମହା ଦୁଃଖ ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ। ଯେଉଁମାନେ ଗ୍ରହପତି, ଭଗବାନ, ପୁରାତନ, ଅଜନ୍ମା, ନିତ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ରବିଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ସେମାନେ ମୁକ୍ତ।
ସୂର୍ଯଦିଣ୍ଡୀସଂଵାଦମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଅଥାନ୍ଯଂ ସରହସ୍ଯଂ ତୁ ସଂଵାଦଂ ଵଚ୍ମି ତେଽଖିଲମ୍ । ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଦିଣ୍ଡିନା ସାର୍ଧଂ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍ । । ୧ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଭିଭୂତସ୍ତୁ ପରା ଦିଂଡିର୍ମହାତପାଃ । ଆରାଧନାଯ ଦେଵସ୍ଯ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ଚକ୍ରେ ମହାତ୍ମନଃ । । ୨ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତସ୍ଯାର୍ଥତଃ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ତୁତୋଷ ଭଗଵାନ୍ରଵିଃ । ଉଵାଚ ଦେଵଦେଵସ୍ତଂ ଦିଣ୍ଡିନଂ ଗଣନାଯକମ୍ । । ୩ ଆଦିତ୍ଯ ଉଵାଚ ହଂତ ଦିଣ୍ଡେ ପ୍ରସନ୍ନୋଽସ୍ମି ଭକ୍ତ୍ଯା ସ୍ତୋତ୍ରେଣ ତେଽନଘ
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ — ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଉ ଏକ ଗୁପ୍ତ ସଂବାଦ କହିବି, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦିଣ୍ଡିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିଲା, ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପରେ ଦୁଃଖିତ ଦିଣ୍ଡି ମହାତ୍ମା ଦେବଙ୍କ ଆରାଧନା ପାଇଁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତୋତ୍ର ରଚନା କଲେ। ସେହି ସ୍ତୋତ୍ରର ଅର୍ଥ ଶୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ଦେବଦେବୀ ଦିଣ୍ଡି ଗଣନାୟକଙ୍କୁ କହିଲେ — ହେ ଦିଣ୍ଡି, ତୁମର ଭକ୍ତି ଓ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଖୁସି ହେଲି, ହେ ନିର୍ମଳ।
ଵରଂ ଵୃଣୀଷ୍ଵ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଯତ୍ତେ ମନସି ଵର୍ତତେ । । ୪ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ ଏଷ ଏଵ ଵରଃ ଶ୍ଲାଘ୍ଯୋ ଯତ୍ପ୍ରାପ୍ତୋଽସି ମମାନ୍ତିକମ୍ । ତ୍ଵଦ୍ଦର୍ଶନମପୁଣ୍ଯାନାଂ ସ୍ଵପ୍ନେଷ୍ଵପି ଚ ଦୁର୍ଲଭମ୍ । । ୫ ଯଥୈଷା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ମେ ଆଗତା ଲୋକଗର୍ହିତା । ଭଵାଞ୍ଜାନାତି ସର୍ଵେଶୋ ହଦିସ୍ଥଃ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । । ୬ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାନ୍ମମେଶାନ୩ ନାଶମାଶୁ ପ୍ରଯାତୁ ଵୈ । ତଥା ଚ ଦୁରିତଂ ସର୍ଵଂ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଲ୍ଲୋକଗର୍ହିତମ୍ । । ୭ ଯଦ୍ଯଦିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ତତ୍ତତ୍ସର୍ଵମସ୍ତୁ ଦିଵସ୍ପତେ । ଏତେନୈଵାନୁମାନେନ ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭଗଵନ୍ନିତି । । ୮ ଜ୍ଞାତଂ ମଯା ହି ମାର୍ତଣ୍ଡେ ନାପ୍ରସନ୍ନେ ଵିଭୂତଯଃ । ଏଵଂ ସର୍ଵସୁଖାହ୍ଲାଦମଧ୍ଯସ୍ଥୋଽପି ହି ଭାନୁମାନ୍ । । ୯ ତ୍ଵଂ ମାମଗାଧେ ସଂସାରେ ମଗ୍ନମୁଦ୍ଧର୍ତୁମର୍ହସି । ସୁଖାନି ତାନି ଚୈଵାନ୍ତେ ତେଷାଂ ଦୁଃଖଂ ନ ତତ୍ସୁଖମ୍ । । 1.62.୧୦ ଯଦା ତୁ ଦୁଃଖମାଗାମି କିଂ୪ ଵା କସ୍ଯୈଵ ଭକ୍ଷଣାତ୍ । ତତ୍ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ଵିଭୋ ଜଗତାଂ ତ୍ଵଂ ଜଗତ୍ପତେ । । ୧୧ ଜ୍ଞାନଦାନେନ ଯେନୈଵମୁତ୍ତରେଯଂ ଭଵାର୍ଣଵମ୍ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତେନ ମାର୍ତଣ୍ଡଃ କଥଯାମାସ ଯୋଗଵିତ୍ । । ୧୨ ଯୋଗଂ ନିର୍ବୀଜମତ୍ଯନ୍ତଂ ଦୁଃଖସଂଯୋଗଭେଷଜମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଯୋଗଂ ତୁ ତଂ ଦିଣ୍ଡିର୍ନିର୍ବୀଜଂ ନିଷ୍କଲଂ ବଭୌ । । ୧୩ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ମହାତେଜା ଇଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଦେଵଦେଵ ତ୍ଵଯା ଯୋଗୋ ଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଧ୍ଵାନ୍ତନାଶନ । । ନୈଷ ପ୍ରାପ୍ଯୋ ମଯା ନାନ୍ଯୈର୍ମାନଵୈରଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ । । ୧୪ ଵିଷଯା ଦୁର୍ଜଯାଃ ପୁଂଭିରିନ୍ଦ୍ରିଯାକର୍ଷିଣଃ ସଦା । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଜଯୋ ଯୁକ୍ତଃ କଃ ଶକ୍ତାନାଂ କରିଷ୍ଯତି । । ୧୫ ଅହଂମମେତିଵିଖ୍ଯାତିର୍ଦୁର୍ଜଯଂ ଚଞ୍ଚଲଂ ମନଃ । ରାଗାଦଯସ୍ତଥା ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ଶକ୍ଯା ଜନ୍ମାନ୍ତରୈର୍ଯଦି
ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ମନେ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଦୟା ମାଗିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ମୋ ମନରେ ଯାହା ଅଛି ତାହା ମୁଁ କହିବି। ଦିଣ୍ଡି କହିଲେ: ମୋ ପାଖକୁ ତୁମେ ଆସିଛ, ଏହି ଦୟା ଠାରୁ ଉତ୍ତମ କିଛି ନାହିଁ। ଅପବିତ୍ର ଲୋକମାନେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେପରି ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି, ଯାହା ସମସ୍ତେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ଭିତରକୁ ଦେଖିପାରିବା। ମୋ ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ଦୟାରେ ଏହି ପାପ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହେଉ, ଏବଂ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଅଛି, ଯାହା ଲୋକେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଉ। ମୁଁ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରେ, ହେ ଦିନପତି, ସେ ସବୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ। ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବୁଝିଲି ଯେ, ହେ ଭଗବାନ୍, ତୁମେ ଖୁସି ହେଉଛ। ମୁଁ ଜାଣିଛି, ହେ ମାର୍ତଣ୍ଡ, ତୁମେ ଖୁସି ନଥିଲେ କୌଣସି ଶ୍ରୀ, ଏସବୁ ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ। ତୁମେ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିରଲିପ୍ତ ରହ, ହେ ଭାନୁମାନ। ଏହି ଗଭୀର ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ମୁଁ ଡୁବିଯାଇଛି, ମୋତେ ଉଠାଇବା ଦାୟିତ୍ୱ ତୁମର। ଏହି ସମସ୍ତ ସୁଖ ଶେଷରେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ଏହି ସୁଖ ତ ସତ୍ୟ ସୁଖ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ଆସେ, ତାହା କାହିଁକି ଆସେ, କିଏ ତାହାର କାରଣ? ହେ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଦୟା କର, କାରଣ ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ। ଜ୍ଞାନ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭବସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାଯାଏ। ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗ ଜାଣିଥିବା, ସେଉଁଠି ନିର୍ବୀଜ ଯୋଗ, ଯାହା ଦୁଃଖ ସଂଯୋଗର ଔଷଧ, ଶିଖାଇଲେ। ସେ ନିର୍ବୀଜ ନିରାକାର ଯୋଗ ଶୁଣି, ଦିଣ୍ଡି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଲେ। ଶିର ନମାଇ, ସେ ମହାତ୍ମା କହିଲେ: ଦେବଦେବ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଯୋଗ ଶିଖାଇଛ, ଯାହା ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ, ଏହାକୁ ମୁଁ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିନଥିଲେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବିଷୟ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ, ଏହି ବିଷୟ ଜୟ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟ କିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିପାରିବ? 'ମୁଁ' ଏବଂ 'ମୋର' ଭାବନା ଦୁର୍ଜୟ, ମନ ଚଞ୍ଚଳ। ରାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ ଜନ୍ମ ପରେ ଜନ୍ମ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମାତ୍ର ଛାଡିହେବ।
ଯେତେବେଳେ କେହି ଚଳନଶୀଳ ଏବଂ ଅଚଳ ଜୀବଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣିଥାଏ, ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମୋତେ ଆସକ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ରାଗ, ଲୋଭ ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବଗୁଡ଼ିକୁ ନଶ୍ଟ କରି, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ଲାଭ କରେ।
ଅପସিদ্ধ ଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ଏବଂ ବିବାଦ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମାୟାର ଜଳରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ଫଳ ସପ୍ତମୀର ବର୍ଣ୍ନନା
ଆଦିତ୍ଯମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ରହସ୍ଯାଂ ନାମ ସପ୍ତମୀମ୍ । ସପ୍ତମୀ କୃତମାତ୍ରେଯଂ ନରାଂସ୍ତାରଯତେ ଭଵାତ୍ । । ୧ ସପ୍ତାପରାନ୍ସପ୍ତ ପୂର୍ଵାନ୍ପିତୄଂଶ୍ଚାପି ନ ସଂଶଯଃ । ରୋଗାଂଶ୍ଛିନତ୍ତି ଦୁଶ୍ଛେଦ୍ଯାନ୍ଦୁର୍ଜଯାଞ୍ଜଯତେ ହ୍ଯରୀନ୍ । । ୨ ଅର୍ଥାନ୍ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଦୁଷ୍ପ୍ରାପାନ୍ଯଃ କୁର୍ଯାନ୍ନାମ ସପ୍ତମୀମ୍ । କନ୍ଯାର୍ଥୀ ଲଭତେ କନ୍ଯାଂ ଧନାର୍ଥୀ ଲଭତେ ଧନମ୍ । । ୩ ପୁତ୍ରାର୍ଥୀ ଲଭତେ ପୁତ୍ରାନ୍ଧର୍ମାର୍ଥୀ ଧର୍ମମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ସମଯାନ୍ପାଲଯନ୍ସର୍ଵାନ୍କୁର୍ଯାଚ୍ଚେମାଂ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । ।୪ ସମଯାଞ୍ଛୃଣୁ ଭୂତେଶ ଶ୍ରେଯସେ ଗଦତୋ ମମ । ଆଦିତ୍ଯଭକ୍ତଃ ପୁରୁଷଃ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଗଣନାଯକ । । ୫ ମୈତ୍ରୀଂ ସର୍ଵତ୍ର ଵୈ କୁର୍ଯାଦ୍ଭାସ୍କରଂ ଵାପି ଚିଂତଯେତ୍ । ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ନ ସ୍ପୃଶେତ୍ତୈଲଂ ନୀଲଂ ଵସ୍ତ୍ରଂ ନ ଧାରଯେତ୍ । । ନ ଚାପ୍ଯାମାଲକୈଃ ସ୍ନାନଂ ନ କୁର୍ଯାତ୍କଲହଂ କ୍ଵଚିତ୍ । । ୬ ଦିଣ୍ଡିରୁଵାଚ କିମର୍ଥଂ ନ ସ୍ପଶେତ୍ତୈଲଂ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ପଦ୍ମସଂଭଵ । । ୭ କଶ୍ଚ ଦୋଷୋ ଭଵେଦ୍ଦେଵ ନୀଲଵସ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଧାରଣାତ୍ । ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଶୃଣୁ ଦିଣ୍ଡେ ମହାବାହୋ ନୀଲଵସ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଧାରଣେ । । ୮ ଦୂଷଣଂ ଗଣଶାର୍ଦୂଲ ଗଦତୋ ମମ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ । ପାଲନଂ ଵିକ୍ରଯଶ୍ଚୈଵ ସଦ୍ଵୃତ୍ତିରୁପଜୀଵନମ୍ । । ୯ ପତିତସ୍ତୁ ଭଵେଦ୍ଵିପ୍ରସ୍ତ୍ରିଭିଃ କୃଚ୍ଛୈର୍ଵିଶୁଦ୍ଧ୍ଯତି । ନୀଲୀରକ୍ତେନ ଵସ୍ତ୍ରେଣ ଯତ୍କର୍ମ କୁରୁତେ ଦ୍ଵିଜଃ । । 1.65.୧୦ ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପୋ ହୋମଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଃ ପିତୃତର୍ପଣମ୍ । ଵୃଥା ତସ୍ଯ ମହାଯଜ୍ଞା ନୀଲସୂତ୍ରସ୍ଯ ଧାରଣାତ୍ । । ୧୧ ନୀଲୀରକ୍ତଂ ଯଦା ଵସ୍ତ୍ରଂ ଵିପ୍ରସ୍ତ୍ଵଙ୍ଗେଷୁ ଧାରଯେତ୍ । ଅହୋରାତ୍ରୋଷିତୋ ଭୂତ୍ଵା ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯେନ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯତି । । ୧୨ ରୋମକୂପେ ଯଦା ଗଚ୍ଛେଦ୍ରକ୍ତଂ ନୀଲସ୍ଯ୧ କସ୍ଯଚିତ୍ । ପତିତସ୍ତୁ ଭଵେଦ୍ଵିପ୍ରସ୍ତ୍ରିଭିଃ କୃଚ୍ଛ୍ରୈର୍ଵିଶୁଦ୍ଧ୍ଯତି । । ୧୩ ନୀଲୀମଧ୍ଯଂ ଯଦା ଗଚ୍ଛେତ୍ପ୍ରମାଦାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଅହୋରାତ୍ରୋଷିତୋ ଭୂତ୍ଵା ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯେନ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯତି । । ୧୪ ନୀଲୀଦାରୁ ଯଦା ଭିଂଦ୍ଯାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଶରୀରକେ । ଶୋଣିତଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଦ୍ଵିଜଶ୍ଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣଂ ଚରେତ୍ । । ୧୫ କୁର୍ଯାଦଜ୍ଞାନତୋ ଯସ୍ତୁ ନୀଲେର୍ଵା ଦନ୍ତଧାଵନମ୍ । କୃତ୍ଵା କୃଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଵଯଂ ଦିଣ୍ଡେ ଵିଶୁଦ୍ଧଃ ସ୍ଯାନ୍ନ ସଂଶଯଃ । । ୧୬ ଵାପଯେଦ୍ଯତ୍ର ନୀଲୀଂ ତୁ ଭଵେତ୍ତତ୍ରାଶୁଚିର୍ମହୀ । ପ୍ରମାଣଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦାନି ତତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଶୁଚିର୍ଭଵେତ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ଏବେ ମୁଁ ଏକ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ, ସପ୍ତମୀ ନାମକ, ବିଷୟରେ କଥାହେବି। ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ କରିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ। ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ କରିଲେ, ସପ୍ତ ଆପରାଧ ଓ ସପ୍ତ ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ଜୟ ରୋଗ ଦୂର ହୁଏ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକେ ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ କରେ, ସେ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଧନ ଓ ଅନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଥାଏ। ଜନେ କନ୍ୟା ଚାହିଁଲେ କନ୍ୟା, ଧନ ଚାହିଁଲେ ଧନ, ପୁତ୍ର ଚାହିଁଲେ ପୁତ୍ର, ଧର୍ମ ଚାହିଁଲେ ଧର୍ମ ମିଳେ। ଯେଉଁ ଜଣେ ସମୟ ନିୟମ ଅନୁସରେ ଏହି ସପ୍ତମୀ କରେ, ସେ ସବୁ ଫଳ ପାଇଥାଏ। ଏହି ସମୟ ନିୟମ ମନେ ରଖ, ଭୂତେଶ୍ୱର, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ଆଦିତ୍ୟ ଭକ୍ତ ଲୋକ ସପ୍ତମୀ ଦିନ ଗଣନାୟକ ହୁଏ। ସବୁଠି ମିତ୍ରତା ରଖିବା ଉଚିତ, ଭାସ୍କରକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ। ସପ୍ତମୀ ଦିନ ତେଲ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନୀଳ ଜାମା ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଆମଳା ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କୌଣସି ଠାରେ କଳହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
୧୭ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ସ୍ପୃଶତସ୍ତୈଲମିଷ୍ଟା ଭାର୍ଯା ଵିନଶ୍ଯତି । ଇତ୍ଯେଷ ନୀଲୀତୈଲସ୍ଯ ଦୋଷସ୍ତେ କଥିତୋ ମଯା । । ୧୮ ନ ଚୈଵ ଖାଦେନ୍ମାଂସାନି ମଦ୍ଯାନି ନ ପିବେଦ୍ବୁଧଃ । ନ ଦ୍ରୋହଂ କସ୍ଯଚିତ୍କୁର୍ଯାନ୍ନ ପାରୁଷ୍ଯଂ ସମାଚରେତ୍ । । ୧୯ ନାଵଭାଷେତ ଚାଣ୍ଡାଲଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ନୈଵ ରଜସ୍ଵଲାମ୍ । ନ ଵାପି ସଂସ୍ପୃଶେଦ୍ଧୀନଂ ମୃତକଂ ନାଵଲୋକଯେତ୍ । । 1.65.୨୦ ନାସ୍ଫୋଟଯେନ୍ନାତିହସେଦ୍ଗାଯେଚ୍ଚାପି ନ ଗୀତକମ୍ । ନ ନୃତ୍ଯେଦତିରାଗେଣ ନ ଚ ଵାଦ୍ଯାନି ଵାଦଯେତ୍ । । ୨୧ ନ ଶଯୀତ ସ୍ତ୍ରିଯା ସାର୍ଧଂ ନ ସେଵେତ ଦୁରୋଦରମ୍ । ନ ରୁଦ୍ଯାଦଶ୍ରୁପାତେନ ନ ଚ ଵାଚ୍ଯଂ ଚ ଶୌକିକମ୍ । । ୨୨ ଆକୃଷେନ୍ନ ଶିରୋଯୂକା ନ ଵୃଥାଵାଦମାଚରେତ୍ । ପରସ୍ଯାନିଷ୍ଟକଥନମତିଶୋକଂ ଚ ଵର୍ଜଯେତ୍ । । ୨୩ ନ କଞ୍ଚିତ୍ତାଡଯେଜ୍ଜନ୍ତୁଂ ନ କୁର୍ଯାଦତିଭୋଜନମ୍ । ନ ଚୈଵ ହି ଦିଵା ସ୍ଵପ୍ନଂ ଦମ୍ଭଂ ଶାଠ୍ଯଂ ଚ ଵର୍ଜଯେତ୍ । । ୨୪ ରଥ୍ଯାଯାମଟନଂ ଵାପି ଯତ୍ନତଃ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଅଥାପରୋ ଵିଧିଶ୍ଚାତ୍ର ଶ୍ରୂଯତାଂ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ । । ୨୫ ଚୈତ୍ରାତ୍ପ୍ରଭୃତି କର୍ତଵ୍ଯା ସର୍ଵଦା ନାମ ସପ୍ତମୀ । ଧାତେତି ଚୈତ୍ରମାସେ ତୁ ପୂଜନୀଯୋ ଦିଵାକରଃ । । ୨୬ ଅର୍ଯମେତି ଚ ଵୈଶାଖେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠେ ମିତ୍ରଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଆଷାଢେ ଵରୁଣୋ ଜ୍ଞେଯ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ନଭସି କଥ୍ଯତେ । । ୨୭ ଵିଵସ୍ଵାଂଶ୍ଚ ନଭସ୍ଯେଽଥ ପର୍ଜନ୍ଯୋଶ୍ଵଯୁଜି ସ୍ମୃତଃ । ପୂଷା କାର୍ତ୍ତିକମାସେ ତୁ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷେଷୁରୁଚ୍ଯତେ । । ୨୮ ଭଗଃ ପୌଷେ ଭଵେତ୍ପୂଜ୍ଯସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ମାଘେ ତୁ ଶସ୍ଯତେ । ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ଫାଲ୍ଗୁନେ ମାସି ପୂଜ୍ଯୋ ଵନ୍ଦ୍ଯଶ୍ଚ ଭାସ୍କରଃ । । ୨୯ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଚୈଵ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଭୋଜଯେଦ୍ଭୋଜକାନ୍ବୁଧଃ
ସପ୍ତମୀ ଦିନ ତେଲ ଛୁଇଁଲେ, ପ୍ରିୟା ଜନା ହରାଯିବାର ଭୟ ରହିଛି; ଏହି ନୀଳ ତେଲର ଦୋଷ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ମାଂସ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମଦ୍ୟ ପିଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କୌଣସି ଲୋକଙ୍କୁ ଦ୍ରୋହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କଠୋର କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଚଣ୍ଡାଳ ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ରଜସ୍ୱଳା ଜନା ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହୀନ ଲୋକକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମୃତ ଲୋକକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅତି ହସିବା, ଗୀତ ଗାଇବା, ଅତି ନୃତ୍ୟ କରିବା, ବାଦ୍ୟ ବଜାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଜନା ସହ ଶୋଇବା, ଦୁର୍ବଳ ଅଙ୍ଗ ଉପସ୍ଥିତି କରିବା, ଅଶ୍ରୁପାତ କରି ରୁଦିବା, ଶୌଚ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଶିର ଉକା ଉଠାଇବା, ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ କଥା କହିବା, ଅନ୍ୟର ଅନିଷ୍ଟ କଥା କହିବା, ଅତି ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ ମାରିବା, ଅତି ଭୋଜନ କରିବା, ଦିନେ ଶୁଇବା, ଢୋଙ୍ଗ ଓ ଚତୁର୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରଥୀରେ ଘୂରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ନିୟମ ରହିଛି, ତୁମେ ଶୁଣ, ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ। ଚୈତ୍ର ମାସରୁ ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ ସବୁବେଳେ କରିବା ଉଚିତ। ଚୈତ୍ର ମାସରେ ଧାତି ନାମରେ ଦିବାକର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବୈଶାଖରେ ଅର୍ୟମା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ମିତ୍ର, ଆଷାଢରେ ବରୁଣ, ଇନ୍ଦ୍ର ନଭସି, ବିବସ୍ୱାନ୍ ନଭସି, ପର୍ଜନ୍ୟ ଶ୍ରାବଣରେ, ପୂଷା କାର୍ତ୍ତିକରେ, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ଉରୁ, ଭଗ ପୌଷରେ, ତ୍ୱଷ୍ଟା ମାଘରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଫାଲ୍ଗୁନରେ, ଭାସ୍କର ସବୁ ମାସରେ ପୂଜ୍ୟ। ସପ୍ତମୀ ଦିନ ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।
ସଘୃତଂ ଭୋଜନଂ ଦେଯଂ ଭୋଜଯିତ୍ଵା ଵିଧାନତଃ । । 1.65.୩୦ ଭୋଜକାଯୈଵ ଵିପ୍ରାଯ ଦକ୍ଷିଣାଂ ସ୍ଵର୍ଣମାଷକମ୍ । ସଘୃତଂ ଭୋଜନଂ ଦେଯଂ ରକ୍ତଵସ୍ତ୍ରାଣି ଚୈଵ ହି । । ୩୧ ଅଭାଵେ ଭୋଜକାନାଂ ତୁ ଦକ୍ଷିଣୀଯା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ତଥୈଵ ଭୋଜନୀଯାଶ୍ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ଵିଭୋ । । ୩୨ ଵିଶେଷତୋ ଵାଚକଶ୍ଚ ବାହ୍ମଣଃ କଲ୍ପଵିତ୍ସଦା । ଇତ୍ଯେଷା କଥିତା ତୁଭ୍ଯଂ ସପ୍ତମୀ ଗଣନାଯକ । । ୩୩ ଶ୍ରୁତା ସତୀ ପାପହରା ସୂର୍ଯଲୋକପ୍ରଦାଯିନୀ । । ୩୪ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ବ୍ରହ୍ମଦିଣ୍ଡିସଂଵାଦେ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଆଦିତ୍ଯମହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନେ ସପ୍ତମୀଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଘୀ ସହିତ ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଭୋଜନ କରାଇବା ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଘୀ ସହିତ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ, ରକ୍ତ ଜାମା ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଯଦି ଭୋଜକ ନାହିଁ, ତେବେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ଏହିପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ। ବିଶେଷ ଭାବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯେଉଁଠି ବେଦ ପଢିବାରେ ଦକ୍ଷ, ସେଠି ଏହି ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ ଶୁଣିଲେ, ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ସୂର୍ୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ସୂର୍ଯମାରାଧଯଦ୍ଦିଣ୍ଡୀ୪ ସୂର୍ଯସ୍ଯାନୁଚରୋଽଭଵତ୍ । । ୧ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଭୂଯଃ କଥଯ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ମେ । ଶୃଣ୍ଵତୋ ନାସ୍ତି ମେ ତୃପ୍ତିରମୃତସ୍ଯେଵ ସୁଵ୍ରତ । । ୨ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ରାଜନ୍ସମ୍ଵାଦଂ ଦ୍ଵିଜଶଙ୍ଖଯୋଃ । ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ମାନଵୋ୧ ନୃପ । । ୩ ଆସୀନମାଶ୍ରମେ ଶଂଖଂ ଦ୍ଵିଜୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଜଗାମ ହ । ଫଲଭାରାନତଚ୍ଛାଯେ ଵୃକ୍ଷଵୃନ୍ଦସମାକୁଲେ । । ୪ ପରସ୍ପରମୃଗଶୃଙ୍ଗକଣ୍ଡୂଯିତମୃଗାଵୃତେ । ବର୍ହିର୍ଵନାମ୍ବରାନୀତତୀର୍ଥକନ୍ଦୋପଭୋଗିନି । । ୫ ପ୍ରଭୂତକୁସୁମାମୋଦଷଟ୍ପଦୋଦ୍ଗୀତଶାଲିନୀ । ସିଦ୍ଧଦେଵର୍ଷିଗନ୍ଧର୍ଵତୀର୍ଥସେଵିତଵାରିଣି । । ୬ ମୁଣ୍ଡୈଶ୍ଚ ଜଟିଲୈଶ୍ଚୈଵ ତାପସୈରୁପଶୋଭିତେ । ଆଶ୍ରମେ ତଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଶଂଖାହ୍ଵଂ ସୁଖମାସ୍ଥିତମ୍ । । ୭ ସ୍ତୋତ୍ରୈଃ ସ୍ତୋତୁଂ ସହସ୍ରାଂଶୁଂ ତଦ୍ଭକ୍ତଂ ତତ୍ପରାଯଣମ୍ । ତତଃ ସଂହତ୍ଯ ସହସା ତଂ ଭୋଜକକୁମାରକାଃ । । ୮ ଵିନୀତା ଉପସଂଗମ୍ଯ ଯଥାଵଦଭିଵାଦ୍ଯ ଚ । ଆସନେଷୂପଵିଷ୍ଟାସ୍ତ ଉପଵିଷ୍ଟମଥାବ୍ରୁଵନ୍ । । ୯ ଭଗଵନ୍ତ୍ସର୍ଵଵେଦେଷୁ୨ ଚ୍ଛିଂଧି ନଃ ସଂଶଯୋ ମହାନ୍ । ଵିନଯେନୋପପନ୍ନାନାଂ କୁମାରାଣାଂ ତତୋ ମୁନିଃ । । 1.66.୧୦ ଅନାଦୀଂଶ୍ଚତୁରୋ ଵେଦାନୁଵାଚ ପ୍ରୀତମାନସଃ । ତେଷାଂ ତୁ ପଠତାମେଵ ଆଶ୍ରମଂ ତୁ ଯଦୃଚ୍ଛଯା । । ୧୧ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠୋଽଥ ତଂ ଦେଶମାଜଗାମ ଦ୍ଵିଜୋ ନୃପ । ଯଥାଵଦର୍ଚିତସ୍ତେନ ଶଙ୍ଖେନାମିତତେଜସା । । ୧୨ ଵନ୍ଦିତଶ୍ଚ କୁମାରୈସ୍ତୈରଭଵତ୍ପ୍ରୀତମାନସଃ । ଅଥୈତାନବ୍ରଵୀଚ୍ଛଂଖସ୍ତାନ୍ଭୋଜକକୁମାରକାନ୍ । । ୧୩ ଶିଷ୍ଟାଗମାଦନଧ୍ଯାଯଃ ସ ଚ ଜାତୋ ଵିରମ୍ଯତାମ୍ । ଯଥାଜ୍ଞାପଯସୀତ୍ଯାହୁଃ କୁମାରାସ୍ତେ ଋଷିଂ ତତଃ । । ୧୪ ପ୍ରପଚ୍ଛ ସିଦ୍ଧିଦଶ୍ଚୈତାନ୍କେ ହ୍ଯେତେ କିଂ ପଠନ୍ତି ଚ । ଶଙ୍ଖୋଵାଚ ମହାରାଜ କୁମାରା ଭୋଜକାତ୍ମଜାଃ । । ୧୫ ସସୂତ୍ରକଲ୍ପାଂଶ୍ଚତୁରୋ ଵିପ୍ର ଵେଦାନଧୀଯତେ । ତଥୈଵ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ପରିଚର୍ଯାଂ ଚ ଭାସ୍ଵତଃ । । ୧୬ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯଵିଧାନଂ ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକଲ୍ପମାଦିତଃ । ଅଧ୍ଯଙ୍ଗଲକ୍ଷଣଂ ୧ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ରଥଯାତ୍ରାଵିଧିଂ ତଥା । । ୧୭ ଦ୍ଵିଜ ଉଵାଚ କଥଂ କ୍ରିଯେତ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ କଭ୍ରାର୍ଚନଵିଧିକ୍ରମଃ । ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପପ୍ରଦୀପାନାଂ କିଂ ଫଲଂ ରଵିମନ୍ଦିରେ । । ୧୮ କେନ ତୁଷ୍ଯତି ଦାନେନ ଵ୍ରତେନ ନିଯମେନ ଚ । ଧୂପପୁଷ୍ପୋପହାରାଦି କିଂ ଚ ଦେଯଂ ଵିଵସ୍ଵତେ । । ୧୯ ଏତଦିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ତପୋଧନ । ଵିଶେଷତସ୍ତୁ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ମାଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ହି । । 1.66.୨୦ ଶଙ୍ଖ ଉଵାଚ ଇମମର୍ଥଂ ଵଶିଷ୍ଠେନ ପୃଷ୍ଟଃ ସାମ୍ବୋ ଯଥା ପୁରା । ସ ଚୋଵାଚ ଵଶିଷ୍ଠାଯ ତଦହଂ କଥଯାମି ତେ । । ୨୧ ଅତ୍ରାଶ୍ରମେ ପୁଣ୍ଯତମେ ତୀର୍ଥାନାମୁତ୍ତମେ ପ୍ରଭୁଃ । ଵଵନ୍ଦେ ନିଯତାତ୍ମାନଂ ଵଶିଷ୍ଠଂ ମୁନିସତ୍ତମମ୍ । । ୨୨ ଵିନଯେନୋପସଂଗମ୍ଯ ଵଵନ୍ଦେ ଚରଣୌ ମୁନେଃ । କୃତପ୍ରଣାମଂ ସାମ୍ବଂ ତୁ ଭକ୍ତିପ୍ରହ୍ଵୀକୃତାନନମ୍ । । ୨୩ ଵିଲୋକ୍ଯ ପରମପ୍ରୀତୋ ମୁନିଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ତଂ ତଦା । ସର୍ଵତଃ ସ୍ଫୁଟିତଂ ଗାତ୍ରଂ କୁଷ୍ଠେନ ମହତା ତଵ । । ୨୪ ଘୋରରୂପେଣ ତୀଵ୍ରେଣ କଥଂ ତଦ୍ଵିଗତଂ ତଵ
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜା କରିବା ଫଳରେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ସେବକ ହେଲେ। ଶତାନୀକ କହିଲେ: 'ହେ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଉଥରେ ମୋତେ ଭାସ୍କରଙ୍କର ମହିମା ବିଷୟରେ କହ, ମୁଁ ଏହା ଶୁଣି ଶୁଣି କେବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନି, ଯେପରି ଅମୃତ ପିଇଲେ ମଧୁରତାର ଆସ୍ୱାଦ କେବେ ଶେଷ ହୁଏନା।' ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: 'ହେ ରାଜା, ଦୁଇଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶଂଖ ଓ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସଂବାଦ ଘଟିଥିଲା, ତାହାକୁ ଆପଣ ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମାନବ ମାନ୍ୟ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।'
କଥଂ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମୀରଧିକା ରୂପଂ ଚାତିମନୋହରମ୍ । । ୨୫ ତେଜସ୍ଵିତାତିମହତୀ ତଥୈଵ୨ ସୁକୁମାରତା । । ୨୬ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ ସ୍ତୁତୋ ନାମସହସ୍ରେଣ ଲୋକନାଥୋ ଦିଵାକରଃ । ଦର୍ଶନଂ ଚ ଗତଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଦତ୍ତଵାଂଶ୍ଚ ଵରାନ୍ମମ । । ୨୭ ଵଶିଷ୍ଠ ଉଵାଚ କଥମାରାଧିତଃ ସୂର୍ଯସ୍ତ୍ଵଯା ଯାଦଵନଂଦନ । କୈଶ୍ଚ ଵ୍ରତତପୋଦାନୈର୍ଦର୍ଶନଂ ଭଗଵାନ୍ଗତଃ । । ୨୮ ସାମ୍ବ ଉଵାଚ ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ସର୍ଵମେଵ ମଯା ଯଥା । ତୋଷିତୋ ଭଗଵାନ୍ସୂର୍ଯୋ ଵିଧିନା ଯେନ ସୁଵ୍ରତ । । ୨୯ ମୋହାନ୍ମଯୋପହସିତୋ୩ ଦୁର୍ଵାସାଃ କୋପନୋ ମୁନିଃ । ତତୋଽହଂ ତସ୍ଯ ଶାପେନ ମହାକୁଷ୍ଠମଵାପ୍ତଵାନ୍ । । 1.66.୩୦ ତତୋଽହଂ ପିତରଂ ଗତ୍ଵା କୁଷ୍ଠଯୋଗାଭିପୀଡିତଃ । ଲଜ୍ଜମାନୋଽତିଗର୍ଵେଣ ଇଦଂ ଵାକ୍ଯମଥାବ୍ରଵମ୍ । । ୩୧ ତାତ ସୀଦତି ମେ ଗାତ୍ରଂ ସ୍ଵରଶ୍ଚ ପରିହୀଯତେ । ଘୋରରୂପୋ ମହାଵ୍ଯାଧିର୍ଵପୁରେଷ ଜିଘାଂସତି । । ୩୨ ଅଶେଷଵ୍ଯାଧିରାଜ୍ଞାହଂ ପୀଡିତଃ କ୍ରୂରକର୍ମଣା । ଵୈଦ୍ଯୈରୋଷଧିଭିଶ୍ଚୈଵ ନ ଶାନ୍ତିର୍ମମ ଵିଦ୍ଯତେ । । ୩୩ ସୋଽହଂ ତ୍ଵଯା ହ୍ଯନୁଜ୍ଞାତସ୍ତ୍ଯକ୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ଜୀଵିତମ୍ । ଯଦି ଵାହମନୁଗ୍ରାହ୍ଯସ୍ତତୋଽନୁଜ୍ଞାତୁମର୍ହସି । । ୩୪ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵାକ୍ଯଃ ସ ପିତା ଷୁତ୍ରଶୋକାଭିପୀଡିତଃ । ପିତା କ୍ଷଣଂ ତତୋ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ମାମେଵଂ ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତଵାନ୍ । । ୩୫ ଧୈର୍ଯମାଶ୍ରଯତାଂ୧ ପୁତ୍ର ମା ଶୋକେ ଚ ମନଃ କୃଥାଃ । ହନ୍ତି ଶୋକାର୍ଦିତଂ ଵ୍ଯାଧିଃ ଶୁଷ୍କଂ ତୃଣମିଵାନଲଃ । । ୩୬ ଦେଵତାରାଧନପରୋ ଭଵ ପୁତ୍ରକ ମା ଶୁଚଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ଚ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଦେଵମାରାଧଯାମି କମ୍ । । ୩୭ କମାରାଧ୍ଯ ଵିମୁଚ୍ଯେଽହଂ ତାତ ରୋଗୈଃ ସମନ୍ତତଃ । ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତୋ ଭଗଵାନ୍ମାମୁଵାଚ ପିତା ମମ । । ୩୮ ଇମମର୍ଥଂ ପୁରା ପୃଷ୍ଟଃ ପଦ୍ମଯୋନିଃ ସନାତନଃ । ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେନ ଋଷିଣା ଯୋଗୀଶେନ ମହାତ୍ମନା
'କିପରି ତାଙ୍କର ଅତିଶୟ ଶ୍ରୀ, ଅପୂର୍ବ ରୂପ ଓ ତେଜସ୍ବିତା ଥିଲା? ତାଙ୍କର ମୃଦୁତା କେମିତି ଥିଲା?' ସାମ୍ବ କହିଲେ: 'ମୁଁ ନାମସହସ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ପୂଜିଲି, ତେଣୁ ସେ ଲୋକନାଥ ଦେବତା ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ଦେଇ, ମୋତେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।' ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: 'ହେ ଯାଦବନ୍ଦୁ, ତୁମେ କିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜିଲ? କେଉଁ ଉପବାସ, ତପସ୍ୟା, ଦାନ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଲ?' ସାମ୍ବ କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ କେମିତି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଲି, ସେଥିରେ ମନ ଦେଇ ଶୁଣ। ମୁଁ ଅବିବେକରେ ଦୁର୍ବାସା ମୁନିଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଥିଲି, ତାହାର ଶାପରେ ମୁଁ ଭୟଙ୍କର କୁଷ୍ଠରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲି। ତାପରେ ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କଠାରେ ଯାଇ, ଲଜ୍ଜାରେ ଏହି କଥା କହିଲି: "ତାତ, ମୋ ଶରୀର ଦୁଃଖରେ ଭସିଯାଉଛି, ମୋର ସ୍ୱର ମଧ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଇଛି, ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୋଗ ମୋ ଦେହକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଚିକିତ୍ସକ ଓ ଔଷଧ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ମୋର ରୋଗ ଶାନ୍ତ ହେଉନାହିଁ। ଯଦି ଆପଣ ଅନୁମତି ଦେଇଥିବେ, ମୁଁ ଏହି ଜୀବନ ଛାଡିବାକୁ ଚାହେଁ।"' ତାପରେ ବାପା କିଛି ଖଣ୍ଡ ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ: "ପୁଅ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର, ଦୁଃଖରେ ମନ ଦିଅନାହିଁ। ଦୁଃଖରେ ମନ ରହିଲେ ରୋଗ ଅଧିକ ହୁଏ। ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର, ଦୁଃଖ କରନାହିଁ।" ତାପରେ ମୁଁ ପଚାରିଲି: "କାହାକୁ ପୂଜିଲେ ମୁଁ ଏହି ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବି?" ଏପରି ପଚାରିଲି, ମୋ ବାପା କହିଲେ: "ଏହି ପ୍ରସ୍ନ ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଋଷି ପଚାରିଥିଲେ।"
୭୨ ସୋଽହମିଚ୍ଛାମି ତଂ ଦେଵଂ ସପ୍ତଲୋକପରାଯଣମ୍ । କାଲାଯନମଶେଷସ୍ଯ୧ ଜଗତୋ ହଦ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ । । ୭୩ ଆରାଧଯିତୁଂ ଗୋପାଲଂ ଗ୍ରହେଶମମିତୌଜସମ୍ । ଶଙ୍କରଂ ଜଗତୋ ଦୀପଂ ସ୍ମୃତମାତ୍ରାଘନାଶନମ୍ । । ୭୪ ତମନାଦ୍ଯଂ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପ୍ରସାଦଯିତୁମିଚ୍ଛତଃ । ଉପଦେଶପ୍ରଦାନେନ ପ୍ରସାଦଂ କର୍ତୁମର୍ହସି । । ୭୫ ତସ୍ଯୈତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଯା ଭକ୍ତିମୁଦ୍ଵହତୋ ରଵୌ । ଜଗାମ ପରିତୋଷଂ ସ ପଦ୍ମଯୋନିର୍ମହାତପାଃ । ।୭ ୬ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଯତ୍ପୃଚ୍ଛସି ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂର୍ଯସ୍ଯାରାଧନଂ ପ୍ରତି । ଵ୍ରତୋପଵାସଜପ୍ଯାଦି ତଦିହୈକମନାଃ ଶୃଣୁ । । ୭୭ ଅନାଦି ଯତ୍ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵହେଯଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଵ୍ଯାପ୍ଯ ଯତ୍ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ସ୍ଥିତଂ ସଦସତଃ ପରମ୍ । । ୭୮ ପ୍ରଧାନପୁଂସୋରନଯୋର୍ଯତଃ କ୍ଷୋଭଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ନିତ୍ଯଯୋର୍ଵ୍ଯାପିନୋଶ୍ଚୈଵ ଜଗଦାଦୌ ମହାତ୍ମନୋଃ । ।୭୯ ତତ୍କ୍ଷୋଭକତ୍ଵାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାଂଡଂ ସୃଷ୍ଟେର୍ହେତୁର୍ନିରଞ୍ଜନଃ । ଅହେତୁରପି ସର୍ଵାତ୍ମା ଜାଯତେ ପରମେଶ୍ଵରଃ । । 1.66.୮୦ ପ୍ରଧାନପୁରୁଷତ୍ଵଂ ଚ ତଥୈଵେଶ୍ଵରଲୀଲଯା । ସମୁପୈତି ତତଶ୍ଚୈଵଂ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଂ ଛନ୍ଦତଃ ପ୍ରଭୁଃ । । ୮୧ ତତଃ ସ୍ଥିତୌ ପାଲଯିତା ଵିଷ୍ଣୁତ୍ଵଂ ଜଗତଃ କ୍ଷଯେ । ରୁଦ୍ରତ୍ଵଂ ଚ ଜଗନ୍ନାଥଃ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା କୁରୁତେ ରଵିଃ । । ୮୨ ତମେକମକ୍ଷରଂ ଧାମ ସର୍ଵଦେଵନମସ୍କୃତମ୍ । ଭେଦାଭେଦସ୍ଵରୂପଂ ତଂ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । । ୩ଵର୍ଣଯିଷ୍ଯେଽଖିଲଂ ଵିପ୍ର ତସ୍ଯୈଵାରାଧନଂ ରଵେଃ । । ୮୩ ଗୁହ୍ଯଂ ଚାପି ତଥା ତସ୍ଯ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ଵୈ । ତୁଷ୍ଟେନ ହି ପୁରା ମହ୍ଯଂ କଥିତଂ ଭାସ୍କରେଣ ତୁ । । ୮୪ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯବ୍ରହ୍ମସଂଵାଦେ ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଆଦିତ୍ଯମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନଂ ନାମ ଷଟ୍ଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
'ତେଣୁ ମୁଁ ସେହି ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯିଏ ସପ୍ତ ଲୋକର ଆଶ୍ରୟ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଗୋପାଳ ଗ୍ରହପତି, ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ, ଶଙ୍କର, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଲୋକ ଓ ମନେ ପଡିଲେ ଦୁଃଖ ନାଶ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପୂଜା କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଆପଣ ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।' ସେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଏହି କଥା କହିଲାପରେ, ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ଖୁସି ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: 'ତୁମେ ଯେଉଁପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜିବା ବିଷୟରେ ପଚାରିଛ, ତାହାର ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ଜପ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରମ ମନ ଲଗାଇ ଶୁଣ। ଯେଉଁ ଦେବତା ଆଦିହୀନ, ସର୍ବଉତ୍ତମ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ସଦାସତରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ସେଉଁଠି ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟିରେ କ୍ଷୋଭ ଆଣନ୍ତି। ସେଉଁଠି ନିର୍ମଳ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ହେବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ହେତୁ ନାହିଁ। ଏହି ଭଗବାନ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଅକ୍ଷର ଧାମ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ଏକ ଓ ଅନେକ ଭାବରେ ଅବିଭାଜ୍ୟ। ଏହି ଦିବାକରଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ପୂଜା ବିଧି ସବୁ କହିବି। ଏହି ଭାସ୍କରଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ମହିମା ମଧ୍ୟ ଶୁଣ, ପୂର୍ବେ ସେ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଥିଲେ।'