ଅଥାଲେଖ୍ଯ ନରୋ ନାଗାନ୍କୃଷ୍ଣଵର୍ଣାଦିଵର୍ଣକୈଃ
ଏବେ, ଏକ ଲୋକ କଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରଙ୍ଗର ରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସାପ ଚିତ୍ରିତ କରିବା ଉଚିତ।
ପୂଜଯେଦ୍ଗଂଧପୁଷ୍ପୈଶ୍ଚ ସର୍ପିଃ ପାଯସଗୁଗ୍ଗୁଲୈଃ
ସେ ସାପଙ୍କୁ ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ, ଘିଅ, ମିଠା ଚାଉଳ ଓ ଗୁଗୁଲ ଧୂପ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଆସପ୍ତମାତ୍କୁଲାତ୍ତସ୍ଯ ନ ଭଯଂ ନାଗତୋ ଭଵେତ୍
ତାଙ୍କର ପରିବାରରେ ସାତ ପିଢି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାପର ଭୟ ରହିବ ନାହିଁ।
ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ପଂଚମୀକଲ୍ପେ ଭାଦ୍ରପଦିକନାଗପଞ୍ଚମୀଵ୍ରତଵର୍ଣନଂ ନାମ ସପ୍ତତ୍ରିଂଶୋଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି, ଶ୍ରୀଭବିଷ୍ୟ ମହାପୁରାଣରେ, ଏକ ଲକ୍ଷ ପଚାଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକର ବ୍ରହ୍ମ ଅଂଶରେ, ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ପଞ୍ଚମୀ କଳ୍ପରେ, ନାଗପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତର ବିବରଣୀ ଏହି ସତତି ଅଧ୍ୟାୟ।
ସୁମଂତୁରୁଵାଚ ତଥା ଚାଶ୍ଵଯୁଜେ ମାସି ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ କୁରୁନଂଦନ
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ, କୁରୁବଂଶୀ, ଏହିପରି ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସର ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ,
ଘୃତୋଦକାଭ୍ଯାଂ ପଯସା ସ୍ନପଯିତ୍ଵା ଵିଶାଂପତେ
ଘିଅ, ପାଣି ଓ ଦୁଧରେ ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ, ଜନମାନ୍ୟର ମହାରାଜ,
ଯସ୍ତ୍ଵସ୍ଯାଂ ଵିଧିଵନ୍ନାଗାଞ୍ଛୁଚିର୍ଭକ୍ତ୍ଯା ସମନ୍ଵିତଃ
ଯେଉଁଠି ଏହି ଦିନରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଓ ଭକ୍ତିସହିତ ନାଗମାନେଙ୍କୁ ନିୟମରେ ପୂଜା କରେ,
ନାଗାଃ ପ୍ରୀତା ଭଵଂତୀହ ଶାଂତିମାପ୍ନୋତି ଵା ଵିଭୋ
ନାଗମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ.
ଇତ୍ଯେଷ କଥିତୋ ଵୀର ପଞ୍ଚମୀକଲ୍ପ ଉତ୍ତମଃ । ଯତ୍ରାଯମୁଚ୍ଯତେ ମଂତ୍ରଃ ସର୍ଵସର୍ପନିଷେଧକଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଞ୍ଚମୀ କଳ୍ପ ବିର ତୁମକୁ କହିଦେଲି, ଯେଉଁଥିରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲେ ସମସ୍ତ ସାପ ଦୂରେଇଯାଏ।
ଓଁ କୁରୁକୁଲ୍ଲେ ଫଟ୍ ସ୍ଵାହା
ଓଁ କୁରୁକୁଲ୍ଲେ ଫଟ୍ ସ୍ୱାହା।
ରାଜ୍ଯଚ୍ଯୁତୋ ଵିଶେଷେଣ ସ୍ଵଂ ରାଜ୍ଯଂ ଲଭତେଽଚିରାତ୍
ଯିଏ ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛି, ସେ ବିଶେଷ କରି ଶୀଘ୍ର ତାହାର ରାଜ୍ୟ ପୁନି ପାଇଁଥାଏ।
ଦକ୍ଷୋ ଵିଜ୍ଞାଯ ତତ୍ସର୍ଵଂ ମାର୍ତଣ୍ଡମିଦମାହ ଵୈ । । ୨୭ ରୂପଂ ନ ପଶ୍ଯତୀ ତୁଭ୍ଯଂ ସା ଭାର୍ଯା ଉତ୍ତରାନ୍ଗତା । । ୨୮ ରୂପଂ ତେ ପ୍ରକଟିଷ୍ଯାମି ଯଦି ଶକ୍ଷ୍ଯସି ଵେଦନାମ୍ । ଅସୌ ପ୍ରୋଵାଚ ଶକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ପ୍ରକାଶୀ କୁରୁ ମେ ଵପୁଃ । । ୨୯ ଅଥ ସସ୍ମାର ତକ୍ଷାଣଂ ସ୍ମୃତ ଏଵାଜଗାମ ସଃ । ପ୍ରୋଵାଚ ଦକ୍ଷସ୍ତକ୍ଷାଣଂ ମାର୍ତଣ୍ଡଂ ଵୈ ପ୍ରକାଶଯ । । 1.47.୩୦ ତକ୍ଷା ପ୍ରୋଵାଚ ମାର୍ତଣ୍ଡଂ ଵେଦନା ଵିସହିଷ୍ଯସେ । ଵିସହିଷ୍ଯେଥ ପ୍ରୋଵାଚ ତକ୍ଷାଣଂ ଦକ୍ଷଚୋଦିତଃ । । ୩୧ ଅଥ ତକ୍ଷା ପ୍ରକାଶଂ ଵୈ ତସ୍ଯ ରୂପଂ ଵିଭାଵସୌ । ମୁଖାଦାରଭ୍ଯ ପାଦାନ୍ତଂ ତତକ୍ଷକରଣୈଃ ସ୍ଵକୈଃ । । କିରଣୈସ୍ତୁଦ୍ଯମାନେଷୁ ତସ୍ଯାଙ୍ଗେଷୁ ପୁନଃ ପୁନଃ । କ୍ଷଣେକ୍ଷଣେ ମୂର୍ଛଯତି ମାର୍ତଣ୍ଡୋ ଵେଦନାତୁରଃ । । ୩୨ ତସ୍ଯ ଶାପଭଯାତ୍ତକ୍ଷା ପାଦୌ ଗୁଲ୍ଫାଦିଯାଵତଃ । ଚକାରାଥୋ ନିରାକାରା ଅଙ୍ଗୁଲ୍ଯୋ ନ ପ୍ରକାଶଯତ୍ । । ୩୩ ପର୍ଯାପ୍ତଂ ତକ୍ଷକର୍ମେଦଂ ଵେଦନା ମମ ବାଧତେ । ତକ୍ଷା ପ୍ରୋଵାଚ ମାର୍ତଣ୍ଡଂ ଵେଦନାଂ ଜହି ଗୋପତେ । । ୩୪ କରଵୀରସ୍ଯ ପୁଷ୍ପାଣି ରକ୍ତଚନ୍ଦନମେଵ ଚ । କରାଦାରଭ୍ଯ ଗାତ୍ରାଣି ଵିଲିମ୍ପେ ଦେହଜାନି ତେ । । ୩୫ ତତ୍ତତ୍କୃତଂ ତଥା ତେନ ସ ରୁଜଂ ତ୍ଯକ୍ତଵାନ୍ରଵିଃ । ଅତଶ୍ଚେମାନି ଚେଷ୍ଟାନି ମାର୍ତଣ୍ଡସ୍ଯେହ ଭୂପତେ । । ୩୬ କରଵୀରସ୍ଯ ପୁଷ୍ପାଣି ତଥା ଵୈ ରକ୍ତଚନ୍ଦନମ୍ । ଇଦମାହ ପୁରା ଦେଵୋ ହ୍ଯନୂରୋରଗ୍ରତୋ ନୃପ । । ୩୭ କରଵୀରସ୍ଯ ପୁଷ୍ପାଣି ରକ୍ତଚନ୍ଦନମେଵ ହି । ଇତିହାସପୁରାଣାଭ୍ଯାଂ ସୁପର୍ଣଗୁଗ୍ଗୁଲଂ ତଥା । । ୩୮ ଯଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ମେ ଭକ୍ତ୍ଯା ସ ମେ ପ୍ରାଣାନ୍ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ତସ୍ମାନ୍ନ ଦେଯମନ୍ଯନ୍ମେ ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତେନ ଜାନତା । । ୩୯ ମାର୍ତଣ୍ଡସ୍ଯାଣ୍ଡଜଂ ତେଜୋ ଗୃହୀତ୍ଵା କିଲ ଭାରତ । ଚକାର ଵଜ୍ରମଜରଂ ୧ ଶତ୍ରୁଲେଖାଦିନାଶନମ୍ । । 1.47.୪୦ ମାର୍ତଣ୍ଡଃ ପରିତୁଷ୍ଟୋଽଭୂଲ୍ଲବ୍ଧ୍ଵା ରୂପଂ ଗତଵ୍ଯଥଃ । ଜଗାମ ସ କୁରୂନ୍ଵେଗାତ୍ସ୍ଵଭାର୍ଯାଦର୍ଶନୋତ୍ସୁକଃ । । ୪୧ ମୃଗମଧ୍ଯଗତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵଡଵାରୂପଧାରିଣୀମ୍ । ଅଶ୍ଵରୂପଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵଭାର୍ଯାମଧିରୁହ୍ଯ ସଃ । । ଅଵାସୃଜତ୍ସ୍ଵକଂ ତେଜୋ ଵେଗେନାରୁହ୍ଯ ସୋଽଶ୍ଵଵତ୍ । ।୪ ୨ ପରପୁରୁଷାଶଙ୍କଯା ସା ସ୍ଥିତା ଦେଵସ୍ଯ ସଂମୁଖୀ । ତେଜୋ ନାସାପୁଟାଭ୍ଯାଂ ତୁ ଯୁଗପତ୍ସାକ୍ଷିପତ୍ପୁନଃ । ।୪ ୩ ତତ୍ର ଜାତୌ ଦେଵଭିଷଜୌ ନାସତ୍ଯାଵଶ୍ଵିନାଵିତି । ରେତସୋଽନ୍ତେ ତୁ ରେଵନ୍ତୋ ଵିରୋଚନସୁତୋ ମହାନ୍ । । ୪୪ ତପତୀ ଶନିଶ୍ଚ ସାଵର୍ଣିଶ୍ଛାଯାପତ୍ଯାନି ଵୈ ଵିଦୁଃ । ଯମୁନା ଯମଶ୍ଚ ପୂର୍ଵୋକ୍ତୌ ସଂଜ୍ଞା ୨ ଯାଶ୍ଚ ତଥାତ୍ମଜୌ । । ୪୫ ଭାର୍ଯା ଲବ୍ଧା ଵପୁର୍ଦିଵ୍ଯଂ ତଥା ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ଭାରତ । ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ସର୍ଵମେଵମିଦଂ ଯତଃ । । ଅନେନ କାରଣେନେଷ୍ଟା ସଦା ଦେଵସ୍ଯ ସପ୍ତମୀ । । ୪୬ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ସୋପଵାସସ୍ତୁ ରାତ୍ରୌ ଭୁଞ୍ଜୀତ ଯୋ ନରଃ । କୃତ୍ଵୋପଵାସଂ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ତୁ ପଞ୍ଚମ୍ଯାମେକକାଲଭୁକ୍ । । ୪୭ ଦତ୍ତ୍ଵା ସୁସଂସ୍କୃତଂ ଶାକଂ ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯୈଃ ସମନ୍ଵିତମ୍ । ଦେଵାଯ ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯଶ୍ଚ ରାତ୍ରୌ ଭୁଞ୍ଜୀତ ଵାଗ୍ଯତଃ । । ୪୮ ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ନରଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଵ୍ରତମେତଚ୍ଚରେଦିତି । ତସ୍ଯ ଶ୍ରୀର୍ଵିଜଯଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରିଵର୍ଗଶ୍ଚାପି ଵର୍ଧତେ । । ୪୯ ମୃତଶ୍ଚ ସ୍ଵର୍ଗମାଯାତି ୧ ଵିମାନଵରମାସ୍ଥିତଃ । ସୂର୍ଯଲୋକେ ସ ରମତେ ମନ୍ଵନ୍ତରଗଣାନ୍ବହୂନ୍ । । ଇହ ଚାଗତ୍ଯ କାଲାନ୍ତେ ନୃପଃ ଶାନ୍ତି ସମନ୍ଵିତଃ । । 1.47.୫୦ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରୈଃ ପରିଵୃତୋ ଦାତା ସ୍ଯାନ୍ନୃପତିଶ୍ଚିରମ୍ । ଭୁନକ୍ତି ହି ଧରାଂ ରାଜନ୍ଵିଗ୍ରହୈଶ୍ଚାଜିତଃ ପରୈ । । ୫୧ ଯେ ନରା ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ଶାକାହାରେଣ ସପ୍ତମୀମ୍ । ଉପୋଷ୍ଯ ଲବ୍ଧଂ ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ପିତ୍ର୍ଯଂ ଵୈ ରାଜସଂଜ୍ଞିକମ୍ । । ୫୨ କୁରୁଣା ତଵ ପୂର୍ଵେଣ ଶାକାହାରେଣ ସପ୍ତମୀମ୍ । ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ରଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ କୃତଂ ତସ୍ଯ ଵିଵସ୍ଵତା । । ୫୩ ସପ୍ତମୀ ନଵମୀ ଷଷ୍ଠୀ ତୃତୀଯା ପଞ୍ଚମୀ ନୃପ । କାମଦାସ୍ତିଥଯୋ ହ୍ଯେତା ଇହୈଵ ନରଯୋଷିତାମ୍ । । ୫୪ ସପ୍ତମୀ ମାଘମାସେ ତୁ ନଵମ୍ଯାଶ୍ଵଯୁଜେ ମତା । ଷଷ୍ଠୀ ଭାଦ୍ରପଦେ ଧନ୍ଯା ଵୈଶାଖେ ତୁ ତୃତୀଯିକା । । ୫୫ ପୁଣ୍ଯା ଭାଦ୍ରପଦେ ପ୍ରୋକ୍ତା ପଞ୍ଚମୀ ନାଗପଞ୍ଚମୀ । ଇତ୍ଯେତାସ୍ତେଷୁ ମାସେଷୁ ଵିଶେଷାସ୍ତିଥଯଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୫୬ ଶାକଂ ସୁସତ୍କୃତଂ କୃତ୍ଵା ଯଶ୍ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା ସମନ୍ଵିତଃ । ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିପ୍ରେ ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ପଶ୍ଚାଦ୍ଭୁଙ୍କ୍ତେ ନିଶି ଵ୍ରତୀ । । ୫୭ କାର୍ତିକେ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷସ୍ଯ ଗ୍ରାହ୍ଯେଯଂ କୁରୁନନ୍ଦନ । ଚତୁଭିର୍ଵାପି ମାସୈସ୍ତୁ ପାରଣଂ ପ୍ରଥମଂ ସ୍ମୃତମ୍ । । ୫୮ ଅଗସ୍ତ୍ଯକୁସୁମୈଶ୍ଚାତ୍ର ପୂଜା କାର୍ଯା ଵିଭାଵସୋଃ । ଵିଲେପନଂ କୁଙ୍କୁମଂ ତୁ ଧୂପଶ୍ଚୈଵାପରାଜିତୈଃ । । ୫୯ ସ୍ନାନଂ ଚ ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯେନ ତମେଵ ପ୍ରାଶଯେତ୍ତତଃ । ନୈଵେଦ୍ଯଂ ପାଯସଂ ଚାତ୍ର ଦେଵଦେଵସ୍ଯ କୀର୍ତିତମ୍ । । 1.47.୬୦ ତଦେଵ ଦେଯଂ ଵିପ୍ରାଣାଂ ଶାକଂ ଭକ୍ଷ୍ଯମଥାତ୍ମନା । ଶୁଭଶାକସମାଯୁକ୍ତଂ ଭକ୍ଷ୍ଯପେଯସମନ୍ଵିତମ୍ । । ୬୧ ଦ୍ଵିତୀଯେ ପାରଣେ ରାଜଞ୍ଛୁଭଗନ୍ଧାନି ଯାନି ଵୈ । ପୁଷ୍ପାଣି ତାନି ଦେଵସ୍ଯ ତଥା ଶ୍ଵେତଂ ଚ ଚନ୍ଦନମ୍ । । ୬୨ ଅଗୁରୁଶ୍ଚାପି ଧୂପୋଽତ୍ର ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଗୁଡପୂପକାଃ । ସ୍ନାନଂ କୁଶୋଦକେନାତ୍ର ପ୍ରାଶନଂ ଗୋମଯସ୍ଯ ତୁ । । ୬୩ ତୃତୀଯେ କରଵୀରାଣି ତଥା ରକ୍ତଂ ଚ ଚନ୍ଦନମ୍ । ଧୂପାନାଂ ଗୁଗ୍ଗୁଲଶ୍ଚାତ୍ର ପ୍ରିଯୋ ଦେଵସ୍ଯ ସର୍ଵଦା । । ୬୪ ଶାଲ୍ଯୋଦନଂ ତୁ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଦଧିମିଶ୍ରଂ ମହାମତେ । ତମେଵ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ଭକ୍ଷ୍ଯଲେହ୍ଯସମନ୍ଵିତମ୍ । । କାଲଶାକେନ ଚ ଵିଭୋ ଯୁକ୍ତଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵିଚକ୍ଷଣଃ । । ୬୫ ଗୌରସର୍ଷପକଲ୍କେନ ସ୍ନାନଂ ଚାତ୍ର ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । ତସ୍ଯୈଵ ପ୍ରାଶନଂ ଧନ୍ଯଂ ସର୍ଵପାପହରଂ ଶୁଭମ୍ । । ୬୬ ତୃତୀଯେ ପାରଣସ୍ଯାନ୍ତେ ମହଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନମ୍ । ଶ୍ରଵଣଂ ଚ ପୁରାଣସ୍ଯ ଵାଚନଂ ଚାପି ଶସ୍ଯତେ । । ୬୭ ଦୈଵସ୍ଯ ପୁରତସ୍ତାତ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ତଥାଗ୍ରତଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣାଦ୍ଵାଚକାଚ୍ଛ୍ରାଵ୍ଯଂ ନାନ୍ଯଵର୍ଣସମୁଦ୍ଭଵାତ୍ । । ଅଥ ତାନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଶକ୍ତ୍ଯା ଚ ପୂଜଯେତ୍ । । ୬୮ ଵାଚକସ୍ଯାମଲେ ରାଜନ୍ଵାସସୀ ସନ୍ନିଵେଦଯେତ୍ । ଵାଚକେ ପୂଜିତେ ଦେଵଃ ସଦା ତୁଷ୍ଯତି ଭାସ୍କରଃ । । ୬୯ କରଵୀରଂ ଯଥେଷ୍ଟଂ ତୁ ତଥା ରକ୍ତଂ ଚ ଚନ୍ଦନମ୍ । ଯଥେଷ୍ଟଂ ଗୁଗ୍ଗୁଲଂ ତସ୍ଯ ଯଥେଷ୍ଟଂ ପାଯସଂ ସଦା । । 1.47.୭୦ ଯଥେଷ୍ଟା ମୋଦକାସ୍ତସ୍ଯ ଯଥା ଵୈ ତାମ୍ରଭାଜନମ୍ । ଯଥେଷ୍ଟଂ ଚ ଘୃତଂ ତସ୍ଯ ଯଥେଷ୍ଟୋ ଵାଚକଃ ସଦା । । ପୁରାଣଂ ଚ ଯଥେଷ୍ଟଂ ଵୈ ସଵିତୁଃ କୁରୁନନ୍ଦନ । । ୭୧ ଇତ୍ଯେଷା ସପ୍ତମୀ ପୁଣ୍ଯା ଶାକାହ୍ଵା ଗୋପତେଃ ସଦା । ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଭାଗ୍ଯଵାଂଶ୍ଚ୧ ପ୍ରଜାଯତେ । । ୭୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଶାକସପ୍ତମୀଵ୍ରତଵର୍ଣନଂନାମ ସପ୍ତଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଷଷ୍ଠୀ ତିଥିର୍ମହାରାଜ ସର୍ଵଦା ସର୍ଵକାମଦା॥ ଉପୋଷ୍ଯା ତୁ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସର୍ଵକାଲଂ ଜଯାର୍ଥିନା । । ୨ କାର୍ତ୍ତିକେଯସ୍ଯ ଦଯିତା ଏଷା ଷଷ୍ଠୀ ମହାତିଥିଃ । ଦେଵସେନାଧିପତ୍ଯଂ ହି ପ୍ରାପ୍ତଂ ତସ୍ଯାଂ ମହାତ୍ମନା । । ୩ ଅସ୍ଯାଂ ହି ଶ୍ରେଯସା ଯୁକ୍ତୋ ଯସ୍ମାତ୍ସ୍କନ୍ଦୋ ଭଵାଗ୍ରଣୀଃ । ତସ୍ମାତ୍ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ନକ୍ତଭୋଜୀ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦୀପ୍ସିତଂ ସଦା । । ୪ ଦତ୍ତ୍ଵାର୍ଘ୍ଯଂ କାର୍ତିକେଯାଯ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଵୈ ଦକ୍ଷିଣାମୁଖଃ । ଦଧ୍ନା ଘୃତୋଦକୈଃ ପୁଷ୍ପୈର୍ମନ୍ତ୍ରେଣାନେନ ସୁଵ୍ରତ । । ୫ ସପ୍ତର୍ଷିଦାରଜ ସ୍କନ୍ଦ ସ୍ଵାହାପତିସମୁଦ୍ଭଵ । ରୁଦ୍ରାର୍ଯମାଗ୍ନିଜ ଵିଭୋ ଗଙ୍ଗାଗର୍ଭ ନମୋଽସ୍ତୁ ତେ । । ପ୍ରୀଯତାଂ ଦେଵସେନାନୀଃ ସମ୍ପାଦଯତୁ ହୃଦ୍ଗତମ୍ । । ୬ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିପ୍ରାଯ ଚାତ୍ମାନ୍ନଂ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଦପି ଵିଦ୍ଯତେ । ପଶ୍ଚାଦ୍ଭୁଙ୍କ୍ତେ ତ୍ଵସୌ ରାତ୍ରୌ ଭୂମିଂ କୃତ୍ଵା ତୁ ଭାଜନମ୍ । । ୭ ଏଵଂ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଵ୍ରତଂ ସ୍ନେହାତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସ୍କନ୍ଦେନ ଯତ୍ନତଃ । ତନ୍ନିବୋଧ ମହାରାଜ ପ୍ରୋଚ୍ଯମାନଂ ମଯାଖିଲମ୍ । । ୮ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଯସ୍ତୁ ଫଲାହାରୋ ନକ୍ତାହାରୋ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଶୁକ୍ଲାକୃଷ୍ଣାସୁ ନିଯତୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସମାହିତଃ । । ୯ ତସ୍ଯ ସିଦ୍ଧିଂ ଧୃତିଂ ତୁଷ୍ଟିଂ ରାଜ୍ଯମାଯୁର୍ନିରାମଯମ୍ । ପାରତ୍ରିକଂ ଚୈହିକଂ ଚ ଦଦ୍ଯାତ୍ସ୍କନ୍ଦୋ ନ ସଂଶଯଃ । । 1.39.୧୦ ଯୋ ହି ନକ୍ତୋପଵାସଃ ସ୍ଯାତ୍ସ ନକ୍ତେନ ଵ୍ରତୀ ଭଵେତ୍ । ଇହ ଵାମୁତ୍ର ସୋଽତ୍ଯନ୍ତଂ ଲଭତେ ଖ୍ଯାତିମୁତ୍ତମାମ୍ । । ସ୍ଵର୍ଗେ ଚ ନିଯତଂ ଵାସଂ ଲଭତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୧୧ ଇହ ଚାଗତ୍ଯ କାଲାନ୍ତେ ଯଥୋକ୍ତଫଲଭାଗ୍ଭଵେତ୍ । ଦେଵାନାମପି ଵନ୍ଦ୍ଯୋଽସୌ ରାଜ୍ଞାଂ ରାଜା ଭଵିଷ୍ଯତି । । ୧୨ ଯଶ୍ଚାପି ଶୃଣୁଯାତ୍କଲ୍ପଂ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଃ କୁରୁକୁଲୋଦ୍ଵହ । ତସ୍ଯ ସିଦ୍ଧିସ୍ତଥା ତୁଷ୍ଟିର୍ଧୃତିଃ ସ୍ଯାତ୍ଖ୍ଯାତିସମ୍ଭଵା । । ୧୩ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଷଷ୍ଠୀକଲ୍ପଵର୍ଣନଂ ନାମ ଏକୋନଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ମହାରାଜ, ଷଷ୍ଠୀ ତିଥି ସବୁବେଳେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଯେଉଁମାନେ ବିଜୟ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁ ସମୟ ଏହି ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ମହାନ ଷଷ୍ଠୀ ତିଥି କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କର ପ୍ରିୟ। ଏହି ଦିନେ ମହାନ ଆତ୍ମା କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଦେବସେନାଙ୍କ ନାୟକ ହେବାର ସମ୍ମାନ ପାଇଥିଲେ। ଏହି ତିଥିର ମହତ୍ତ୍ୱରୁ ସ୍କନ୍ଦ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ, ତେଣୁ ଷଷ୍ଠୀ ଉପବାସରେ ଯିଏ ରାତିରେ ଖାଏ, ସେ ସବୁବେଳେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁଥାଏ। ଏହି ଦିନେ ଦକ୍ଷିଣ ମୁହଁ କରି, ଦହି, ଘିଅ, ପାଣି ଓ ଫୁଲ ଦେଇ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି କହିବା— 'ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ସ୍କନ୍ଦ, ସ୍ୱାହାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିବା, ରୁଦ୍ର, ଆର୍ୟମା, ଅଗ୍ନି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଗଙ୍ଗାର ପୁଅ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ଦେବସେନାଙ୍କ ନାୟକ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ ଓ ମନର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ।' ଏହା ପରେ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଯାହା ଅଛି, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଇ, ରାତିରେ ଜମିକୁ ପାତ୍ର କରି ଖାଇବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଷଷ୍ଠୀ ଉପବାସକୁ ସ୍କନ୍ଦ ଭଲପାଇ ସ୍ନେହରେ କହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କହୁଛି, ମହାରାଜ, ଶୁଣ। ଯିଏ ଷଷ୍ଠୀ ଦିନେ ଫଳ ଖାଏ କିମ୍ବା ରାତିରେ ଖାଏ, ଦୁଇପକ୍ଷରେ ନିୟମିତ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୋଇ ଧ୍ୟାନରେ ରହେ, ସ୍କନ୍ଦ ତାଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧି, ଧୃତି, ସନ୍ତୋଷ, ରାଜ୍ୟ, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ, ରୋଗ ନାହିଁ, ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯିଏ ରାତିରେ ଉପବାସ କରେ, ସେ ଏହି ବ୍ରତର ନିଷ୍ଠା ରଖେ; ଏଠାରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ, ସେ ଉତ୍ତମ ଖ୍ୟାତି ପାଏ। ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ ପାଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସମୟ ପରେ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରି ଆସି, ଯେଉଁ ଫଳ ଦିଆଯାଇଛି, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗୀ ହୁଏ। ସେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରନ୍ତି, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ହୁଏ। ଯିଏ ଷଷ୍ଠୀ କଳ୍ପର ଏହି କଥା ଶୁଣେ, ହେ କୁରୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ସିଦ୍ଧି, ସନ୍ତୋଷ, ଧୃତି ଓ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରେ।
କାର୍ତିକେଯଵର୍ଣନମ୍ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଅହୋ ଵ୍ରତଂ ମହତ୍କଷ୍ଟଂ ସଂଶଯୋ ହୃଦି ଵର୍ତତେ । କାର୍ତିକେଯସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜନ୍ମ ତଥା ଦ୍ଵିଜ । । ୧ ଅନେକଜନିତସ୍ଯେହ କାର୍ତ୍ତିକେଯସ୍ଯ ସୁଵ୍ରତ । ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ସୁମହଦ୍ଵିପ୍ର କଥମେତଦ୍ଵିଭାଵ୍ଯତେ । । ୨ ଜାତିଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଭଵେଦ୍ଵୀର ଉତ କର୍ମ ଭଵେଦ୍ଵରମ୍ । ସଂଶଯସ୍ତୁ ମହାନତ୍ର ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମେ କୃତ୍ତିକାସୁତମ୍ । । ୩ ଏତଦ୍ଵଦ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ନ ଯଥା ସଂଶଯୋ ଭଵେତ୍ । ଜନ୍ମତଃ କର୍ମଣଶ୍ଚୈଵ ଯଜ୍ଜ୍ଵାଯସ୍ତଦ୍ ବ୍ରଵୀହି ମେ । । ୪ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଇମମର୍ଥଂ ପୁରା ପୃଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମା ଶିଷ୍ଯୈର୍ମନୀଷିଭିଃ । ଯଦୁକ୍ତଂ ତେନ ତେଷାଂ ଚ ତତ୍ତେ ଵଚ୍ମି ନିବୋଧ ମେ । । ୫ ସୁରଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ସୁଖାସୀନମଭିଗମ୍ଯ ମହର୍ଷଯଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ ମହାବାହୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଵିପ୍ରତାମ୍ । । ୬ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମଯମାଗତ୍ଯ କୌତୂହଲସମନ୍ଵିତାଃ । ଭକ୍ତିଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାଂ ପୁରୋଧାଯ ପ୍ରଣମ୍ଯାନତକନ୍ଧରାଃ । । ୭ ଋଷଯ ଊଚୁଃ ଭୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନାଦକଲ୍ପେ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି କିଂ ଭଵେତ୍ । ଜାତ୍ଯଧ୍ଯଯନଦେହାତ୍ମସଂସ୍କାରାଚାରକର୍ମଣାମ୍
ଶତାନୀକ କହିଲେ: ହାଁ, ଏହି ବ୍ରତ ଅତି କଠିନ; ମୋ ହୃଦୟରେ ଏଉଁ ଏକ ସନ୍ଦେହ ରହିଛି। କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କର ମହିମା ଓ ଜନ୍ମ କଥା ଶୁଣି, ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ଅନେକ ଜନ୍ମ ଥିବା ସତ୍ୟରେ, ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱ କିପରି ବୁଝିବାଯିବ? ଜନ୍ମ ଉତ୍ତମ କି କର୍ମ ଉତ୍ତମ? ମୁଁ କୃତ୍ତିକାଙ୍କର ପୁଅ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଦେଖି ଏହି ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଛି। ଏହି ସନ୍ଦେହ ଯେଉଁଠି ନ ରହେ, ସେପରି ନିଶ୍ଚିତ ଉତ୍ତର ଦିଅ, ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମ ମଧ୍ୟରେ କଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ କହ। ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: ପୂର୍ବେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପଚାରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଯାହା କହିଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଇ କଥା କହୁଛି, ଶୁଣ। ଦେବମାନ୍ୟ ସେଉଁଠି ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ବେଳେ, ମହାର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କଠାରେ ଗଲେ, ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୂରୋହିତତ୍ୱକୁ ନମସ୍କାର କରି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ କୌତୁହଳ ନେଇ, ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମନ କଲେ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି ନଦାକଳ୍ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ କଣ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ? ଜନ୍ମ, ଅଧ୍ୟୟନ, ଦେହ, ଆତ୍ମସଂସ୍କାର, ଆଚରଣ କିମ୍ବା କର୍ମ— କେଉଁଠି ଏହାର ମୂଳ?
୮ ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରସାମାନ୍ଯଵିଶେଷା ଯଦି କୃତ୍ରିମାଃ । ମନୋଵାକ୍କର୍ମଶାରୀରଜାତିଦ୍ରଵ୍ଯଗୁଣାତ୍ମକାଃ । । ୯ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତଵ୍ଯାଃ ପ୍ରସିଦ୍ଧା ଯେ ଜାତିଭେଦଵିଧାଯିନଃ । ଵସ୍ତୁଭୂତାଃ ପରୋକ୍ଷୈର୍ଵା ପ୍ରମାଣୈର୍ନ ଵିନିଶ୍ଚିତାଃ । । 1.40.୧୦ ଅଵ୍ଯକ୍ତାଗମସିଦ୍ଧଶ୍ଚେଜ୍ଜାତିଭେଦଵିଧିର୍ନୃଣାମ୍ । ଵିକଲ୍ପୋଽଯଂ ନ ପୁଷ୍ଣାତି ଭଵତଃ ଶେମୁଷୀବଲମ୍ । । ୧୧ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଏଵମେତନ୍ନ ସନ୍ଦେହୋ ଯଥା ଯୂଯଂ ଵଦନ୍ତି୧ ହ । ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଯୋଗିନୋ ଵାକ୍ଯଂ ସତର୍କଂ ଶିଷ୍ଯଶ୍ରେଯସେ । । ୧୨ ଯୋଗେଶ୍ଵର ଉଵାଚ ପ୍ରମାଣେ ହି ପ୍ରସିଦ୍ଧେ ତୁ ଭିନ୍ନାର୍ଥଵିଷଯେ ଯତଃ । ସ୍ପଷ୍ଟଯୋଗ୍ଯାର୍ଥଵିଷଯଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ତାଵଦୀକ୍ଷତେ । । ୧୩ ସମାନ୍ଯାତୀନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାହୀ ସିଦ୍ଧାନ୍ତୋଽଭ୍ଯୁପଗମ୍ଯତେ । ସ ଏଵ ଭଗଵାନେକଂ ପ୍ରମାଣମିତି ଚେନ୍ନ ତତ୍ । । ୧୪ ଯସ୍ମାଦ୍ଵିଵିଧମେ ତତ୍ତେ ସଙ୍କଟଂ ଭଦ୍ର ଵର୍ତତେ । ଵେଦସ୍ଯ ପୌରୁଷେଯତ୍ଵଂ ନିତ୍ଯଜାତିସମର୍ଥକମ୍ । । ୧୫ କାର୍ଯା ଵିଶେଷା ଵେଦୋକ୍ତା ନ ଯୁକ୍ତମକୃତଂ ଵଚଃ । ତାଲ୍ଵାଦିକରଣାନାଂ ଚ ଵ୍ଯାପାରାନନ୍ତରଂ ଶ୍ରୁତେଃ । । ୧୬ ଵ୍ଯାପାରାତ୍ପରତସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରାଗଭାଵଵିଶେଷତଃ । ତଦ୍ଭାଵାନୁଵିଧାଯିତ୍ଵମନ୍ଵଯଵ୍ଯତିରକେତଃ । । ୧୭ ତସ୍ମାଦ୍ଧୂମାଗ୍ନିଵଦ୍ଵାର୍ଥଫଲଭାଵୋଽଵତିଷ୍ଠତେ । ନ ଚ ଵ୍ଯାପାରଵଚସୋରନ୍ଯଥାନୁପପତ୍ତିତଃ । । ୧୮ ପୁରୁଷାନୁଗତା ଜାତିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵାଦିକାସ୍ତି ଚେତ୍ । ଦ୍ଵିଵର୍ଣଜାତିଭେଦେନ ପ୍ରତ୍ଯାକ୍ଷାର୍ଥୋପଲକ୍ଷଣାତ୍ । । ୧୯ ଗୋଵର୍ଗମଧ୍ଯଂ ଚ ଗତୋ ଯଥାଶ୍ଵୋ ନିର୍ଧାର୍ଯତେ ଜ୍ଞୈଃ ସୁଵିଚକ୍ଷଣତ୍ଵାତ୍ । ମନୁଷ୍ଯଭାଵାଦଵିଶିଷ୍ଯମାଣସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ ଶୂଦ୍ରଗଣାନ୍ନ ଭିନ୍ନଃ । । 1.40.୨୦ ମନୁଷ୍ଯଜାତେର୍ନ ପରୋ ଵିଶେଷୋ ଯଃ କଲ୍ପ୍ଯତେ ସର୍ଵନରାନୁଯାଯୀ । ସଂସ୍କାରଯୁକ୍ତା ହି କ୍ରିଯାଵିଶିଷ୍ଟା ଦ୍ଵିଜନ୍ମନାଂ ଶୂଦ୍ରଵିଵେକହେତୁଃ । । ୨୧ ଜୀଵୋଽପି ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯୈରତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞମାନଵୈଃ । ପ୍ରଭ୍ରଷ୍ଟବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵାସ୍ତେ ଜାଯନ୍ତେ ଵିପ୍ରସଙ୍ଗତଃ । । ୨୨ ଜରାଜନ୍ମାନ୍ତରକ୍ଲେଶଦୁଷ୍ଟଗ୍ରାହକୁଲାକୁଲମ୍ । ନର ତିର୍ଯଗସଚ୍ଛୂଦ୍ର ଯୋନିଦୁଃଖୋର୍ମିସଂକଟମ୍ ।। ୨୩ ଦୌସ୍ଥିତ୍ଯରୋଗଶୋକାର୍ତିଜନାଵର୍ତସମନ୍ଵିତମ୍ । ଶ୍ଵାନୁଶୂକରଚାଣ୍ଡାଲକୃମିକୂର୍ମାଦିକାଯକମ୍ । । ୨୪ ସଂସାରସାଗରଂ ଘୋରଂ ମଗ୍ନଃ ଖଲୁ ପରିପ୍ଲଵନ୍ । ଭୂରିପାପଭରାକ୍ରାନ୍ତଃ ସ ଜୀଵୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କଥମ୍ । । ୨୫ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସପ୍ତଵ୍ଯାଧକଥା ଵିପ୍ରା ମନୁନା ପରିକୀର୍ତିତାଃ । ତଂ ନିଶମ୍ଯ ଯଦୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିତ୍ଯଂ ଜାତିପଦଂ ତ୍ଯଜେତ୍ । । ୨୬ ସପ୍ତଵ୍ଯାଧା ଦଶାର୍ଣେଷୁ୧ ମୃଗାଃ କାଲଞ୍ଜରେ ଗିରୌ । ଚକ୍ରଵାକାଃ ସରିଦ୍ଦ୍ଵୀପେ ହଂସାଃ ସରସି ମାନସେ । । ୨୭ ତେଽପି ଜାତାଃ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵେଦପାରଗାଃ। ପ୍ରସ୍ଥିତା ଦୀର୍ଘମଧ୍ଵାନଂ ମୃଯଂ କିମଵସୀଦଥ । । ୨୮ ତସ୍ମାନ୍ନ ଜୀଵେ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମୋ ହି କଥଞ୍ଚନ । । ୨୯ ଶସ୍ତ୍ରାଦିମଦ୍ଭାର୍ଗଵଜାତିଯୁକ୍ତୋ ଗଜାଶ୍ଵଗୋଜୋଷ୍ଟ୍ରଖରାଦିକାନାମ୍ । ଶକ୍ତ୍ଯା କୃତୋ ହ୍ଯଙ୍ଗଜଵର୍ଣଧର୍ମୈର୍ଭେଦଃ ସ୍ଫୁଟଂ ଲକ୍ଷଣତୋଽତ୍ର ଯଦ୍ଵତ୍ । । 1.40.୩୦ ତଦୁତ୍ତରାନ୍ନୈଵ ଵିକର୍ତନୀଯା ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଜାତିନୃଷୁ ନାସ୍ତି କାଚିତ୍ । ନିତ୍ଯାକୃତିର୍ନାନୁପଭେଦରୂପା ଯଥା ହି ଭେଦଃ ପରମୋଽତ୍ର ସିଧ୍ଯେତ୍ । । ସିତାଦ୍ଯସାଧାରଣତୁଲ୍ଯରୂପାଃ ସନାତନୋଽଙ୍ଗେଷୁ ନ ଵର୍ଣଭେଦଃ । । ୩୧ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯମଧ୍ରୁଵମିଦଂ କିଲ କୃତ୍ରିମତ୍ଵାଦକୃତ୍ରିମଂ ଭଵତି ସାମଯିକତ୍ଵଯୋଗାତ୍ । ସାଙ୍କେତିକଂ ସୁକୃତଲେଶଵିଶେଷଲବ୍ଧଂ ଵାଣିଜ୍ଯଭେଷଜକୃତାମିଵ ଜାତିଭେଦାଃ । । ୩୨ କିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯେ ସୁକୃତଂ ତ୍ଯଜନ୍ତି କିଂ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଲୋକମପାଲଯନ୍ତଃ .। ସ୍ଵଧର୍ମହୀନା ହି ତଥୈଵ ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଃ ସ୍ଵମୁଖ୍ଯକ୍ରିଯଯା ଵିହୀନାଃ । । ୩୩ ତସ୍ମାନ୍ନ ଗୋଶ୍ଵଵତ୍କଶ୍ଚିଜ୍ଜାତିଭେଦୋଽସ୍ତି ଦେହିନାମ୍ । କାର୍ଯଶକ୍ତିନିମିତ୍ତସ୍ତୁ ସଙ୍କେତଃ କୃତ୍ରିମୋ ଭଵେତ୍ । । ୩୪ ଏଵଂ ପ୍ରମାଣୈଃ ପ୍ରତିଷିଧ୍ଯମାନାଂ ସାଙ୍କେତିକୀଂ ଯାତି ନରୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥାମ୍ । ସ୍ଵକୀଯସିଦ୍ଧାଂ ସ୍ଵମତୈର୍ନିଷିଦ୍ଧାଂ ନ ବୁଧ୍ଯତେ ମୂଢମନା ଵରାକଃ । । ୩୫ ଗୋମହିଷ୍ଯଜଵାଜ୍ଯୁଷ୍ଟ୍ରଵାନେଯାଵିଗଜାଧିପାଃ । ପ୍ରେଷ୍ଯଵାର୍ଧୁଷିକାକାର୍ଯକରଣୋଦ୍ଯତମାନସାଃ । । ୩୬ ଵଣିକ୍କାରୁକ୍ରିଯାଵିଷ୍ଟା୧ ଦିଵ୍ଯାସ୍ତେଽପି ଚ ଯେ ଦ୍ଵିଜାଃ । ଵିନଷ୍ଟାସ୍ତେ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯାଃ କ୍ରଵ୍ଯାଦାଶ୍ଚ କୁଶୀଲଵାଃ । । ୩୭ ପଲାଣ୍ଡୁଲଶୁନାଦାଶ୍ଚ ମୃଗ୍ଯୁଷ୍ଟ୍ରୀକ୍ଷୀରପାଯିନଃ । ମାଂସସର୍ଵରସକ୍ଷୀରକ୍ରଯଵିକ୍ରଯକାରିଣଃ । । ୩୮ ପୁନର୍ଭୂଵୃଷଲୀଵେଶ୍ଯାଚାଣ୍ଡାଲସ୍ତ୍ରୀନିଷେଵିଣଃ । ଶୂଦ୍ରାନ୍ନରସପୁଷ୍ଟାଙ୍ଗାଃ ପ୍ରେତଵସ୍ତ୍ରାନ୍ନଭୋଜନାଃ । । ୩୯ ମୃତସୂତକଲବ୍ଧାନ୍ନପାନାଦ୍ଯଭ୍ଯଵହାରିଣଃ । ବ୍ରହ୍ମଦେଵପିତୃଭୂତମନୁଷ୍ଯେଷୁ ବହିଷ୍କୃତାଃ । ।1.40.୪୦ ମାତ୍ସର୍ଯମଦଵିଦ୍ଵେଷତୃଷ୍ଣାକାମତମୋମଯାଃ । ହୀନାଚାରା୧ ହି ଯେ କେଚିଦପରେ ପିଶୁନା ଦ୍ଵିଜାଃ । । ପ୍ରକାରୈର୍ବହୁଭିଃ ସର୍ଵେ ତେ ପ୍ରଣଶ୍ଯନ୍ତି ନାନ୍ଯଥା । ।୪ ୧ ଏଵଂ ଶାସ୍ତ୍ରୋଦିତନ୍ଯାଯମାର୍ଗଭ୍ରଷ୍ଟାସ୍ତୁ ଯେ ନରାଃ । ଵିଶିଷ୍ଟଗୋତ୍ରସଂସ୍କାରକଲାପସକଲାତ୍ମକାଃ । ।୪ ୨ ଵେଦାନଧ୍ଯାପଯନ୍ତୋଽପି ତେଽଧୀଯାନାଃ ଶ୍ରୁତିକ୍ରମାତ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵାଦ୍ଵିହୀଯନ୍ତେ ଦୁରାଚାରଵିଘାଯିନଃ । ।୪ ୩ ତସ୍ମାନ୍ନ ଜାତିରେକତ୍ର ଭୂତାତ୍ମାସ୍ତ୍ଯନପାଯିନୀ । ନାଶିତ୍ଵାଦତ୍ର ଚ ଶ୍ଲୋକାନ୍ମାନଵାଃ ସମଧୀଯତେ । ।୪. ସଦ୍ଯଃ ପତତି ମାଂସେନ ଲାକ୍ଷଯା ଲଵଣେନ ଚ । ତ୍ର୍ଯହେଣ ଶୂଦ୍ରୋ ଭଵତି ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କ୍ଷୀରଵିକଯୀ । ।୪୫ ଗୋରକ୍ଷକାନ୍ଵାଣିଜିକାଂସ୍ତଥା କାରୁକୁଶୀଲଵାନ୍ । ପ୍ରେଷ୍ଯାନ୍ଵାର୍ଧୁଷିକାଂଶ୍ଚୈଵ ଶୂଦ୍ରାସ୍ତାନ୍ମନୁରବ୍ରଵୀତ୍ । ।୪୬ ଶୂଦ୍ରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣତାମେତି ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ଚୈତି ଶୂଦ୍ରତାମ୍ । କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଯାତି ଵିପ୍ରତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵୈଶ୍ଯଂ ତଥୈଵ ଚ । ।୪୭ ଇତି ଶ୍ରୀ ଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଷଷ୍ଠୀକଲ୍ପେ କାର୍ତିକେଯଵର୍ଣନେ ଜାତିଵର୍ଣନଂ ନାମ ଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ।୪
ଶତାନିକ କହିଲେ: ଆହା, ଏହି ବ୍ରତ ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ; ମୋ ହୃଦୟରେ ସନ୍ଦେହ ରହିଛି। କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କର ମହିମା ଓ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ଅନେକ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ, ହେ ପୁଣ୍ୟବାନ, ଏପରି ମହିମା କିପରି ବୁଝିବା? ଜନ୍ମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କି, ହେ ବୀର, କିମ୍ବା କର୍ମ ଭଲ? ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୋ ପାଇଁ ବଡ଼; କୃତିକାମାନଙ୍କର ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି। ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କହ; ମୋତେ କହିଦିଅ କିଏ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଜନ୍ମ କି କର୍ମ। ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନୀ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପଚାରିଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ଯାହା କହିଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି; ମୋ କଥା ଶୁଣ। ମହାର୍ଷିମାନେ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କର ମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନରେ ନିଜେ ଅସନରେ ବସିଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଏବଂ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର ପୂଜାରୀତ୍ୱକୁ ନମସ୍କାର କରି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜିଜ୍ଞାସା ସହିତ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ଆଗରେ ରଖି, ନମ୍ର ଗଳାରେ ନମସ୍କାର କରି ଆସିଲେ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ନାଦକଳ୍ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ କଣ? ଏହା ଜନ୍ମରୁ, ଅଧ୍ୟୟନରୁ, ଶରୀରରୁ, ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧିରୁ, ଆଚରଣରୁ କି କର୍ମରୁ?
ବ୍ରାହ୍ମଣଵିଵେକଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଵେଦାଧ୍ଯଯନମପ୍ଯେତଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ । ଵିପ୍ରଵଦ୍ଵୈଶ୍ଯରାଜନ୍ଯୌ ରାକ୍ଷସା ରାଵଣାଦଯଃ । । ୧ ଶ୍ଵାଦଚାଣ୍ଡାଲଦାସାଶ୍ଚ ଲୁବ୍ଧକାଭୀରଧୀଵରାଃ । ଯେନ୍ଯେଽପି ଵୃଷଲାଃ କେଚିତ୍ତେଽପି ଵେଦାନଧୀଯତେ । । ୨ ଯଦା ଦେଶାନ୍ତରଂ ଗତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ କ୍ଷତ୍ରିଯଂ ଶ୍ରିତାଃ । ଵ୍ଯାପାରାକାରଭାଵାଦ୍ଯୈର୍ଵିପ୍ରତୁଲ୍ଯୈଃ ପ୍ରକଲ୍ପିତୈଃ । । ୩ ଵେଦାନଧୀତ୍ଯ ଵେଦୌ ଵା ଵେଦଂ ଵାପି ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ପ୍ରୋଦ୍ଵହନ୍ତି ଶୁଭାଂ କନ୍ଯାଂ ଶୁଦ୍ଧବ୍ରାହ୍ମଣଜା ନରାଃ । ।୪ ଅଥଵାଧୀତ୍ଯ ଵେଦାଂସ୍ତୁ କ୍ଷତ୍ରଵୈଶ୍ଯୈସ୍ତୁ୧ ଵା ନରାଃ । ଗୌଡପୂର୍ଵାଂ କୃତାମେଯୁର୍ଜାତିଂ ଵା ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ଯଜାମ୍ । । ୫ ଅପରିଜ୍ଞାତଶୂଦ୍ରତ୍ଵାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ଯାନ୍ତି କାମତଃ । ତସ୍ମାନ୍ନ ଜ୍ଞାଯତେ ଭେଦୋ ଵେଦାଧ୍ଯାଯକ୍ରିଯାକୃତଃ । । ୬ ଶାସ୍ତ୍ରକାରୈସ୍ତଥା ଚୋକ୍ତଂ ନ୍ଯାଯମାର୍ଗାନୁସାରିଭିଃ । ତେ ସାଧୁ ମତମାକର୍ଣ୍ଯ ସନ୍ତଃ ସନ୍ତି ଵିମତ୍ସରାଃ । । ୭ ଆଚାରହୀନାନ୍ନ ପୁନଂତି ଵେଦା ଯଦ୍ଯପ୍ଯଧୀତାଃ ସହ ଷଦ୍ଭିରଙ୍ଗୈଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ବେଦ ପଢିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ମିଳେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବୈଶ୍ୟ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ମାନେ ଭଳି, ରାବଣ ଭଳି ରାକ୍ଷସ, ଶ୍ୱାଦ, ଚଣ୍ଡାଳ, ଦାସ, ଶିକାରୀ, ଭିଲ୍, ମାଛ ଧରୁଥିବା ଲୋକ ଓ ଅନ୍ୟ ନିମ୍ନଜାତି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ବେଦ ପଢନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଯାନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପରି ଚଳାଚଳ ଓ କାମ କରି। ବେଦ କିମ୍ବା ଏକ ବେଦ ଅନୁସାରେ ପଢି, ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମ ଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ଶୁଭ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କରନ୍ତି। କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟ ବୈଶ୍ୟମାନେ ବେଦ ପଢି, ଗୌଡ଼ କିମ୍ବା ଦକ୍ଷିଣାଟ୍ୟ ଜାତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଅଜଣା ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଇଯାନ୍ତି। ତେଣୁ ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଓ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଥିବା ଭେଦ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ। ଶାସ୍ତ୍ରକାରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ନ୍ୟାୟ ଅନୁସରନ କରନ୍ତି। ଏହି ମତ ଶୁଣି, ଭଲ ଲୋକମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ବେଦ ଓ ତାହାର ଷଡଅଙ୍ଗ ସହିତ ପଢିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଆଚରଣ ଠିକ୍ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହା ପବିତ୍ର କରେ ନାହିଁ।
ଶିଲ୍ପଂ ହି ଵେଦାଧ୍ଯଯନଂ ଦ୍ଵିଜାନାଂ ଵୃତ୍ତଂ ସ୍ମୃତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଲକ୍ଷଣଂ ତୁ । । ୮ ଅଧୀତ୍ଯ ଚତୁରୋ ଵେଦାନ୍ଯଦି ଵୃତ୍ତେ ନ ତିଷ୍ଠତି । ନ ତେନ କ୍ରିଯତେ କାର୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀରତ୍ନେନେଵ ଷଣ୍ଢକଃ । । ୯ ଶିଖାପ୍ରଣଵସଂସ୍କାରସନ୍ଧ୍ଯୋପାସନମେଖଲାଃ । ଦଣ୍ଡାଜିନପଵିତ୍ରାଦ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରେଷ୍ଵପି ନିରଙ୍କୁଶାଃ । । 1.41.୧୦ ପ୍ରସଙ୍ଗୋଽପି ହି ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ନ ଶକ୍ଯୋ ଵିନିଵାରିତୁମ୍ । ଦେଵୋତ୍ତମତ୍ରଯେଣାପି ନିଵର୍ତନ୍ତେ ନରାଃ ସ୍ଵଯମ୍ । । ୧୧ ତସ୍ମାନ୍ନୈତେଽପି ଲକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେ ଵିଲକ୍ଷଣତଯା୧ ନୃଣାମ୍ । ଯଜ୍ଞୋପଵୀତସଂସ୍କାରମେଖଲାଚୂଲିକାଦଯଃ । । ୧୨ ଆଭିଚାରିକମନ୍ତ୍ରାଦ୍ଯୈର୍ଦୁର୍ଲଭତ୍ଵାଦିଭାଷଣୈଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯୈଵ ଶକ୍ତିଶ୍ଚେତ୍କେନାସ୍ଯ ଵିନିହନ୍ଯତେ । । ୧୩ ତପଃ ସତ୍ଯାଦିମାହାତ୍ମ୍ଯାଦ୍ଦେଵତାସମଯସ୍ମୃତିଃ । ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିର୍ନୃଣାମେଷାଂ ସର୍ଵେଷାମପି ଵିଦ୍ଯତେ । । ୧୪ ଵଞ୍ଚନଂ ଦୁର୍ଵଚସ୍ଯାପି କ୍ରିଯତେ ସର୍ଵମାନଵୈଃ । ଶୂଦ୍ରବ୍ରାହ୍ମଣଯୋସ୍ତସ୍ମାନ୍ନାସ୍ତି ଭେଦଃ କଥଞ୍ଚନ । । ୧୫ ଶାପାନୁଗ୍ରହକାରିତ୍ଵଂ ଶକ୍ତିଭେଦୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଚୌରଚାଟାଦିରାଜନ୍ଯଦୁର୍ଜନାଭିହତେ ନୃଣାମ୍ । । ୧୬ ଆତ୍ମାଦୁଃଖୋଦଯାପାଯଂ ସ୍ଵେଷୁ ଜନ୍ତୁଷୁ ରକ୍ଷଣମ୍ । କର୍ତୁଂ ନ ପ୍ରଭଵେଚ୍ଛୂଦ୍ରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତଦ୍ଵଦେଵ ହି । । ୧୭ ମା ଭୂଦ୍ଯୁଗେ କଲାଵେତଦ୍ଦେଶେ ଚାକାର୍ଯକୃଦ୍ଦ୍ଵିଜେ । ସ୍ଯାଦନ୍ଯଦେଶକାଲାଦୌ ଦ୍ଵିଜାନାମତିଶାଯିନାମ୍ । । ୧୮ ଶାପାନୁଗ୍ରହସାମର୍ଥ୍ଯମନ୍ଯଦ୍ଵାଧ୍ଯାତ୍ମଗୋଚରମ୍ । ବ୍ରହ୍ମସାଧନମେତଦ୍ଧି ଲିଙ୍ଗଂ କେଚିତ୍ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । । ୧୯ ସଂସାରାରକ୍ତଚେତସ୍କା ମୋହାନ୍ଧତମସାଵୃତାଃ । ପତନ୍ତ୍ଯୁନ୍ମାର୍ଗଗର୍ତେଷୁ ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ନି ଶଲଭା ଯଥା । । 1.41.୨୦ ଜାତିଧର୍ମଃ ସ୍ଵଯଂ କିଞ୍ଜିଦ୍ଵିଶେଷଃ ଶ୍ରୁତିସଙ୍ଗମାତ୍ । ଅସିଦ୍ଧଃ ଶୂଦ୍ରଜାତୀନାଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧୋ ଵିପ୍ରଜାତିଷୁ । । ୨୧ ସଂସ୍କାରୋ ଯୋନିସାଧ୍ଯୋ ଵା ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରଭଵୋଽଥ ଵା । ଶୂଦ୍ରେଭ୍ଯୋଽତିଶଯଂ ଧତ୍ତେ ଯଃ ସାଧାରଣତାଗୁଣଃ । । ୨୨ ଵିପ୍ରାଣାଂ ପଞ୍ଚଧା ଭେଦଃ କଲ୍ପନୀଯସ୍ତୁ ପଣ୍ଡିତୈଃ । ନ ଜାତିଜସ୍ତ୍ରଯୀଜୋ ଵା ଵିଶେଷୋ ଯୁକ୍ତିବାଧକାତ୍ । । କ୍ରମାକ୍ରମକ୍ରିଯାଃ ସନ୍ତି ନ ସନାତନଵସ୍ତୁନଃ । । ୨୩ ନିତ୍ଯୋ ନ ହେତୁର୍ଵିଗତକ୍ରିଯତ୍ଵାଦ୍ଧେତୁର୍ଭଵେଦ୍ଵେଦଵିଶେଷତଃ ସଃ । ସ ତତ୍ସମସ୍ତତ୍ପ୍ରତିସନ୍ନିଧାନାତ୍କାଲାତ୍ଯଯେକ୍ଷିତ୍ଵମଯୁକ୍ତମେଵ । । ୨୪ ସ୍ଵାନ୍ତଃ ଶରୀରଵୃତ୍ତିସ୍ଥଃ ଶ୍ରୁତିଯୋଗାଦୁଦେତି ଯଃ । ସୋଽନନ୍ଯଵେଦଵିଜ୍ଞାତସ୍ଵଭାଵୋଽନ୍ଯୈର୍ନ ଗମ୍ଯତେ । ୨୫ ଵିଶିଷ୍ଟାଧୀତିଧର୍ମତ୍ଵେ କୃତ୍ରିମା ବ୍ରହ୍ମସଙ୍ଗତିଃ । ଯସ୍ଯାସ୍ଯତିଶଯସ୍ତସ୍ଯ ନାନ୍ଯୋ ନାଶ୍ରଯତେ ଯଦି । । ୨୬ ଦୃଶ୍ଯସ୍ଵଭାଵଂ କିମଭୀଷ୍ଟମେତଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯମାହୋସ୍ଵିଦଦୃଷ୍ଟରୂପମ୍ । ସର୍ଵୈଃ ପ୍ରତୀଯେତ ହି ଦୃଶ୍ଯରୂପଂ ତତୋଽନ୍ଯଥାଵଦ୍ଗତିରେଵ ନ ସ୍ଯାତ୍ । । ୨୭ ସାମଗ୍ର୍ଯଭାଵାତ୍ପରମଂ ଵିଶେଷଂ ଭୂଦେଵଗାତ୍ରସ୍ଥମଭୂମିଦେଵାଃ । ସ୍ମରନ୍ତି ତେନାତ୍ମନି ପୁଣ୍ଯପାପଂ ଯଥା ତଥେତ୍ଯେତଦଯୁକ୍ତମୁକ୍ତମ୍ । । ୨୮ ସାମଗ୍ର୍ଯନୁଷ୍ଠାନଗୁଣୈଃ ସମଗ୍ରାଃ ଶୂଦ୍ରା ଯତଃ ସନ୍ତି ସମା ଦ୍ଵିଜାନାମ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ଵିଶେଷୋ ଦ୍ଵିଜଶୂଦ୍ରନାମ୍ନୋର୍ନାଧ୍ଯାତ୍ମିକୋ ବାହ୍ଯନିମିତ୍ତକୋ ଵା । । ୨୯ ସଂସ୍କାରତଃ ସୋଽତିଶଯୋ ଯଦି ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵସ୍ଯ ପୁଂସୋଽସ୍ତ୍ଯତିସଂସ୍କୃତସ୍ଯ । ଯଃ ସଂସ୍କୃତୋ ଵିପ୍ରଗଣପ୍ରଧାନୋ ଵ୍ଯାସାଦିକୈସ୍ତେନ ନ ତସ୍ଯ ସାମ୍ଯମ୍
ଦ୍ୱିଜମାନେ ବେଦାଧ୍ୟୟନ କରିବାକୁ ଶିଳ୍ପ ଭାବରେ ନେଇଥିବା ସ୍ମୃତି ଅଛି, କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚିହ୍ନ କଣ ତାହା ନୁହେଁ। ଯଦି କେହି ଚାରିଟି ବେଦ ପଢିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଆଚରଣ ଠିକ୍ ନାହିଁ, ତେବେ ତାହାର କୌଣସି ଉପକାର ନାହିଁ, ଯେପରି ମହିଳା ମଣି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନପୁଂସକ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ନୁହେଁ। ଶିଖା, ପ୍ରଣବ, ସଂସ୍କାର, ସନ୍ଧ୍ୟାଉପାସନା, ମେଖଳା, ଦଣ୍ଡ, ଚର୍ମ, ପବିତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବାଧାରେ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି। ଶୂଦ୍ରମାନେ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ରୋକିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଦେବତାମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ରୋକିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ଏହି ଚିହ୍ନମାନେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଏ ନାହିଁ। ଉପବୀତ, ସଂସ୍କାର, ମେଖଳା, ଚୂଳିକା ଇତ୍ୟାଦି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ମନ୍ତ୍ର, ଯାଜ୍ଞିକ କାର୍ଯ୍ୟ, ଦୁର୍ଲଭ ଭାଷା ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଶକ୍ତି ଯଦି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ ତାହା ତାଙ୍କର ହିଁ। ତପ, ସତ୍ୟ ଓ ଦେବତା ସମ୍ମତି ସ୍ମୃତି ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱ ମଣିଷମାନେ ସବୁଠାରେ ଥାଏ। ଠକେଇ, ଖରାପ କଥା ମଣିଷମାନେ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଶୂଦ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଶାପ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାରେ ଶକ୍ତିର ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଚୋର, ଠକ, ଦୁଷ୍ଟ ରାଜା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟାୟ ହୁଏ, ସେଠି ମଣିଷ ନିଜ ଦୁଃଖ ଓ ରକ୍ଷା କରିପାରେ ନାହିଁ, ଶୂଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଳି। ଏହି ଯୁଗରେ କିମ୍ବା ଏହି ଦେଶରେ ଦ୍ୱିଜ କୌଣସି ଅଚରଣ କଲେ ଅନ୍ୟ କିଛି ହେବ। ଶାପ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାର ଶକ୍ତି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ଥାଏ, କିଛି ଲୋକ ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଉପାୟ ଭାବେ କହନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସଂସାରରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ମୋହରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ଧକୁପରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ଅଗ୍ନିକୁ ଗଛିବା ପୋକାଭଳି। ଜାତି ଧର୍ମ କିଛି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଏ, ଶ୍ରୁତି ସହିତ ମିଳିଥାଏ, ଶୂଦ୍ର ଜାତିରେ ଏହା ସିଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାତିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସଂସ୍କାର କିମ୍ବା ଯୋନି ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାହାରି ସାଧାରଣ ଗୁଣ ଥିଲେ ଶୂଦ୍ର ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ। ବିଦ୍ୱାନମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଭାବେ ଭେଦ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ବେଦ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। କ୍ରମ ଓ ଅକ୍ରମ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସନାତନ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନାହିଁ। ନିତ୍ୟ ନୁହେଁ, କ୍ରିୟା ନ ଥିଲେ କାରଣ ହୁଏ, ବେଦ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ଶରୀର ଓ ମନରେ ଥାଏ, ଶ୍ରୁତି ଯୋଗରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟ କେହି ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ। ବିଶେଷ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଧର୍ମ ଥିଲେ କୃତ୍ରିମ ବ୍ରହ୍ମ ସଂଯୋଗ ହୁଏ, ଯାହାର ଅତିଶୟ ଅଛି, ତାହା ଅନ୍ୟ କାହାରି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ। ଦୃଶ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ କି, ନା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ? ସମସ୍ତେ ଦୃଶ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ବୁଝନ୍ତି, ତେଣୁ ଅନ୍ୟଥା ମତ ହେବ ନାହିଁ। ସାମଗ୍ରୀ ନଥିଲେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭିନ୍ନତା ଭୂଦେବ ଶରୀରରେ ଥାଏ, ଭୂଦେବମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ପୁଣ୍ୟ ପାପ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ଏହା ଅଯୁକ୍ତ। ସାମଗ୍ରୀ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଗୁଣରେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସମାନ, ତେଣୁ ଦ୍ୱିଜ ଓ ଶୂଦ୍ର ନାମରେ କୌଣସି ଅନ୍ତର ନାହିଁ। ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଯଦି ଅତିଶୟ ଥାଏ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଅତି ସଂସ୍କାର ଥାଏ, ଯିଏ ସଂସ୍କୃତ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗଣର ମୁଖ୍ୟ, ବ୍ୟାସ ଆଦିଙ୍କ ସହିତ ତାହାର ସମ୍ୟ ନାହିଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣସଂସ୍କାରଵିଵେକଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଅପରୈଶ୍ଚ ସଦାଚାରଯୋଗଯୁକ୍ତୈର୍ମନୀଷିଭିଃ । ଯଦକାରି ମହାସତ୍ତ୍ଵୈଃ ସୁଭାଷିତମିଦଂ ଶୃଣୁ । । ୧ ବହୁଵନସ୍ପତିଶଙ୍ଖପିପୀଲିକାଭ୍ରମରଵାରଣଜାତିମୁଦାହରନ୍। ଗତିଷୁ କର୍ମମିତୋ ନଟଵତ୍ସଦା ଭ୍ରମତି ଜନ୍ତୁରଲବ୍ଧସୁଦର୍ଶନଃ । । ୨ ରୂପୈଶ୍ଵର୍ଯଜ୍ଞାନକୁଲୈର୍ଵିଭଵୈର୍ଵର୍ମିତୋ ଭୂତ୍ଵା ଧର୍ମପଥଂ ଚେଦ୍ଵିଜହାସି । ନ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଵ୍ରଜନ୍ଭୁଵନାନି ତ୍ଵମଟିଷ୍ଯଂସ୍ତସ୍ମାଦଭିଭସ୍ମୀଭୂତେ ମଦ ଆତ୍ମନଃ । । ୩ ଜାତିକୁଲରୂପଵଯୋଵର୍ଣାନେକଶ୍ରୁତମଦାନ୍ଧାଃ କ୍ଲୀବାଃ । ପରତ୍ର ଚେହ ଚ ହିତମପ୍ଯର୍ଥଂ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି । ।୪ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭଵପରିଵର୍ତେ ଜାତୀନାଂ କୋଟିଶତସହସ୍ରେଷୁ । ହୀନୋତ୍ତମମଧ୍ଯତ୍ଵଂ କୋ ଜାତିମଦଂ ବୁଧଃ କୁର୍ଯାତ୍ । । ୫ ନୈକାଞ୍ଜାତିଵିଶେଷାନିନ୍ଦ୍ରିଯନିଵୃତ୍ତିପୂର୍ଵକାନ୍ସର୍ଵାନ୍ । କର୍ମଵଶାଦ୍ଗଚ୍ଛତ୍ଯତ୍ର କସ୍ଯୈକା ଶାଶ୍ଵତୀ ଜାତିଃ । । ୬ ଵିଦ୍ଵତ୍ସଦସି ଯୋଽପ୍ଯାହ ସଂସ୍କାରାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଵନ୍ । ନ୍ଯାଯଜ୍ଞୈଃ୧ ସ ନିରାକାର୍ଯୋ ଵାକ୍ଯୈର୍ନ୍ଯାଯାନୁସାରିଭିଃ । । ୭ ଗର୍ଭାଧାନଂ ପୁଂସଵନଂ ସୀମନ୍ତୋନ୍ନଯନଂ ତଥା । ଜାତକର୍ମ ନାମକର୍ମ ତଥାନ୍ନପ୍ରାଶନଂ ଚ ଵୈ । । ୮ ଚୂଡୋପନଯନଂ ଚାସ୍ଯ ଵ୍ରତାଦେଶସ୍ତଥୈଵ ଚ । ସମାଵର୍ତନମପ୍ଯନ୍ଯତ୍ପାଣିଗ୍ରହଣମେଵ ଚ । । ୯ ଇତ୍ଯେଵମାଦିସଂସ୍କାରଵିଧାନୈର୍ଯେଽତିସଂସ୍କୃତାଃ । ତ ଏଵ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯେଷାଂ ନୈରନ୍ତର୍ଯେଣ୨ କାମନାଃ । । 1.42.୧୦ ଯସ୍ମାଦ୍ଵୈ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଜାତା ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ କୃତସଂସ୍କୃତୈଃ । ନାଯୁଃ ଶକ୍ତିର୍ହି କାନ୍ତ୍ଯାଦିଵିଶେଷୋ ଵିଦ୍ଯତେ ସ୍ଫୁଟଃ । । ୧୧ ତୌ ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଗାତ୍ରୋତ୍ଥୌ ସଂସ୍କୃତାସଂସ୍କୃତୌ ନରୌ । ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟାପ୍ତ୍ଯନାପ୍ତିଭ୍ଯାଂ ନ ଭିଦ୍ଯେତେ ପରସ୍ପରମ୍ । । ୧୨ ଜ୍ଞାନାଧ୍ଯଯନମୀମାଂସା ନିଯମେନ୍ଦ୍ରିଯନିଗ୍ରହୈଃ । ଵିନା ସଂସ୍କାରଯୋଗେଽପି ପୁଂସଃ ଶୂଦ୍ରାନ୍ନ ଭିନ୍ନତା । । ୧୩ ସଂସ୍କାରଃ କ୍ରିଯମାଣଶ୍ଚ ନ ଶୂଦ୍ରେ ଚ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ସଂସ୍କୃତାଙ୍ଗଶ୍ଚ୧ ପାପେଭ୍ଯୋ ନ ପଶ୍ଯତି ନିଵର୍ତତେ । । ୧୪ ଵିଲାସିନୀଭୁଜଂଗାଦିଜନଵନ୍ମଦଵିହ୍ଵଲାଃ । ଵ୍ଯାମୁହ୍ଯନ୍ତି ସଦାଚାରାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵାତ୍ପତନ୍ତି୩ ଚ । । ୧୫ ସଂସ୍କୃତୋଽପି ଦୁରାଚାରୋ ନରକଂ ଯାତି ମାନଵଃ । ନିଃସଂସ୍କାରଃ ସଦାଚାରୋ ଭଵେଦ୍ଵିପ୍ରୋତ୍ତମଃ ସଦା । । ୧୬ ମନ୍ତ୍ରପୂତାତ୍ମସଂସ୍କାରଯୁକ୍ତୋଽପି ପ୍ଲଵତେ ନ ତୁ । ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯାଦଵିକଲ୍ପଂ ସ ପଶ୍ଚାଦ୍ଦୁଶ୍ଚରିତୋ ନରଃ । । ୧୭ ସାମର୍ଥ୍ଯାତ୍ପତନଂ ତସ୍ମାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଦୁରନୁଷ୍ଠାନସକ୍ତାନାଂ ପୁଂସାଂ ପୁରୁଷପୁଙ୍ଗଵୈଃ । । ୧୮ କିଂ କ୍ଵଚିଦ୍ଦୃଷ୍ଟମେଵୈତତ୍କିଂ ଵା ସ୍ପର୍ଧାଵିଦତ୍ଯଯମ୍ । ତୁଲ୍ଯମୁତ୍ସହସେ କର୍ତୁମପ୍ଯଦୃଷ୍ଟଂ ତଦା ଵଦ । । ୧୯ ଆଚାରମନୁଷ୍ଠିନ୍ତୋ ଵ୍ଯାସାଦିମୁନିସତ୍ତମାଃ । ଗର୍ଭାଧାନାଦିସଂସ୍କାରକଲାପରହିତାଃ ସ୍ଫୁଟମ୍ । । 1.42.୨୦ ଵିପ୍ରୋତ୍ତମାଃ ଶ୍ରିଯଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସର୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତାଃ । ବହଵଃ କଥ୍ଯମାନା ଯେ କତିଚିତ୍ତାନ୍ନିବୋଧତ । । ୨୧ ଜାତୋ ଵ୍ଯାସସ୍ତୁ କୈଵର୍ତ୍ଯାଃ ଶ୍ଵପାକ୍ଯାଶ୍ଚ ପରାଶରଃ । ଶୁକ୍ଯାଃ ଶୁକଃ କଣାଦାଖ୍ଯସ୍ତଥୋଲୂକ୍ଯାଃ ସୁତୋଽଭଵତ୍ । । ୨୨ ମୃଗୀଜୋଥର୍ଷଶୃଙ୍ଗୋପି ଵଶିଷ୍ଠୋ ଗଣିକାତ୍ମଜଃ । ମନ୍ଦପାଲୋ୪ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ନାଵିକାପତ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଯେଉଁ ମହାନ୍ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଦାଚାର ଓ ନୀତିରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସେମାନେ କେଉଁ ଭଲ କଥା କହିଛନ୍ତି, ତାହା ଶୁଣ। ଏହି ସଂସାରରେ ଜୀବମାନେ ବହୁ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି—ଗଛ, ଶଙ୍ଖ, ପିପିଲିକା, ମଧୁମକ୍ହି, ହାତୀ ଭଳି ଅନେକ ଜନ୍ମ ଦେଖି ଚାଲିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ଜନ୍ମଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭଲ ଦୃଷ୍ଟି ମିଳିଲେ ମାତ୍ର ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଯଦି କେହି ତାଙ୍କର ରୂପ, ଧନ, ଜ୍ଞାନ, କୁଳ ଓ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଗର୍ବ କରି ଧର୍ମର ପଥ ଛାଡିଦିଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥାଏ, ମୋ ମଦ ଏପରି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ, କୁଳ, ରୂପ, ବୟସ, ବର୍ଣ୍ଣ, ଅଧିକ ଶିକ୍ଷା ଓ ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଭଲକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଜନ୍ମର ଘୁଞ୍ଚାଘୁଞ୍ଚି ଚକ୍ରରେ କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ଜନ୍ମର ଗର୍ବ କରିପାରିବ? ଏଠି କେହି ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ସମସ୍ତେ କର୍ମର ଫଳରେ ଏଠି ଆସନ୍ତି, ଏଠି କାହାର ଜନ୍ମ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କୁ ନ୍ୟାୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କର କଥା ଖଣ୍ଡନ କରନ୍ତି। ଗର୍ଭାଧାନ, ପୁଂସବନ, ସୀମନ୍ତନ୍ନୟନ, ଜାତକର୍ମ, ନାମକର୍ମ, ଅନ୍ନପ୍ରାଶନ, ଚୂଡାକର୍ମ, ଉପନୟନ, ବ୍ରତ, ସମାବର୍ତନ, ବିବାହ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଯେଉଁମାନେ ଅଟୁଟ ଭାବେ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂସ୍କାର ପାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଆୟୁ, ଶକ୍ତି, ରୂପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଦୁଇଜଣ ବ୍ୟକ୍ତି, ଏକ ସଂସ୍କାରିତ ଓ ଏକ ଅସଂସ୍କାରିତ, ତାଙ୍କର କର୍ମ ଫଳରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନ, ଅଧ୍ୟୟନ, ନୀତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଛଡ଼ା, ସଂସ୍କାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୂଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଭିନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ। ସଂସ୍କାର ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ଲାଗୁ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ସଂସ୍କାରିତ ଅଙ୍ଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍କର୍ମରୁ ଦୂର ହୁଏନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଭୋଗବିଲାସ, ସର୍ପ, ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ଓ ମଦରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦାଚାର ଛାଡ଼ି ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱରୁ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି। ସଂସ୍କାରିତ ଦୁର୍ବ୍ୟବହାରୀ ମନୁଷ୍ୟ ନରକକୁ ଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ସଂସ୍କାର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଦାଚାରୀ, ସେମାନେ ସର୍ବଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ମନ୍ତ୍ର ଓ ଆତ୍ମସଂସ୍କାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍କର୍ମ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ। ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ହରାଯାଏ। ଏହି କଥା କେଉଁଠି ଦେଖିଲୁ, କିମ୍ବା ଏହା ଅନ୍ୟ କିଛି ସ୍ପର୍ଧା? ତୁମେ ଏହା କରିପାରିବ କି? ଯେଉଁମାନେ ଆଚାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଗର୍ଭାଧାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଛଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିପ୍ର ହୋଇଥିଲେ। ବହୁ ଏମିତି ଉଦାହରଣ ଅଛି, କିଛି ଶୁଣ। ବ୍ୟାସ ଜନ୍ମିଥିଲେ କୈବର୍ତ୍ତ ମାଁରୁ, ପିତା ପରାଶର ଥିଲେ ଶ୍ୱପାକୀ ମାଁରୁ, ଶୁକ ଜନ୍ମିଥିଲେ ଶୁକୀ ମାଁରୁ, କଣାଦ ଉଲୂକୀ ମାଁରୁ, ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ହରିଣୀ ମାଁରୁ, ବଶିଷ୍ଠ ଗଣିକା ମାଁରୁ, ମଣ୍ଡପାଳ ନାବିକା ମାଁରୁ। ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଥିଲେ, ସଂସ୍କାର ଏହାର କାରଣ। ଏହିପରି ବେଦ ଓ ତନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ, ତପ, ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ ମିଳେ। କିଛି ମହାପାପୀ ମଧ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଦେହ ପାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମ ତାହାରୁ ଦୂରେ ରହିଯାଏ, ଏହିପରି ସଂକେତ ମାନିବା ଉଚିତ।
୨୩ ମାଣ୍ଡଵ୍ଯୋ ମୁନିରାଜସ୍ତୁ ମଣ୍ଡୂକୀଗର୍ଭସମ୍ଭଵଃ । ବହଵୋଽନ୍ଯେଽପି ଵିପ୍ରତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଯେ ପୂର୍ଵଵଦ୍ଦ୍ଵିଜାଃ । । ୨୪ ଯଚ୍ଚୈତଚ୍ଚାରୁଚରିତୈରର୍ଚ୍ଯମୁଚ୍ଚରିତଂ ଵଚଃ । ତଦ୍ଵିଚାର୍ଯାଚରନ୍ନୁଚ୍ଚୈରାଚାରୋପଚିତଦ୍ଯୁତିଃ । । ୨୫ ହରିଣୀଗର୍ଭସମ୍ଭୂତ ଋଷ୍ଯଶୃଙ୍ଗୋ ମହାମୁନିଃ । ତପସା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଜାତଃ ସଂସ୍କାରସ୍ତେନ କାରଣମ୍ । । ୨୬ ଶ୍ଵପାକୀଗର୍ଭସମ୍ଭୂତଃ ପିତା ଵ୍ଯାସସ୍ଯ ପାର୍ଥିଵ । ତପସା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଜାତଃ ସଂସ୍କାରସ୍ତେନ କାରଣମ୍ । । ୨୭ ଉଲୂକୀଗର୍ଭସମ୍ଭୂତଃ କଣାଦାଖ୍ଯୋ ମହାମୁନିଃ । ତପସା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଜାତଃ ସଂସ୍କାରସ୍ତେନ କାରଣମ୍ । । ୨୮ ଗଣିକାଗର୍ଭସମ୍ଭୂତୋ ଵଶିଷ୍ଠଶ୍ଚ ମହାମୁନିଃ । ତପସା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଜାତଃ ସଂସ୍କାରସ୍ତେନ କାରଣମ୍ । । ୨୯ ନାଵିକାଗର୍ଭସମ୍ଭୂତୋ ମନ୍ଦପାଲୋ ମହାମୁନିଃ । ତପସା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଜାତଃ ସଂସ୍କାରସ୍ତେନ କାରଣମ୍ । । 1.42.୩୦ ଵେଦତନ୍ତ୍ରଜସଂସ୍କାରକଲାପନିପୁଣୈରପି । ଵିଦ୍ଯାତପୋଧନବଲାଦୁତ୍କୃଷ୍ଟଂ ଲଭ୍ଯତେ ଫଲମ୍ । ୩୧ ଲବ୍ଧସଂସ୍କାରଦେହାଶ୍ଚ ମହାପାତକିନୋ ନରାଃ । ଯସ୍ମାନ୍ନିଵର୍ତତେ ବ୍ରହ୍ମ ତସ୍ମାତ୍ସାଙ୍କେତିକଂ ଵିଦୁଃ । । ୩୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଷଷ୍ଠୀକଲ୍ପେ ବ୍ରାହ୍ମଣସଂସ୍କାରଵିଵେକଵର୍ଣନଂ ନାମ ଦ୍ଵାଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ମଣ୍ଡବ୍ୟ ନାମକ ମହାମୁନି ମଣ୍ଡୂକୀ ମାଁରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ଏପରି ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ ଦ୍ୱିଜ ହୋଇଥିଲେ। ଯେଉଁ କଥା ଭଲ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମହିମା ଲାଭ କରିଥିଲା, ସେହି କଥାକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି ଚରଣ କଲେ, ଆଚାର ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ହରିଣୀ ମାଁରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ମହାମୁନି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଥିଲେ, ସଂସ୍କାର ଏହାର କାରଣ। ଶ୍ୱପାକୀ ମାଁରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ୟାସଙ୍କର ପିତା ପରାଶର ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଥିଲେ, ସଂସ୍କାର ଏହାର କାରଣ। ଉଲୂକୀ ମାଁରୁ ଜନ୍ମିଥିବା କଣାଦ ମହାମୁନି ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଥିଲେ, ସଂସ୍କାର ଏହାର କାରଣ। ଗଣିକା ମାଁରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବଶିଷ୍ଠ ମହାମୁନି ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଥିଲେ, ସଂସ୍କାର ଏହାର କାରଣ। ନାବିକା ମାଁରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ମଣ୍ଡପାଳ ମହାମୁନି ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଥିଲେ, ସଂସ୍କାର ଏହାର କାରଣ। ବେଦ ଓ ତନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ, ତପ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ ମିଳେ। କିଛି ମହାପାପୀ ମଧ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଦେହ ପାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମ ତାହାରୁ ଦୂରେ ରହିଯାଏ, ଏହିପରି ସଂକେତ ମାନିବା ଉଚିତ।
ଵର୍ଣଵ୍ଯଵସ୍ଥାଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ କିଂ ଚାନ୍ଯଦପରଂ ଯୂଯଂ ଵେଦମନ୍ତ୍ରଵିଦୋ ଜନାଃ । ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯାଃ କସ୍ଯ ସଂସ୍କାରେ ଵିଶେଷମୁପଗଚ୍ଛତ । । ୧ କିଂ ଦେହସ୍ଯୋତ ଯେନାସୌ ନିସର୍ଗମଲିନଃ ସ୍ଥିତଃ । ଶୁକ୍ରଶୋଣିତସମ୍ଭୂତଃ ଶମଲୋଦ୍ଭଵକୀଟଵତ୍ । । ୨ ନିଷେକାଦିଶ୍ମଶାନାନ୍ତୈର୍ଵିଵିଧୈର୍ଵିଧିଵିସ୍ତରୈଃ । ଦେହିନୋଽତିଶଯଂ କେଚିଦୁପଗଚ୍ଛନ୍ତି ମାନଵାଃ । । ୩ ତେଷାଂ ଗୂଢମନଃ କାଯଵାଗ୍ଵିଦୁଷ୍ଟୈଃ ସୁଚେଷ୍ଟିତୈଃ । ଅସଂଯତମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ପକ୍ଷୋଽଯଂ ଦୂଷ୍ଯତେ ମଯା । । ୪ ଵୈଦିକାଖିଲସଂସ୍କାରସାରଭୂତା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ । ସର୍ଵକାର୍ଯକରାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵୃଷଲାନତିଶେରତେ । । ୫ ଚଣ୍ଡକର୍ମା ଵିକର୍ମସ୍ଥୋ ବ୍ରହ୍ମହା ଗୁରୁତଲ୍ପଗଃ । ସ୍ତେନୋ ଗୋଘ୍ନଃ ସୁରାପାଣଃ ପରସ୍ତ୍ରୀରମଣପ୍ରିଯଃ । । ୬ ମିଥ୍ଯାଵାଦୀ ମଦୋନ୍ମତ୍ତୋ ନାସ୍ତିକୋ ଵେଦନିନ୍ଦକଃ । ଗ୍ରାମଯାଜକନିର୍ଗ୍ରନ୍ଥୌ ବହୁଦୋଷୋ ଦୁରାସଦଃ । । ୭ ନି୧ଷିଦ୍ଧାଚାରସଂସେଵୀ ଚୋରଶ୍ଚାଟୋ ମଦୋଦ୍ଧତଃ । ଧୂର୍ତୋ ନଟଃ ଶଠଃ ପାପୀ ସର୍ଵାଶୀ ସର୍ଵଵିକ୍ରଯୀ । । ୮ ଵାଙ୍ମନଃ କାଯଜୈର୍ଦୁଷ୍ଟୈର୍ହତା ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଧମାଃ । ତେ ନ ଶୁଦ୍ଧିଂ ଵ୍ରଜନ୍ତୀହ ଅପି ଯଜ୍ଞଶତୈରପି
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ହେ ବେଦ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ଆଉ କଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ? କାହାର ସଂସ୍କାରରେ ତୁମେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖ? କେଉଁ ଉପାୟରେ ଏହି ଦେହ, ଯାହା ସ୍ୱଭାବତଃ ଅଶୁଦ୍ଧ, ଶୁକ୍ର ଓ ରକ୍ତରୁ ତିଆରି, ମଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା କୀଟା ଭଳି, ଅଲଗା ହୁଏ? ନିଷେକରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶ୍ମଶାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା କିଛି ଲୋକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ମନ, ଦେହ ଓ ବାଣୀରେ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ କାମରେ ଲିପ୍ତ, ସେମାନେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିନ୍ଦିତ। ବେଦୀୟ ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାରର ସାର ଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ କ୍ରୁର କାମ କରନ୍ତି, ନିଷିଦ୍ଧ କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନ, ଗୁରୁପତ୍ନୀ ସଂଗ, ଚୋରି, ଗୋହତ୍ୟା, ମଦପାନ, ପରସ୍ତ୍ରୀ ସଂଗରେ ଆସକ୍ତ, ମିଥ୍ୟା କଥା କହି, ଅହଂକାରରେ ମତ୍ତ, ନାସ୍ତିକ, ବେଦ ନିନ୍ଦାକାରୀ, ଗ୍ରାମ ଯାଜକ, ନିର୍ଗ୍ରନ୍ଥ, ଅନେକ ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ, ଦୁର୍ଲଭ, ନିଷିଦ୍ଧ ଆଚାର ଅନୁସରଣ କରି, ଚୋର, ଠକ, ମଦରେ ମତ୍ତ, ଧୂର୍ତ୍ତ, ନଟ, ଶଠ, ପାପୀ, ସବୁ ଖାଏ, ସବୁ ବିକ୍ରୟ କରେ—ଏମାନେ ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେହ, ମନ, ବାଣୀର ଦୋଷରେ ନଷ୍ଟ, ସେମାନେ ଶତ ଯଜ୍ଞ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଶୁଦ୍ଧି ପାଇନାହାନ୍ତି।
୯ ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ଯାନ୍ଯନିଷ୍ଟାନି ସମ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଵିପ୍ରାଣାମପି ତାନ୍ଯେଵ ନିର୍ଵିଘ୍ନାନି ଭଵନ୍ତି ନ । । 1.43.୧୦ ତସ୍ମାନ୍ମନ୍ତ୍ରୋଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ଵା ଵେଦ୍ଯାଂ ପଶୁଵଧୋଽପି ଵା । ହେତଵୋ ନ ହି ଵିପ୍ରତ୍ଵେ ଶୂଦ୍ରୈଃ ଶକ୍ଯା କ୍ରିଯା ଯଥା । । ୧୧ ଯେ ଚାପି କର୍ମବନ୍ଧେନ ବଦ୍ଧାଃ ସୀଦନ୍ତି ଜନ୍ତଵଃ । ସଂସାରାନଲସନ୍ତାପଵିକ୍ଲଵୀକୃତମାନସାଃ । । ୧୨ ତେ ଜନ୍ମମରଣାଟଵ୍ଯାଂ ସୁଖାମୃତପିପାସଵଃ । କୃପଣସ୍ଯାଶ୍ରଯେଽଟନ୍ତୋ ଲଭନ୍ତେ ନୈଵ ନିର୍ଵୃତିମ୍ । । ୧୩ ଚତୁର୍ଵର୍ଣା ନରା ଯେ ତୁ ତତ୍ତଦ୍ଵୀର୍ଯେ ନରାଧମାଃ । ତେଷାଂ ସର୍ଵାତ୍ମନା ସର୍ଵୈର୍ଧର୍ମୈଃ ସାଙ୍କର୍ଯମୀକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୧୪ ଶୂଦ୍ରଵିପ୍ରାଦଯୋ ଯୋନୌ ନ ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ପରସ୍ପରମ୍ । ସର୍ଵଧର୍ମସମାନତ୍ଵାତ୍ସଂସ୍କାରାଦି ନିରର୍ଥକମ୍ ।। ୧୫ ତଦନୁଷ୍ଠାନଵୈଧର୍ମ୍ଯଵିଯୋଗମରଣାଦିଭିଃ । ଅସେଵ୍ଯସେଵନୈରନ୍ଯୈଃ ଶୂଦ୍ରଵିପ୍ରାଦଯଃ ସମାଃ ।। ୧୬ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଶକ୍ତ୍ଯା ସ୍ଵଭାଵେନ ଧର୍ମୈର୍ଜାତ୍ଯା୧ଦିଭିଃ ଶ୍ରିଯା । କର୍ତଵ୍ଯୈଃ ପୁଣ୍ଯପାପାଭ୍ଯାଂ ଶନୈଃ୨ ସର୍ଵଶରୀରଗୈଃ ।। ୧୭ ବନ୍ଧନୈ ରୋଧନୈର୍ନାନାଯାତନୋପାଯପୀଡନୈଃ । ଦଣ୍ଡୈରଦଣ୍ଡକରଣୈର୍ଵିଷାଦପରିଵେଦନୈଃ ।। ୧୮ ସାତ୍ତ୍ଵିକଃ ପ୍ରତିଧର୍ମାଦ୍ଯୈ ରାଜସୈଶ୍ଚିତ୍ରଵେଷ୍ଟିତୈଃ । ତାମସୈସ୍ତାପମୋହାଦ୍ଯୈର୍ଦୂଯମାନାଃ ପୁନଃ୧ ପୁନଃ ।। ୧୯ ଶ୍ଲେଶ୍ମମାରୁତପିତ୍ତାଦ୍ଯୈର୍ମହାବୀଭତ୍ସଦର୍ଶନୈଃ । କ୍ଵଚିଦ୍ଵୃତ୍ତିନିଵୃତ୍ତିଭ୍ଯାମମୃତାନୃତହିତାହିତୈଃ ।।1.43.୨୦ ଅଲଙ୍କାରୋପଯୋଗେନ ମନ୍ମଥାଦ୍ଯୈର୍ଵିଚେଷ୍ଟିତୈଃ । ଧନଲାଭାଶଯାନୈକଜନ୍ତୁସଙ୍ଘାତପାତନୈଃ ।।୨ ୧ ଅଧିସିଦ୍ଧିଗତିଂ ଯାତି ନାନାଵିଧମନୋରଥୈଃ । ଆତ୍ମସ୍ନେହପରଦ୍ଵେଷସ୍ଵୀକୃତଦ୍ରଵରକ୍ଷଣୈଃ ।।୨୨ ଅତିକ୍ଷୀବତ୍ଵସଂକ୍ଷୋଭକ୍ଷୁତକ୍ଷାମକ୍ଷମାମଯୈଃ । ଯାତନୋପାଯପୈଶୁନ୍ଯଶୂନ୍ଯତ୍ଵୋପଶମୈସ୍ତଥା ।।୨୩ ଅପ୍ରଶସ୍ତୈରନୁଷ୍ଠାନୈଃ ସମୀପସ୍ଥାପଦଃ ସମାଃ । ହିଂସକାଃ ପ୍ରାଣିନଃ ପାପଵିତଥାଲାପଭାଷିଣଃ ।।୨୪ ସାଧୂନାଂଭାଷକାଃ ସ୍ତେନା ନିର୍ଦଯାଃ ପାରଦାରିକାଃ । ନୀଚକର୍ମସମାଚାରାଃ ସର୍ଵଭକ୍ଷାଃ ପିଶାଚଵତ୍ ।।୨୫ ଦୁଷ୍କୁଲୀନା ଦୁରାଚାରା ନୃପାଣାମୁପଜୀଵିନଃ । ଵିପ୍ରକାର୍ଯା ଵିକର୍ମସ୍ଥା ଧନିନୋ ଦୁଷ୍ଟଚେତସଃ ।।୨୬ ଲୁବ୍ଧକା ହରିଣାନ୍ହତ୍ଵା ଵାସଂ କୃତ୍ଵା ଯଥା ଵନେ । ତଥା ଖାଦନ୍ତି ପିଶୁନା ବହଵଶ୍ଚ୩ କ୍ରିଯାଵଶାତ୍ ।।୨୭ ଵେଦଵାଦମଧୀଯାନାଃ୧ ପ୍ରାଣିଘାତାଭିଶଂସିନଃ । ପୁଷ୍ଣନ୍ତି କପଟୈରର୍ଥାନ୍ଵେଦଵିକ୍ରଯିଣୋଽଧମାଃ । । ୨୮ ମାଯିନୋ ମତ୍ସରଗ୍ରସ୍ତା ଲୁବ୍ଧା ମୁଗ୍ଧା ମଦୋଦ୍ଧତାଃ । ଚାଟାଃ କାର୍ପଟିକାଃ କୂରାଃ କଦର୍ଯାଃ କଲହପ୍ରିଯାଃ । । ୨୯ ଵାଚାଟଦୁଷ୍ଟକୁଲଟା ଅଟନ୍ତୋ ଭାଟକୈଃ ସହ । ଭଣ୍ଡମାନ୍ଯା ଭଟାଟୋପୈଃ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧାଃ ସୁଵିଲୁଣ୍ଠକାଃ । । 1.43.୩୦ ପର୍ଯଟା ଭାଟକା ଜୀଵାଃ କଣ୍ଠକଶ୍ଲୋକଭାଷିଣଃ । ଵିକ୍ରୀଣତେ ହ୍ଯଵିକ୍ରେଯମଭକ୍ଷ୍ଯଦ୍ରଵ୍ଯଭକ୍ଷିଣଃ । । ୩୧ ଶୂଦ୍ରକର୍ମାନୁତିଷ୍ଠନ୍ତୋ ନିସ୍ତପାସ୍ତେ ନରାଧମାଃ । ସେଵାଧ୍ଯାପନଵାଣିଜ୍ଯକୃଷ୍ଯାଦ୍ଯାରମ୍ଭଲମ୍ଭିତାଃ । । ଗୃହ୍ଣନ୍ତଃ ସମ୍ପଦୋ ବାହଯାଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଧାନ୍ଯଧନାଦିକାଃ । । ୩୨ କ୍ରୋଧାଦାଭ୍ଯନ୍ତରାନ୍ଦୋଷାଂସ୍ତଥା ଦୁଷ୍ଟମନୋରଥାନ୍ । ଅତ୍ଯଜନ୍ତୋ ଵିଶିଷ୍ଟାନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତେ କଚମର୍ଦିନଃ । । ୩୩ ନୋପଦେଯାନି ଵସ୍ତ୍ରାଣି ନିତ୍ଯମାଦଦତେ ଦ୍ଵିଜାଃ । ହାପଯନ୍ତି ନ ହେଯାନି କଥଂ ତେ ଗୁରଵଃ କ୍ଷିତୌ । । ୩୪ ଦନ୍ତିକା ଦିଣ୍ଡିକା ଭଣ୍ଡାଶ୍ଚଣ୍ଡାଶ୍ଚଣ୍ଡାଲଚେଷ୍ଟିତା । ଵୈତଣ୍ଡକାସ୍ତେ ନିଘ୍ନନ୍ତି ଯଥା ସିଂହୋ ମୃଗାନ୍ପଶୂନ୍ । । ୩୫ ନିର୍ଗ୍ରନ୍ଥଂ ମୁନିମାଲୋକ୍ଯ ମନ୍ଯମାନାଃ ସମୁନ୍ନତମ୍ । ପରିଭୂଯାଵତିଷ୍ଠନ୍ତେ ଧିକ୍ତାନ୍ରିକ୍ତାନ୍ସଵୈରିଣଃ । । ୩୬ ତସ୍ମାତ୍ସଂସାରିକାଃ ସତ୍ତ୍ଵାଶ୍ଚିତ୍ତକ୍ଲେଶକଲଙ୍କିତାଃ । ଦୌଃଶୀଲ୍ଯଦୌର୍ମନସ୍ଯାଦ୍ଯୈସ୍ତୁଲ୍ଯଜାତୀଯବନ୍ଧନାତ୍ । । ୩୭ ଶୂଦ୍ରାଂ ପ୍ରରୋଚତେ ଵିପ୍ରୋ ରାଗିଣୀଂ ମୈଥୁନଂ ପ୍ରତି । ସା କାମଦୁଃଖଵିଗମେ ଗର୍ଭଂ ଧତ୍ତେ ସମାଗମେ ।।୩୮ କାମକାମାତୁରାଭ୍ଯସ୍ତୁ ରୋଚନ୍ତେ ଶୂଦ୍ରମାନଵାଃ । ମୈଥୁନଂ ପ୍ରତି ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯେ ତେଽପି ତାସାଂ ସୁଖାଵହାଃ ।।୩୯ ଯେ ତୁ ଜାତ୍ଯାଦିଭିର୍ଭିନ୍ନା ଗଵାଶ୍ଵୋଷ୍ଟ୍ମତଙ୍ଗଜାଃ । ତେ ଵିଜାତିଷୁ ନୋ ଗର୍ଭଂ କୁର୍ଵତେଽପି ସୁଖାର୍ଥିନଃ ।।1.43.୪୦ ଅନଡ୍ଵାନେଵ ଗୋରେଵ କାମଂ ପୁଷ୍ଣାତି ସଙ୍ଗମେ । ଘୋଟକାଶ୍ଚ ରତିଂ ସମ୍ଯକ୍କୁର୍ଵତେ ଵଡଵାସୁ ଚ ।।୪୧ ପତିଂ କରଭମେଵାପ୍ଯ କରଭୀ ରମତେ ମୁଦା । ଗଜମେଵ ପତିଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ସୁଖଂ ତିଷ୍ଠତି ହସ୍ତିନୀ ।।୪୨ ତିର୍ଯଗ୍ଜାତିଃ ସ୍ତ୍ରିଯା ସାକଂ କୁର୍ଵାଣାଽପି ହି ମୈଥୁନମ୍ । ନ ତସ୍ଯାଃ କୁରୁତେ ଗର୍ଭଂ ନରୋ ନାପି ସୁଖାସିକାମ୍ ।।୪୩ ତିରଶ୍ଚା ସହ କୁର୍ଵାଣା ମୈଥୁନଂ ମନୁଜାଙ୍ଗନା । ନାଧତ୍ତେ ତତ୍କୃତଂ ଗର୍ଭଂ ନ ଯୁକ୍ତଂ ମୈଥୁନଂ ତଯୋଃ ।।୪୪ ନୈଵଂ କଶ୍ଚିଦ୍ଵିଭାଗୋସ୍ତି ମୈଥୁନେ ସ୍ତ୍ରୀମନୁଷ୍ଯଯୋଃ । ଯେନ ସଂକ୍ଷୀଯତେ ଭେଦଃ ପ୍ରସ୍ଫୁଟଂ ଦ୍ଵିଜଶୂଦ୍ରଯୋଃ ।।୪୫ ଵେଦପାଠଚ୍ଛଲେନାଯଂ ନ କ୍ରିଯାଭିଃ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ । ବହୁଭିର୍ଜଡସଙ୍ଘାତୈରଵିଶିଷ୍ଟେ ପଦେଽହନି ।।୪୬ ଦେହେ ଦେହିନି ଚାମୁଷ୍ମିନ୍ନଶୁଚାଵନଵସ୍ଥିତେ । ରାଗଦ୍ଵେଷାଦିଭିର୍ଦୋଷୈରଧିକଂ ପରିପୀଡିତେ ।।୪୭ କୁଲାଲଚକ୍ରଵଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତମାନସେ ଵିଷଯାର୍ଣଵେ । ଘୋରଦୁଃଖଭଯାକ୍ରାନ୍ତେ ସମାଜେଽନୀଶ୍ଵରାତ୍ମନି ।।୪୮ ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଶୋକାନିଷ୍ଟଯୋଗାଗ୍ନିପୀଡିତେ । ହୀନସତ୍ତ୍ଵଶରୀରାଦୌ ନ ଵିଶେଷୋ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ।।୪୯ ତସ୍ମାନ୍ମନୁଷ୍ଯଭେଦୋଽଯଂ ସଙ୍କେତବଲନିର୍ମିତଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାସଙ୍ଗାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଚୋପସେଵତେ ।।1.43.୫୦ ପତିଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମୁଖସ୍ଵାଦଲାଲସୈର୍ମଦଲାଲସୈଃ । ଆସେଵ୍ଯତେ ଵିଟଂ ଗତ୍ଵା ବନ୍ଧକୀ ଚେଟକୈରପି । । ୫୧ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯାତ୍ପ୍ରଚ୍ଯଵନ୍ତେଽନ୍ଯେ ମହାପାତକସେଵିତାଃ । ଵ୍ଯଲୀକକଲ୍ପନୈଵୈଷା ତସ୍ମାଜ୍ଜାତ୍ଯାଦିକଲ୍ପନା । । ୫୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଷଷ୍ଠୀକଲ୍ପେ ଵର୍ଣଵ୍ଯଵସ୍ଥାଵର୍ଣନଂ ନାମ ତ୍ରିଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କର ଯେଉଁ ଅଶୁଭ କାମ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଘଟେ, ସେଗୁଡିକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅନ୍ୟ ଭଳି ଅଟକାଏ। ତେଣୁ ମନ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କିମ୍ବା ବେଦୀରେ ପଶୁ ବଳି ଏହି କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱର କାରଣ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଶୂଦ୍ରମାନେ ଏହି କାମ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ କର୍ମର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା, ସଂସାର ଦୁଃଖରେ ମନ ଅଶାନ୍ତ, ସେମାନେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଜଙ୍ଗଲରେ ଶାନ୍ତି ଖୋଜି ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତି ମିଳେନାହିଁ। ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ନିମ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ମିଶ୍ରିତ ଦେଖାଯାଏ। ଶୂଦ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମରେ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ସମାନ ଥିବାରୁ ସଂସ୍କାର ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅର୍ଥହୀନ। ଆଚରଣ, ବିଚ୍ଛେଦ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣରେ, ସେବା କିମ୍ବା ଅସେବା ଦ୍ୱାରା ଶୂଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକାକାର। ବୁଦ୍ଧି, ଶକ୍ତି, ସ୍ୱଭାବ, ଧର୍ମ, ଜନ୍ମ, ଧନ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ, ଦେହର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା, ବନ୍ଧନ, ଦଣ୍ଡ, ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା, ସତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ, ତାମସିକ ଭାବରେ ପୁନଃପୁନଃ ପୀଡିତ। ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ବାୟୁ, ପିତ୍ତ ଓ ଭୟଙ୍କର ରୋଗ, କେବେ କେବେ ଜୀବିକା ହାନି, ଭଲ ଓ ଖରାପ ଦ୍ୱାରା, ଶୃଙ୍ଗାର, ଧନ ଆଶା, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀର ନଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା, ନାନା ମନୋରଥ, ଆତ୍ମସ୍ନେହ, ଦ୍ୱେଷ, ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ରକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା, ଅତି ଅଶାନ୍ତି, ଭୟ, ଭୋକ, ରୋଗ, ଦୁଃଖ, ଚତୁର୍ଯ୍ୟ, ଶୂନ୍ୟତା, ଶାନ୍ତି, ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ, ନିକଟସ୍ଥ ଲୋକ ସମାନ। ପ୍ରାଣୀ ହିଂସା, ମିଥ୍ୟା କଥା, ଦୁଷ୍ଟ ସଂଗ, ନିର୍ଦୟତା, ପରସ୍ତ୍ରୀ ସଂଗ, ନିମ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ, ସବୁ ଖାଏ, ପିଶାଚ ଭଳି, ଦୁଷ୍ଟ କୁଳ, ଦୁର୍ବ୍ୟବହାର, ରାଜାଙ୍କୁ ନିର୍ଭର କରି ଜୀବିକା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହାନି, ନିଷିଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ, ଧନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ, ଶିକାର କରି ମାଂସ ଖାଏ, ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ହିଂସା ଚାହେଁ, ବେଦ ବିକ୍ରୟ କରି ଧନ ଚାହେଁ, ଠକ, ଇର୍ଷ୍ୟାପୀଡିତ, ଲୋଭୀ, ମୂର୍ଖ, ମତ୍ତ, ଚାଟୁକାର, ଭିକାରୀ, କ୍ରୁର, କଞ୍ଜୁଷ, ବିବାଦ ପ୍ରିୟ, ଦୁଷ୍ଟ ନାରୀ, ଭଡ଼ା ଲୋକ ସହ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲନ୍ତି, ଗର୍ବିତ, ହିଂସ୍ର, ଚୋରି କରେ, ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରେ, ଅନୁଚିତ ଜିନିଷ ବିକ୍ରୟ କରେ, ଅନୁଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ଶୂଦ୍ର କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିମ୍ନ ମନୁଷ୍ୟ। ସେବା, ପାଠ, ବ୍ୟବସାୟ, କୃଷି ଓ ଅନ୍ୟ କାମରେ ଲିପ୍ତ, ବାହାରୁ ଧନ, ଧାନ, ଜିନିଷ ନେଇ, ମନର ଦୋଷ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛା ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍ଟତା ଚାପି ଦିଅନ୍ତି। ଦ୍ୱିଜମାନେ ସବୁବେଳେ ବସ୍ତ୍ର ନେନାହାନ୍ତି, ଛାଡ଼ିବା ଯୋଗ୍ୟ ଜିନିଷ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ କିପରି ଗୁରୁ? ହାତୀ, ଦଣ୍ଡିକା, ଗର୍ବିତ, ହିଂସ୍ର, ସିଂହ ଭଳି ପଶୁ ମାରନ୍ତି, ନିର୍ଗ୍ରନ୍ଥ ମୁନିକୁ ଦେଖି ନିଜକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବି ଅନ୍ୟମାନେ ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏହିପରି ସଂସାରୀ ପ୍ରାଣୀ, ଚିତ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତା, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ସମାନ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ରାଗିଣୀ ଶୂଦ୍ରା ନାରୀକୁ ଚାହେଁ, ସେ ମିଳନରେ ଗର୍ଭଧାରଣ କରେ। କାମରେ ଅନ୍ଧ ନରନାରୀ ଶୂଦ୍ର ସଂଗକୁ ଚାହେଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାତି ଭିନ୍ନ, ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ଉଠ, ହାତୀ ଭଳି, ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଜାତିରେ ଗର୍ଭ ଧରନ୍ତି ନାହିଁ। ବଳଦ ଗାଈ ସହ, ଘୋଡ଼ା ଘୋଡ଼ୀ ସହ, କରଭ ନାରୀ କରଭ ସହ, ହସ୍ତିନୀ ହାତୀ ସହ ସୁଖ ଭୋଗ କରେ। ଯଦି ଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତି ନାରୀ ପୁରୁଷ ସହ ମିଳନ କରେ, ତାହାର ଗର୍ଭ ହୁଏନାହିଁ, ସୁଖ ମିଳେନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟ ନାରୀ ପଶୁ ସହ ମିଳନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଗର୍ଭ ହୁଏନାହିଁ, ଏହା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ନାରୀ ଓ ପୁରୁଷର ମିଳନରେ ଏପରି କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ଯାହା ଦ୍ୱିଜ ଓ ଶୂଦ୍ରର ଭେଦକୁ ଘଟାଏ। ବେଦ ପାଠ କିମ୍ବା କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏନାହିଁ, ଅନେକ ମୂଢ଼ ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଅଲଗା ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ। ଦେହ ଓ ଦେହୀ ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅସ୍ଥିର, ରାଗ ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷରେ ଅଧିକ ପୀଡିତ। ମନ କୁମ୍ଭକାର ଚକ୍ର ଭଳି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଭ୍ରମିତ, ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଏହି ସମାଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହୀନ। ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଶୋକ, ଅଶୁଭ ଯୋଗ ଅଗ୍ନିରେ ପୀଡିତ, ନିମ୍ନ ସତ୍ତ୍ୱ ଦେହରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ଭେଦ ଏହା ସଂକେତ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଂଗରୁ ଆସେ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ସେବା କରେ। ପତିକୁ ଛାଡ଼ି ମିଠା କଥା ଓ ମଦ ଆଶାରେ ବନ୍ଧକୀ ଭଡ଼ା ଲୋକ ସହ ଯାଏ। ଅନ୍ୟମାନେ ମହାପାପ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଛାଡ଼ନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହି ଜାତି ଓ ଅନ୍ୟ ଭେଦ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର।
ଵର୍ଣଵିଭାଗଵିଵେକଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ହେଯୋପାଦେଯତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାସ୍ତ୍ଯକ୍ତାନ୍ଯାଯପଥାଗମାଃ । ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋଵାଚଃ ସଦାଚାରପରାଯଣାଃ । । ୧ ନିଯମାଚାରଵୃତ୍ତସ୍ଥା ହିତାନ୍ଵେଷଣତତ୍ପରାଃ । ସଂସାରରକ୍ଷଣୋପାଯକ୍ରିଯାଯୁକ୍ତମନୋରଥାଃ । । ୨ ସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନସମ୍ପନ୍ନାଃ ସମାଧିସ୍ଥା ହତକ୍ରୁଧଃ । ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଭକ୍ତହୃଦଯାସ୍ତ୍ଯକ୍ତସଙ୍ଗା ଵିମତ୍ସରାଃ । । ୩ ଵିଶୋକା ଵିମଦାଃ ଶାନ୍ତା ସର୍ଵପ୍ରାଣିହିତୈଷିଣଃ । ସୁଖଦୁଃଖସମାଲୋକା ଵିଵିକ୍ତସ୍ଥାନଵାସିନଃ । । ୪ ଵ୍ରତୋପଯୁକ୍ତସର୍ଵାଙ୍ଗା ଧାର୍ମିକାଃ ପାପଭୀରଵଃ । ନିର୍ମମା ନିରହଙ୍କାରା ଦାନଶୂରା ଦଯାପରାଃ । । ୫ ସତ୍ଯବ୍ରହ୍ମଵିଦଃ ଶାନ୍ତା ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ନିଷ୍ଠିତାଃ । ସର୍ଵଲୋକହିତୋପାଯପ୍ରଵୃତ୍ତେନ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା । । ୬ ଵାଗୀଶ୍ଵରେଣ ଦେଵେନ ନାଭେଯେନ ଭଵଚ୍ଛିଦା । ବ୍ରହ୍ମଣା କୃତମର୍ଯାଦାସ୍ତ ଏଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୭ ମହାତପୋଧନୈରାର୍ଯୈଃ ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵାଭଯପ୍ରଦୈଃ । ସର୍ଵଲୋକହିତାର୍ଥାଯ ନିପୁଣଂ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । । ୮ ଵୃହତ୍ତ୍ଵାଦ୍ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ନାଭେଯସ୍ତସ୍ଯ ଯେ ଜନାଃ । ଭକ୍ତ୍ଯାସକ୍ତାଃ ପ୍ରପନ୍ନାଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତେ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । । ୯ କ୍ଷତ୍ରିଯାସ୍ତୁ କ୍ଷତତ୍ରାଣାଦ୍ଵୈଶ୍ଯା ଵାର୍ତାପ୍ରଵେଶନାତ୍ । ଯେ ତୁ ଶ୍ରୁତେର୍ଦ୍ରୁତିଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ଶୂଦ୍ରାସ୍ତେନେହ କୀର୍ତିତାଃ । । 1.44.୧୦ ଯେ ଚାଚାରରତାଃ ପ୍ରାହୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ । ତେ ତୁ ଫଲଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ଯତ୍ସଦା ମନସେପ୍ସିତମ୍ । । ୧୧ କ୍ଷମା ଦମୋ ଦଯା ଦାନଂ ସତ୍ଯଂ ଶୌଚଂ ଧୃତିର୍ଘୃଣା । ମାର୍ଦଵାର୍ଜଵସନ୍ତୋଷାନହଙ୍କାରତପଃଶମାଃ. । । ୧୨ ଧର୍ମୋ ଜ୍ଞାନମପୈଶୁନ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମମୂଢତା । ଧ୍ଯାନମାସ୍ତିକ୍ଯମଦ୍ଵେଷୋ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଚ ଶମାତ୍ମତା । । ୧୩ ପାପଭୀରୁତ୍ଵମସ୍ତେଯମମାତ୍ସର୍ଯମତୃଷ୍ଣତା । ନୈଃସଙ୍ଗ୍ଯଂ ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷା ମନୋଵାକ୍କାଯ ସଂଯମଃ । । ୧୪ ଯ ଏଵମ୍ଭୂତମାଚାରମନୁତିଷ୍ଠନ୍ତି ମାନଵାଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ପୁଷ୍କଲଂ ତେଷାଂ ନିତ୍ଯମେଵ ପ୍ରଵର୍ଧତେ । । ୧୫ ତେ ସ୍ଵମତାସ୍ଵାଦଲବ୍ଧଵର୍ଣାଚାରା ମହୌଜସଃ । ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାଵିରୋଧେନ ପଵିତ୍ରୀକୃତମାନସାଃ । । ୧୬ ସଜ୍ଜନାଭିମତାଃ ପ୍ରାଜ୍ଞାଃ ପୁରାଣାଗମପଣ୍ଡିତାଃ । ଗୀତଗୀତାଗମାଚାରାଃ ସ୍ମୃତିକାରାଃ ପଠନ୍ତି ଚ । । ୧୭ ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଚତୁର୍ଯୁଗଵିଭାଗଶଃ । ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଚାରକୃତଂ କର୍ମ ସିଦ୍ଧ୍ଯତ୍ଯନୁତ୍ତମମ୍ । । ୧୮ ସଂସିଦ୍ଧାଯାଂ ତୁ ଵାର୍ତାଯାଂ ତତସ୍ତେଷାଂ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ । ମର୍ଯାଦାଂ ସ୍ଥାପଯାମାସ ଯଥାରବ୍ଧଂ ପରସ୍ପରମ୍ । । ୧୯ ଯେ ଵୈ ପରିଗୃହୀତାରସ୍ତେଷାଂ ସତ୍ତ୍ଵବଲାଧିକାଃ । ଇତରେଷାଂ କ୍ଷତତ୍ରାଣାନ୍ସ୍ଥାପଯାମାସ କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ । । 1.44.୨୦ ଉପତିଷ୍ଠନ୍ତି ଯେ ତାନ୍ଵୈ ଯାଚନ୍ତୋ ନର୍ମଦାଃ ସଦା । ସତ୍ଯବ୍ରହ୍ମ ସଦାଭୂତଂ ଵଦନ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତୁ ତେ । । ୨୧ ଯେ ଚାନ୍ଯେପ୍ଯବଲାସ୍ତେଷାଂ ଵୈଶ୍ଯକର୍ମଣି ସଂସ୍ଥିତାଃ । କୀଲାନି ନାଶଯନ୍ତି ସ୍ମ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ପ୍ରାଗତନ୍ଦ୍ରିତାଃ । । ଵୈଶ୍ଯାନେଵ ତୁ ତାନାହ କୀନାଶାନ୍ଵୃତ୍ତିମାଶ୍ରିତାନ୍ । । ୨୨ ଶୋଚନ୍ତଶ୍ଵ ଦ୍ରଵନ୍ତଶ୍ଚ ପରିଚର୍ଯାସୁ ଯେ ନରାଃ । ନିସ୍ତେଜସୋଽଲ୍ପଵୀର୍ଯାଶ୍ଚ ଶୂଦ୍ରାଂସ୍ତାନବ୍ରଵୀତ୍ତୁ ସଃ । । ୨୩ ବ୍ରାହ୍ମଣକ୍ଷତ୍ରିଯଵିଶାଂ ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ଚ ପରସ୍ପରମ୍ । କର୍ମାଣି ପ୍ରଵିଭକ୍ତାନି ସ୍ଯଭାଵପ୍ରଭଵୈର୍ଗୁଣୈଃ । । ୨୪ ଶମସ୍ତପୋ ଦମଃ ଶୌଚଂ କ୍ଷାଂତିରାର୍ଜଵମେଵ ଚ । ଜ୍ଞାନଂ ଵିଜ୍ଞାନମାସ୍ତିକ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମକର୍ମ ସ୍ଵଭାଵଜମ୍ । । ୨୫ ଶୌର୍ଯଂ ତେଜୋ ଧୃତିର୍ଦାକ୍ଷ୍ଯଂ ଯୁଦ୍ଧେ ଚାପ୍ଯପଲାଯନମ୍ । ଦାନମୀଶ୍ଵରଭାଵଶ୍ଚ କ୍ଷାତ୍ରଂ କର୍ମ ସ୍ଵଭାଵଜମ୍ । । ୨୬ କୃଷିଗୋରକ୍ଷଵାଣିଜ୍ଯଂ ଵୈଶ୍ଯକର୍ମ ସ୍ଵଭାଵଜମ୍ । ପରିଚର୍ଯାତ୍ମକଂ କର୍ମ ଶୂଦ୍ରସ୍ଯାପି ସ୍ଵଭାଵଜମ୍ । । ୨୭ ଯୋଗସ୍ତପୋ ଦଯା ଦାନଂ ସତ୍ଯଂ ଧର୍ମଶ୍ରୁତିର୍ଘୃଣା । ଜ୍ଞାନଂ ଵିଜ୍ଞାନମାସ୍ତିକ୍ଯମେତଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଲକ୍ଷଣମ୍ । । ୨୮ ଶିଖା ଜ୍ଞାନମଯୀ ଯସ୍ଯ ପଵିତ୍ରଂ ଚ ତପୋମଯମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ପୁଷ୍କଲଂ ତସ୍ଯ ମନୁଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵୋଽବ୍ରଵୀତ୍ । । ୨୯ ଯତ୍ର ଵା ତତ୍ର ଵା ଵର୍ଣେ ଉତ୍ତମାଧମମଧ୍ଯମାଃ । ନିଵୃତ୍ତଃ ପାପକର୍ମେଭ୍ଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସ ଵିଧୀଯତେ । । 1.44.୩୦ ଶୂଦ୍ରୋଽପି ଶୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦଧିକୋ ଭଵେତ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵିଗତାଚାରଃ ଶୂଦ୍ରାଦ୍ଧୀନତରୋ ଭଵେତ୍ । । ୩୧ ନ ସୁରାଂ ସନ୍ଧଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଆପଣେଷୁ ଗୃହେଷୁ ଚ । ନ ଵିକ୍ରୀଣାତି ଚ ତଥା ସଚ୍ଛୂଦ୍ରୋ ହି ସ ଉଚ୍ଯତେ । । ୩୨ ଯଦ୍ଯେକା ସ୍ଫୁଟମେଵ ଜାତିରପରା କୃତ୍ଯାତ୍ପରଂ ଭେଦିନୀ । ଯଦ୍ଵା ଵ୍ଯାହୃତିରେକତାମଧିଗତା ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଧର୍ମଂ ଯଯୌ । । ଏକୈକାଖିଲଭାଵଭେଦନିଧନୋତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥିତିଵ୍ଯାପିନୀ । କିଂ ନାସୌ ପ୍ରତିପତ୍ତିଗୋଚରପଥଂ ଯାଯାଦ୍ଵିଭକ୍ତ୍ଯା ନୃଣାମ୍ । । ୩୩ ଇତି ଶ୍ରୀ ଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଷଷ୍ଠୀକଲ୍ପେ ଵର୍ଣଵିଭାଗଵିଵେକଵର୍ଣନଂ ନାମ ଚତୁଶ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଯେଉଁମାନେ ଭଲମନେ ବୁଝିଛନ୍ତି କ'ଣ ଛାଡିବା ଉଚିତ୍ ଏବଂ କ'ଣ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ନ୍ୟାୟର ପଥ ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ମୁଖକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସଦା ନୀତିରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି, ନିୟମିତ ଆଚରଣ ଓ ଜୀବିକାରେ ଅଟୁଟ, ସବୁବେଳେ ଭଲ ପଥ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସଂସାରର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଉପାୟ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ସଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି, ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ, କ୍ରୋଧ ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଭକ୍ତିରେ ମନ ଲଗାନ୍ତି, ସଙ୍ଗ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡି ଦେଇଛନ୍ତି, ଶୋକ ଓ ଅହଂକାର ନାହିଁ, ଶାନ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ଚାହାନ୍ତି, ସୁଖ ଦୁଃଖକୁ ସମଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବସନ୍ତି, ବ୍ରତରେ ଅଂଗ ନିୟମିତ, ଧର୍ମିକ ଓ ପାପକୁ ଭୟ କରନ୍ତି, ମମତା ଓ ଅହଂକାର ନାହିଁ, ଦାନରେ ଶୂର, ଦୟାରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠା, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦୃଢ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଭଲ ପାଇଁ ଉପାୟ କରନ୍ତି, ଏହି ସବୁ ଗୁଣ ଯେଉଁମାନେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମାର୍ଗରେ ଚଲନ୍ତି, ଏମିତି ଲୋକମାନେ 'ବ୍ରାହ୍ମଣ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ମହାତପସ୍ବୀ ଓ ଆର୍ୟମାନେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟମୁକ୍ତ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଭଲ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଇଥିଲେ। ବଡ଼ ବଡ଼ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଲୋକମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନାଭିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ପରିଚିତ। କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ରକ୍ଷା କରିବାରୁ, ବୈଶ୍ୟମାନେ ବ୍ୟବସାୟ କରିବାରୁ, ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରୁତିର ଅନୁସାରେ ଚାଲନ୍ତି ସେମାନେ ଶୂଦ୍ର। ଯେଉଁମାନେ ଆଚାରରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟର ଫଳ ପାଆନ୍ତି। କ୍ଷମା, ଦମ, ଦୟା, ଦାନ, ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, ଧୃତି, ଦୟା, ମୃଦୁତା, ସରଳତା, ସନ୍ତୋଷ, ଅହଂକାର ନାହିଁ, ତପସ୍ୟା, ଶମ, ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ନିଷ୍କପଟତା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅବିବେକ ନାହିଁ, ଧ୍ୟାନ, ଆସ୍ଥା, ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ, ବିରକ୍ତି, ଶାନ୍ତି ଏହି ସବୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ। ପାପକୁ ଭୟ, ଚୋରି ନ କରିବା, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ଲୋଭ ନାହିଁ, ସଙ୍ଗ ଛାଡିବା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ସେବା, ମନ, ବାଣୀ, ଶରୀରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା — ଏହି ସବୁ ଯେଉଁମାନେ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଥାଏ। ସେମାନେ ନିଜ ମତ ଅନୁସାରେ ଚାଲି, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ସହିତ ମନ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ଜଣେ ଶୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଦୃଢ ଶୀଳ ଧାରଣ କଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ଆଚାର ଛାଡିଦେଲେ ଶୂଦ୍ରଠାରୁ ନିମ୍ନ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ମଦ୍ୟପାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ବିକ୍ରୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଶୁଦ୍ର ଭଲ। ଏକାଟି ଜାତି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ ଅନ୍ୟ ଜାତି କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ଭିନ୍ନତା ଆସେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କର ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବଧାନ ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଗୁଣ — ଶାନ୍ତି, ତପ, ଦମ, ପବିତ୍ରତା, କ୍ଷମା, ସରଳତା, ଜ୍ଞାନ, ବିଜ୍ଞାନ, ଆସ୍ଥା। କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କର ଗୁଣ — ଶୂରତା, ପ୍ରଭା, ଧୃତି, ଦକ୍ଷତା, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟ ନାହିଁ, ଦାନ, ଶାସନ କ୍ଷମତା। ବୈଶ୍ୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ — ଚାଷ, ପଶୁପାଳନ, ବ୍ୟବସାୟ। ଶୂଦ୍ରଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ — ସେବା। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଜାତିରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ମଧ୍ୟମ, ନିମ୍ନ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଯେଉଁମାନେ ପାପ କାମ ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବେ।
କାର୍ତିକେଯଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଇଦଂ ଶ୍ରୁଣୁ ମଯାଖ୍ଯାତଂ ତର୍କପୂର୍ଵମିଦଂ ଵଚଃ । ଯୁଷ୍ମାକଂ ସଂଶଯେ ଜାତେ କୃତେ ଵୈ ଜାତିକର୍ମଣୋଃ । । ୧ ପୁନର୍ଵଚ୍ମି ନିବୋଧଧ୍ଵଂ ସମାସାନ୍ନ ତୁ ଵିସ୍ତରାତ୍ । ସଂସିଦ୍ଧିଂ ଯାନ୍ତି ମନୁଜା ଜାତିକର୍ମସମୁଚ୍ଚଯାତ୍ । । ୨ ସିଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଯଥା କାର୍ଯଂ ଦୈଵକର୍ମସମୁଚ୍ଚଯାତ୍ । ଏଵଂ ସଂସିଦ୍ଧିମାଯାତି ପୁରୁଷୋ ଜାତିକର୍ମଣୋଃ । । ୩ ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତଵାନ୍ପୂର୍ଵଂ ଶିଷ୍ଯାଣାଂ ବୋଧନେ ପୁରା । ଯୋଗୀଶ୍ଵରୋ ମହାତେଜାଃ ସମାସାନ୍ନ ତୁ ଵିସ୍ତରାତ୍ । । ୪ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଇତି ପୃଷ୍ଟଃ ପୁରା ବ୍ରହ୍ମା ଋଷୀନ୍ପ୍ରୋଵାଚ ଭାରତ । ସଵିତର୍କମିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ଜାତିକର୍ମଣୋଃ । । ୫ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଯା ମହାବାହୋ ନ କାର୍ଯୋ ଵିସ୍ମଯୋ ନୃପ । କାର୍ତିକେଯଂ ପ୍ରତି ସଦା ଦେଵାନାଂ ଦୁର୍ଵିଦା ଗତିଃ । । ୬ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଧସାହହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଷଷ୍ଠୀକଲ୍ପେ କାର୍ତିକେଯଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଞ୍ଚଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ମୁଁ ତୁମକୁ ଯାହା କହିଲି, ତାହା ଭଲଭାବେ ଶୁଣ। ଜାତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଯଦି କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ହୁଏ, ତେବେ ମୁଁ ପୁନି କହୁଛି, ଭଲଭାବେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ। ଲୋକମାନେ ଜାତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସଫଳତା ପାଆନ୍ତି। ଯେପରି ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଫଳ ମିଳେ, ସେପରି ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ଜାତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସଫଳତା ଲାଭ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ଯୋଗୀଶ୍ୱର ମହାତେଜସ୍ବୀ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଏହି କଥା ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଥିଲେ। ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଜାତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ବୁଝାଇଲେ। ତେଣୁ ରାଜା, କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅତିରିକ୍ତ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଦେବତାଙ୍କ ଚାଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତ।
ବ୍ରହ୍ମପର୍ଵଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଯେଯଂ ଭାଦ୍ରପଦେ ମାସି ଷଷ୍ଠୀ ଚ ଭରତର୍ଷଭ । ସୁପୁଣ୍ଯେଯଂ ପାପହରା ଶିଵା ଶାନ୍ତା ଗୁହପ୍ରିଯା । । ୧ ସ୍ନାନଦାନାଦିକଂ ସର୍ଵଂ ଯସ୍ଯାମକ୍ଷଯ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ । ଯେଽସ୍ଯାଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଗାଙ୍ଗେଯଂ ଦକ୍ଷିଣାପଥମାଶ୍ରିତମ୍ । । ୨ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିଭିଃ ପାପୈର୍ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ତସ୍ମାଦସ୍ଯାଂ ସଦା ପଶ୍ଯେତ୍କାର୍ତ୍ତିକେଯଂ ନୃପୋତ୍ତମ । । ୩ ପୂଜଯନ୍ତି ଗୁହଂ ଯେଽସ୍ଯାଂ ନରା ଭକ୍ତିସମନ୍ଵିତାଃ । ପ୍ରାପ୍ଯେହ ତେ ସୁଖାନ୍କାମାନ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତୀନ୍ଦ୍ରସଲୋକତାମ୍ । । ୪ ଯସ୍ତୁ କାରଯତେ ଵେଶ୍ମ ସୁଦୃଢଂ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ଦାର୍ଵଂ ଶୈଲମଯଂ ଚାପି ଭକ୍ତଯା ଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତଃ । । ଗାଙ୍ଗେଯଂ ଯାନମାରୁହ୍ଯ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଗାଙ୍ଗେଯସଦ୍ମ ଵୈ । । ୫ ସମ୍ମାର୍ଜନାଦି ଯଃ କର୍ମ କୁର୍ଯାଦ୍ଗୁହଗୃହେ ନରଃ । ଧ୍ଵଜସ୍ଯାରୋପଣଂ ରାଜନ୍ସ ଗଚ୍ଛେଦ୍ରୁଦ୍ରସଦ୍ମ ଵୈ । । ୬ ଚନ୍ଦନାଗରୁକର୍ପୂରୈର୍ଯଶ୍ଚ ପୂଜଯତେ ଗୁହମ୍ । ଗଜାଶ୍ଵରଥଯାନାଢ୍ଯଂ ସୈନାପତ୍ଯମଵାପ୍ନୁତେ । । ୭ ରାଜ୍ଞାଂ ପୂଜ୍ଯଃ ସଦା ପ୍ରୋକ୍ତଃ କାର୍ତିକେଯୋ ମହୀପତେ । କାର୍ତ୍ତିକେଯମୃତେ ନାନ୍ଯଂ ରାଜ୍ଞାଂ ପୂଜ୍ଯଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । । ୮ ସଙ୍ଗ୍ରାମଂ ଗଚ୍ଛମାନୋ ଯଃ ପୂଜଯେତ୍କୃତ୍ତିକାସୁତମ୍ । ସ ଶତ୍ରୁଂ ଜଯତେ ଵୀର ଯଥେନ୍ଦ୍ରୋ ଦାନଵାନ୍ରଣେ । । ୯ ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ପୂଜଯେଚ୍ଛଙ୍କାରାତ୍ମଜମ୍ । ପୂଜମାନସ୍ତୁ ତଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଚମ୍ପକୈର୍ଵିଵିଧୈର୍ନୃପ । । ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯସ୍ତଦା ଗଚ୍ଛେଚ୍ଛିଵାଲଯମ୍ । । 1.46.୧୦ ତୈଲଂ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ନ ଭୁଞ୍ଜୀତ ନ ଦିଵା କୁରୁନନ୍ଦନ । ଯସ୍ତୁ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ନରୋ ନକ୍ତଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଧି ଭରତର୍ଷଭ । । ସର୍ଵପାପୈଃ ସ ନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଗାଙ୍ଗେଯସ୍ଯ ସଦୋ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୧୧ ତ୍ରିକୃତ୍ଵୋ ଦକ୍ଷିଣାମାଶାଂ ଗତ୍ଵା ଯଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯାନ୍ଵିତଃ । ପୂଜଯେଦ୍ଦେଵଦେଵେଶଂ ସ ଗଚ୍ଛେଚ୍ଛାନ୍ତିମନ୍ଦିରମ୍ । । ୧୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ଷଷ୍ଠୀକଲ୍ପେ କାର୍ତ୍ତିକେଯମାହାତ୍ମଯଵର୍ଣନଂ ନାମ ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଷଷ୍ଠୀ ତିଥି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ, ପାପ ନାଶକ, ଶିବା, ଶାନ୍ତ ଓ ଗୁହାଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ଏହି ଦିନରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ମିଳେ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଦିନରେ ଗାଙ୍ଗେୟଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପଥରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ବଡ଼ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହି ଦିନରେ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଦିନରେ ଗୁହାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଇଚ୍ଛିତ ସୁଖ ପାଇ ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ଘର, କାଠ ବା ପାଥରର ଘର ଭକ୍ତି ସହିତ ତିଆରି କରନ୍ତି, ଗାଙ୍ଗେୟ ଯାନରେ ବସି ଗାଙ୍ଗେୟଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବେ। ଯେଉଁମାନେ ଗୁହାଙ୍କ ଘର ସଫା କରନ୍ତି, ଧ୍ୱଜ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବେ। ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, କପୂର ଦେଇ ଯେଉଁମାନେ ଗୁହାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥ, ସେନାପତି ହେବାର ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ରାଜାମାନେ ସଦା କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା ରାଜାଙ୍କ ପୂଜ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ କୃତ୍ତିକାପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶତ୍ରୁକୁ ଜୟ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ଶିବପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଭକ୍ତି ସହିତ ଚମ୍ପା ଓ ଅନ୍ୟ ଫୁଲ ଦେଇ ପୂଜା କଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ଓ ଶିବାଳୟକୁ ଯିବେ। ଷଷ୍ଠୀ ଦିନରେ ତେଲ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଦିନରେ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଷଷ୍ଠୀ ଦିନରେ ରାତିରେ ଖାନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଗାଙ୍ଗେୟଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବେ। ତିନିଥର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ଶାନ୍ତି ମନ୍ଦିରକୁ ଯିବେ।
ଶାକସପ୍ତମୀଵ୍ରତଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ସୋପଵାସସ୍ତୁ ନକ୍ତାହାରୋଽପି ଵା ଭଵେତ୍ । ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଦେଵଦେଵେନ ଲବ୍ଧଂ ସ୍ଵଂ ରୂପମାଦରାତ୍ । । ୧ ଅଣ୍ଡେନ ସହ ଜାତୋ ଵୈ ଅଣ୍ଡସ୍ଥୋ ବୁଦ୍ଧିମାପ୍ତଵାନ୍ । ଅଣ୍ଡସ୍ଥସ୍ଯୈଵ ଦକ୍ଷେଣ ଭାର୍ଯାଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵକାଂ ସୁତାମ୍ ।। ୨ ନାମ୍ନା ରୂପେତି ରୂପେଣ ନାନ୍ଯା ନାରୀ ତଥା ୧ ଭଵେତ୍ । ଅଣ୍ଡସ୍ଥ ଏଵ ସୁଚିରଂ ସ୍ଥିତୋ ମାର୍ତଣ୍ଡ ଇତ୍ଯତଃ । । ୩ ଦକ୍ଷାଜ୍ଞଯା ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ଵପୁରସ୍ଯ ପ୍ରକାଶଯନ୍ । ପ୍ରକାଶତସ୍ତତୋ ନାମ ତସ୍ଯ ଜାତଂ ନରାଧିପ । । ଅଣ୍ଡସ୍ଥସ୍ଯୈଵ ସଞ୍ଜାତୋ ଯମୁନା ଯମ ଏଵ ଚ । ।୪ ଦାକ୍ଷାଯଣୀ ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ଵୈରାଗ୍ଯାତ୍ତନୁମଧ୍ଯମା । ଚିନ୍ତଯାମାସ ସା ଦେଵୀ ଦୁଃଖାନ୍ନିର୍ଵେଦମାଗତା । । ୫ ଅହୋ ତେଜୋମଯଂ ରୂପଂ କାନ୍ତଂ କାନ୍ତସ୍ଯ କାନ୍ତିମତ୍ । ନ ଚାସ୍ଯ କିଞ୍ଚିତ୍ପଶ୍ଯାମି ଅଙ୍ଗଂ ତେଜୋଵିମୋହିତମ୍ । । ୬ ଶୁଭଂ କନକତୁଲ୍ଯଂ ମେ ରୂପଂ କାନ୍ତଂ ସୁକାନ୍ତିମତ୍ । ସାମ୍ପ୍ରତଂ ଶ୍ଯାମତାଂ ଯାତଂ ଦଗ୍ଧମେତସ୍ଯ ତେଜସା । । ୭ ତସ୍ମାତ୍ତପ୍ସ୍ଯେ ତପଶ୍ଚାହଂ ଗତ୍ଵା ଵୈ ଉତ୍ତରାନ୍କୁରୂନ୍ । ସ୍ଵାଂ ଛାଯାମତ୍ର ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଭଯାଚ୍ଛାପସ୍ଯ ରୂପିଣୀ । । ୮ ନିକ୍ଷିପ୍ଯୋଵାଚ ତାଂ ବାଲାଂ ମା ଚାସ୍ମୈ ଵୈ ଵଦିଷ୍ଯସି । ଏଵଂ ସା ନିଶ୍ଚଯଂ କୃତ୍ଵା ଗତା ଵୈ ଉତ୍ତରାନ୍କୁରୂନ୍ । । ୯ ସ୍ଵରୂପଂ ତତ୍ର ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଵଡଵାରୂପଧାରିଣୀ । ଚଚାର ସା ମୃଗୈଃ ସାର୍ଧଂ ବହୂନ୍ଵର୍ଷଗଣାନ୍ନୃପ । । 1.47.୧୦ ଅସାଵପି ଚ ମାର୍ତଣ୍ଡଶ୍ଛାଯାଂ ଭାର୍ଯାମମନ୍ଯତ୍ । ଶନିଂ ଚ ତପତୀଂ ଚୈଵ ଦ୍ଵେ ଅପତ୍ଯେ ଚ ଜଜ୍ଞିଵାନ୍ । । ୧୧ ଅଥ ଚ୍ଛାଯାତ୍ମାପତ୍ଯାନି ସ୍ନେହେନ ପରିପାଲଯେତ୍ । ନାତିସ୍ନେହେନ ଚାପଶ୍ଯଦ୍ଯମୁନାଂ ଯମମେଵ ଚ । । ୧୨ ଅଥ ତାଭ୍ଯାଂ ଵିଵାଦୋଽଭୂଦାଦିତ୍ଯଦୁହିତ୍ରୋର୍ଦ୍ଵଯୋଃ । ତେ ଉଭେ ଵିଵଦନ୍ତ୍ଯୌ ତୁ ପରସ୍ପରମସମ୍ମତମ୍ । । ଯମୁନା ତପତୀ ଚୋଭେ ନିମ୍ନଗେ ସମ୍ବଭୂଵତୁଃ । । ୧୩ ଯମୋଽପି ଯମୁନାଭ୍ରାତା ଛାଯଯା ତାଡିତୋ ଭୃଶମ୍ । ପାଦମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ତସ୍ଯା ଵୈ ତସ୍ଥୌ ସମ୍ମୁଖ ଏଵ ସଃ । । ୧୪ ଛାଯା ଶଶାପ ତଂ ରୋଷାଦ୍ଯସ୍ମାତ୍ପାଦୋଦ୍ଯତୋ ମମ। ତସ୍ମାତ୍ତେ କର୍ମ ବୀଭତ୍ସଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ପ୍ରାଣହିଂସନମ୍ । । ୧୫ ଭଵିଷ୍ଯତି ଚିରଂ ମୂଢ ଆଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଂ ନ ସଂଶଯଃ । ପାଦଂ ଚ ଯଦି ଭୂମୌ ତ୍ଵମିମଂ ସଂସ୍ଥାପଯିଷ୍ଯସି । । ୧୬ କୃମଯୋ ଭକ୍ଷଯିଷ୍ଯନ୍ତି ମଚ୍ଛାପକଲୁଷୀକୃତମ୍ । । ୧୭ ତେଷାଂ ଵିଵଦମାନାନାଂ ମାର୍ତଣ୍ଡୋଽଭ୍ଯାଗମତ୍ତତଃ । ଯମୋଽପ୍ଯାହ ମହାତ୍ମାନଂ ମାର୍ତଣ୍ଡଂ ଲୋକପାଵନମ୍ । । ୧୮ ତାତ ନିତ୍ଯମିଯଂ ଚାପି କ୍ରୂରଭାଵେନ ପଶ୍ଯତି । ନ ଚାସ୍ଯାଃ ସୁସମା ଦୃଷ୍ଟିରସ୍ମାସ୍ଵସ୍ତୀତି ଲକ୍ଷ୍ଯତେ । । ୧୯ ପ୍ରୋଵାଚାଥ ସ ତାଂ ଛାଯାଂ ମାର୍ତଣ୍ଡୋ ଭୃଶକୋପନଃ । ୧ସମେ ଅପତ୍ଯେ କିଂ ମୂଢେ ସମତ୍ଵଂ ନାନୁପଶ୍ଯସି । । 1.47.୨୦ ଯମଃ ପ୍ରୋଵାଚ ପିତରଂ ନେଯଂ ମାତା ପିତର୍ମମ । ମାତୁଶ୍ଛାଯା ତ୍ଵିଯଂ ପାପା ଶପ୍ତୋଽହମନଯା ପିତଃ । । ଯମୁନା ତପତୀ ଵୃତ୍ତଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିନ୍ଯଵେଦଯତ୍ । । ୨୧ ଅଥ ପ୍ରୋଵାଚ ମାର୍ତଣ୍ଡୋ ମା ତେ ପାଦୋ ମହୀତଲେ । ମାଂସଂ ରୁଧିରମାଦାଯ କୃମଯୋ ଯାନ୍ତୁ ଭୂତଲମ୍ । । ୨୨ ଯମୁନାଯାଶ୍ଚ ଯତ୍ତୋଯଂ ଗଙ୍ଗାତୁଲ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ନର୍ମଦାଯାସ୍ତପତ୍ଯାଶ୍ଚ ସମଂ ପୁଣ୍ଯେନ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ । । ୨୩ ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେନେହ ତପତୀ ପ୍ରଵହିଷ୍ଯତି । ତତ୍ସାଯୁଜ୍ଯତଯା ସାଗ୍ରଂ ଗଙ୍ଗା ଯାସ୍ଯତି ଶୋଭନା । । ୨୪ ଗଙ୍ଗାମାସାଦ୍ଯ ଯମୁନା ଗଙ୍ଗା ସୈଵ ଭଵିଷ୍ଯତି । ସୌରସୌମ୍ଯେ ଉଭେ ପୁଣ୍ଯେ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନେ । । ୨୫ ୧ସୌରୀ ଚ ଵୈଷ୍ଣଵୀ ଚୋଭେ ମହାପାପଭଯାପହେ । ତ୍ଵଂ ପୁତ୍ର ଲୋକପାଲତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଜ୍ଞାଂ ସଭାଜଯନ୍ । । ଅଦ୍ଯପ୍ରଭୃତି ଚ୍ଛାଯେଯଂ ସ୍ଵଦେହସ୍ଥା ଭଵିଷ୍ଯତି । । ୨୬ ଏଵଂ ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ସ୍ଵାଂ ଭାର୍ଯାମପତ୍ଯାନି ତଥୈଵ ଚ । ଆଜଗାମ ସକାଶଂ ଵୈ ଦକ୍ଷସ୍ଯାହ ଚ କାରଣମ୍
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: ସପ୍ତମୀ ଦିନରେ ଉପବାସ କିମ୍ବା ରାତିରେ ଖାଇଲେ ଭଲ। ସପ୍ତମୀ ଦିନରେ ଦେବଦେବଙ୍କ ନିଜ ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତି ହୋଇଥିଲା। ତିନି ଅଣ୍ଡ ସହ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଅଣ୍ଡ ଭିତରେ ଅଛିବା ସମୟରେ ବୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଅଣ୍ଡ ଭିତରେ ଥିବା ସମୟରେ ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କୁ ନିଜ କନ୍ୟା ଦେଇଥିଲେ, ତାହାର ନାମ ରୂପ ଓ ରୂପରେ ଏକା। ଅଣ୍ଡ ଭିତରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ 'ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ' କୁହାଯାଏ। ଦକ୍ଷଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ତାଙ୍କର ଶରୀର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କର ନାମ 'ପ୍ରକାଶ' ହେଲା। ଅଣ୍ଡ ଭିତରୁ ଯମୁନା ଓ ଯମ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଦକ୍ଷପତ୍ନୀ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେବୀ ଦୁଃଖରେ ନିରାଶ ହେଲେ। 'ମୋର ରୂପ ସୁନ୍ଦର, କିନ୍ତୁ ଏହି ତେଜରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରୁନି।' ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶକୁ ଚାଲିଗଲେ, ନିଜ ଛାୟାକୁ ଏଠାରେ ରଖିଦେଲେ। ଛାୟାକୁ ଶିଶୁ ଭାବେ ରଖି, ତାକୁ କିଛି କହିବାକୁ ମନା କଲେ। ଦେବୀ ନିଜ ରୂପକୁ ଭଡ଼ବା ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅନେକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଶୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଲେ। ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଛାୟାକୁ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ ଭାବି, ଶନି ଓ ତପତୀ ଦୁଇଟି ସନ୍ତାନ ପାଇଲେ। ଛାୟା ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେକୁ ସ୍ନେହରେ ପାଳିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯମୁନା ଓ ଯମଙ୍କୁ ଅଧିକ ସ୍ନେହ ଦେଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ଝଗଡ଼ା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯମୁନା ଓ ତପତୀ ଦୁଇଁଜଣ ନଦୀ ହେଲେ। ଯମ ଛାୟା ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ ତାଙ୍କ ପାଦ ଉଠାଇ ଦେଲେ। ଛାୟା କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଦେଲେ: 'ମୋ ପାଦ ଉଠାଇଥିଲୁ, ତେଣୁ ତୁମେ ଜନଙ୍କୁ ହିଂସା କରିବା କାମ କରିବ। ଯଦି ପାଦ ଭୂମିରେ ରଖିବ, କୀଟମାନେ ଖାଇଯିବ।' ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଆସିଲେ, ଯମ କହିଲେ: 'ମା, ମୋତେ ଦୟାର ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉନାହାନ୍ତି, ଏହା ମୋର ମା ନୁହେଁ, ମାର ଛାୟା।' ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ କହିଲେ: 'ତୁମେ ପାଦ ଭୂମିରେ ରଖିବନାହିଁ, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତ ଭୂମିକୁ ଯିବ।' ଯମୁନାର ପାଣି ଗଙ୍ଗା ସମାନ ପବିତ୍ର ହେବ। ତପତୀ ଓ ନର୍ମଦା ମଧ୍ୟ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ହେବ। ତପତୀ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ବହିବ। ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ଏକାତ୍ମ ହେବେ, ଦୁଇଁଜଣେ ପାପ ନାଶ କରିବେ। ତୁମେ, ପୁଅ, ଲୋକପାଳ ହେବାର ଗୌରବ ପାଇଲ। ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଛାୟା ନିଜ ଦେହରେ ରହିବ। ଏପରି ଭାବେ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ସନ୍ତାନମାନେକୁ ନିୟୋଜିତ କରି, ଦକ୍ଷଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ କାରଣ କହିଲେ।
ଷଷ୍ଠୀ ଉପବାସ କରି, ପଞ୍ଚମୀ ଦିନ ଗୋଟିଏ ଥର ଖାଇ, ସପ୍ତମୀ ଦିନ ରାତିରେ ମୌନ ରହି, ଭଲ ଭାବରେ ପକାଯାଇଥିବା ଶାକ ଓ ଭୋଜ୍ୟପଦାର୍ଥ ଦେବତାଙ୍କୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଆଦିତ୍ଯମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଵଦ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ସପ୍ତମୀକଲ୍ପମୁତ୍ତମମ୍ । ମହାଭାଗ୍ଯଂ ଚ ଦେଵସ୍ଯ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । । ୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଅତ୍ରୈଵାହୁର୍ମହାତ୍ମାନଃ ସମ୍ଵାଦଂ ପୁଣ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ । କୃଷ୍ଣେନ ସହ ସତ୍ତ୍ଵେନ ସ୍ଵପୁତ୍ରେଣ ମହୀପତେ । । ୨ ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରଣମ୍ଯ ଵିଧିଵଦ୍ଵାସୁଦେଵଂ ଜଗଦ୍ଗୁରୁମ୍ । ଇହାମୁତ୍ର ହିତଂ ଶାଂବଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଜ୍ଞାନମୁତ୍ତମମ୍ । । ୩ ଜାତୋ ଜନ୍ତୁଃ କଥଂ ଦୁଃଖୈର୍ଜନ୍ମନୀହ ନ ବାଧ୍ଯତେ । ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଵିଵିଧାନ୍କାମାନ୍କଥଂ ଚ ମଧୁସୂଦନ । । ୪ ପରତ୍ର ସ୍ଵର୍ଗମାପ୍ନୋତି ସୁଖାନି ଵିଵିଧାନି ଚ । ଅନୁଭୂଯୋଚିତଂ କାଲଂ କଥଂ ମୁକ୍ତିମଵାପ୍ନୁତେ । । ୫ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵଂ ମମ ନିର୍ଵେଦୋ ଜାତୋ ଵ୍ଯାଧିର୍ଜନାର୍ଦନ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵେମଂ ଜୀଵିତାଶାପି ରୋଚତେ ନ ହି ମେ କ୍ଷଣମ୍ । । ୬ କିଂ ତ୍ଵେଵମକୃତାର୍ଥୋଽସ୍ମି ଯନ୍ମେ ପ୍ରାଣା ନ ଯାନ୍ତି ହି । ସଂସାରେ ନ ପତିଷ୍ଯାମି ଜରାଵ୍ଯାଧିସମନ୍ଵିତେ । । ୭ ଯେନୋପାଯେନ ତନ୍ମେଽଦ୍ଯ ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ସୁଵ୍ରତ । ଆଧିଵ୍ଯାଧିଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଯଥାହଂ ସ୍ଯାଂ ତଥା ଵଦ । । ୮ ଵାସୁଦେଵ ଉଵାଚ ଦେଵତାଯାଃ ପ୍ରସାଦୋଽନ୍ଯଃ ସର୍ଵସ୍ଯ ପରମୋ ମତଃ । ଉପାଯଃ ଶାଶ୍ଵତୋ ନିତ୍ଯ ଇତି ମେ ନିଶ୍ଚିତା ମତିଃ । । ୯ ଅନୁମାନାଗମାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ସମ୍ଯଗୁତ୍ପାଦିତା ମଯା । କଦାଚିଦନ୍ଯଥା କର୍ତୁଂ ଧୀଯତେ କେନଚିତ୍କ୍ଵଚିତ୍ । । 1.48.୧୦ ପ୍ରସାଦୋ ଜାଯତେ ତସ୍ଯ ସମ୍ଯଗାରାଧନକ୍ରିଯା । ଯଦା ତାଂ ଚ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ କୃତା ତଦ୍ଵେଦିନା ତଥା । । ୧୧ ଵିଶିଷ୍ଟା ଦେଵତା ସମ୍ଯଗ୍ଵିଶିଷ୍ଟେନୈଵ ଦେହିନା । ଆରାଧିତା ଵିଶିଷ୍ଟଂ ଚ ଦଦାତି ଫଲମୀହିତମ୍ । । ୧୨ ଶାମ୍ବ ଉଵାଚ ଅସ୍ତିତ୍ଵେ ନ ଚ ସନ୍ଦେହଃ କେଷାଞ୍ଚିଦ୍ଦେଵତାଂ ପ୍ରତି । ନାସ୍ତୀତି ନିଶ୍ଚଯୋଽନ୍ଯେଷାଂ ଵିଶିଷ୍ଟାସ୍ତ୍ଵଂ କଥାଃ କୁରୁଃ । । ୧୩ ଵାସୁଦେଵ ଉଵାଚ ସିଦ୍ଧଂ ତୁ ଦେଵତାସ୍ତିତ୍ଵମାଗମେଷୁ ବହୁଷ୍ଵଥ । ପ୍ରମାଣମାଗମୋ ଯସ୍ଯ ତସ୍ଯାସ୍ତିତ୍ଵଂ ଚ ଵିଦ୍ଯତେ । । ୧୪ ଅନୁମାନେନ ଵାପ୍ଯଦ୍ଯ ତଦସ୍ତିତ୍ଵଂ ପ୍ରସାଧ୍ଯତେ । ପ୍ରମାଣମସ୍ତି ଯସ୍ଯେଦଂ ସିଦ୍ଧା ଯସ୍ଯେହ ଚାସ୍ତିତା । । ୧୫ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେଣାପି ଚାସ୍ତିତ୍ଵଂ ଦେଵତାଯାଂ ପ୍ରସାଧ୍ଯତେ । ତଚ୍ଚାଵଶ୍ଯଂ ପ୍ରମାଣଂ ଚ ଦୃଷ୍ଟଂ ସର୍ଵଶରୀରିଣାମ୍ । । ୧୬ ଯଦି ନାମା ଵିଵିକ୍ତାସ୍ତୁ ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତା ଅପି । ନୋତ୍ପଦ୍ଯତେ ତଥା ହ୍ଯସ୍ତି ଵ୍ଯଵହାରୋ ଯଥା ସ୍ଥିତଃ । । ୧୭ ଶାମ୍ବ ଉଵାଚ ପ୍ରତ୍ଯେକ୍ଷେଣୋପଲଭ୍ଯନ୍ତେ ସମ୍ଯଗ୍ଵୈ ଯଦି ଦେଵତାଃ । ଅନୁମାନାଗମାଭ୍ଯାଂ ଚ ତଦର୍ଥଂ .ନ ପ୍ରଯୋଜନମ୍ । । ୧୮ ଵାସୁଦେଵ ଉଵାଚ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେଣୋପଲଭ୍ଯନ୍ତେ ନ ସର୍ଵା ଦେଵତାଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଅନୁମାନାଗମୈର୍ଗମ୍ଯାଃ ସନ୍ତି ଚାନ୍ଯାଃ ସହସ୍ରଶଃ । ।୧୯ ଶାମ୍ବ ଉଵାଚ ଯା ଚାକ୍ଷଗୋଚରା କାଚିଦ୍ଵିଶିଷ୍ଟେଷ୍ଟଫଲପ୍ରଦା । ତାମେଵାଦୌ ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ କଥଯିଷ୍ଯସ୍ଯଥାପରାମ୍ । । 1.48.୨୦ ଵାସୁଦେଵ ଉଵାଚ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଦେଵତା ସୂର୍ଯୋ ଜଗଚ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଦିଵାକରଃ । ତସ୍ମାଦଭ୍ଯଧିକା କାଚିଦ୍ଦେଵତା ନାସ୍ତି ଶାଶ୍ଵତୀ । । ୨୧ ଯସ୍ମାଦିଦଂ ଜଗଜ୍ଜାତଂ ଲଯଂ ଯାସ୍ଯତି ଯତ୍ର ଚ । କୃତାଦିଲକ୍ଷଣଃ କାଲଃ ସ୍ମୃତଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଦିଵାକରଃ । । ୨୨ ଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗାଶ୍ଚ ରାଶଯଃ ୧ କରଣାନି ଚ । ଆଦିତ୍ଯା ଵସଵୋ ରୁଦ୍ରା ଅଶ୍ଵିନୌ ଵାଯଵୋଽନଲଃ । । ୨୩ ଶକ୍ରଃ ପ୍ରଜାପତିଃ ସର୍ଵେ ଭୂର୍ଭୁଵଃସ୍ଵସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଲୋକାଃ ସର୍ଵେ ନଗା ନାଗାଃ ସରିତଃ ସାଗରାସ୍ତଥା । । ଭୂତଗ୍ରାମସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ ହେତୁର୍ଦିଵାକରଃ । । ୨୪ ଅସ୍ଯେଚ୍ଛଯା ଜଗତ୍ସର୍ଵମୁତ୍ପନ୍ନଂ ସଚରାଚରମ୍ । ସ୍ଥିତଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ ଚୈଵ ସ୍ଵାର୍ଥେ ଚାନୁପ୍ରଵର୍ତତେ । । ୨୫ ପ୍ରସାଦାଦସ୍ଯ ଲୋକୋଽଯଂ ଚେଷ୍ଟମାନଃ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ । ଅସ୍ମିନ୍ନଭ୍ଯୁଦିତେ ସର୍ଵମୁଦେଦସ୍ତମିତେ ସତି । । ଅସ୍ତଂ ଯାତୀତ୍ଯଦୃଶ୍ଯେନ କିମେତତ୍କଥ୍ଯତେ ମଯା । ।୨ ୬ ତସ୍ମାଦତଃ ପରଂ ନାସ୍ତି ନ ଭୂତଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଯୋ ଵୈ ଵେଦେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ପରମାତ୍ମେତି ଗୀଯତେ । । ୨୭ ଇତିହାସପୁରାଣେଷୁ ଅନ୍ତରାତ୍ମେତି ଗୀଯତେ । ବାହ୍ଯାତ୍ମୈତି ସୁଷୁମ୍ଣାସ୍ଥଃ ସ୍ଵପ୍ନସ୍ଥୋ ଜାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତଃ । । ୨୮ ଅସ୍ତଂ ଯାତୀତ୍ଯଦୃଷ୍ଟେନ କିମେତତ୍କଥ୍ଯତେ ମଯା । ତସ୍ମାଦତଃ ପରଂ ନାସ୍ତି ନ ଭୂତଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି । । ୨୯ ଯନ୍ନ ଵାହ ଇତି ଖ୍ଯାତଃ ପ୍ରେରକଃ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । ନାନେନ ରହିତଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ଭୂତମସ୍ତି ଚରାଚରମ୍ । । 1.48.୩୦ ଯୋ ଵେଦୈର୍ଵେଦଵିଦ୍ଭିଶ୍ଚ ଵିସ୍ତରେଣେହ ଶକ୍ଯତେ । ଵକ୍ତୁଂ ଵର୍ଷଶତୈର୍ନାସୌ ଶକ୍ଯଃ ସଂକ୍ଷେପତୋ ମଯା । । ୩୧ ୧ତସ୍ମାଦ୍ଗୁଣାକରଃ ଖ୍ଯାତଃ ସର୍ଵତ୍ରାଯଂ ଦିଵାକରଃ । ସର୍ଵେଶଃ ସର୍ଵକର୍ତାଯଂ ସର୍ଵଭର୍ତାଯମଵ୍ଯଯଃ । । ୩୨ ଜାତା ମତ୍ସ୍ଯାଦଯଃ ସମ୍ଯଗ୍ଗତିମନ୍ତୋ ମହେଶ୍ଵରାତ୍ । ମଣ୍ଡଲଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ଚ ଜାନାମି ପରମାର୍ଥତଃ । । ୩୩ ତଥାସ୍ଯ ମଣ୍ଡଲଂ କୃତ୍ଵା୨ ଯୋ ହ୍ଯେନମୁପତିଷ୍ଠତେ । ପ୍ରାତଃ ସାଯଂ ଚ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ସ ଯାତି ପରମାଂ ଗତିମ୍ । । ୩୪ କିଂ ପୁନର୍ମଣ୍ଡଲସ୍ଥଂ ଯୋ ଜପତେ ପରମାର୍ଥତଃ । ଵିଵିଧାଃ ସିଦ୍ଧଯସ୍ତସ୍ଯ ଭଵନ୍ତି ନ ତଦଦ୍ଭୁତମ୍ । । ୩୫ ମଣ୍ଡଲେ ଚ ସ୍ଥିତଂ ଦେଵଂ ଦେହେ ଚୈନଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ । ସ୍ଵବୁଦ୍ଧ୍ଯୈଵମସମ୍ମୂଢୋ ଯ- ପଶ୍ଯତି ସ ପଶ୍ଯତି । । ୩୬ ଧ୍ଯାତ୍ଵୈଵଂ ୧ ପୂଜଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଜପେଦ୍ଯୋ ଜୁହୁଯାଚ୍ଚ ଯଃ । ସ ସର୍ଵାନ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍କାମାନ୍ଗଚ୍ଛେଦ୍ଧର୍ମଧ୍ଵଜଂ ତଥା । । ୩୭ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମିହ ଦୁଃଖାନାମନ୍ତଂ କର୍ତୁଂ ଯଦୀଚ୍ଛସି । ଇହାମୁତ୍ର ଚ ଭୋଗାନାଂ ଭୁକ୍ତିଂ ମୁକ୍ତିଂ ଚ ଶାଶ୍ଵତୀମ୍ । । ୩୮ ଆରାଧଯାର୍କମର୍କସ୍ଥୋ ମନ୍ତ୍ରୈରିହ ତଦାତ୍ମନି । ଅଙ୍ଗୈର୍ଵୃତଂ ଵୃତେ ଚୈଵ ସ୍ଥାନେ ଶାସ୍ତ୍ରେଣ ଶୋଧିତେ । । ୩୯ କଵଚେନ ଚ ସଙ୍ଗୁସ୍ତେ ସର୍ଵତୋଽସ୍ତ୍ରେଣ ରକ୍ଷିତେ । ଏଵଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ଯତ୍ନେନ ସର୍ଵଦା ଫଲମୀପ୍ସିତମ୍ । । 1.48.୪୦ ଦୁଃଖମାଧ୍ଯାତ୍ମିକଂ ନେହ ତଥା ଚୈଵାଧିଭୌତିକମ୍ । ଆଧିଦୈଵିକମତ୍ଯୁଗ୍ରଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି ତେ ସଦା । । ୪୧ ନ ଭଯଂ ଵିଦ୍ଯତେ ତେଷାଂ ପ୍ରପନ୍ନା ଯେ ଦିଵାକରମ୍ । ଇହାମୁତ୍ର ସୁଖଂ ତେଷାମଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ଜାଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୪୨ ସୂର୍ଯେଣେଦଂ ମମୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ସାକ୍ଷାଦ୍ଯଜ୍ଜ୍ଞାନମୁତ୍ତମମ୍ । ଆରାଧିତେନ ଵିଧିଵତ୍କାଲେନ ବହୁନା ତଥା । । ୪୩ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ର ଧର୍ମଧ୍ଵଜଃ ସ୍ଥିତଃ । ଏତତ୍ସଂକ୍ଷିପ୍ତମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ କ୍ଷିପ୍ରସିଦ୍ଧିକରଂ ପରମ୍ । । ଯଥା ନାନ୍ଯଦତୋଽସ୍ତୀତି ସ୍ଵଯଂ ତୂର୍ଯେଣ ଭାଷିତମ୍ । । ୪୪ ଉପାଯୋଽଯଂ ସମାଖ୍ଯାତସ୍ତଵ ସଂକ୍ଷେପତସ୍ତ୍ଵିହ । ଯସ୍ମାତ୍ପରତରୋ ନାସ୍ତି ହିତୋପାଯଃ ଶରୀରିଣାମ୍ । । ୪୫ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ଆଦିତ୍ଯମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନଂ ନାମାଷ୍ଟଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଶତାନୀକ ପଚାରିଲେ: ହେ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦୟାକରି ସପ୍ତମୀ ବ୍ରତର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବିଧି ଓ ଭାସ୍କର ଦେବଙ୍କର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିସ୍ତାରରେ କୁହ। ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: ଏଠାରେ ମହାତ୍ମାମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ ପୁଅ ସାମ୍ବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ପୁଣ୍ୟମୟ ସଂବାଦ କଥା କହିଛନ୍ତି। ସାମ୍ବ ଭକ୍ତିଭାବରେ ବିଧିମତ ଭାବେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ପଚାରିଲେ: ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ କିପରି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ? କିପରି ବିଭିନ୍ନ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ? ପରଲୋକର ସ୍ଵର୍ଗ ଓ ସୁଖ କିପରି ମିଳିବ? ଏବଂ ମୁକ୍ତି କିପରି ଲାଭ ହେବ? ବାସୁଦେବ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଦୟା ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ। ଏହି ଦୟା ସଠିକ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ମିଳେ। ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭଲ ଭାବରେ ଉପାସନା କରେ, ସେ ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଏ। ସାମ୍ବ ପଚାରିଲେ: କିଛି ଲୋକଙ୍କର ଦେବତା ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ ଅଛି, କିଛିଙ୍କର ନାହିଁ। ଏହି ବିଷୟରେ ଆପଣ ଖୋଲାସା କରନ୍ତୁ। ବାସୁଦେବ କହିଲେ: ଦେବତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସ୍ପଷ୍ଟ। ଦେଖିବା, ଅନୁମାନ କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ବୁଝିପାରିବା। ସାମ୍ବ ପଚାରିଲେ: ଯେଉଁ ଦେବତା ଚକ୍ଷୁସାକ୍ଷାତ ଦେଖିପାରିବେ, ସେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଦରକାର ନାହିଁ। ବାସୁଦେବ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ଦେବତା ଚକ୍ଷୁସାକ୍ଷାତ ଦେଖିହେବେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଅନେକ ଦେବତା ଅନୁମାନ କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବୁଝିହେବେ। ସାମ୍ବ ପଚାରିଲେ: ଯିଏ ଚକ୍ଷୁସାକ୍ଷାତ ଦେଖିପାରିବେ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇପାରିବେ, ସେଉଁଠି ଆଗରୁ କହନ୍ତୁ। ବାସୁଦେବ କହିଲେ: ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ଜଗତର ଚକ୍ଷୁ, ସେଠାରୁ ଉପରେ କୌଣସି ଦେବତା ନାହାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ସମସ୍ତ ଚଳିଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୁଏ, ଭୋଗ ଓ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହି ଉପାସନା ଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଉପାସନା କଲେ ଚାହିଁଥିବା ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳିଥାଏ।
ସୂର୍ଯମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ଵାସୁଦେଵ ଉଵାଚ ଅଥାର୍ଚନଵିଧିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଧର୍ମକେତୋରନୁତ୍ତମମ୍ । ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵିଘ୍ନଘ୍ନଂ ଦୁରିତାପହମ୍ । । ୧ ସୂର୍ଯମନ୍ତ୍ରୈଃ ପୁରଃ ସ୍ନାତୋ ଯଜେତ୍ତେନୈଵ ଭାସ୍କରମ୍ । ଯତସ୍ତତଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ନାନମାଦୌ ସମାସତଃ । । ୨ ଆଚାନ୍ତସ୍ତମୁପାଲଭ୍ଯ ମୁଦ୍ରଯା ଶୁଚିଶୁଦ୍ଧଯା । କୃତ୍ଵା ନୀରାଜନଂ ପୁତ୍ର ସଂଶୋଧ୍ଯ ଚ ଜଲଂ ତତଃ । । ୩ ସ୍ନାନାଦ୍ଧୃଦଯପୂତେନ ୧ ମନ୍ତ୍ରେଣ ମତ୍କୁଲୋଦ୍ଵହ । ଉତ୍ଥାଯାଚମ୍ଯ ତେନୈଵ ଵାସସୀ ପରିଧାଯ ଚ । । ୪ ଦ୍ଵିରାଚମ୍ଯାଥ ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯ ତନୁଂ ସପ୍ତାକ୍ଷରେଣ ଚ । ଉତ୍ଥାଯାଚମ୍ଯ ତେନୈଵଂ ରଵେଃ କୃତ୍ଵାର୍ଘ୍ଯମେଵ ଚ । । ୫ ଦତ୍ତ୍ଵା ତେନ ଜପିତ୍ଵା ତଂ ସ୍ଵକଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵାର୍କଵଦ୍ଧୃଦି । ଗତ୍ଵା ଚାଯତନଂ ଶୁଭ୍ରମାର୍କମାର୍କୀ ତନୁଂ ଯଜେତ୍ । । ୬ ପୂରକଂ କୁମ୍ଭକଂ କୃତ୍ଵା ରେଚକଂ ଚ ସମାହିତଃ । କୃତ୍ଵୋଙ୍କାରେଣ ଦୋଷାଂସ୍ତୁ ହନ୍ଯାତ୍କାଯାଦିସମ୍ଭଵାନ୍ । । ୭ ଵାଯଵ୍ଯାଗ୍ନେଯମାହେନ୍ଦ୍ରଵାରୁଣୀଭିର୍ଯଥାକ୍ରମମ୍ । କିଲ୍ଵିଷଂ ଵାରୁଣାଦ୍ଭିଶ୍ଚ ହନ୍ଯାତ୍ସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥମାତ୍ମନଃ । । ୮ ଶୋଷଣଂ ଦହନଂ ସ୍ତମ୍ଭଂ ପ୍ଲାଵନଂ ଚ ଯଥାକ୍ରମାତ୍ । ଵାଯ୍ଵଗ୍ନୀନ୍ଦ୍ରଜନାଖ୍ଯାଭିର୍ଧାରଣାଭିଃ କୃତେ ସତି । । ୯ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଵିଶୁଦ୍ଧମାତ୍ମାନଂ ପ୍ରଣମେଦର୍କମାସ୍ଥିତମ୍ । ଦେହଂ ତେନୈଵ ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ପଞ୍ଚଭୂତମଯଂ ପରମ୍ । । 1.49.୧୦ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ସ୍ଥୂଲଂ ତଥାକ୍ଷାଣି ସ୍ଵସ୍ଥାନେଷୁ ପ୍ରକମ୍ଯ ଚ । ଵିନ୍ଯସ୍ଯାଙ୍ଗାନି ଖାଦୀନି ହୃଦାଦ୍ଯାନି ହୃଦ୍ଯାଦିଷୁ । । ୧୧ ଖସ୍ଵାହା ହଦଯଂ ଭାନୋଃ ଖମର୍କାଯ ଶିରସ୍ତଥା । ଉଲ୍କା ସ୍ଵାହା ଶିଖାର୍କସ୍ଯ ଯୈ ଚ ହୁଂ କଵଚଂ ପରମ୍ । । ଖାଂ ଫଡସ୍ତ୍ରଂ ଚ ସଂହାରାଶ୍ଚାଦିତଃ ପ୍ରଣଵଃ କୃତଃ । । ୧୨ ସ ପୂର୍ଵେ ପ୍ରଣଵସ୍ଯାଥୋ ମନ୍ତ୍ରକର୍ମପ୍ରସିଦ୍ଧଯେ । ଏଭିର୍ଜଲଂ ତ୍ରିଧା ଜପ୍ତ୍ଵା ସ୍ନାନଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ତେନ ଚ । । ୧୩ ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯ ପୂଜଯେତ୍ସୂର୍ଯଂ ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପାଦିଭିଃ ଶୁଭୈଃ । ତତୋ ମୂର୍ତିଷୁ ସର୍ଵାସୁ ରାତ୍ରାଵଗ୍ନୌ ପ୍ରପୂଜଯେତ୍ । । ୧୪ ପ୍ରାକ୍ପଶ୍ଚିମୋଦଗଭ୍ଯଗ୍ରାଂ ପ୍ରାତଃ ସାଯଂ ନିଶାସୁ ଵୈ । ସପ୍ତାକ୍ଷରେଣ ତନ୍ମନ୍ତ୍ରଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଚ ପଦ୍ମକର୍ଣିକାମ୍ । । ୧୫ ଆଦିତ୍ଯମଣ୍ଡଲାନ୍ତସ୍ଥଂ ତତ୍ର ଦେହଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ । ପ୍ରଭାମଣ୍ଡଲମଧ୍ଯସ୍ଥଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଦେହଂ ଯଥା ପୁରା । । ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସମ୍ପୂର୍ଣଂ ସହସ୍ରକିରଣୋଜ୍ଜ୍ଵଲମ୍ । । ୧୬ ରକ୍ତୈର୍ଗନ୍ଧୈଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପୈଶ୍ଚ ଚରୁଭିର୍ବଲିଭିସ୍ତଥା । ରକ୍ତଚନ୍ଦନମିଶ୍ରୈର୍ଵା ଵସ୍ତ୍ରୈରାଵରଣୈଃ ଶୁଭୈଃ । । ୧୭ ଆଵାହନାଦିକର୍ମାଣି ରକ୍ଷାଂ ତୁ ହୃଦଯେନ ଚ । ତଚ୍ଚିତ୍ତଶ୍ଚ ସଦା କୁର୍ଯାଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା କର୍ମକ୍ରମଂ ବୁଧଃ । । ୧୮ କୃତ୍ଵା ଚାଵାହନଂ ମନ୍ତ୍ରୈରେକତ୍ର ସ୍ଥାପନଂ ତତଃ । ଯାଵଦ୍ଯାଗାଵସାନଂ ତୁ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ତତ୍ର କଲ୍ପ୍ଯ ଚ । । ୧୯ ଦତ୍ତ୍ଵା ପାଦ୍ଯାଦିକାଂ ପୂଜାଂ ଶକ୍ତ୍ଯା ଵାର୍ଘ୍ଯଂ ନିଵେଦ୍ଯ ଚ । ଜପିତ୍ଵା ଵିଧିଵଦ୍ଧ୍ଯାତ୍ଵା ତତୋ ଦେଵୀଂ ଵିସର୍ଜଯେତ୍ । । 1.49.୨୦ ଏଷ କର୍ମ କ୍ରମଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଯଜନକ୍ରମାତ୍ । ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଜପସ୍ଥାନଂ ପଦ୍ମେଶାଵରଣେ ତଥା । । ୨୧ ଆଦିତ୍ଯଂ କର୍ଣିକାସଂସ୍ଥଂ ଦଲେଷ୍ଵଙ୍ଗାନି ପୂର୍ଵଶଃ । ସୋମାଦୀନ୍ରାହୁପର୍ଯଂତାନ୍ଗ୍ରହାଂଶ୍ଚୈଵୋଦଗାଦିତଃ । । ୨୨ ମୂର୍ତିମଲ୍ଲୋକପାଲାଂଶ୍ଚ କ୍ରମାଦାଵରଣେଷ୍ଵଥ । ତଦସ୍ତ୍ରାଣି ଚ ରକ୍ଷାର୍ଥଂ ସ୍ଵମନ୍ତ୍ରୈଃ ପୂଜଯେତ୍କ୍ରମାତ୍ । । ୨୩ ପ୍ରଣଵୈଶ୍ଚାଭିଧାନୈଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ହ୍ଯଭିଯୋଜିତୈଃ । ସର୍ଵେଷାଂ କଥିତା ମନ୍ତ୍ରା ମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ କଥଯାମ୍ଯତଃ । । ୨୪ ଵ୍ଯୋମମୁଦ୍ରା ରତିଃ ପଦ୍ମା ମହାଶ୍ଵେତାସ୍ତ୍ରମେଵ ଚ । ପଞ୍ଚମୁଦ୍ରାଃ ସମାଖ୍ଯାତାଃ ସର୍ଵକର୍ମପ୍ରସିଦ୍ଧଯେ । । ୨୫ ଉତ୍ତାନୌ ତୁ କରୌ କୃତ୍ଯା ଅଙ୍ଗୁଲ୍ଯୋ ଗ୍ରଥିତାଃ କ୍ରମାତ୍ । ତର୍ଜନୀଂ ଯନ୍ତି ଯାଵତ୍ତାଃ ସମେ ଵାଧୋମୁଖେ ସ୍ଥିତେ । । ୨୬ ତର୍ଜନ୍ଯୋ ୧ ମଧ୍ଯମସ୍ଯୈଵ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଗ୍ରେ ଵାନୁଗୋପରି । ମୁଦ୍ରେଯଂ ସର୍ଵମୁଦ୍ରାଣାଂ ଵ୍ଯୋମ ମୁଦ୍ରେତି କୀର୍ତିତା । । ସର୍ଵକର୍ମସୁ ଯୋଗୋଽଯଂ ତଥା ସ୍ଥାନଂ ପ୍ରକଲ୍ପତେ । । ୨୭ ପଦ୍ମଵତ୍ପ୍ରସୃତାଃ ସର୍ଵା ମହାଶ୍ଵେତା ରଵେଃ ସ୍ମୃତା । ଜଵସଂନିହିତୋ ନିତ୍ଯଂ ରଥାରୂଢୋ ରଵିଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୨୮ ହସ୍ତାଵୂର୍ଧ୍ଵମୁଖୌ କୃତ୍ଵା ଵାମାଙ୍ଗୁଷ୍ଠେନ ଯୋଜିତୌ । ଦ୍ରଵ୍ଯାଣାଂ ଶୋଧନେ ଯୋଜ୍ଯା ରକ୍ଷାର୍ଥଂ ଚ ଵିଶେଷତଃ । । ୨୯ ଅନଯା ମୁଦ୍ରଯା ସର୍ଵଂ ରକ୍ଷିତଂ ଶୋଧିତଂ ଭଵେତ୍ । ଅର୍ଘ୍ଯଂ ଦତ୍ଵା ପ୍ରଯୋକ୍ତଵ୍ଯା ପୂଜାନ୍ତେ ଚ ଵିଶେଷତଃ । । 1.49.୩୦ ଜପଧ୍ଯାନାଵସାନେ ଚ ଯଦୀଚ୍ଛେତ୍ସିଦ୍ଧିମାତ୍ମନଃ । ଅନେନ ଵିଧିନା ନିତ୍ଯଂ ଜପେଦବ୍ଦମତନ୍ଦ୍ରିତଃ । । ୩୧ ସ ଲଭେତେପ୍ସିତାନ୍କାମାନିହାମୁତ୍ର ନ ସଂଶଯଃ । ରୋଗାର୍ତୋ ମୁଚ୍ଯତେ ରୋଗାଦ୍ଧନହୀନୋ ଧନଂ ଲଭେତ୍ । । ୩୨ ରାଜ୍ଯଭ୍ରଷ୍ଟୋ ଲଭେଦ୍ରାଜ୍ଯମପୁତ୍ରଃ ପୁତ୍ରମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ପ୍ରଜ୍ଞାମେଧାସମୃଦ୍ଧୀଶ୍ଚ ଚିରଂ ଜୀଵତି ମାନଵଃ । । ସୁରୂପାଂ ଲଭତେ କନ୍ଯାଂ କୁଲୀନା ପୁରୁଷୋ ଧ୍ରୁଵମ୍ । । ୩୩ ସୌଭାଗ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀ କୁଲୀନାପି କନ୍ଯା ଚ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍ । ଅଵିଦ୍ଯୋ ଲଭତେ ଵିଦ୍ଯାମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଭାନୁନା ପୁରା । । ୩୪ ନିତ୍ଯଯାଗଃ ସ୍ମୃତୋ ହ୍ଯେଷ ଧନଧାନ୍ଯସୁଖାଵହଃ । ପ୍ରଜାପଶୁଵିଵୃଦ୍ଧିଶ୍ଚ ନିଷ୍କାମସ୍ଯାପି ଜାଯତେ । । ୩୫ ତଦୈକଃ ସ୍ତୂଯତେ ସ୍ଵର୍ଗେ ଶବ୍ଦ୍ଯତେ ଚ ନରୋତ୍ତମଃ । ଭକ୍ତ୍ଯା ତଂ ପୂଜଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ନରଃ ପୁଣ୍ଯତରଃ ସଦା । । ୩୬ ଇହ ଵୈ କାମିକଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତତୋ ଗଚ୍ଛେନ୍ମନୋଃ ପଦମ୍ । ଦ୍ଵିଜସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରସାଦେନ ତେଜସା ବୁଧସନ୍ନିଭଃ । । ୩୭ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସୂର୍ଯମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନଂ ନାମୈକୋନପଞ୍ଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବାସୁଦେବ କହିଲେ: ଏବେ ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୂଜା ବିଧି କୁହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ବାଧା ଓ ପାପ ଦୂର କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସ୍ନାନ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ଆଗରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଦେହ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ଶୁଦ୍ଧି କରିବା ଦରକାର। ପଞ୍ଚଭୂତ ଭାବି ଦେହକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ। ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ଦେହକୁ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ମନ୍ତ୍ର ଓ ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଚରୁ, ବଳି, ରକ୍ତଚନ୍ଦନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଲଂକାର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ମନ୍ତ୍ର ଓ ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି କରି, ପୂଜା ଶେଷରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ନିୟମିତ ଜପ କଲେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳିଥାଏ, ରୋଗ ଦୂର ହୁଏ, ଧନ ମିଳେ, ସନ୍ତାନ ମିଳେ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଆୟୁ ଦୀର୍ଘ ହୁଏ। ଯିଏ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜା କରେ, ସେ ସବୁବେଳେ ପୁଣ୍ୟଶାଳୀ ହୁଏ।
ସପ୍ତମୀମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ଵାସୁଦେଵ ଉଵାଚ ନୈମିତ୍ତିକଂ ତତୋ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଚ ସମାସତଃ । ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଗ୍ରହଣେ ଚୈଵ ସଂକ୍ରାନ୍ତିଷୁ ଵିଶେଷତଃ । । ୧ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷସ୍ଯ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ହଵିର୍ଭୁକ୍ତ୍ଵୈକଦା ଦିଵା । ସମ୍ଯଗାଚମ୍ଯ ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଂ ଵାରୁଣଂ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଚ । । ୨ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ସଂଯମ୍ଯ କୃତଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ସ୍ଵପେଦଧଃ । ଦର୍ଭଶଯ୍ଯାଗତୋ ରାତ୍ରୌ ପ୍ରାତଃ ସ୍ନାତଃ ସୁସଂଯତଃ । । ୩ ତତଃ ସନ୍ଧ୍ଯାମୁପାସ୍ଯାଥ ପୂର୍ଵୋକ୍ତଂ ଚ ମନୁଂ ଜପେତ୍ । ଜୁହୁଯାଚ୍ଚ ତଦା ଵହ୍ନିଂ ସୂର୍ଯାଗ୍ନୀ ପରିକଲ୍ପ୍ଯ ଚ । ।୪ ସୂର୍ଯାଗ୍ନିକରଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ତର୍ପଣଂ ଚ ସମାସତଃ । ଅର୍ଚନାଗାରମୁଲ୍ଲିଖ୍ଯ ପ୍ରଵିଶ୍ଯାର୍ଚ୍ଯ ଜନୈର୍ଜନମ୍ । । ୫ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ଯାସ୍ତୀର୍ଯ ଦର୍ଭଶ୍ଚ ପାତ୍ରାଦ୍ଯାଲଭ୍ଯ ଚ କ୍ରମାତ୍ । ପଵିତ୍ରଂ ଦ୍ଵିକୁଶଂ କୃତ୍ଵା ସାଗ୍ରଂ ପ୍ରାଦେଶସମ୍ମିତମ୍ । । ୬ ତେନ ପାତ୍ରାଣି ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯ ସଂଶୋଧ୍ଯାଧ ଵିଲୋକ୍ଯ ଚ । ଉଦଗଗ୍ରେ ସ୍ଥିତେ ପାତ୍ରେ ପ୍ରଜ୍ଵାଲ୍ଯାଥୋଲ୍ମୁକେନ ଚ । । ୭ ପର୍ଯଗ୍ନିକରଣଂ କୃତ୍ଵା ତଥାଜ୍ଯୋତ୍ଯଵନଂ ତ୍ରିଧା । ପରିମୃଜ୍ଯ ସ୍ରୁଵାଦୀଂଶ୍ର ଦର୍ଭୈଃ ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ଷଯେତ୍ତତଃ । । ୮ ଜୁହୁଯାତ୍ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯ ତାନ୍ଵହ୍ନୌ ତତ୍ରାର୍କଂ ପୂର୍ଵଵଦ୍ ଵ୍ରଜେତ୍ । ଅଭୂମୌ ସ୍ଥିତପାତ୍ରେଣ ଵିଷ୍ଟରେଣ ତୁ ପାଣିନା । । ଦାନେନ ଯଦୁଶାର୍ଦୂଲ ନାନ୍ତରିକ୍ଷେ ସ୍ଥଲେ କ୍ଵଚିତ୍ । । ୯ ଦକ୍ଷିଣେନ ସ୍ରୁଵଂ ଗୃହ୍ଯ ଜୁହୁଯାତ୍ପାଵକଂ ବୁଧଃ । ହଦଯେନ କ୍ରିଯାଃ ସର୍ଵାଃ କର୍ତଵ୍ଯାଃ ପୂର୍ଵଚୋଦିତାଃ । । 1.50.୧୦ ଅର୍କାଦାରଭ୍ଯ ସଂଜ୍ଞାର୍ଥଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତୂଷ୍ଣୀଂ ହୁତିଂ ସ୍ଥିତଃ । ଵରୁଣାଯ ଶତୈର୍ମାଘେ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଵରୁଣଂ ଯଜେତ୍ । । ୧୧ ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ତୁ ଵିପ୍ରେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଦଦ୍ଯାତ୍ଖଣ୍ଡଵେଷ୍ଟକାନ୍ । ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଶକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଯାଚିତଂ ଫଲମ୍ । । ୧୨ ଏଵଂ ଵୈ ଫାଲ୍ଗୁନେ ସୂର୍ଯଂ ଚୈତ୍ରେ ଵୈଶାଖ ଏଵ ଚ । ଵୈଶାଖେ ମାସି ଧାତାରମିନ୍ଦ୍ରଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠେ ଯଜେଦ୍ରଵିମ୍ । । ୧୩ ଆଷାଢେ ଶ୍ରାଵଣେ ମାସି ନଭଂ ଭାଦ୍ରପଦେ ଯମମ୍ । ତଥାଶ୍ଵଯୁଜି ପର୍ଜନ୍ଯଂ ତ୍ଵଷ୍ଟାରଂ କାର୍ତିକେ ଯଜେତ୍ । । ୧୪ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷେ ଚ ମିତ୍ରଂ ଚ ପୌଷେ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଯଜେଦ୍ଯଦି । ସଂଵତ୍ସରେଣ ଯତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଫଲମିଷ୍ଟଂ ଦିନେଦିନେ । । ତତ୍ସର୍ଵମାପ୍ନୁଯାତ୍କ୍ଷିପ୍ରଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରଦ୍ଧାନ୍ଵିତୋ ଵ୍ରତୀ । । ୧୫ ଏଵଂ ସଂଵତ୍ସରେ ପୂର୍ଣେ କୃତ୍ଵା ଵୈ କାଞ୍ଚନଂ ରଥମ୍ । ସପ୍ତଭିର୍ଵାଜିଭିର୍ଯୁକ୍ତଂ ନାନାରତ୍ନୋପଶୋଭିତମ୍ । । ୧୬ ଆଦିତ୍ଯପ୍ରତିମାଂ ମଧ୍ଯେ ଶୁଦ୍ଧହେମ୍ନା କୃତାଂ ଶୁଭାମ୍ । ରତ୍ନୈରଲଙ୍କୃତାଂ କୃତ୍ଵା ହେମପଦ୍ମୋପରିସ୍ଥିତାମ୍ । । ୧୭ ତସ୍ମିନ୍ ରଥଵରେ କୃତ୍ଵା ସାରଥିଂ ଚାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତମ୍ । ଵୃତଂ ଦ୍ଵାଦଶଭିର୍ଵିପ୍ରୈଃ କ୍ରମାନ୍ମାସାଧିପାତ୍ମଭିଃ । । ୧୮ ମଧ୍ଯେ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵମାଚାର୍ଯଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଯଥାଶ୍ରୁତିଃ । ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯାଦିତ୍ଯଵର୍ଣଂ ଵୈ ଵସ୍ତ୍ରରତ୍ନାଦିନାର୍ହଯେତ୍ । । ୧୯ ଏଵଂ ମାସାଧିପାନ୍ଵିପ୍ରାନ୍ସମ୍ପୂଜ୍ଯାଥ ନିଵେଦଯେତ୍ । ଆଚାର୍ଯାଯ ରଥଂ ଛତ୍ରଂ ଗ୍ରାମଂ ଗାଶ୍ଚ ମହୀଂ ଶୁଭାମ୍ । । 1.50.୨୦ ଅଶ୍ଵାନ୍ମାସାଧିପେଭ୍ଯସ୍ତୁ ଦ୍ଵାଦଶଭ୍ଯୋ ନିଵେଦଯେତ୍ । ଏଵଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ହେମରତ୍ନାଦିଭୂଷଣମ୍ । । ୨୧ ଦତ୍ତ୍ଵା ତସ୍ଯ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ଵ୍ରତଂ ପୂର୍ଣଂ ନିଵେଦଯେତ୍ । ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ନ ଦୋଷୋଽତ୍ର ଵ୍ରତସ୍ଯାକରଣେଷ୍ଵପି ।। ୨୨ ଏଵମସ୍ତ୍ଵିତି ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରୈଃ ସହାଚାର୍ଯଃ ପୁନଃ ପୁନଃ । ବହ୍ଵୀଶ୍ଚୈଵାଶିଷୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଵଦେତ୍ପ୍ରୀଯତାମିତି । । ୨୩ ଆଦିତ୍ଯୋ ଯେନ କାମେନ ତ୍ଵଯା ଆରାଧିତୋ ଵ୍ରତୈଃ । ତୁଭ୍ଯଂ ଦଦାତୁ ତଂ କାମଂ ସମ୍ପୂର୍ଣଂ ଭଵତୁ ଵ୍ରତମ୍ । । ୨୪ ଆଚାର୍ଯାନ୍ଵିପ୍ରରୂପୈସ୍ତୁ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଭାସ୍କରଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଦାସ୍ଯତ୍ଯେଵ ପରଂ କର୍ତୁମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଭାନୁନା ସ୍ଵଯମ୍ । । ୨୫ ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଗୁଣଵଦ୍ଭ୍ଯଶ୍ଚ ନିସ୍ଵେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ । ଦୀନାନ୍ଧକୃପଣେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଶକ୍ତ୍ଯା ଦତ୍ତ୍ଵା ଚ ଦକ୍ଷିଣାମ୍ । । ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭୋଜଯିତ୍ଵା ଚ ଵ୍ରତମେତତ୍ସମାପଯେତ୍ । । ୨୬ କୃତ୍ଵୈଵଂ ସପ୍ତମୀମବ୍ଦଂ ରାଜା ଭଵତି ଧାର୍ମିକଃ । ପୁରୁଷଃ ସ୍ତ୍ରୀ ଭଵେଦ୍ରାଜ୍ଞାଂ ତାଦୃଶାମଥ ଵଲ୍ଲଭା । । ୨୭ ଶତଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ନିଃସପତ୍ନମକଣ୍ଟକମ୍ । ନିଷ୍ପନ୍ନମଣ୍ଡଲଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ସାଗ୍ରଂ ଵର୍ଷଶତଂ ସୁଖୀ । । ୨୮ ଵିତ୍ତହୀନୋଽପି ଯୋ ୧ ଭକ୍ତ୍ଯା କୃତ୍ତ୍ଵା ତାମ୍ରମଯଂ ରଥମ୍ । ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵ୍ରତାଵସାନେ ତୁ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵଂ ଯଥୋଦିତମ୍ । । ସୋଽଶୀତିଯୋଜନଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ମଣ୍ଡଲଂ ନୃପଃ । । ୨୯ ଏଵଂ ପିଷ୍ଟମଯଂ ଯୋଽପି ଵିତ୍ତହୀନଃ କରୋତି ନା । ଆଷଷ୍ଟିଯୋଜନଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଦୀର୍ଘାଯୁର୍ନୀରୁଜଃ ସୁଖୀ । । ସୂର୍ଯଲୋକେ ଚ କଲ୍ପାନ୍ତଂ ଯାଵତ୍ସ୍ଥିତ୍ଵେଦମାପ୍ନୁଯାତ୍ । । 1.50.୩୦ ମନସାପି ଚ ଯୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯଜେଦର୍କମତନ୍ଦ୍ରିତଃ । ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ ସୋଽପ୍ଯତ୍ର ଵ୍ଯାଧିଭିର୍ମୁଚ୍ଯତେ ଭୃଶମ୍ । । ୩୧ ଆପଦୋ ନ ସ୍ପୃଶନ୍ତ୍ଯେନଂ ନୀହାରା ଇଵ ଭାସ୍କରମ୍ । କିଂ ପୁନର୍ଵ୍ରତସମ୍ପନ୍ନଂ ଭକ୍ତଂ ୧ ମନ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ରକ୍ଷିତମ୍ । । ୩୨ ଯତ ଏଵଂ ତତୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵିଧାନଂ କଲ୍ପଚୋଦିତମ୍ । ସୁଖେନ ଫଲସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ କୁର୍ଯାତ୍ସର୍ଵମଶେଷତଃ । । ୩୩ ଇତ୍ଯେତତ୍କଥିତଂ ସାମ୍ବ ପୁରା ସୂର୍ଯେଣ ମେ ଶୁଭମ୍ । କଲ୍ପୋଽଯଂ ପ୍ରଥମେ କଲ୍ପେ ସର୍ଵଦା ଗୋପିତୋ ମଯା । । ୩୪ ଅନେନ ଵିଧିନା ଵତ୍ସ ଵିଶୁଦ୍ଧେନାନ୍ତରାତ୍ମନା । ଭାନୁମାରାଧଯେତ୍କ୍ଷିପ୍ରଂ ଯଦୀଚ୍ଛେତ୍ଫଲମୁତ୍ତମମ୍ । । ୩୫ ମଯାସ୍ଯୈଵ ପ୍ରସାଦେନ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ପୁତ୍ରାଃ ସହସ୍ରଶଃ । ଅସୁରା ନିର୍ଜିତାଶ୍ଚୈଵ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଵଶୀକୃତାଃ । । ୩୬ ତ୍ଵଯାପ୍ଯଯଂ ଗୋପିତଵ୍ଯଃ କଲ୍ପଃ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ସମ୍ମତଃ । ପ୍ରସାଦାଦସ୍ଯ କଲ୍ପସ୍ଯ ସଦା ସନ୍ନିହିତୋ ରଵିଃ । । ଚକ୍ରେଽସ୍ମିନ୍ନିର୍ଜିତା ଯେନ ସୁରା ସୁରନରୋରଗାଃ । । ୩୭ ଯଦିନାଧିଷ୍ଠିତଂ ଚକ୍ରମିଦଂ ସୂର୍ଯାଂଶୁଭିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ସତତଂ ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରଭାଯୁକ୍ତଂ କଥମଧ୍ଯାହତଂ ଭଵେତ୍ । । ୩୮ ଅହମେତଂ ଜପନ୍ନିତ୍ଯଂ ଯଜନ୍ଧ୍ଯାଯଂଶ୍ଚ ଶକ୍ତିତଃ । ଜାତୋଽସ୍ମି ସର୍ଵକାମାନାଂ ପୂଜ୍ଯଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଶ୍ଚ ତେଜସା । ୩୯ ତ୍ଵମଭ୍ଯସ୍ଯୈଵ ମନସା ଵାଚା ଵା କର୍ମଣାପି ଵା । କୁରୁ ଭକ୍ତିମନେନୈଵ ଵିଧିନା ଫଲସିଦ୍ଧଯେ । । 1.50.୪୦ ଶୃଣୁଯାଦ୍ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତୋ ଯୋ ନରଃ ଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତଃ । ଵିଧାନମାଦିତଃ ପୁତ୍ର ସପ୍ତମୀଂ କୁରୁତେ ଚ ଯଃ । । ୪୧ ସେହ ୧ ପ୍ରାପ୍ଯାଽଖିଲଂ କାମମାରୋଗ୍ଯଂ ଚ ଜଯଂ ତଥା । ଭାର୍ଗଵ୍ଯା ପରଯା ଯୁକ୍ତୋ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଵୈରୋଚନଂ ସଦଃ । । ୪୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସପ୍ତମୀମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଞ୍ଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବାସୁଦେବ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ସପ୍ତମୀ ଦିନ ଓ ଗ୍ରହଣ, ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନର ବିଶେଷ ଉପାୟ କୁହିବି। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ସପ୍ତମୀ ଦିନ ଦିନେ ହବିର୍ଭୋଜନ କରି, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଭଲ ଭାବରେ ଅଚମନ କରି, ଜଳଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଧରିତ୍ରୀ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇ ରାତି କଟାଇ, ପ୍ରଭାତେ ସ୍ନାନ କରି, ସନ୍ଧ୍ୟା କରି, ପୂର୍ବକଥିତ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି, ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟାଗ୍ନି ଓ ତର୍ପଣ ବିଧି କରି, ଅର୍ଚ୍ଚନା ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦର୍ଭା ଛାଡ଼ି, ପାତ୍ର ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ପାତ୍ର ରଖି, ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ, ସମସ୍ତ ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ସ୍ରୁଭ ଧରି ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ମାଘ ସପ୍ତମୀରେ ଭଲ ଭାବରେ ଜଳଦେବତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ପ୍ରତି ମାସ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ବର୍ଷ ଶେଷରେ ସୁନ୍ଦର ସୁନାର ରଥ, ସପ୍ତ ଘୋଡ଼ା, ରତ୍ନ ଓ ହେମରେ ତିଆରି ସୂର୍ଯ୍ୟମୂର୍ତ୍ତି ସହିତ ରଥ ତିଆରି କରି, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଭକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ହେମ, ତାମ୍ର କିମ୍ବା ପିଠାର ରଥ ଦାନ କଲେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ, ସୁଖ, ଧନ, ରାଜ୍ୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକରେ ବାସ ମିଳେ। ଯିଏ ମନେ, କଥାରେ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହି ବିଧି ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଏ। ଯିଏ ଏହି ବିଧି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ବିଜୟ ଲାଭ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ମହାସପ୍ତମୀଵ୍ରତଵର୍ଣନମ୍ ଵାସୁଦେଵ ଉଵାଚ ମାଘସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ମତ୍କୁଲୋଦ୍ଵହ । ଏକଭକ୍ତଂ ସଦାଖ୍ଯାତଂ ଷଷ୍ଟ୍ଯାଂ ନକ୍ତମୁଦାହୃତମ୍ । । ୧ ସପ୍ତମ୍ଯାମୁପଵାସଂ ତୁ କେଚିଦିଚ୍ଛନ୍ତି ସୁଵ୍ରତ । ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ କେଚିଦ୍ଵଦନ୍ତୀହ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ପାରଣଂ କିଲ । । ୨ କୃତୋପଵାସଃ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ତୁ ପୂଜଯେଦ୍ଭାସ୍କରଂ ବୁଧଃ । ରକ୍ତଚନ୍ଦନମିଶ୍ରୈସ୍ତୁ କରଵୀରୈଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତ । । ୩ ଗୁଗ୍ଗୁଲେନ ମହାବାହୋ ସଂଯାଵେନ ଚ ସୁଵ୍ରତ । ପୂଜଯେଦ୍ଦେଵଦେଵେଶଂ ଶଙ୍କରଂ ୨ ଭାସ୍କରଂ ରଵିମ୍ । । ୪ ଏଵଂ ହି ଚତୁରୋ ମାସାନ୍ମାଘାଦୀନ୍ପୂଜଯେଦ୍ରଵିମ୍ । ଆତ୍ମନଶ୍ଚାପି ଶୁଧ୍ଯର୍ଥଂ ପ୍ରାଶନଂ ଗୋମଯସ୍ଯ ଚ । । ୫ ସ୍ନାନଂ ଚ ଗୋମଯେନେହ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଚାତ୍ମଶୁଦ୍ଧଯେ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଦିଵ୍ଯଭୌମାଂଶ୍ଚ ଭୋଜଯେଚ୍ଚାପି ଶକ୍ତିତଃ । । ୬ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଦିଷ୍ଵଥ ମାସେଷୁ ଶ୍ଵେତଚନ୍ଦନମୁଚ୍ଯତେ । ଶ୍ଵେତାନି ଚାପି ପୁଷ୍ପାଣି ଶୁଭଗନ୍ଧାନ୍ଵିତାନି ଵୈ । । ୭ କୃଷ୍ଣାଗରୁସ୍ତଥା ଧୂପୋ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ପାଯସଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତେନୈଵ ବ୍ରାହ୍ମଣାଂସ୍ତୁଷ୍ଟାନ୍ଭୋଜଯେଚ୍ଚ ମହାମତେ । । ୮ ପ୍ରାଶଯେତ୍ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯଂ ତୁ ସ୍ନାନଂ ତେନୈଵ ପୁତ୍ରକ । କାର୍ତିକାଦିଷୁ ମାସେଷୁ ଅଗସ୍ତିକୁସୁମୈଃ ସ୍ମୃତମ୍ । । ୯ ପୂଜଯେନ୍ନରଶାର୍ଦୂଲ ଧୂପୈଶ୍ଚୈଵାପରାଜିତୈଃ । ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଗୁଡପୂପାସ୍ତୁ ତଥା ଚେକ୍ଷୁରସଂ ସ୍ମୃତମ୍ । । 1.51.୧୦ ତେନୈଵ ବ୍ରାହ୍ମଣାଂସ୍ତାତ ଭୋଜଯସ୍ଵ ସ୍ଵଶକ୍ତିତଃ । କୁଶୋଦକଂ ପ୍ରାଶଯେଥାଃ ସ୍ନାନଂ ଚ କୁରୁ ଶୁଦ୍ଧଯେ । । ୧୧ ତୃତୀଯେ ପାରଣାସ୍ଯାନ୍ତେ ମାଘେ ମାସି ମହାମତେ । ଭୋଜନଂ ତତ୍ର ଦାନଂ ଚ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ସମୁଦାହୃତମ୍ । । ୧୨ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ପୂଜା ଚ କର୍ତଵ୍ଯା ଶକ୍ତିତୋ ବୁଧୈଃ । ରଥସ୍ଯ ଚାପି ଦାନଂ ତୁ ରଥଯାତ୍ରା ତୁ ସୁଵ୍ରତ । । ୧୩ ଵ୍ରତସ୍ଯ ପ୍ରାପ୍ତିହେତୋର୍ଵୈ କର୍ତଵ୍ଯା ଵିଭଵେ ସତି । ଦାନଂ ସ୍ଵର୍ଣରଥସ୍ଯେହ ଯଥୋକ୍ତଂ ଵିଭଵେ ସତି । । ଇତ୍ଯେଷା କଥିତା ପୁତ୍ର ରଥାହ୍ଵା ସପ୍ତମୀ ଶୁଭା । । ୧୪ ମହାସପ୍ତମୀ ଵିଖ୍ଯାତା ମହାପୁଣ୍ଯା ମହୋଦଯା । ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ଧନଂ ପୁତ୍ରାନ୍କୀର୍ତିଂ ଵିଦ୍ଯାମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୧୫ ତଥାଖିଲଂ କୁଵଲଯଂ ଚନ୍ଦ୍ରେଣ ଚ ସମୋର୍ଚିଷା । । ୧୬ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ମହାସପ୍ତମୀଵ୍ରତଵର୍ଣନଂ ନାମୈକପଞ୍ଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ମହାସପ୍ତମୀ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ବାସୁଦେବ କହିଲେ: ମାଘ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ଏକଥର ଖାଇବା ଉଚିତ, ଷଷ୍ଠୀ ତିଥିରେ ରାତିରେ ଉପବାସ ରହିବାକୁ କହାଯାଇଛି। କେହି କେହି ସପ୍ତମୀ ତିଥିରେ ଉପବାସ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ଅନେକେ କହନ୍ତି ଯେ ସପ୍ତମୀ ଦିନେ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଷଷ୍ଠୀ ଉପବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭଲଭାବେ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ଲାଲ ଚନ୍ଦନ ଓ କରବୀର ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବେ। ଗୁଗୁଳ ଧୂପ ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଦେବଦେବ ଶଙ୍କର ଓ ଭାସ୍କର ରବିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବେ। ଏଭଳି ମାଘ ଆଦି ଚାରି ମାସ ଯାଏଁ ରବିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ନିଜ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଗୋମୟ ଖାଇବା ଓ ଗୋମୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦେବ ଓ ଭୂମିର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଆଦି ମାସରେ ଧଳା ଚନ୍ଦନ ଓ ଶୁଭ ସୁଗନ୍ଧି ଥିବା ଧଳା ଫୁଲ ଦେଇ ପୂଜା କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି। କୃଷ୍ଣାଗୁରୁ ଧୂପ ଓ ପାୟସ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ତୃପ୍ତ କରି ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ। ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ପାନ କରିବା ଓ ତାହା ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। କାର୍ତ୍ତିକ ଆଦି ମାସରେ ଅଗସ୍ତି ଫୁଲ ଦେଇ ପୂଜା କରିବେ, ଅପରାଜିତା ଫୁଲ ଓ ଧୂପ ଦେଇ ପୂଜା କରିବେ। ଗୁଡ଼ ପିଠା ଓ ଇଖୁ ରସ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଭୋଜନ ଦେବେ। କୁଶ ଜଳ ପାନ କରିବା ଓ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ମାଘ ମାସରେ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ ପରେ ତୃତୀୟ ଦିନରେ ଭୋଜନ ଓ ଦାନ କରିବା ଦୁଇଗୁଣ ଫଳଦାୟକ। ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଓ ରଥ ଦାନ ଓ ରଥଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ। ଆର୍ଥିକ ଶକ୍ତି ଥିଲେ ସୁନାର ରଥ ଦାନ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି। ଏହିପରି ଶୁଭ ସପ୍ତମୀ, ଯାହାକୁ ରଥଯାତ୍ରା ସପ୍ତମୀ କୁହାଯାଏ, ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟ ଓ ମହାଉନ୍ନତି ଦେଇଥାଏ। ଏହି ବ୍ରତ ରଖିଲେ ଧନ, ସନ୍ତାନ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ। ଏପରି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଲୋକରେ ସମଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।
ସୂର୍ଯପୂଜାଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ଦେଵଃ ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାଧରଃ । ଅନ୍ତର୍ଧାନଂ ଗତୋ ଵୀରଂ ଶାମ୍ବସ୍ଯେହ ପ୍ରପଶ୍ଯତଃ । । ୧ ଶାମ୍ବୋଽପି କୃତ୍ଵା ଵିଧିଵତ୍ସପ୍ତମୀଂ ରଥସପ୍ତମୀମ୍ । ଆଧି(ଦି?)ଭିର୍ଵ୍ଯାଧିଭିର୍ମୁକ୍ତୋ ଜଗାମାଶୁ ସ୍ଵମନ୍ଦିରମ୍ । । ୨ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ରଥଯାତ୍ରା କଥଂ କାର୍ଯା ରଥଃ କାର୍ଯଃ ରଥଂ ରଵେଃ । କେନେହ ମର୍ତ୍ଯଲୋକେଷୁ ରଥଯାତ୍ରା ପ୍ରଵର୍ତିତା । । ୩ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଇମମର୍ଥଂ ପୁରା ପୃଷ୍ଟଃ ପଦ୍ମଯୋନିଃ ପ୍ରଜାପତିଃ । ରୁଦ୍ରେଣ କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ ଆସୀନଃ କାଞ୍ଚନେ ଗିରୌ । । ୪ ପଦ୍ମାସନଂ ପଦ୍ମଯୋନିଂ ସୁଖାସୀନଂ ପ୍ରଜାପତିମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଦେଵୋ ରୁଦ୍ରୋ ଵାଚମୁଦୈରଯତ୍ । । ୫ ଶ୍ରୀରୁଦ୍ର ଉଵାଚ ଯ ଏଷ ଭଗଵାନ୍ଦେଵୋ ଭାସ୍କରୋ ଲୋକଭାସ୍କରଃ । କଥମେଷ ଭ୍ରମେଦ୍ଦେଵୋ ରଥସ୍ଥୋ ଵିମଲଃ ସଦା । । ୬ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଯଥା ଦିଵି ଭ୍ରମେତ୍ତାତ ରଥାରୂଢୋ ରଵିଃ ସଦା । ତଥା ତେ ଵର୍ତଯିଷ୍ଯେଽହଂ ରଥଂ ଚାସ୍ଯ ତ୍ରିଲୋଚନ । । ୭ ରଥେନ ହ୍ଯେକଚକ୍ରେଣ ପଞ୍ଚାରେଣ ତ୍ରିଣାଭିନା । ହିରଣ୍ଯମଯେନ କାନ୍ତେନ ଅଷ୍ଟବନ୍ଧୈକନେମିନା । । ୮ ଚକ୍ରେଣ ଭାସ୍ଵତା ଚୈଵ ଦିଵି ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରସର୍ପତି । ଦଶଯୋଜନସାହସ୍ରୋ ଵିସ୍ତାରୋଽପ୍ଯସ୍ଯ କଥ୍ଯତେ । । ୯ ତ୍ରିଗୁଣା ଚ ରଥୋପସ୍ଥାଦୀଷା ଦଣ୍ଡପ୍ରମାଣତଃ । ଯୁଗମସ୍ଯ ତୁ ଵିସ୍ତୀର୍ଣମରୁଣୋ୧ ଯତ୍ର ସାରଥିଃ । । 1.52.୧୦ ପ୍ରାସଙ୍ଗଃ କାଂଚନୋ ଦିଵ୍ଯୋ ଯୁକ୍ତଃ ପଵନଗୈର୍ହଯୈଃ । ଛନ୍ଦୋଭିର୍ଵାଜିରୂପୈସ୍ତୁ ଯତଶ୍ଚକ୍ରଂ ତତଃ ସ୍ଥିତୈଃ । । ୧୧ ଯେନାସୌ ପର୍ଯଟେଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଭାସ୍ଵତା ତୁ ଦିଵସ୍ପତିଃ । ଅଥୈତାନି ତୁ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗାନି ରଥସ୍ଯ ତୁ । । ୧୨ ସଂଵତ୍ସରସ୍ଯାଵଯଵୈଃ କଲ୍ପିତାନି ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ୧ନାଭ୍ଯସ୍ତିସ୍ରସ୍ତୁ ଚକ୍ରସ୍ଯ ତ୍ରଯଃ କାଲାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । । ୧୩ ଆରାଃ ପଞ୍ଚର୍ତଵସ୍ତସ୍ଯ ନେମ୍ଯଃ ଷଡୃତଵଃ ସ୍ମୃତାଃ । ରଥଵେଦୀ ସ୍ମୃତେ ତସ୍ଯ ଅଯନେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ । । ୧୪ ମୁହୂର୍ତା ୨ ଇଷଵସ୍ତସ୍ଯ ଶମ୍ଯାଶ୍ଚାସ୍ଯ କଲାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ତସ୍ଯ କାଷ୍ଠାଃ ସ୍ମୃତାଃ କୋଣା ଅକ୍ଷଦଣ୍ଡଃ କ୍ଷଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୧୫ ନିମେଷାଶ୍ଚାସ୍ଯ କର୍ଷାଃ ସ୍ଯାଦୀଷାଦଣ୍ଡୋ ଲଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ରାତ୍ରିର୍ଵରୂଥୋ ଧର୍ମୋଽସ୍ଯ ଧ୍ଵଜ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । । ୧୬ ଯୁଗାକ୍ଷିକୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଅର୍ଥକାମାଵୁଭୌ ସ୍ମୃତୌ । ଅଶ୍ଵରୂପାଣି ଚ୍ଛନ୍ଦାଂସି ଵହନ୍ତେ ଵାମତୋ ଧୁରମ୍ । । ୧୭ ଗାଯତ୍ରୀ ଚୈଵ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଚ ଜଗତ୍ଯନୁଷ୍ଟୁବେଵ ଚ । ପଙ୍କ୍ତିଶ୍ଚ ବୃହତୀ ଚୈଵ ଉଷ୍ଣିଗେଵ ତୁ ସପ୍ତମୀ । । ୧୮ ଚକ୍ରମକ୍ଷନିବଦ୍ଧଂ ତୁ ଧ୍ରୁଵେ ଚାକ୍ଷଃ ସମର୍ପିତଃ । ସହଚକ୍ରୋ ଭ୍ରମତ୍ଯକ୍ଷଃ ସ ଚାକ୍ଷୋ ଭ୍ରମତି ଧ୍ରୁଵେ । । ୧୯ ଅକ୍ଷଃ ସହୈଵ ଚକ୍ରେଣ ଭ୍ରମତେଽସୌ ଧ୍ରୁଵେ ସ୍ଥିତଃ । ଏଵମକ୍ଷଵଶାତ୍ତସ୍ଯ ୩ ସନ୍ନିଵେଶୋ ରଥସ୍ଯ ତୁ । । 1.52.୨୦ ତଥା ସଂଯୋଗଭାଵେନ ସଂସିଦ୍ଧୋ ଭାସ୍କରୋ ରଥଃ । ତେନ ଚାସୌ ରଵିର୍ଦେଵୋ ନଭଃ ସଂସର୍ପତେ ସଦା । । ୨୧ ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟୀସମ୍ବଦ୍ଧେ ଦ୍ଵେ ରଶ୍ମୀ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ତୁ । ଧ୍ରୁଵେ ତେ ଭ୍ରମତୋ ରଶ୍ମୀ ନ ଚକ୍ରଯୁଗଯୋସ୍ତୁ ଵୈ । । ୨୨ ଭ୍ରମତୋ ମଣ୍ଡଲାନ୍ଯସ୍ଯ ରଵେରସ୍ଯ ରଥସ୍ଯ ତୁ । କୁଲାଲଚକ୍ରଵଦ୍ଯାତି ମଣ୍ଡଲଂ ସର୍ଵତୋଦିଶମ୍ । । ୨୩ ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ତୁ । ଋଗ୍ଯଜୁର୍ଭ୍ଯାଂ ଗୃହୀତେନ ଵିଚକ୍ରାଶ୍ଵେନ ଵୈ ଧ୍ରୁଵେ । । ୨୪ ହ୍ରସେତେ ତସ୍ଯ ରଶ୍ମୀ ତୁ ମଣ୍ଡଲେଷୂତ୍ତରାଯଣେ । ଦକ୍ଷିଣେଽଥ ସମୃଦ୍ଧେ ତୁ ଭ୍ରମତୋ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ । । ୨୫ ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଭ୍ରମେତେ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ତୁ । ସକ୍ତାସକ୍ତଂ ଚ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲଂ ସର୍ଵତୋଦିଶମ୍ । । ୨୬ ଆକୃଷ୍ଯେତେ ଧ୍ରୁଵେଣେହ ସମଂ ତିଷ୍ଠତି ସୁଵ୍ରତ । ତଦା ସାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ଦେଵୋ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ । । ୨୭ ଧ୍ରୁଵେଣ ମୁଚ୍ଯମାନେ ତୁ ପୁନା ରଶ୍ମିଯୁଗେନ ଵୈ । ତଥୈଵ ୧ ବାହ୍ଯତଃ ସୂର୍ଯୋ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ । । ୨୮ ଅଶୀତିମଣ୍ଡଲଶତଂ କାଷ୍ଠଯୋରୁଭଯୋରପି । ସରଥୋଽଧିଷ୍ଠିତୋ ଦେଵୈର୍ଵିଭ୍ରମେଦୃଷିଭିଃ ସହ । । ୨୯ ଗନ୍ଧର୍ଵୈରପ୍ସରୋଭିଶ୍ଚ ସର୍ପଗ୍ରାମଣିରାକ୍ଷସୈଃ । ଏତୈର୍ଵସତି ଵୈ ସୂର୍ଯେ ମାସୌ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ କ୍ରମେଣ ତୁ । । 1.52.୩୦ ଧାତାର୍ଯମା ପୁଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚ ପୁଲହଶ୍ଚ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଖଣ୍ଡକୋ ଵାସୁକିଶ୍ଚୈଵ ସକର୍ଣୋ ରଶ୍ମିରେଵ ଚ । । ୩୧ ତୁମ୍ବୁରୁର୍ନାରଦଶ୍ଚୈଵ ଗନ୍ଧର୍ଵୌ ଗାଯତାଂ ଵରୌ । କ୍ରତୁସ୍ଥଲାପ୍ସରଶ୍ଚୈଵ ଯା ଚ ସା ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଲା । । ୩୨ ଗ୍ରାମଣୀରଥକୃତ୍ସ୍ନଶ୍ଚ ରଥୌଜାଶ୍ଵତରାଵୁଭୌ । ରକ୍ଷୋ ହେତିଃ ପ୍ରହେତିଶ୍ଚ ଯାତୁଧାନୌ ଚ ତାଵୁଭୌ । । ୩୩ ମଧୁମାଧଵଯୋରେଷ ଗଣୋ ଵସତି ଭାସ୍କରେ । ତଥା ଗ୍ରୀଷ୍ମୌ ତୁ ଦ୍ଵୌ ମାସୌ ମିତ୍ରଶ୍ଚ ଵରୁଣଶ୍ଚ ହ । । ୩୪ ଋଷିରତ୍ରିର୍ଵଶିଷ୍ଠଶ୍ଚ ତକ୍ଷକୋଽନନ୍ତ ଏଵ ଚ । ମେନକା ସହଜନ୍ଯା ଚ ଗଂଧର୍ଵୋ ଚ ହହା ହୂହୂଃ । । ୩୫ ରଥସ୍ଵନଶ୍ଚ ଗ୍ରାମଣ୍ଯୌ ରଥଚିତ୍ରଶ୍ଚ ତାଵୁଭୌ । ପୌରୁଷେଯୋ ଵଧଶ୍ଚୈଵ ଯାତୁଧାନୌ ମହାବଲୌ । । ୩୬ ଶୁଚିଶୁକ୍ରୌ ତୁ ଦ୍ଵୌ ମାସୌ ଵସନ୍ତ୍ଯେତେ ଦିଵାକରେ । ଇନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚୈଵ ଵିଵସ୍ଵାଂଶ୍ଚ ଅଙ୍ଗିରା ଭୃଗୁରେଵ ଚ । । ୩୭ ଏଲାପର୍ଣସ୍ତଥା ସର୍ପଃ ଶଙ୍ଖପାଲଶ୍ଚ ପନ୍ନଗାଃ । ପ୍ରମ୍ଲୋଚା ଦୁନ୍ଦୁକାଶ୍ଚୈଵ ଗନ୍ଧର୍ଵୌ ଭାନୁଦର୍ଦୁରୌ । । ୩୮ ଯାତୁଧାନୌ ତଥା ସର୍ପସ୍ତଥା ବ୍ରାହ୍ମଶ୍ଚ ତାଵୁଭୌ । ଏତେ ନଭୋ ନଭସ୍ଯୌ ଚ ନିଵସନ୍ତି ଦିଵାକରେ । । ୩୯ ଶରଦ୍ଯେତେ ପୁନଃ ଶୁଭ୍ରା ନିଵସନ୍ତି ସ୍ମ ଦେଵତାଃ । ପର୍ଜନ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ପୂଷା ଚ ଭାରଦ୍ଵାଜଃ ସଗୌତମଃ । । 1.52.୪୦ ଚିତ୍ରସେନଶ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵସ୍ତଥା ଵସୁରୁଚିଶ୍ଚ ଯଃ । ଵିଶ୍ଵାଚୀ ଚ ଘୃତାଚୀ ଚ ତେ ଉଭେ ପୁଣ୍ଯଲକ୍ଷଣେ । । ୪୧ ନାଗସ୍ତ୍ଵୈରାଵତଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ରୁତଶ୍ଚ ଧନଞ୍ଜଯଃ । ସେନଜିଚ୍ଚ ସୁଷେଣଶ୍ଚ ସେନାନୀର୍ଗ୍ରାମଣୀସ୍ତଥା । । ୪୨ ଆପୋ ଵାତଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଵେତୌ ଯାତୁଧାନୌ ପ୍ରକୀର୍ତିତୌ । ଵସନ୍ତ୍ଯେତେ ତୁ ଵୈ ସୂର୍ଯେ ଇଷୋର୍ଜୌ କାଲପର୍ଯଯାତ୍ । । ୪୩ ହେମଂତିକୌ ତୁ ଦ୍ଵୌ ମାସୌ ଵସନ୍ତ୍ଯେତେ ଦିଵାକରେ । ଅଂଶୌ ଭଗଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଵେତୌ କଶ୍ଯପଶ୍ଚ କ୍ରତୁସ୍ତଥା । । ୪୪ ଭୁଜଙ୍ଗଶ୍ଚ ମହାପଦ୍ମଃ ସର୍ପଃ କର୍କୋଟକସ୍ତଥା । ଆପୋ ଵାତଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଵେତୌ ଯାତୁଧାନୌ ପ୍ରକୀର୍ତିତୌ । । ୪୫ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦଶ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵୋରୁଣାଯୁଶ୍ଚୈଵ ତାଵୁଭୌ । ସହେ ଚୈଵ ସହସ୍ଯେ ଚ ଵସନ୍ତ୍ଯେତେ ଦିଵାକରେ ।.। ୪୬ ପୂଷା ଜିଷ୍ଣୁର୍ଜମଦଗ୍ନିର୍ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତଥୈଵ ଚ । କାଦ୍ରଵେଯୌ ମହାନାଗୌ କମ୍ବଲାଶ୍ଵତରାଵୁଭୌ । । ୪୭ ଗନ୍ଧର୍ଵୋ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଶ୍ଚ ସୂର୍ଯଵାର୍ଚାଶ୍ଚ ତାଵୁଭୌ । ତିଲୋତ୍ତମା ଚ ରମ୍ଭା ଚ ସର୍ଵଲୋକେ ଚ ଵିଶ୍ରୁତେ । । ୪୮ ୧ଗ୍ରାମଣୀଃ ସେନଜିଚ୍ଚୈଵ ସତ୍ଯଜିଚ୍ଚ ମହାତପାଃ । ବ୍ରହ୍ମୋପେତଶ୍ଚ ଵୈ ରକ୍ଷୋ ଯଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞସ୍ତଥୈଵ ଚ । । ଏତେ ତପସ୍ତପସ୍ଯୈ ଚ ନିଵସନ୍ତି ଦିଵାକରେ । । ୪୯ ଅନ୍ଯେଽପି ଯେ ମନ୍ଦେହା ରାକ୍ଷସାଧିପତଯୋ ଦେଵଦେଵଗୁହ୍ଯତମସ୍ଯ ରକ୍ଷାର୍ଥଂ ସକଲ ଦେଵୈରସ୍ମଦାଦିଭିଃ ସନ୍ନିଯୁକ୍ତାସ୍ତାନ୍ଭଵତେ କଥଯାମି । । 1.52.୫୦ ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ ଵଦ ବ୍ରହ୍ମନ୍କଥାଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ଯାମହଂ ପ୍ରଷ୍ଟୁମାଗତଃ । ତାମେଵ ଵିସ୍ତରେଣୈଵ କଥଯାଶୁ ମମ ପ୍ରଭୋ । । ୫୧ ଦିଵିଷ୍ଠଂ ଭାସ୍କରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନମେତ୍କେନ ଵିଧାନତଃ । କିଂ ଫଲଂ ତସ୍ଯ ଵା ଦେଵ ସମାପ୍ତେ ଭଵତି କର୍ମଣି । । ୫୨ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଶୃଣୁ ରୁଦ୍ର ସମାସେନ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ନତିକ୍ରିଯାମ୍ । ଯାଂ କୃତ୍ଵା ରୋଗଦୁଃଖାର୍ତା ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ପାପସଞ୍ଚଯାତ୍ । । ୫୩ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ମଣ୍ଡଲଂ କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲମାନତଃ । ସଦ୍ଯୋ ଗୋମଯଲିପ୍ତେ ଚ ତତ୍ରୈଵାଵାହଯେଦ୍ରଵିମ୍ । । ୫୪ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଗଣେଶାଦୀନ୍ଵାସୁଦେଵଂ ଚ ସାତ୍ଯକିମ୍ । ସତ୍ଯଭାମାଂ ତଥା ଲକ୍ଷ୍ମୀମୁମାଂ ଦେଵୀଂ ଚ ଶଙ୍କରମ୍ । । ୫୫ ମଣ୍ଡଲସ୍ଯ ସମୀପସ୍ଥାନ୍ପୂର୍ଵୋକ୍ତାନ୍ଵେଦମନ୍ତ୍ରଵିତ୍ । ତତଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣୀକୃତ୍ଯ ଦଣ୍ଡଵତ୍ପ୍ରଣମେତ୍ସକୃତ୍ । । ୫୬ ଶତଂ ସହସ୍ରମଯୁତଂ ଲକ୍ଷଂ ଵା ନିଜପାପତଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶକ୍ତିଂ ପ୍ରଣମ୍ଯାଥ ସଦା ସଂଯତମାନସଃ । । ୫୭ ଵିପ୍ରାଯ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦଦ୍ଯାନ୍ନିରୁଚ୍ଛ୍ଵାସଃ ସମାହିତଃ । ରକ୍ତିକେ ଚ ହିରଣ୍ଯସ୍ଯ ଶତମାତ୍ରେ ସହସ୍ରକେ । । ୫୮ ମାଷକାଣାଂ ଚତୁଷ୍କଂ ଚାଯୁତଂ ଦଶଗୁଣଂ ଦିଶେତ୍ । ଦକ୍ଷେ ଦଶଗୁଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ରୋଗଵିମୁକ୍ତଯେ । । ୫୯ ଏଵଂ କୃତେ ଵିରୂପାକ୍ଷ ସର୍ଵରୋଗାଦ୍ଵିମୁଚ୍ଯତେ । ଇଦଂ ରହସ୍ଯଂ ପରମଂ ଶୃଣୁଯାଦ୍ଯୋ ହି ମାନଵଃ । । 1.52.୬୦ ତସ୍ଯ ରୋଗା ଵିନଶ୍ଯନ୍ତି ମାର୍ତଣ୍ଡସ୍ଯ ପ୍ରସାଦତଃ । ଅନ୍ଯଚ୍ଚ ତେ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଚ୍ଚାପୃଷ୍ଟମୁମାପତେ । । ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରଥଯନ୍ତୃନିଯାମକମ୍ । । ୬୧ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସପ୍ତମୀକଲ୍ପେ ସୂର୍ଯଵର୍ଣନଂ ନାମ ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: ଏପରି କହି ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ଦୃଢ଼ ଶାମ୍ବଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିସାମ୍ନାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଶାମ୍ବ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସପ୍ତମୀ, ରଥସପ୍ତମୀ ବ୍ରତ କରି ସମସ୍ତ ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଶୀଘ୍ର ଘରକୁ ଫେରିଲେ। ଶତାନୀକ ପଚାରିଲେ: ଏହି ରଥଯାତ୍ରା କିପରି କରାଯିବ? ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥ କିପରି ତିଆରି କରିବେ? ମାନବ ଲୋକରେ ଏହି ରଥଯାତ୍ରା କିଏ ଆରମ୍ଭ କଲେ? ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: ପୂର୍ବରୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ରୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ପଦ୍ମଯୋନି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପଚାରାଯାଇଥିଲା, ସେ ସମୟରେ ସେ ହେମ ପର୍ବତରେ ବସିଥିଲେ। ରୁଦ୍ର ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ପଦ୍ମଯୋନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ: ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭାସ୍କର, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି, ସେ କିପରି ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରଥରେ ବସି ସଦା ଚଳନ କରନ୍ତି? ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଆକାଶରେ ରଥ ଚଢ଼ି ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କ ରଥ ବିବରଣୀ ମୁଁ କହିବି। ଏହି ରଥର ଏକଟି ଚକ୍ର, ପାଞ୍ଚଟି ଆରା, ତିନିଟି ନାଭି, ସୁନାରେ ତିଆରି, ଏକଟି ବଡ଼ ନେମି, ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟବନ୍ଧନ ରହିଛି। ଚକ୍ର ଜ୍ଵଳମାନ, ଏହି ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରେ ଚଳନ କରନ୍ତି, ଏହାର ପ୍ରସ୍ଥ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନା। ରଥ ଭିତି ଦଣ୍ଡର ତିନି ଗୁଣ, ଯୁଗ ଚଉଡ଼ା, ଏଠାରେ ଅରୁଣ ରଥୀ। ସୁନାର ଦଣ୍ଡ, ଦିବ୍ୟ, ପବନ ଚାଳିତ ଘୋଡ଼ା, ଏମାନେ ଛନ୍ଦ ରୂପେ ରଥର ଚକ୍ର ଠାରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନର ଦେବତା ଆକାଶରେ ଚଳନ କରନ୍ତି। ଏହି ରଥର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ବର୍ଷର ଅଂଶ ଅନୁଯାୟୀ ବିନ୍ୟାସ ହୋଇଛି। ଚକ୍ରର ତିନି ନାଭି ତିନି କାଳ, ପାଞ୍ଚ ଆରା ପାଞ୍ଚ ଋତୁ, ଛଅ ନେମି ଛଅ ଋତୁ। ରଥବେଦି ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ। ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଇଷା, ଶମ୍ୟା କଳା, କଷ୍ଠା କୋଣ, ଅକ୍ଷଦଣ୍ଡ କ୍ଷଣ, ନିମେଷ କର୍ଷ, ଇଷାଦଣ୍ଡ ଲବ। ରାତି ରଥର ଭାଗ, ଧର୍ମ ଧ୍ୱଜ, ଅକ୍ଷ-ଯୁଗ ଅର୍ଥ ଓ କାମ। ଘୋଡ଼ା ଛନ୍ଦ ରୂପେ ଯୁଗର ବାମ ଦିଗରେ ଧୁର ଉଠାନ୍ତି। ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ଜଗତୀ, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ପଙ୍କ୍ତି, ବୃହତୀ, ଉଷ୍ଣିକ୍—ଏହି ସପ୍ତ ଛନ୍ଦ ରଥର ଘୋଡ଼ା। ଚକ୍ର ଅକ୍ଷରେ ବନ୍ଧା, ଅକ୍ଷ ଧ୍ରୁବରେ ଅଟୁଟ। ଚକ୍ର ଅକ୍ଷ ସହ ଘୁଞ୍ଚେ, ଅକ୍ଷ ଧ୍ରୁବରେ ଘୁଞ୍ଚେ। ଏହିପରି ରଥର ବିନ୍ୟାସ ଅକ୍ଷ ଚଳନ ଅନୁଯାୟୀ। ଏହି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଭାସ୍କରଙ୍କ ରଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏହି ରଥ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଆକାଶରେ ଚଳନ କରନ୍ତି। ଅକ୍ଷ-ଯୁଗ ଶିରା ଦୁଇଟି ରଥର ରଶି, ଏହି ଦୁଇ ଧ୍ରୁବରେ ଘୁଞ୍ଚେ, ଚକ୍ର-ଯୁଗରେ ନୁହେଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥ ଚକ୍ର ମଣ୍ଡଳ ଭଳି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚେ। ଅକ୍ଷ-ଯୁଗ ଶିରା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ, ଋକ୍ ଓ ଯଜୁର୍ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ର ଧ୍ରୁବରେ ଅଟୁଟ। ଉତ୍ତରାୟଣରେ ରଶି କମିଯାଏ, ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ବଢ଼ିଯାଏ। ରଥ ଏଭଳି ଚକ୍ର ଘୁଞ୍ଚେ, ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ଟିକି ରହେ, ତାହାପରେ ଦେବ ଭିତରେ ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି। ଧ୍ରୁବ ଛାଡ଼ିଲେ ରଶି-ଯୁଗ ଦ୍ୱାରା ବାହାରେ ଚକ୍ର ଘୁଞ୍ଚେ। ଅସୀ ମଣ୍ଡଳ ଶତ ଦୁଇପଟେ ଗଣାଯାଏ, ଦେବମାନେ, ଋଷିମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସର୍ପ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଇ ଦୁଇ ମାସ କ୍ରମେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି। ଧାତା, ଅର୍ୟମା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, ପ୍ରଜାପତି, ଖଣ୍ଡକ, ବାସୁକି, ସକର୍ଣ୍ଣ, ରଶି, ତୁମ୍ବୁରୁ, ନାରଦ, କ୍ରତୁସ୍ଥଳ, ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳା, ଗ୍ରାମଣୀ, ରଥକୃତ୍ସ୍ନ, ରଥଓଜା, ଅଶ୍ବତର, ରାକ୍ଷସ ହେତି, ପ୍ରହେତି, ଯାତୁଧାନ, ମଧୁ-ମାଧବ ଦୁଇ ମାସରେ। ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଦୁଇ ମାସରେ ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ଅତ୍ରି, ବଶିଷ୍ଠ, ତକ୍ଷକ, ଅନନ୍ତ, ମେନକା, ସହଜନ୍ୟା, ଗନ୍ଧର୍ବ ହହା, ହୂହୂ, ରଥସ୍ବନ, ଗ୍ରାମଣୀ, ରଥଚିତ୍ର, ପୌରୁଷେୟ, ବଧ, ଯାତୁଧାନ। ଶୁଚି-ଶୁକ୍ର ଦୁଇ ମାସରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ବିବସ୍ବାନ୍, ଅଙ୍ଗିରା, ଭୃଗୁ, ଏଳାପର୍ଣ୍ଣ, ଶଂଖପାଳ, ପ୍ରମ୍ଲୋଚା, ଦୁନ୍ଦୁକା, ଭାନୁ, ଦର୍ଦୁର, ଯାତୁଧାନ, ସର୍ପ, ବ୍ରାହ୍ମଣ। ନଭସ୍ୟ ଦୁଇ ମାସରେ ପର୍ଜନ୍ୟ, ପୂଷା, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଗୌତମ, ଚିତ୍ରସେନ, ବସୁରୁଚି, ବିଶ୍ୱାଚୀ, ଘୃତାଚୀ, ନାଗ ଏରାବତ, ଧନଞ୍ଜୟ, ସେନାଜିତ, ସୁଷେଣ, ସେନାନୀ, ଗ୍ରାମଣୀ, ଆପ, ବାତ, ଯାତୁଧାନ। ହେମନ୍ତ ଦୁଇ ମାସରେ ଅଂଶ, ଭଗ, କଶ୍ୟପ, କ୍ରତୁ, ଭୁଜଙ୍ଗ, ମହାପଦ୍ମ, କର୍କୋଟକ, ଆପ, ବାତ, ଯାତୁଧାନ, ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ, ଉରୁଣାୟୁ, ସହେ, ସହସ୍ୟ। ପୂଷା, ଜିଷ୍ଣୁ, ଜମଦଗ୍ନି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, କାଦ୍ରବେୟ, ମହାନାଗ, କମ୍ବଳ, ଅଶ୍ବତର, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟବାର୍ଚ୍ଚ, ତିଲୋତ୍ତମା, ରମ୍ଭା, ଗ୍ରାମଣୀ, ସେନାଜିତ, ସତ୍ୟଜିତ, ବ୍ରହ୍ମୋପେତ, ରାକ୍ଷସ, ଯଜ୍ଞ, ଯଜ୍ଞସ୍ଥ। ଏହିମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ମାନ୍ଦେହ ରାକ୍ଷସ ମୁଖ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତିରେ ଦେବଦେବଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରହିଛନ୍ତି। ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ବ୍ରହ୍ମା, ମୁଁ ଯେ ପଚାରିଛି ସେହି ଦିବ୍ୟ କଥା ମୋତେ କହ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ରୁଦ୍ର, ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ନିୟମ ଶୁଣ, ଏହା କଲେ ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ମଣ୍ଡଳ ଆକୃତି ମାଟିରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଚଉଡ଼ା ଏବଂ ନୂଆ ଗୋମୟ ଲେପା ଦେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା। ଗଣେଶ, ବାସୁଦେବ, ସାତ୍ୟକି, ସତ୍ୟଭାମା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଉମା, ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା। ପୂର୍ବକଥିତ ମନ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ମଣ୍ଡଳ ନିକଟରେ ଥିବାମାନେକୁ ପୂଜା କରିବା। ପରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରିବା। ଏହିପରି କଲେ ହେଉଛି ଯେତେ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଥାଏ ତାହା ଦୂର ହୁଏ। ଶାନ୍ତ ମନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା, ଲାଲ ସୁନା ଶତ କିମ୍ବା ସହସ୍ର ଦିଅ, ଚାରିଟି ମାଷ, କିମ୍ବା ଦଶ ହଜାର, ଦଶଗୁଣା ଦେଇ ରୋଗ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଦାନ କରିବା। ଏଭଳି କଲେ ସମସ୍ତ ରୋଗ ଦୂରିଯାଏ। ଏହା ଗୁପ୍ତ ଉତ୍ତମ ଉପାୟ, ଯିଏ ଶୁଣିବେ ତାଙ୍କର ରୋଗ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କୃପାରେ ନଶିଯିବ। ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ ଏକ ଗୁପ୍ତ ଉପାୟ କହିବି, ଯାହା ତୁମେ ପଚାରିନାହ, ରଥ ଚାଳକ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରକ ବିଷୟରେ।