ପୂର୍ଣକୁମ୍ଭଃ ପତାକା ଚ କାଂଚନଂ ମଣଯସ୍ତଥା ଏତେଷାଂ ଦର୍ଶନଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ କନ୍ଯା ଚୈକପ୍ରସୂଯିକା
ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଡ଼ା, ପତାକା, ସୁନା, ମଣି ଏବଂ ଏକ ମାଆର ଜଣେ କନ୍ୟା ଦେଖିବା ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ।
ଚତୁଃଷଷ୍ଟିଃ ସମାଖ୍ଯାତା ଭୋଗିନୋ ଯେ ତୁ ପନ୍ନଗାଃ । ଅଦୃଶ୍ଯାସ୍ତେଷୁ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶଦ୍ଦୃଶ୍ଯାସ୍ତ୍ରିଂଶନ୍ମହୀଚରାଃ
ଚଉଷଠି ଭୋଗି ସର୍ପ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଛଅତିସ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ, ତିରିଶ ମାଟିରେ ଚଳିଥିବା ଦୃଶ୍ୟମାନ।
ଵିଂଶଚ୍ଚ ସ୍ରଗ୍ଵିଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସପ୍ତ ମଂଡଲିନସ୍ତଥା । ରାଜୀଵନ୍ତୋ ଦଶ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦର୍ଵ୍ଯଃ ଷୋଡଶ ପଂଚ ଚ
କୁଡି ଗଛ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, ସାତ ଗଛ ଚକ୍ରାକାର, ଦଶ ଗଛ ପଦ୍ମରେ ଜନ୍ମ, ଏବଂ ଷୋଳ ଓ ପାଞ୍ଚ ଗଛ ଦର୍ବ୍ୟ ନାମରେ ଅଛନ୍ତି।
ଦୁଂଦୁଭୋ ଡୁଂଡୁଭଶ୍ଚୈଵ ଚେଟଭଶ୍ଚେଂଦ୍ରଵାହନଃ ଏଵମେଵ ତୁ ସର୍ପାଣାଂ ଶତଦ୍ଵିନଵତି ସ୍ମୃତମ୍
ଡୁନ୍ଦୁଭି, ଡୁଣ୍ଡୁଭ, ଚେଟଭ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରବାହନ—ଏଭଳି ସର୍ପମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଏକଶ ନବେ ମନାଯାଏ।
ଵରାହକର୍ଣୀଂ ଗଜପିପ୍ପଲୀଂ ଚ ଗାଂଧାରିକାଂ ପିପ୍ପଲଦେଵଦାରୁ
ବରାହକର୍ଣ୍ଣୀ, ଗଜପିପ୍ପଳୀ, ଗାନ୍ଧାରିକା, ପିପ୍ପଳୀ ଓ ଦେବଦାରୁ।
ଲକ୍ଷଣଂ ସର୍ଵୈନାଗାନାଂ ରୂପଵର୍ଣୌ ଵିଷଂ ତଥା ॥ 1.36.
ସମସ୍ତ ନାଗମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଆକୃତି, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିଷ।
ତସ୍ମାତ୍ସଂପୂଜଯେନ୍ନାଗାନ୍ସଦା ଭକ୍ତ୍ଯା ସମନ୍ଵିତଃ
ସେହିପାଇଁ ସଦା ଭକ୍ତି ସହିତ ନାଗମାନେ ପୂଜିତ ହେବା ଉଚିତ।
ଶ୍ରାଵଣେ ମାସି ପଂଚମ୍ଯାଂ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ନରା ଧିପ । ଦ୍ଵାରସ୍ଯୋଭଯତୋ ଲେଖ୍ଯା ଗୋମଯେନ ଵିଷୋଲ୍ବଣାଃ
ଶ୍ରାବଣ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ, ରାଜା ଦ୍ୱାରର ଦୁଇପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗୋମୟ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସର୍ପ ଚିତ୍ରିବା ଉଚିତ।
ପୂଜଯେଦ୍ଵିଧିଵଦ୍ଦ୍ଵାରଂ ଦଧିଦୂର୍ଵାକ୍ଷତୈଃ କୁଶୈଃ । ଗଂଧପୁଷ୍ପୋପହାରୈଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ତର୍ପଣୈଃ
ଠିକ୍ ଭାବେ ଦ୍ୱାରକୁ ଦହି, ଦୁର୍ବା, ଅକ୍ଷତ ଓ କୁଶ ଦ୍ୱାରା, ଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲ ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରି ଉପଚାର କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଯେ ତ୍ଵସ୍ଯାଂ ପୂଜଂତୀହ ନାଗାନ୍ଭକ୍ତିପୁରଃସରାଃ।। ନ ତେଷାଂ ସର୍ଵପତୋ ଵୀର ଭଯଂ ଭଵତି କର୍ହିଚିତ୍
ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ନାଗମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ସର୍ପଙ୍କ ଭୟ ନଥାଏ।
ଅଥାଲେଖ୍ଯ ନରୋ ନାଗାନ୍କୃଷ୍ଣଵର୍ଣାଦିଵର୍ଣକୈଃ
ଏବେ, ଏକ ଲୋକ କଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରଙ୍ଗର ରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସାପ ଚିତ୍ରିତ କରିବା ଉଚିତ।
ପୂଜଯେଦ୍ଗଂଧପୁଷ୍ପୈଶ୍ଚ ସର୍ପିଃ ପାଯସଗୁଗ୍ଗୁଲୈଃ
ସେ ସାପଙ୍କୁ ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ, ଘିଅ, ମିଠା ଚାଉଳ ଓ ଗୁଗୁଲ ଧୂପ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଆସପ୍ତମାତ୍କୁଲାତ୍ତସ୍ଯ ନ ଭଯଂ ନାଗତୋ ଭଵେତ୍
ତାଙ୍କର ପରିବାରରେ ସାତ ପିଢି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାପର ଭୟ ରହିବ ନାହିଁ।
ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ପଂଚମୀକଲ୍ପେ ଭାଦ୍ରପଦିକନାଗପଞ୍ଚମୀଵ୍ରତଵର୍ଣନଂ ନାମ ସପ୍ତତ୍ରିଂଶୋଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି, ଶ୍ରୀଭବିଷ୍ୟ ମହାପୁରାଣରେ, ଏକ ଲକ୍ଷ ପଚାଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକର ବ୍ରହ୍ମ ଅଂଶରେ, ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ପଞ୍ଚମୀ କଳ୍ପରେ, ନାଗପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତର ବିବରଣୀ ଏହି ସତତି ଅଧ୍ୟାୟ।
ସୁମଂତୁରୁଵାଚ ତଥା ଚାଶ୍ଵଯୁଜେ ମାସି ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ କୁରୁନଂଦନ
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ, କୁରୁବଂଶୀ, ଏହିପରି ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସର ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ,
ଘୃତୋଦକାଭ୍ଯାଂ ପଯସା ସ୍ନପଯିତ୍ଵା ଵିଶାଂପତେ
ଘିଅ, ପାଣି ଓ ଦୁଧରେ ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ, ଜନମାନ୍ୟର ମହାରାଜ,
ଯସ୍ତ୍ଵସ୍ଯାଂ ଵିଧିଵନ୍ନାଗାଞ୍ଛୁଚିର୍ଭକ୍ତ୍ଯା ସମନ୍ଵିତଃ
ଯେଉଁଠି ଏହି ଦିନରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଓ ଭକ୍ତିସହିତ ନାଗମାନେଙ୍କୁ ନିୟମରେ ପୂଜା କରେ,
ନାଗାଃ ପ୍ରୀତା ଭଵଂତୀହ ଶାଂତିମାପ୍ନୋତି ଵା ଵିଭୋ
ନାଗମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ.
ଇତ୍ଯେଷ କଥିତୋ ଵୀର ପଞ୍ଚମୀକଲ୍ପ ଉତ୍ତମଃ । ଯତ୍ରାଯମୁଚ୍ଯତେ ମଂତ୍ରଃ ସର୍ଵସର୍ପନିଷେଧକଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଞ୍ଚମୀ କଳ୍ପ ବିର ତୁମକୁ କହିଦେଲି, ଯେଉଁଥିରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲେ ସମସ୍ତ ସାପ ଦୂରେଇଯାଏ।
ଓଁ କୁରୁକୁଲ୍ଲେ ଫଟ୍ ସ୍ଵାହା
ଓଁ କୁରୁକୁଲ୍ଲେ ଫଟ୍ ସ୍ୱାହା।
ରାଜ୍ଯଚ୍ଯୁତୋ ଵିଶେଷେଣ ସ୍ଵଂ ରାଜ୍ଯଂ ଲଭତେଽଚିରାତ୍
ଯିଏ ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛି, ସେ ବିଶେଷ କରି ଶୀଘ୍ର ତାହାର ରାଜ୍ୟ ପୁନି ପାଇଁଥାଏ।
ଷଷ୍ଠୀ ତିଥିର୍ମହାରାଜ ସର୍ଵଦା ସର୍ଵକାମଦା॥ ଉପୋଷ୍ଯା ତୁ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସର୍ଵକାଲଂ ଜଯାର୍ଥିନା । । ୨ କାର୍ତ୍ତିକେଯସ୍ଯ ଦଯିତା ଏଷା ଷଷ୍ଠୀ ମହାତିଥିଃ । ଦେଵସେନାଧିପତ୍ଯଂ ହି ପ୍ରାପ୍ତଂ ତସ୍ଯାଂ ମହାତ୍ମନା । । ୩ ଅସ୍ଯାଂ ହି ଶ୍ରେଯସା ଯୁକ୍ତୋ ଯସ୍ମାତ୍ସ୍କନ୍ଦୋ ଭଵାଗ୍ରଣୀଃ । ତସ୍ମାତ୍ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ନକ୍ତଭୋଜୀ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦୀପ୍ସିତଂ ସଦା । । ୪ ଦତ୍ତ୍ଵାର୍ଘ୍ଯଂ କାର୍ତିକେଯାଯ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଵୈ ଦକ୍ଷିଣାମୁଖଃ । ଦଧ୍ନା ଘୃତୋଦକୈଃ ପୁଷ୍ପୈର୍ମନ୍ତ୍ରେଣାନେନ ସୁଵ୍ରତ । । ୫ ସପ୍ତର୍ଷିଦାରଜ ସ୍କନ୍ଦ ସ୍ଵାହାପତିସମୁଦ୍ଭଵ । ରୁଦ୍ରାର୍ଯମାଗ୍ନିଜ ଵିଭୋ ଗଙ୍ଗାଗର୍ଭ ନମୋଽସ୍ତୁ ତେ । । ପ୍ରୀଯତାଂ ଦେଵସେନାନୀଃ ସମ୍ପାଦଯତୁ ହୃଦ୍ଗତମ୍ । । ୬ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିପ୍ରାଯ ଚାତ୍ମାନ୍ନଂ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଦପି ଵିଦ୍ଯତେ । ପଶ୍ଚାଦ୍ଭୁଙ୍କ୍ତେ ତ୍ଵସୌ ରାତ୍ରୌ ଭୂମିଂ କୃତ୍ଵା ତୁ ଭାଜନମ୍ । । ୭ ଏଵଂ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଵ୍ରତଂ ସ୍ନେହାତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସ୍କନ୍ଦେନ ଯତ୍ନତଃ । ତନ୍ନିବୋଧ ମହାରାଜ ପ୍ରୋଚ୍ଯମାନଂ ମଯାଖିଲମ୍ । । ୮ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଯସ୍ତୁ ଫଲାହାରୋ ନକ୍ତାହାରୋ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଶୁକ୍ଲାକୃଷ୍ଣାସୁ ନିଯତୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସମାହିତଃ । । ୯ ତସ୍ଯ ସିଦ୍ଧିଂ ଧୃତିଂ ତୁଷ୍ଟିଂ ରାଜ୍ଯମାଯୁର୍ନିରାମଯମ୍ । ପାରତ୍ରିକଂ ଚୈହିକଂ ଚ ଦଦ୍ଯାତ୍ସ୍କନ୍ଦୋ ନ ସଂଶଯଃ । । 1.39.୧୦ ଯୋ ହି ନକ୍ତୋପଵାସଃ ସ୍ଯାତ୍ସ ନକ୍ତେନ ଵ୍ରତୀ ଭଵେତ୍ । ଇହ ଵାମୁତ୍ର ସୋଽତ୍ଯନ୍ତଂ ଲଭତେ ଖ୍ଯାତିମୁତ୍ତମାମ୍ । । ସ୍ଵର୍ଗେ ଚ ନିଯତଂ ଵାସଂ ଲଭତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୧୧ ଇହ ଚାଗତ୍ଯ କାଲାନ୍ତେ ଯଥୋକ୍ତଫଲଭାଗ୍ଭଵେତ୍ । ଦେଵାନାମପି ଵନ୍ଦ୍ଯୋଽସୌ ରାଜ୍ଞାଂ ରାଜା ଭଵିଷ୍ଯତି । । ୧୨ ଯଶ୍ଚାପି ଶୃଣୁଯାତ୍କଲ୍ପଂ ଷଷ୍ଠ୍ଯାଃ କୁରୁକୁଲୋଦ୍ଵହ । ତସ୍ଯ ସିଦ୍ଧିସ୍ତଥା ତୁଷ୍ଟିର୍ଧୃତିଃ ସ୍ଯାତ୍ଖ୍ଯାତିସମ୍ଭଵା । । ୧୩ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଷଷ୍ଠୀକଲ୍ପଵର୍ଣନଂ ନାମ ଏକୋନଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ମହାରାଜ, ଷଷ୍ଠୀ ତିଥି ସବୁବେଳେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଯେଉଁମାନେ ବିଜୟ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁ ସମୟ ଏହି ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ମହାନ ଷଷ୍ଠୀ ତିଥି କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କର ପ୍ରିୟ। ଏହି ଦିନେ ମହାନ ଆତ୍ମା କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଦେବସେନାଙ୍କ ନାୟକ ହେବାର ସମ୍ମାନ ପାଇଥିଲେ। ଏହି ତିଥିର ମହତ୍ତ୍ୱରୁ ସ୍କନ୍ଦ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ, ତେଣୁ ଷଷ୍ଠୀ ଉପବାସରେ ଯିଏ ରାତିରେ ଖାଏ, ସେ ସବୁବେଳେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁଥାଏ। ଏହି ଦିନେ ଦକ୍ଷିଣ ମୁହଁ କରି, ଦହି, ଘିଅ, ପାଣି ଓ ଫୁଲ ଦେଇ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି କହିବା— 'ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ସ୍କନ୍ଦ, ସ୍ୱାହାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିବା, ରୁଦ୍ର, ଆର୍ୟମା, ଅଗ୍ନି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଗଙ୍ଗାର ପୁଅ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ଦେବସେନାଙ୍କ ନାୟକ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ ଓ ମନର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ।' ଏହା ପରେ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଯାହା ଅଛି, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଇ, ରାତିରେ ଜମିକୁ ପାତ୍ର କରି ଖାଇବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଷଷ୍ଠୀ ଉପବାସକୁ ସ୍କନ୍ଦ ଭଲପାଇ ସ୍ନେହରେ କହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କହୁଛି, ମହାରାଜ, ଶୁଣ। ଯିଏ ଷଷ୍ଠୀ ଦିନେ ଫଳ ଖାଏ କିମ୍ବା ରାତିରେ ଖାଏ, ଦୁଇପକ୍ଷରେ ନିୟମିତ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୋଇ ଧ୍ୟାନରେ ରହେ, ସ୍କନ୍ଦ ତାଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧି, ଧୃତି, ସନ୍ତୋଷ, ରାଜ୍ୟ, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ, ରୋଗ ନାହିଁ, ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯିଏ ରାତିରେ ଉପବାସ କରେ, ସେ ଏହି ବ୍ରତର ନିଷ୍ଠା ରଖେ; ଏଠାରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ, ସେ ଉତ୍ତମ ଖ୍ୟାତି ପାଏ। ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ ପାଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସମୟ ପରେ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରି ଆସି, ଯେଉଁ ଫଳ ଦିଆଯାଇଛି, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗୀ ହୁଏ। ସେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରନ୍ତି, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ହୁଏ। ଯିଏ ଷଷ୍ଠୀ କଳ୍ପର ଏହି କଥା ଶୁଣେ, ହେ କୁରୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ସିଦ୍ଧି, ସନ୍ତୋଷ, ଧୃତି ଓ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରେ।
କାର୍ତିକେଯଵର୍ଣନମ୍ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଅହୋ ଵ୍ରତଂ ମହତ୍କଷ୍ଟଂ ସଂଶଯୋ ହୃଦି ଵର୍ତତେ । କାର୍ତିକେଯସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜନ୍ମ ତଥା ଦ୍ଵିଜ । । ୧ ଅନେକଜନିତସ୍ଯେହ କାର୍ତ୍ତିକେଯସ୍ଯ ସୁଵ୍ରତ । ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ସୁମହଦ୍ଵିପ୍ର କଥମେତଦ୍ଵିଭାଵ୍ଯତେ । । ୨ ଜାତିଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଭଵେଦ୍ଵୀର ଉତ କର୍ମ ଭଵେଦ୍ଵରମ୍ । ସଂଶଯସ୍ତୁ ମହାନତ୍ର ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମେ କୃତ୍ତିକାସୁତମ୍ । । ୩ ଏତଦ୍ଵଦ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ନ ଯଥା ସଂଶଯୋ ଭଵେତ୍ । ଜନ୍ମତଃ କର୍ମଣଶ୍ଚୈଵ ଯଜ୍ଜ୍ଵାଯସ୍ତଦ୍ ବ୍ରଵୀହି ମେ । । ୪ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଇମମର୍ଥଂ ପୁରା ପୃଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମା ଶିଷ୍ଯୈର୍ମନୀଷିଭିଃ । ଯଦୁକ୍ତଂ ତେନ ତେଷାଂ ଚ ତତ୍ତେ ଵଚ୍ମି ନିବୋଧ ମେ । । ୫ ସୁରଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ସୁଖାସୀନମଭିଗମ୍ଯ ମହର୍ଷଯଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ ମହାବାହୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଵିପ୍ରତାମ୍ । । ୬ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମଯମାଗତ୍ଯ କୌତୂହଲସମନ୍ଵିତାଃ । ଭକ୍ତିଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାଂ ପୁରୋଧାଯ ପ୍ରଣମ୍ଯାନତକନ୍ଧରାଃ । । ୭ ଋଷଯ ଊଚୁଃ ଭୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନାଦକଲ୍ପେ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି କିଂ ଭଵେତ୍ । ଜାତ୍ଯଧ୍ଯଯନଦେହାତ୍ମସଂସ୍କାରାଚାରକର୍ମଣାମ୍
ଶତାନୀକ କହିଲେ: ହାଁ, ଏହି ବ୍ରତ ଅତି କଠିନ; ମୋ ହୃଦୟରେ ଏଉଁ ଏକ ସନ୍ଦେହ ରହିଛି। କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କର ମହିମା ଓ ଜନ୍ମ କଥା ଶୁଣି, ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ଅନେକ ଜନ୍ମ ଥିବା ସତ୍ୟରେ, ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱ କିପରି ବୁଝିବାଯିବ? ଜନ୍ମ ଉତ୍ତମ କି କର୍ମ ଉତ୍ତମ? ମୁଁ କୃତ୍ତିକାଙ୍କର ପୁଅ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଦେଖି ଏହି ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଛି। ଏହି ସନ୍ଦେହ ଯେଉଁଠି ନ ରହେ, ସେପରି ନିଶ୍ଚିତ ଉତ୍ତର ଦିଅ, ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମ ମଧ୍ୟରେ କଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ କହ। ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: ପୂର୍ବେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପଚାରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଯାହା କହିଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଇ କଥା କହୁଛି, ଶୁଣ। ଦେବମାନ୍ୟ ସେଉଁଠି ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ବେଳେ, ମହାର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କଠାରେ ଗଲେ, ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୂରୋହିତତ୍ୱକୁ ନମସ୍କାର କରି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ କୌତୁହଳ ନେଇ, ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମନ କଲେ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି ନଦାକଳ୍ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ କଣ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ? ଜନ୍ମ, ଅଧ୍ୟୟନ, ଦେହ, ଆତ୍ମସଂସ୍କାର, ଆଚରଣ କିମ୍ବା କର୍ମ— କେଉଁଠି ଏହାର ମୂଳ?
୮ ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରସାମାନ୍ଯଵିଶେଷା ଯଦି କୃତ୍ରିମାଃ । ମନୋଵାକ୍କର୍ମଶାରୀରଜାତିଦ୍ରଵ୍ଯଗୁଣାତ୍ମକାଃ । । ୯ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତଵ୍ଯାଃ ପ୍ରସିଦ୍ଧା ଯେ ଜାତିଭେଦଵିଧାଯିନଃ । ଵସ୍ତୁଭୂତାଃ ପରୋକ୍ଷୈର୍ଵା ପ୍ରମାଣୈର୍ନ ଵିନିଶ୍ଚିତାଃ । । 1.40.୧୦ ଅଵ୍ଯକ୍ତାଗମସିଦ୍ଧଶ୍ଚେଜ୍ଜାତିଭେଦଵିଧିର୍ନୃଣାମ୍ । ଵିକଲ୍ପୋଽଯଂ ନ ପୁଷ୍ଣାତି ଭଵତଃ ଶେମୁଷୀବଲମ୍ । । ୧୧ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଏଵମେତନ୍ନ ସନ୍ଦେହୋ ଯଥା ଯୂଯଂ ଵଦନ୍ତି୧ ହ । ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଯୋଗିନୋ ଵାକ୍ଯଂ ସତର୍କଂ ଶିଷ୍ଯଶ୍ରେଯସେ । । ୧୨ ଯୋଗେଶ୍ଵର ଉଵାଚ ପ୍ରମାଣେ ହି ପ୍ରସିଦ୍ଧେ ତୁ ଭିନ୍ନାର୍ଥଵିଷଯେ ଯତଃ । ସ୍ପଷ୍ଟଯୋଗ୍ଯାର୍ଥଵିଷଯଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ତାଵଦୀକ୍ଷତେ । । ୧୩ ସମାନ୍ଯାତୀନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାହୀ ସିଦ୍ଧାନ୍ତୋଽଭ୍ଯୁପଗମ୍ଯତେ । ସ ଏଵ ଭଗଵାନେକଂ ପ୍ରମାଣମିତି ଚେନ୍ନ ତତ୍ । । ୧୪ ଯସ୍ମାଦ୍ଵିଵିଧମେ ତତ୍ତେ ସଙ୍କଟଂ ଭଦ୍ର ଵର୍ତତେ । ଵେଦସ୍ଯ ପୌରୁଷେଯତ୍ଵଂ ନିତ୍ଯଜାତିସମର୍ଥକମ୍ । । ୧୫ କାର୍ଯା ଵିଶେଷା ଵେଦୋକ୍ତା ନ ଯୁକ୍ତମକୃତଂ ଵଚଃ । ତାଲ୍ଵାଦିକରଣାନାଂ ଚ ଵ୍ଯାପାରାନନ୍ତରଂ ଶ୍ରୁତେଃ । । ୧୬ ଵ୍ଯାପାରାତ୍ପରତସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରାଗଭାଵଵିଶେଷତଃ । ତଦ୍ଭାଵାନୁଵିଧାଯିତ୍ଵମନ୍ଵଯଵ୍ଯତିରକେତଃ । । ୧୭ ତସ୍ମାଦ୍ଧୂମାଗ୍ନିଵଦ୍ଵାର୍ଥଫଲଭାଵୋଽଵତିଷ୍ଠତେ । ନ ଚ ଵ୍ଯାପାରଵଚସୋରନ୍ଯଥାନୁପପତ୍ତିତଃ । । ୧୮ ପୁରୁଷାନୁଗତା ଜାତିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵାଦିକାସ୍ତି ଚେତ୍ । ଦ୍ଵିଵର୍ଣଜାତିଭେଦେନ ପ୍ରତ୍ଯାକ୍ଷାର୍ଥୋପଲକ୍ଷଣାତ୍ । । ୧୯ ଗୋଵର୍ଗମଧ୍ଯଂ ଚ ଗତୋ ଯଥାଶ୍ଵୋ ନିର୍ଧାର୍ଯତେ ଜ୍ଞୈଃ ସୁଵିଚକ୍ଷଣତ୍ଵାତ୍ । ମନୁଷ୍ଯଭାଵାଦଵିଶିଷ୍ଯମାଣସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ ଶୂଦ୍ରଗଣାନ୍ନ ଭିନ୍ନଃ । । 1.40.୨୦ ମନୁଷ୍ଯଜାତେର୍ନ ପରୋ ଵିଶେଷୋ ଯଃ କଲ୍ପ୍ଯତେ ସର୍ଵନରାନୁଯାଯୀ । ସଂସ୍କାରଯୁକ୍ତା ହି କ୍ରିଯାଵିଶିଷ୍ଟା ଦ୍ଵିଜନ୍ମନାଂ ଶୂଦ୍ରଵିଵେକହେତୁଃ । । ୨୧ ଜୀଵୋଽପି ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯୈରତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞମାନଵୈଃ । ପ୍ରଭ୍ରଷ୍ଟବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵାସ୍ତେ ଜାଯନ୍ତେ ଵିପ୍ରସଙ୍ଗତଃ । । ୨୨ ଜରାଜନ୍ମାନ୍ତରକ୍ଲେଶଦୁଷ୍ଟଗ୍ରାହକୁଲାକୁଲମ୍ । ନର ତିର୍ଯଗସଚ୍ଛୂଦ୍ର ଯୋନିଦୁଃଖୋର୍ମିସଂକଟମ୍ ।। ୨୩ ଦୌସ୍ଥିତ୍ଯରୋଗଶୋକାର୍ତିଜନାଵର୍ତସମନ୍ଵିତମ୍ । ଶ୍ଵାନୁଶୂକରଚାଣ୍ଡାଲକୃମିକୂର୍ମାଦିକାଯକମ୍ । । ୨୪ ସଂସାରସାଗରଂ ଘୋରଂ ମଗ୍ନଃ ଖଲୁ ପରିପ୍ଲଵନ୍ । ଭୂରିପାପଭରାକ୍ରାନ୍ତଃ ସ ଜୀଵୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କଥମ୍ । । ୨୫ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସପ୍ତଵ୍ଯାଧକଥା ଵିପ୍ରା ମନୁନା ପରିକୀର୍ତିତାଃ । ତଂ ନିଶମ୍ଯ ଯଦୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିତ୍ଯଂ ଜାତିପଦଂ ତ୍ଯଜେତ୍ । । ୨୬ ସପ୍ତଵ୍ଯାଧା ଦଶାର୍ଣେଷୁ୧ ମୃଗାଃ କାଲଞ୍ଜରେ ଗିରୌ । ଚକ୍ରଵାକାଃ ସରିଦ୍ଦ୍ଵୀପେ ହଂସାଃ ସରସି ମାନସେ । । ୨୭ ତେଽପି ଜାତାଃ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵେଦପାରଗାଃ। ପ୍ରସ୍ଥିତା ଦୀର୍ଘମଧ୍ଵାନଂ ମୃଯଂ କିମଵସୀଦଥ । । ୨୮ ତସ୍ମାନ୍ନ ଜୀଵେ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମୋ ହି କଥଞ୍ଚନ । । ୨୯ ଶସ୍ତ୍ରାଦିମଦ୍ଭାର୍ଗଵଜାତିଯୁକ୍ତୋ ଗଜାଶ୍ଵଗୋଜୋଷ୍ଟ୍ରଖରାଦିକାନାମ୍ । ଶକ୍ତ୍ଯା କୃତୋ ହ୍ଯଙ୍ଗଜଵର୍ଣଧର୍ମୈର୍ଭେଦଃ ସ୍ଫୁଟଂ ଲକ୍ଷଣତୋଽତ୍ର ଯଦ୍ଵତ୍ । । 1.40.୩୦ ତଦୁତ୍ତରାନ୍ନୈଵ ଵିକର୍ତନୀଯା ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଜାତିନୃଷୁ ନାସ୍ତି କାଚିତ୍ । ନିତ୍ଯାକୃତିର୍ନାନୁପଭେଦରୂପା ଯଥା ହି ଭେଦଃ ପରମୋଽତ୍ର ସିଧ୍ଯେତ୍ । । ସିତାଦ୍ଯସାଧାରଣତୁଲ୍ଯରୂପାଃ ସନାତନୋଽଙ୍ଗେଷୁ ନ ଵର୍ଣଭେଦଃ । । ୩୧ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯମଧ୍ରୁଵମିଦଂ କିଲ କୃତ୍ରିମତ୍ଵାଦକୃତ୍ରିମଂ ଭଵତି ସାମଯିକତ୍ଵଯୋଗାତ୍ । ସାଙ୍କେତିକଂ ସୁକୃତଲେଶଵିଶେଷଲବ୍ଧଂ ଵାଣିଜ୍ଯଭେଷଜକୃତାମିଵ ଜାତିଭେଦାଃ । । ୩୨ କିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯେ ସୁକୃତଂ ତ୍ଯଜନ୍ତି କିଂ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଲୋକମପାଲଯନ୍ତଃ .। ସ୍ଵଧର୍ମହୀନା ହି ତଥୈଵ ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଃ ସ୍ଵମୁଖ୍ଯକ୍ରିଯଯା ଵିହୀନାଃ । । ୩୩ ତସ୍ମାନ୍ନ ଗୋଶ୍ଵଵତ୍କଶ୍ଚିଜ୍ଜାତିଭେଦୋଽସ୍ତି ଦେହିନାମ୍ । କାର୍ଯଶକ୍ତିନିମିତ୍ତସ୍ତୁ ସଙ୍କେତଃ କୃତ୍ରିମୋ ଭଵେତ୍ । । ୩୪ ଏଵଂ ପ୍ରମାଣୈଃ ପ୍ରତିଷିଧ୍ଯମାନାଂ ସାଙ୍କେତିକୀଂ ଯାତି ନରୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥାମ୍ । ସ୍ଵକୀଯସିଦ୍ଧାଂ ସ୍ଵମତୈର୍ନିଷିଦ୍ଧାଂ ନ ବୁଧ୍ଯତେ ମୂଢମନା ଵରାକଃ । । ୩୫ ଗୋମହିଷ୍ଯଜଵାଜ୍ଯୁଷ୍ଟ୍ରଵାନେଯାଵିଗଜାଧିପାଃ । ପ୍ରେଷ୍ଯଵାର୍ଧୁଷିକାକାର୍ଯକରଣୋଦ୍ଯତମାନସାଃ । । ୩୬ ଵଣିକ୍କାରୁକ୍ରିଯାଵିଷ୍ଟା୧ ଦିଵ୍ଯାସ୍ତେଽପି ଚ ଯେ ଦ୍ଵିଜାଃ । ଵିନଷ୍ଟାସ୍ତେ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯାଃ କ୍ରଵ୍ଯାଦାଶ୍ଚ କୁଶୀଲଵାଃ । । ୩୭ ପଲାଣ୍ଡୁଲଶୁନାଦାଶ୍ଚ ମୃଗ୍ଯୁଷ୍ଟ୍ରୀକ୍ଷୀରପାଯିନଃ । ମାଂସସର୍ଵରସକ୍ଷୀରକ୍ରଯଵିକ୍ରଯକାରିଣଃ । । ୩୮ ପୁନର୍ଭୂଵୃଷଲୀଵେଶ୍ଯାଚାଣ୍ଡାଲସ୍ତ୍ରୀନିଷେଵିଣଃ । ଶୂଦ୍ରାନ୍ନରସପୁଷ୍ଟାଙ୍ଗାଃ ପ୍ରେତଵସ୍ତ୍ରାନ୍ନଭୋଜନାଃ । । ୩୯ ମୃତସୂତକଲବ୍ଧାନ୍ନପାନାଦ୍ଯଭ୍ଯଵହାରିଣଃ । ବ୍ରହ୍ମଦେଵପିତୃଭୂତମନୁଷ୍ଯେଷୁ ବହିଷ୍କୃତାଃ । ।1.40.୪୦ ମାତ୍ସର୍ଯମଦଵିଦ୍ଵେଷତୃଷ୍ଣାକାମତମୋମଯାଃ । ହୀନାଚାରା୧ ହି ଯେ କେଚିଦପରେ ପିଶୁନା ଦ୍ଵିଜାଃ । । ପ୍ରକାରୈର୍ବହୁଭିଃ ସର୍ଵେ ତେ ପ୍ରଣଶ୍ଯନ୍ତି ନାନ୍ଯଥା । ।୪ ୧ ଏଵଂ ଶାସ୍ତ୍ରୋଦିତନ୍ଯାଯମାର୍ଗଭ୍ରଷ୍ଟାସ୍ତୁ ଯେ ନରାଃ । ଵିଶିଷ୍ଟଗୋତ୍ରସଂସ୍କାରକଲାପସକଲାତ୍ମକାଃ । ।୪ ୨ ଵେଦାନଧ୍ଯାପଯନ୍ତୋଽପି ତେଽଧୀଯାନାଃ ଶ୍ରୁତିକ୍ରମାତ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵାଦ୍ଵିହୀଯନ୍ତେ ଦୁରାଚାରଵିଘାଯିନଃ । ।୪ ୩ ତସ୍ମାନ୍ନ ଜାତିରେକତ୍ର ଭୂତାତ୍ମାସ୍ତ୍ଯନପାଯିନୀ । ନାଶିତ୍ଵାଦତ୍ର ଚ ଶ୍ଲୋକାନ୍ମାନଵାଃ ସମଧୀଯତେ । ।୪. ସଦ୍ଯଃ ପତତି ମାଂସେନ ଲାକ୍ଷଯା ଲଵଣେନ ଚ । ତ୍ର୍ଯହେଣ ଶୂଦ୍ରୋ ଭଵତି ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କ୍ଷୀରଵିକଯୀ । ।୪୫ ଗୋରକ୍ଷକାନ୍ଵାଣିଜିକାଂସ୍ତଥା କାରୁକୁଶୀଲଵାନ୍ । ପ୍ରେଷ୍ଯାନ୍ଵାର୍ଧୁଷିକାଂଶ୍ଚୈଵ ଶୂଦ୍ରାସ୍ତାନ୍ମନୁରବ୍ରଵୀତ୍ । ।୪୬ ଶୂଦ୍ରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣତାମେତି ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ଚୈତି ଶୂଦ୍ରତାମ୍ । କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଯାତି ଵିପ୍ରତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵୈଶ୍ଯଂ ତଥୈଵ ଚ । ।୪୭ ଇତି ଶ୍ରୀ ଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଷଷ୍ଠୀକଲ୍ପେ କାର୍ତିକେଯଵର୍ଣନେ ଜାତିଵର୍ଣନଂ ନାମ ଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ।୪
ଶତାନିକ କହିଲେ: ଆହା, ଏହି ବ୍ରତ ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ; ମୋ ହୃଦୟରେ ସନ୍ଦେହ ରହିଛି। କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କର ମହିମା ଓ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ଅନେକ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ, ହେ ପୁଣ୍ୟବାନ, ଏପରି ମହିମା କିପରି ବୁଝିବା? ଜନ୍ମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କି, ହେ ବୀର, କିମ୍ବା କର୍ମ ଭଲ? ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୋ ପାଇଁ ବଡ଼; କୃତିକାମାନଙ୍କର ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି। ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କହ; ମୋତେ କହିଦିଅ କିଏ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଜନ୍ମ କି କର୍ମ। ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନୀ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପଚାରିଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ଯାହା କହିଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି; ମୋ କଥା ଶୁଣ। ମହାର୍ଷିମାନେ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କର ମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନରେ ନିଜେ ଅସନରେ ବସିଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଏବଂ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର ପୂଜାରୀତ୍ୱକୁ ନମସ୍କାର କରି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜିଜ୍ଞାସା ସହିତ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ଆଗରେ ରଖି, ନମ୍ର ଗଳାରେ ନମସ୍କାର କରି ଆସିଲେ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ନାଦକଳ୍ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ କଣ? ଏହା ଜନ୍ମରୁ, ଅଧ୍ୟୟନରୁ, ଶରୀରରୁ, ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧିରୁ, ଆଚରଣରୁ କି କର୍ମରୁ?
ବ୍ରାହ୍ମଣଵିଵେକଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଵେଦାଧ୍ଯଯନମପ୍ଯେତଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ । ଵିପ୍ରଵଦ୍ଵୈଶ୍ଯରାଜନ୍ଯୌ ରାକ୍ଷସା ରାଵଣାଦଯଃ । । ୧ ଶ୍ଵାଦଚାଣ୍ଡାଲଦାସାଶ୍ଚ ଲୁବ୍ଧକାଭୀରଧୀଵରାଃ । ଯେନ୍ଯେଽପି ଵୃଷଲାଃ କେଚିତ୍ତେଽପି ଵେଦାନଧୀଯତେ । । ୨ ଯଦା ଦେଶାନ୍ତରଂ ଗତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ କ୍ଷତ୍ରିଯଂ ଶ୍ରିତାଃ । ଵ୍ଯାପାରାକାରଭାଵାଦ୍ଯୈର୍ଵିପ୍ରତୁଲ୍ଯୈଃ ପ୍ରକଲ୍ପିତୈଃ । । ୩ ଵେଦାନଧୀତ୍ଯ ଵେଦୌ ଵା ଵେଦଂ ଵାପି ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ପ୍ରୋଦ୍ଵହନ୍ତି ଶୁଭାଂ କନ୍ଯାଂ ଶୁଦ୍ଧବ୍ରାହ୍ମଣଜା ନରାଃ । ।୪ ଅଥଵାଧୀତ୍ଯ ଵେଦାଂସ୍ତୁ କ୍ଷତ୍ରଵୈଶ୍ଯୈସ୍ତୁ୧ ଵା ନରାଃ । ଗୌଡପୂର୍ଵାଂ କୃତାମେଯୁର୍ଜାତିଂ ଵା ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ଯଜାମ୍ । । ୫ ଅପରିଜ୍ଞାତଶୂଦ୍ରତ୍ଵାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ଯାନ୍ତି କାମତଃ । ତସ୍ମାନ୍ନ ଜ୍ଞାଯତେ ଭେଦୋ ଵେଦାଧ୍ଯାଯକ୍ରିଯାକୃତଃ । । ୬ ଶାସ୍ତ୍ରକାରୈସ୍ତଥା ଚୋକ୍ତଂ ନ୍ଯାଯମାର୍ଗାନୁସାରିଭିଃ । ତେ ସାଧୁ ମତମାକର୍ଣ୍ଯ ସନ୍ତଃ ସନ୍ତି ଵିମତ୍ସରାଃ । । ୭ ଆଚାରହୀନାନ୍ନ ପୁନଂତି ଵେଦା ଯଦ୍ଯପ୍ଯଧୀତାଃ ସହ ଷଦ୍ଭିରଙ୍ଗୈଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ବେଦ ପଢିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ମିଳେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବୈଶ୍ୟ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ମାନେ ଭଳି, ରାବଣ ଭଳି ରାକ୍ଷସ, ଶ୍ୱାଦ, ଚଣ୍ଡାଳ, ଦାସ, ଶିକାରୀ, ଭିଲ୍, ମାଛ ଧରୁଥିବା ଲୋକ ଓ ଅନ୍ୟ ନିମ୍ନଜାତି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ବେଦ ପଢନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଯାନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପରି ଚଳାଚଳ ଓ କାମ କରି। ବେଦ କିମ୍ବା ଏକ ବେଦ ଅନୁସାରେ ପଢି, ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମ ଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ଶୁଭ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କରନ୍ତି। କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟ ବୈଶ୍ୟମାନେ ବେଦ ପଢି, ଗୌଡ଼ କିମ୍ବା ଦକ୍ଷିଣାଟ୍ୟ ଜାତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଅଜଣା ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଇଯାନ୍ତି। ତେଣୁ ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଓ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଥିବା ଭେଦ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ। ଶାସ୍ତ୍ରକାରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ନ୍ୟାୟ ଅନୁସରନ କରନ୍ତି। ଏହି ମତ ଶୁଣି, ଭଲ ଲୋକମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ବେଦ ଓ ତାହାର ଷଡଅଙ୍ଗ ସହିତ ପଢିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଆଚରଣ ଠିକ୍ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହା ପବିତ୍ର କରେ ନାହିଁ।
ଶିଲ୍ପଂ ହି ଵେଦାଧ୍ଯଯନଂ ଦ୍ଵିଜାନାଂ ଵୃତ୍ତଂ ସ୍ମୃତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଲକ୍ଷଣଂ ତୁ । । ୮ ଅଧୀତ୍ଯ ଚତୁରୋ ଵେଦାନ୍ଯଦି ଵୃତ୍ତେ ନ ତିଷ୍ଠତି । ନ ତେନ କ୍ରିଯତେ କାର୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀରତ୍ନେନେଵ ଷଣ୍ଢକଃ । । ୯ ଶିଖାପ୍ରଣଵସଂସ୍କାରସନ୍ଧ୍ଯୋପାସନମେଖଲାଃ । ଦଣ୍ଡାଜିନପଵିତ୍ରାଦ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରେଷ୍ଵପି ନିରଙ୍କୁଶାଃ । । 1.41.୧୦ ପ୍ରସଙ୍ଗୋଽପି ହି ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ନ ଶକ୍ଯୋ ଵିନିଵାରିତୁମ୍ । ଦେଵୋତ୍ତମତ୍ରଯେଣାପି ନିଵର୍ତନ୍ତେ ନରାଃ ସ୍ଵଯମ୍ । । ୧୧ ତସ୍ମାନ୍ନୈତେଽପି ଲକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେ ଵିଲକ୍ଷଣତଯା୧ ନୃଣାମ୍ । ଯଜ୍ଞୋପଵୀତସଂସ୍କାରମେଖଲାଚୂଲିକାଦଯଃ । । ୧୨ ଆଭିଚାରିକମନ୍ତ୍ରାଦ୍ଯୈର୍ଦୁର୍ଲଭତ୍ଵାଦିଭାଷଣୈଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯୈଵ ଶକ୍ତିଶ୍ଚେତ୍କେନାସ୍ଯ ଵିନିହନ୍ଯତେ । । ୧୩ ତପଃ ସତ୍ଯାଦିମାହାତ୍ମ୍ଯାଦ୍ଦେଵତାସମଯସ୍ମୃତିଃ । ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିର୍ନୃଣାମେଷାଂ ସର୍ଵେଷାମପି ଵିଦ୍ଯତେ । । ୧୪ ଵଞ୍ଚନଂ ଦୁର୍ଵଚସ୍ଯାପି କ୍ରିଯତେ ସର୍ଵମାନଵୈଃ । ଶୂଦ୍ରବ୍ରାହ୍ମଣଯୋସ୍ତସ୍ମାନ୍ନାସ୍ତି ଭେଦଃ କଥଞ୍ଚନ । । ୧୫ ଶାପାନୁଗ୍ରହକାରିତ୍ଵଂ ଶକ୍ତିଭେଦୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଚୌରଚାଟାଦିରାଜନ୍ଯଦୁର୍ଜନାଭିହତେ ନୃଣାମ୍ । । ୧୬ ଆତ୍ମାଦୁଃଖୋଦଯାପାଯଂ ସ୍ଵେଷୁ ଜନ୍ତୁଷୁ ରକ୍ଷଣମ୍ । କର୍ତୁଂ ନ ପ୍ରଭଵେଚ୍ଛୂଦ୍ରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତଦ୍ଵଦେଵ ହି । । ୧୭ ମା ଭୂଦ୍ଯୁଗେ କଲାଵେତଦ୍ଦେଶେ ଚାକାର୍ଯକୃଦ୍ଦ୍ଵିଜେ । ସ୍ଯାଦନ୍ଯଦେଶକାଲାଦୌ ଦ୍ଵିଜାନାମତିଶାଯିନାମ୍ । । ୧୮ ଶାପାନୁଗ୍ରହସାମର୍ଥ୍ଯମନ୍ଯଦ୍ଵାଧ୍ଯାତ୍ମଗୋଚରମ୍ । ବ୍ରହ୍ମସାଧନମେତଦ୍ଧି ଲିଙ୍ଗଂ କେଚିତ୍ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । । ୧୯ ସଂସାରାରକ୍ତଚେତସ୍କା ମୋହାନ୍ଧତମସାଵୃତାଃ । ପତନ୍ତ୍ଯୁନ୍ମାର୍ଗଗର୍ତେଷୁ ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ନି ଶଲଭା ଯଥା । । 1.41.୨୦ ଜାତିଧର୍ମଃ ସ୍ଵଯଂ କିଞ୍ଜିଦ୍ଵିଶେଷଃ ଶ୍ରୁତିସଙ୍ଗମାତ୍ । ଅସିଦ୍ଧଃ ଶୂଦ୍ରଜାତୀନାଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧୋ ଵିପ୍ରଜାତିଷୁ । । ୨୧ ସଂସ୍କାରୋ ଯୋନିସାଧ୍ଯୋ ଵା ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରଭଵୋଽଥ ଵା । ଶୂଦ୍ରେଭ୍ଯୋଽତିଶଯଂ ଧତ୍ତେ ଯଃ ସାଧାରଣତାଗୁଣଃ । । ୨୨ ଵିପ୍ରାଣାଂ ପଞ୍ଚଧା ଭେଦଃ କଲ୍ପନୀଯସ୍ତୁ ପଣ୍ଡିତୈଃ । ନ ଜାତିଜସ୍ତ୍ରଯୀଜୋ ଵା ଵିଶେଷୋ ଯୁକ୍ତିବାଧକାତ୍ । । କ୍ରମାକ୍ରମକ୍ରିଯାଃ ସନ୍ତି ନ ସନାତନଵସ୍ତୁନଃ । । ୨୩ ନିତ୍ଯୋ ନ ହେତୁର୍ଵିଗତକ୍ରିଯତ୍ଵାଦ୍ଧେତୁର୍ଭଵେଦ୍ଵେଦଵିଶେଷତଃ ସଃ । ସ ତତ୍ସମସ୍ତତ୍ପ୍ରତିସନ୍ନିଧାନାତ୍କାଲାତ୍ଯଯେକ୍ଷିତ୍ଵମଯୁକ୍ତମେଵ । । ୨୪ ସ୍ଵାନ୍ତଃ ଶରୀରଵୃତ୍ତିସ୍ଥଃ ଶ୍ରୁତିଯୋଗାଦୁଦେତି ଯଃ । ସୋଽନନ୍ଯଵେଦଵିଜ୍ଞାତସ୍ଵଭାଵୋଽନ୍ଯୈର୍ନ ଗମ୍ଯତେ । ୨୫ ଵିଶିଷ୍ଟାଧୀତିଧର୍ମତ୍ଵେ କୃତ୍ରିମା ବ୍ରହ୍ମସଙ୍ଗତିଃ । ଯସ୍ଯାସ୍ଯତିଶଯସ୍ତସ୍ଯ ନାନ୍ଯୋ ନାଶ୍ରଯତେ ଯଦି । । ୨୬ ଦୃଶ୍ଯସ୍ଵଭାଵଂ କିମଭୀଷ୍ଟମେତଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯମାହୋସ୍ଵିଦଦୃଷ୍ଟରୂପମ୍ । ସର୍ଵୈଃ ପ୍ରତୀଯେତ ହି ଦୃଶ୍ଯରୂପଂ ତତୋଽନ୍ଯଥାଵଦ୍ଗତିରେଵ ନ ସ୍ଯାତ୍ । । ୨୭ ସାମଗ୍ର୍ଯଭାଵାତ୍ପରମଂ ଵିଶେଷଂ ଭୂଦେଵଗାତ୍ରସ୍ଥମଭୂମିଦେଵାଃ । ସ୍ମରନ୍ତି ତେନାତ୍ମନି ପୁଣ୍ଯପାପଂ ଯଥା ତଥେତ୍ଯେତଦଯୁକ୍ତମୁକ୍ତମ୍ । । ୨୮ ସାମଗ୍ର୍ଯନୁଷ୍ଠାନଗୁଣୈଃ ସମଗ୍ରାଃ ଶୂଦ୍ରା ଯତଃ ସନ୍ତି ସମା ଦ୍ଵିଜାନାମ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ଵିଶେଷୋ ଦ୍ଵିଜଶୂଦ୍ରନାମ୍ନୋର୍ନାଧ୍ଯାତ୍ମିକୋ ବାହ୍ଯନିମିତ୍ତକୋ ଵା । । ୨୯ ସଂସ୍କାରତଃ ସୋଽତିଶଯୋ ଯଦି ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵସ୍ଯ ପୁଂସୋଽସ୍ତ୍ଯତିସଂସ୍କୃତସ୍ଯ । ଯଃ ସଂସ୍କୃତୋ ଵିପ୍ରଗଣପ୍ରଧାନୋ ଵ୍ଯାସାଦିକୈସ୍ତେନ ନ ତସ୍ଯ ସାମ୍ଯମ୍
ଦ୍ୱିଜମାନେ ବେଦାଧ୍ୟୟନ କରିବାକୁ ଶିଳ୍ପ ଭାବରେ ନେଇଥିବା ସ୍ମୃତି ଅଛି, କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚିହ୍ନ କଣ ତାହା ନୁହେଁ। ଯଦି କେହି ଚାରିଟି ବେଦ ପଢିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଆଚରଣ ଠିକ୍ ନାହିଁ, ତେବେ ତାହାର କୌଣସି ଉପକାର ନାହିଁ, ଯେପରି ମହିଳା ମଣି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନପୁଂସକ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ନୁହେଁ। ଶିଖା, ପ୍ରଣବ, ସଂସ୍କାର, ସନ୍ଧ୍ୟାଉପାସନା, ମେଖଳା, ଦଣ୍ଡ, ଚର୍ମ, ପବିତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବାଧାରେ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି। ଶୂଦ୍ରମାନେ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ରୋକିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଦେବତାମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ରୋକିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ଏହି ଚିହ୍ନମାନେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଏ ନାହିଁ। ଉପବୀତ, ସଂସ୍କାର, ମେଖଳା, ଚୂଳିକା ଇତ୍ୟାଦି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ମନ୍ତ୍ର, ଯାଜ୍ଞିକ କାର୍ଯ୍ୟ, ଦୁର୍ଲଭ ଭାଷା ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଶକ୍ତି ଯଦି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ ତାହା ତାଙ୍କର ହିଁ। ତପ, ସତ୍ୟ ଓ ଦେବତା ସମ୍ମତି ସ୍ମୃତି ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱ ମଣିଷମାନେ ସବୁଠାରେ ଥାଏ। ଠକେଇ, ଖରାପ କଥା ମଣିଷମାନେ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଶୂଦ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଶାପ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାରେ ଶକ୍ତିର ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଚୋର, ଠକ, ଦୁଷ୍ଟ ରାଜା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟାୟ ହୁଏ, ସେଠି ମଣିଷ ନିଜ ଦୁଃଖ ଓ ରକ୍ଷା କରିପାରେ ନାହିଁ, ଶୂଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଳି। ଏହି ଯୁଗରେ କିମ୍ବା ଏହି ଦେଶରେ ଦ୍ୱିଜ କୌଣସି ଅଚରଣ କଲେ ଅନ୍ୟ କିଛି ହେବ। ଶାପ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାର ଶକ୍ତି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ଥାଏ, କିଛି ଲୋକ ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଉପାୟ ଭାବେ କହନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସଂସାରରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ମୋହରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ଧକୁପରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ଅଗ୍ନିକୁ ଗଛିବା ପୋକାଭଳି। ଜାତି ଧର୍ମ କିଛି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଏ, ଶ୍ରୁତି ସହିତ ମିଳିଥାଏ, ଶୂଦ୍ର ଜାତିରେ ଏହା ସିଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାତିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସଂସ୍କାର କିମ୍ବା ଯୋନି ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାହାରି ସାଧାରଣ ଗୁଣ ଥିଲେ ଶୂଦ୍ର ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ। ବିଦ୍ୱାନମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଭାବେ ଭେଦ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ବେଦ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। କ୍ରମ ଓ ଅକ୍ରମ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସନାତନ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନାହିଁ। ନିତ୍ୟ ନୁହେଁ, କ୍ରିୟା ନ ଥିଲେ କାରଣ ହୁଏ, ବେଦ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ଶରୀର ଓ ମନରେ ଥାଏ, ଶ୍ରୁତି ଯୋଗରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟ କେହି ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ। ବିଶେଷ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଧର୍ମ ଥିଲେ କୃତ୍ରିମ ବ୍ରହ୍ମ ସଂଯୋଗ ହୁଏ, ଯାହାର ଅତିଶୟ ଅଛି, ତାହା ଅନ୍ୟ କାହାରି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ। ଦୃଶ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ କି, ନା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ? ସମସ୍ତେ ଦୃଶ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ବୁଝନ୍ତି, ତେଣୁ ଅନ୍ୟଥା ମତ ହେବ ନାହିଁ। ସାମଗ୍ରୀ ନଥିଲେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭିନ୍ନତା ଭୂଦେବ ଶରୀରରେ ଥାଏ, ଭୂଦେବମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ପୁଣ୍ୟ ପାପ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ଏହା ଅଯୁକ୍ତ। ସାମଗ୍ରୀ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଗୁଣରେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସମାନ, ତେଣୁ ଦ୍ୱିଜ ଓ ଶୂଦ୍ର ନାମରେ କୌଣସି ଅନ୍ତର ନାହିଁ। ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଯଦି ଅତିଶୟ ଥାଏ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଅତି ସଂସ୍କାର ଥାଏ, ଯିଏ ସଂସ୍କୃତ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗଣର ମୁଖ୍ୟ, ବ୍ୟାସ ଆଦିଙ୍କ ସହିତ ତାହାର ସମ୍ୟ ନାହିଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣସଂସ୍କାରଵିଵେକଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଅପରୈଶ୍ଚ ସଦାଚାରଯୋଗଯୁକ୍ତୈର୍ମନୀଷିଭିଃ । ଯଦକାରି ମହାସତ୍ତ୍ଵୈଃ ସୁଭାଷିତମିଦଂ ଶୃଣୁ । । ୧ ବହୁଵନସ୍ପତିଶଙ୍ଖପିପୀଲିକାଭ୍ରମରଵାରଣଜାତିମୁଦାହରନ୍। ଗତିଷୁ କର୍ମମିତୋ ନଟଵତ୍ସଦା ଭ୍ରମତି ଜନ୍ତୁରଲବ୍ଧସୁଦର୍ଶନଃ । । ୨ ରୂପୈଶ୍ଵର୍ଯଜ୍ଞାନକୁଲୈର୍ଵିଭଵୈର୍ଵର୍ମିତୋ ଭୂତ୍ଵା ଧର୍ମପଥଂ ଚେଦ୍ଵିଜହାସି । ନ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଵ୍ରଜନ୍ଭୁଵନାନି ତ୍ଵମଟିଷ୍ଯଂସ୍ତସ୍ମାଦଭିଭସ୍ମୀଭୂତେ ମଦ ଆତ୍ମନଃ । । ୩ ଜାତିକୁଲରୂପଵଯୋଵର୍ଣାନେକଶ୍ରୁତମଦାନ୍ଧାଃ କ୍ଲୀବାଃ । ପରତ୍ର ଚେହ ଚ ହିତମପ୍ଯର୍ଥଂ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି । ।୪ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭଵପରିଵର୍ତେ ଜାତୀନାଂ କୋଟିଶତସହସ୍ରେଷୁ । ହୀନୋତ୍ତମମଧ୍ଯତ୍ଵଂ କୋ ଜାତିମଦଂ ବୁଧଃ କୁର୍ଯାତ୍ । । ୫ ନୈକାଞ୍ଜାତିଵିଶେଷାନିନ୍ଦ୍ରିଯନିଵୃତ୍ତିପୂର୍ଵକାନ୍ସର୍ଵାନ୍ । କର୍ମଵଶାଦ୍ଗଚ୍ଛତ୍ଯତ୍ର କସ୍ଯୈକା ଶାଶ୍ଵତୀ ଜାତିଃ । । ୬ ଵିଦ୍ଵତ୍ସଦସି ଯୋଽପ୍ଯାହ ସଂସ୍କାରାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଵନ୍ । ନ୍ଯାଯଜ୍ଞୈଃ୧ ସ ନିରାକାର୍ଯୋ ଵାକ୍ଯୈର୍ନ୍ଯାଯାନୁସାରିଭିଃ । । ୭ ଗର୍ଭାଧାନଂ ପୁଂସଵନଂ ସୀମନ୍ତୋନ୍ନଯନଂ ତଥା । ଜାତକର୍ମ ନାମକର୍ମ ତଥାନ୍ନପ୍ରାଶନଂ ଚ ଵୈ । । ୮ ଚୂଡୋପନଯନଂ ଚାସ୍ଯ ଵ୍ରତାଦେଶସ୍ତଥୈଵ ଚ । ସମାଵର୍ତନମପ୍ଯନ୍ଯତ୍ପାଣିଗ୍ରହଣମେଵ ଚ । । ୯ ଇତ୍ଯେଵମାଦିସଂସ୍କାରଵିଧାନୈର୍ଯେଽତିସଂସ୍କୃତାଃ । ତ ଏଵ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯେଷାଂ ନୈରନ୍ତର୍ଯେଣ୨ କାମନାଃ । । 1.42.୧୦ ଯସ୍ମାଦ୍ଵୈ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଜାତା ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ କୃତସଂସ୍କୃତୈଃ । ନାଯୁଃ ଶକ୍ତିର୍ହି କାନ୍ତ୍ଯାଦିଵିଶେଷୋ ଵିଦ୍ଯତେ ସ୍ଫୁଟଃ । । ୧୧ ତୌ ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଗାତ୍ରୋତ୍ଥୌ ସଂସ୍କୃତାସଂସ୍କୃତୌ ନରୌ । ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟାପ୍ତ୍ଯନାପ୍ତିଭ୍ଯାଂ ନ ଭିଦ୍ଯେତେ ପରସ୍ପରମ୍ । । ୧୨ ଜ୍ଞାନାଧ୍ଯଯନମୀମାଂସା ନିଯମେନ୍ଦ୍ରିଯନିଗ୍ରହୈଃ । ଵିନା ସଂସ୍କାରଯୋଗେଽପି ପୁଂସଃ ଶୂଦ୍ରାନ୍ନ ଭିନ୍ନତା । । ୧୩ ସଂସ୍କାରଃ କ୍ରିଯମାଣଶ୍ଚ ନ ଶୂଦ୍ରେ ଚ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ସଂସ୍କୃତାଙ୍ଗଶ୍ଚ୧ ପାପେଭ୍ଯୋ ନ ପଶ୍ଯତି ନିଵର୍ତତେ । । ୧୪ ଵିଲାସିନୀଭୁଜଂଗାଦିଜନଵନ୍ମଦଵିହ୍ଵଲାଃ । ଵ୍ଯାମୁହ୍ଯନ୍ତି ସଦାଚାରାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵାତ୍ପତନ୍ତି୩ ଚ । । ୧୫ ସଂସ୍କୃତୋଽପି ଦୁରାଚାରୋ ନରକଂ ଯାତି ମାନଵଃ । ନିଃସଂସ୍କାରଃ ସଦାଚାରୋ ଭଵେଦ୍ଵିପ୍ରୋତ୍ତମଃ ସଦା । । ୧୬ ମନ୍ତ୍ରପୂତାତ୍ମସଂସ୍କାରଯୁକ୍ତୋଽପି ପ୍ଲଵତେ ନ ତୁ । ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯାଦଵିକଲ୍ପଂ ସ ପଶ୍ଚାଦ୍ଦୁଶ୍ଚରିତୋ ନରଃ । । ୧୭ ସାମର୍ଥ୍ଯାତ୍ପତନଂ ତସ୍ମାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଦୁରନୁଷ୍ଠାନସକ୍ତାନାଂ ପୁଂସାଂ ପୁରୁଷପୁଙ୍ଗଵୈଃ । । ୧୮ କିଂ କ୍ଵଚିଦ୍ଦୃଷ୍ଟମେଵୈତତ୍କିଂ ଵା ସ୍ପର୍ଧାଵିଦତ୍ଯଯମ୍ । ତୁଲ୍ଯମୁତ୍ସହସେ କର୍ତୁମପ୍ଯଦୃଷ୍ଟଂ ତଦା ଵଦ । । ୧୯ ଆଚାରମନୁଷ୍ଠିନ୍ତୋ ଵ୍ଯାସାଦିମୁନିସତ୍ତମାଃ । ଗର୍ଭାଧାନାଦିସଂସ୍କାରକଲାପରହିତାଃ ସ୍ଫୁଟମ୍ । । 1.42.୨୦ ଵିପ୍ରୋତ୍ତମାଃ ଶ୍ରିଯଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସର୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତାଃ । ବହଵଃ କଥ୍ଯମାନା ଯେ କତିଚିତ୍ତାନ୍ନିବୋଧତ । । ୨୧ ଜାତୋ ଵ୍ଯାସସ୍ତୁ କୈଵର୍ତ୍ଯାଃ ଶ୍ଵପାକ୍ଯାଶ୍ଚ ପରାଶରଃ । ଶୁକ୍ଯାଃ ଶୁକଃ କଣାଦାଖ୍ଯସ୍ତଥୋଲୂକ୍ଯାଃ ସୁତୋଽଭଵତ୍ । । ୨୨ ମୃଗୀଜୋଥର୍ଷଶୃଙ୍ଗୋପି ଵଶିଷ୍ଠୋ ଗଣିକାତ୍ମଜଃ । ମନ୍ଦପାଲୋ୪ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ନାଵିକାପତ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଯେଉଁ ମହାନ୍ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଦାଚାର ଓ ନୀତିରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସେମାନେ କେଉଁ ଭଲ କଥା କହିଛନ୍ତି, ତାହା ଶୁଣ। ଏହି ସଂସାରରେ ଜୀବମାନେ ବହୁ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି—ଗଛ, ଶଙ୍ଖ, ପିପିଲିକା, ମଧୁମକ୍ହି, ହାତୀ ଭଳି ଅନେକ ଜନ୍ମ ଦେଖି ଚାଲିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ଜନ୍ମଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭଲ ଦୃଷ୍ଟି ମିଳିଲେ ମାତ୍ର ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଯଦି କେହି ତାଙ୍କର ରୂପ, ଧନ, ଜ୍ଞାନ, କୁଳ ଓ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଗର୍ବ କରି ଧର୍ମର ପଥ ଛାଡିଦିଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥାଏ, ମୋ ମଦ ଏପରି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ, କୁଳ, ରୂପ, ବୟସ, ବର୍ଣ୍ଣ, ଅଧିକ ଶିକ୍ଷା ଓ ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଭଲକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଜନ୍ମର ଘୁଞ୍ଚାଘୁଞ୍ଚି ଚକ୍ରରେ କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ଜନ୍ମର ଗର୍ବ କରିପାରିବ? ଏଠି କେହି ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ସମସ୍ତେ କର୍ମର ଫଳରେ ଏଠି ଆସନ୍ତି, ଏଠି କାହାର ଜନ୍ମ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କୁ ନ୍ୟାୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କର କଥା ଖଣ୍ଡନ କରନ୍ତି। ଗର୍ଭାଧାନ, ପୁଂସବନ, ସୀମନ୍ତନ୍ନୟନ, ଜାତକର୍ମ, ନାମକର୍ମ, ଅନ୍ନପ୍ରାଶନ, ଚୂଡାକର୍ମ, ଉପନୟନ, ବ୍ରତ, ସମାବର୍ତନ, ବିବାହ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଯେଉଁମାନେ ଅଟୁଟ ଭାବେ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂସ୍କାର ପାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଆୟୁ, ଶକ୍ତି, ରୂପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଦୁଇଜଣ ବ୍ୟକ୍ତି, ଏକ ସଂସ୍କାରିତ ଓ ଏକ ଅସଂସ୍କାରିତ, ତାଙ୍କର କର୍ମ ଫଳରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନ, ଅଧ୍ୟୟନ, ନୀତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଛଡ଼ା, ସଂସ୍କାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୂଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଭିନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ। ସଂସ୍କାର ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ଲାଗୁ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ସଂସ୍କାରିତ ଅଙ୍ଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍କର୍ମରୁ ଦୂର ହୁଏନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଭୋଗବିଲାସ, ସର୍ପ, ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ଓ ମଦରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦାଚାର ଛାଡ଼ି ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱରୁ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି। ସଂସ୍କାରିତ ଦୁର୍ବ୍ୟବହାରୀ ମନୁଷ୍ୟ ନରକକୁ ଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ସଂସ୍କାର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଦାଚାରୀ, ସେମାନେ ସର୍ବଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ମନ୍ତ୍ର ଓ ଆତ୍ମସଂସ୍କାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍କର୍ମ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ। ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ହରାଯାଏ। ଏହି କଥା କେଉଁଠି ଦେଖିଲୁ, କିମ୍ବା ଏହା ଅନ୍ୟ କିଛି ସ୍ପର୍ଧା? ତୁମେ ଏହା କରିପାରିବ କି? ଯେଉଁମାନେ ଆଚାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଗର୍ଭାଧାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଛଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିପ୍ର ହୋଇଥିଲେ। ବହୁ ଏମିତି ଉଦାହରଣ ଅଛି, କିଛି ଶୁଣ। ବ୍ୟାସ ଜନ୍ମିଥିଲେ କୈବର୍ତ୍ତ ମାଁରୁ, ପିତା ପରାଶର ଥିଲେ ଶ୍ୱପାକୀ ମାଁରୁ, ଶୁକ ଜନ୍ମିଥିଲେ ଶୁକୀ ମାଁରୁ, କଣାଦ ଉଲୂକୀ ମାଁରୁ, ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ହରିଣୀ ମାଁରୁ, ବଶିଷ୍ଠ ଗଣିକା ମାଁରୁ, ମଣ୍ଡପାଳ ନାବିକା ମାଁରୁ। ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଥିଲେ, ସଂସ୍କାର ଏହାର କାରଣ। ଏହିପରି ବେଦ ଓ ତନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ, ତପ, ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ ମିଳେ। କିଛି ମହାପାପୀ ମଧ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଦେହ ପାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମ ତାହାରୁ ଦୂରେ ରହିଯାଏ, ଏହିପରି ସଂକେତ ମାନିବା ଉଚିତ।
୨୩ ମାଣ୍ଡଵ୍ଯୋ ମୁନିରାଜସ୍ତୁ ମଣ୍ଡୂକୀଗର୍ଭସମ୍ଭଵଃ । ବହଵୋଽନ୍ଯେଽପି ଵିପ୍ରତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଯେ ପୂର୍ଵଵଦ୍ଦ୍ଵିଜାଃ । । ୨୪ ଯଚ୍ଚୈତଚ୍ଚାରୁଚରିତୈରର୍ଚ୍ଯମୁଚ୍ଚରିତଂ ଵଚଃ । ତଦ୍ଵିଚାର୍ଯାଚରନ୍ନୁଚ୍ଚୈରାଚାରୋପଚିତଦ୍ଯୁତିଃ । । ୨୫ ହରିଣୀଗର୍ଭସମ୍ଭୂତ ଋଷ୍ଯଶୃଙ୍ଗୋ ମହାମୁନିଃ । ତପସା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଜାତଃ ସଂସ୍କାରସ୍ତେନ କାରଣମ୍ । । ୨୬ ଶ୍ଵପାକୀଗର୍ଭସମ୍ଭୂତଃ ପିତା ଵ୍ଯାସସ୍ଯ ପାର୍ଥିଵ । ତପସା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଜାତଃ ସଂସ୍କାରସ୍ତେନ କାରଣମ୍ । । ୨୭ ଉଲୂକୀଗର୍ଭସମ୍ଭୂତଃ କଣାଦାଖ୍ଯୋ ମହାମୁନିଃ । ତପସା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଜାତଃ ସଂସ୍କାରସ୍ତେନ କାରଣମ୍ । । ୨୮ ଗଣିକାଗର୍ଭସମ୍ଭୂତୋ ଵଶିଷ୍ଠଶ୍ଚ ମହାମୁନିଃ । ତପସା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଜାତଃ ସଂସ୍କାରସ୍ତେନ କାରଣମ୍ । । ୨୯ ନାଵିକାଗର୍ଭସମ୍ଭୂତୋ ମନ୍ଦପାଲୋ ମହାମୁନିଃ । ତପସା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଜାତଃ ସଂସ୍କାରସ୍ତେନ କାରଣମ୍ । । 1.42.୩୦ ଵେଦତନ୍ତ୍ରଜସଂସ୍କାରକଲାପନିପୁଣୈରପି । ଵିଦ୍ଯାତପୋଧନବଲାଦୁତ୍କୃଷ୍ଟଂ ଲଭ୍ଯତେ ଫଲମ୍ । ୩୧ ଲବ୍ଧସଂସ୍କାରଦେହାଶ୍ଚ ମହାପାତକିନୋ ନରାଃ । ଯସ୍ମାନ୍ନିଵର୍ତତେ ବ୍ରହ୍ମ ତସ୍ମାତ୍ସାଙ୍କେତିକଂ ଵିଦୁଃ । । ୩୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଷଷ୍ଠୀକଲ୍ପେ ବ୍ରାହ୍ମଣସଂସ୍କାରଵିଵେକଵର୍ଣନଂ ନାମ ଦ୍ଵାଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ମଣ୍ଡବ୍ୟ ନାମକ ମହାମୁନି ମଣ୍ଡୂକୀ ମାଁରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ଏପରି ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ ଦ୍ୱିଜ ହୋଇଥିଲେ। ଯେଉଁ କଥା ଭଲ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମହିମା ଲାଭ କରିଥିଲା, ସେହି କଥାକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି ଚରଣ କଲେ, ଆଚାର ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ହରିଣୀ ମାଁରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ମହାମୁନି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଥିଲେ, ସଂସ୍କାର ଏହାର କାରଣ। ଶ୍ୱପାକୀ ମାଁରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ୟାସଙ୍କର ପିତା ପରାଶର ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଥିଲେ, ସଂସ୍କାର ଏହାର କାରଣ। ଉଲୂକୀ ମାଁରୁ ଜନ୍ମିଥିବା କଣାଦ ମହାମୁନି ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଥିଲେ, ସଂସ୍କାର ଏହାର କାରଣ। ଗଣିକା ମାଁରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବଶିଷ୍ଠ ମହାମୁନି ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଥିଲେ, ସଂସ୍କାର ଏହାର କାରଣ। ନାବିକା ମାଁରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ମଣ୍ଡପାଳ ମହାମୁନି ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଥିଲେ, ସଂସ୍କାର ଏହାର କାରଣ। ବେଦ ଓ ତନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ, ତପ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ ମିଳେ। କିଛି ମହାପାପୀ ମଧ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଦେହ ପାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମ ତାହାରୁ ଦୂରେ ରହିଯାଏ, ଏହିପରି ସଂକେତ ମାନିବା ଉଚିତ।
ଵର୍ଣଵ୍ଯଵସ୍ଥାଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ କିଂ ଚାନ୍ଯଦପରଂ ଯୂଯଂ ଵେଦମନ୍ତ୍ରଵିଦୋ ଜନାଃ । ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯାଃ କସ୍ଯ ସଂସ୍କାରେ ଵିଶେଷମୁପଗଚ୍ଛତ । । ୧ କିଂ ଦେହସ୍ଯୋତ ଯେନାସୌ ନିସର୍ଗମଲିନଃ ସ୍ଥିତଃ । ଶୁକ୍ରଶୋଣିତସମ୍ଭୂତଃ ଶମଲୋଦ୍ଭଵକୀଟଵତ୍ । । ୨ ନିଷେକାଦିଶ୍ମଶାନାନ୍ତୈର୍ଵିଵିଧୈର୍ଵିଧିଵିସ୍ତରୈଃ । ଦେହିନୋଽତିଶଯଂ କେଚିଦୁପଗଚ୍ଛନ୍ତି ମାନଵାଃ । । ୩ ତେଷାଂ ଗୂଢମନଃ କାଯଵାଗ୍ଵିଦୁଷ୍ଟୈଃ ସୁଚେଷ୍ଟିତୈଃ । ଅସଂଯତମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ପକ୍ଷୋଽଯଂ ଦୂଷ୍ଯତେ ମଯା । । ୪ ଵୈଦିକାଖିଲସଂସ୍କାରସାରଭୂତା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ । ସର୍ଵକାର୍ଯକରାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵୃଷଲାନତିଶେରତେ । । ୫ ଚଣ୍ଡକର୍ମା ଵିକର୍ମସ୍ଥୋ ବ୍ରହ୍ମହା ଗୁରୁତଲ୍ପଗଃ । ସ୍ତେନୋ ଗୋଘ୍ନଃ ସୁରାପାଣଃ ପରସ୍ତ୍ରୀରମଣପ୍ରିଯଃ । । ୬ ମିଥ୍ଯାଵାଦୀ ମଦୋନ୍ମତ୍ତୋ ନାସ୍ତିକୋ ଵେଦନିନ୍ଦକଃ । ଗ୍ରାମଯାଜକନିର୍ଗ୍ରନ୍ଥୌ ବହୁଦୋଷୋ ଦୁରାସଦଃ । । ୭ ନି୧ଷିଦ୍ଧାଚାରସଂସେଵୀ ଚୋରଶ୍ଚାଟୋ ମଦୋଦ୍ଧତଃ । ଧୂର୍ତୋ ନଟଃ ଶଠଃ ପାପୀ ସର୍ଵାଶୀ ସର୍ଵଵିକ୍ରଯୀ । । ୮ ଵାଙ୍ମନଃ କାଯଜୈର୍ଦୁଷ୍ଟୈର୍ହତା ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଧମାଃ । ତେ ନ ଶୁଦ୍ଧିଂ ଵ୍ରଜନ୍ତୀହ ଅପି ଯଜ୍ଞଶତୈରପି
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ହେ ବେଦ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ଆଉ କଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ? କାହାର ସଂସ୍କାରରେ ତୁମେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖ? କେଉଁ ଉପାୟରେ ଏହି ଦେହ, ଯାହା ସ୍ୱଭାବତଃ ଅଶୁଦ୍ଧ, ଶୁକ୍ର ଓ ରକ୍ତରୁ ତିଆରି, ମଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା କୀଟା ଭଳି, ଅଲଗା ହୁଏ? ନିଷେକରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶ୍ମଶାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା କିଛି ଲୋକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ମନ, ଦେହ ଓ ବାଣୀରେ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ କାମରେ ଲିପ୍ତ, ସେମାନେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିନ୍ଦିତ। ବେଦୀୟ ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାରର ସାର ଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ କ୍ରୁର କାମ କରନ୍ତି, ନିଷିଦ୍ଧ କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନ, ଗୁରୁପତ୍ନୀ ସଂଗ, ଚୋରି, ଗୋହତ୍ୟା, ମଦପାନ, ପରସ୍ତ୍ରୀ ସଂଗରେ ଆସକ୍ତ, ମିଥ୍ୟା କଥା କହି, ଅହଂକାରରେ ମତ୍ତ, ନାସ୍ତିକ, ବେଦ ନିନ୍ଦାକାରୀ, ଗ୍ରାମ ଯାଜକ, ନିର୍ଗ୍ରନ୍ଥ, ଅନେକ ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ, ଦୁର୍ଲଭ, ନିଷିଦ୍ଧ ଆଚାର ଅନୁସରଣ କରି, ଚୋର, ଠକ, ମଦରେ ମତ୍ତ, ଧୂର୍ତ୍ତ, ନଟ, ଶଠ, ପାପୀ, ସବୁ ଖାଏ, ସବୁ ବିକ୍ରୟ କରେ—ଏମାନେ ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେହ, ମନ, ବାଣୀର ଦୋଷରେ ନଷ୍ଟ, ସେମାନେ ଶତ ଯଜ୍ଞ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଶୁଦ୍ଧି ପାଇନାହାନ୍ତି।
୯ ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ଯାନ୍ଯନିଷ୍ଟାନି ସମ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଵିପ୍ରାଣାମପି ତାନ୍ଯେଵ ନିର୍ଵିଘ୍ନାନି ଭଵନ୍ତି ନ । । 1.43.୧୦ ତସ୍ମାନ୍ମନ୍ତ୍ରୋଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ଵା ଵେଦ୍ଯାଂ ପଶୁଵଧୋଽପି ଵା । ହେତଵୋ ନ ହି ଵିପ୍ରତ୍ଵେ ଶୂଦ୍ରୈଃ ଶକ୍ଯା କ୍ରିଯା ଯଥା । । ୧୧ ଯେ ଚାପି କର୍ମବନ୍ଧେନ ବଦ୍ଧାଃ ସୀଦନ୍ତି ଜନ୍ତଵଃ । ସଂସାରାନଲସନ୍ତାପଵିକ୍ଲଵୀକୃତମାନସାଃ । । ୧୨ ତେ ଜନ୍ମମରଣାଟଵ୍ଯାଂ ସୁଖାମୃତପିପାସଵଃ । କୃପଣସ୍ଯାଶ୍ରଯେଽଟନ୍ତୋ ଲଭନ୍ତେ ନୈଵ ନିର୍ଵୃତିମ୍ । । ୧୩ ଚତୁର୍ଵର୍ଣା ନରା ଯେ ତୁ ତତ୍ତଦ୍ଵୀର୍ଯେ ନରାଧମାଃ । ତେଷାଂ ସର୍ଵାତ୍ମନା ସର୍ଵୈର୍ଧର୍ମୈଃ ସାଙ୍କର୍ଯମୀକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୧୪ ଶୂଦ୍ରଵିପ୍ରାଦଯୋ ଯୋନୌ ନ ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ପରସ୍ପରମ୍ । ସର୍ଵଧର୍ମସମାନତ୍ଵାତ୍ସଂସ୍କାରାଦି ନିରର୍ଥକମ୍ ।। ୧୫ ତଦନୁଷ୍ଠାନଵୈଧର୍ମ୍ଯଵିଯୋଗମରଣାଦିଭିଃ । ଅସେଵ୍ଯସେଵନୈରନ୍ଯୈଃ ଶୂଦ୍ରଵିପ୍ରାଦଯଃ ସମାଃ ।। ୧୬ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଶକ୍ତ୍ଯା ସ୍ଵଭାଵେନ ଧର୍ମୈର୍ଜାତ୍ଯା୧ଦିଭିଃ ଶ୍ରିଯା । କର୍ତଵ୍ଯୈଃ ପୁଣ୍ଯପାପାଭ୍ଯାଂ ଶନୈଃ୨ ସର୍ଵଶରୀରଗୈଃ ।। ୧୭ ବନ୍ଧନୈ ରୋଧନୈର୍ନାନାଯାତନୋପାଯପୀଡନୈଃ । ଦଣ୍ଡୈରଦଣ୍ଡକରଣୈର୍ଵିଷାଦପରିଵେଦନୈଃ ।। ୧୮ ସାତ୍ତ୍ଵିକଃ ପ୍ରତିଧର୍ମାଦ୍ଯୈ ରାଜସୈଶ୍ଚିତ୍ରଵେଷ୍ଟିତୈଃ । ତାମସୈସ୍ତାପମୋହାଦ୍ଯୈର୍ଦୂଯମାନାଃ ପୁନଃ୧ ପୁନଃ ।। ୧୯ ଶ୍ଲେଶ୍ମମାରୁତପିତ୍ତାଦ୍ଯୈର୍ମହାବୀଭତ୍ସଦର୍ଶନୈଃ । କ୍ଵଚିଦ୍ଵୃତ୍ତିନିଵୃତ୍ତିଭ୍ଯାମମୃତାନୃତହିତାହିତୈଃ ।।1.43.୨୦ ଅଲଙ୍କାରୋପଯୋଗେନ ମନ୍ମଥାଦ୍ଯୈର୍ଵିଚେଷ୍ଟିତୈଃ । ଧନଲାଭାଶଯାନୈକଜନ୍ତୁସଙ୍ଘାତପାତନୈଃ ।।୨ ୧ ଅଧିସିଦ୍ଧିଗତିଂ ଯାତି ନାନାଵିଧମନୋରଥୈଃ । ଆତ୍ମସ୍ନେହପରଦ୍ଵେଷସ୍ଵୀକୃତଦ୍ରଵରକ୍ଷଣୈଃ ।।୨୨ ଅତିକ୍ଷୀବତ୍ଵସଂକ୍ଷୋଭକ୍ଷୁତକ୍ଷାମକ୍ଷମାମଯୈଃ । ଯାତନୋପାଯପୈଶୁନ୍ଯଶୂନ୍ଯତ୍ଵୋପଶମୈସ୍ତଥା ।।୨୩ ଅପ୍ରଶସ୍ତୈରନୁଷ୍ଠାନୈଃ ସମୀପସ୍ଥାପଦଃ ସମାଃ । ହିଂସକାଃ ପ୍ରାଣିନଃ ପାପଵିତଥାଲାପଭାଷିଣଃ ।।୨୪ ସାଧୂନାଂଭାଷକାଃ ସ୍ତେନା ନିର୍ଦଯାଃ ପାରଦାରିକାଃ । ନୀଚକର୍ମସମାଚାରାଃ ସର୍ଵଭକ୍ଷାଃ ପିଶାଚଵତ୍ ।।୨୫ ଦୁଷ୍କୁଲୀନା ଦୁରାଚାରା ନୃପାଣାମୁପଜୀଵିନଃ । ଵିପ୍ରକାର୍ଯା ଵିକର୍ମସ୍ଥା ଧନିନୋ ଦୁଷ୍ଟଚେତସଃ ।।୨୬ ଲୁବ୍ଧକା ହରିଣାନ୍ହତ୍ଵା ଵାସଂ କୃତ୍ଵା ଯଥା ଵନେ । ତଥା ଖାଦନ୍ତି ପିଶୁନା ବହଵଶ୍ଚ୩ କ୍ରିଯାଵଶାତ୍ ।।୨୭ ଵେଦଵାଦମଧୀଯାନାଃ୧ ପ୍ରାଣିଘାତାଭିଶଂସିନଃ । ପୁଷ୍ଣନ୍ତି କପଟୈରର୍ଥାନ୍ଵେଦଵିକ୍ରଯିଣୋଽଧମାଃ । । ୨୮ ମାଯିନୋ ମତ୍ସରଗ୍ରସ୍ତା ଲୁବ୍ଧା ମୁଗ୍ଧା ମଦୋଦ୍ଧତାଃ । ଚାଟାଃ କାର୍ପଟିକାଃ କୂରାଃ କଦର୍ଯାଃ କଲହପ୍ରିଯାଃ । । ୨୯ ଵାଚାଟଦୁଷ୍ଟକୁଲଟା ଅଟନ୍ତୋ ଭାଟକୈଃ ସହ । ଭଣ୍ଡମାନ୍ଯା ଭଟାଟୋପୈଃ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧାଃ ସୁଵିଲୁଣ୍ଠକାଃ । । 1.43.୩୦ ପର୍ଯଟା ଭାଟକା ଜୀଵାଃ କଣ୍ଠକଶ୍ଲୋକଭାଷିଣଃ । ଵିକ୍ରୀଣତେ ହ୍ଯଵିକ୍ରେଯମଭକ୍ଷ୍ଯଦ୍ରଵ୍ଯଭକ୍ଷିଣଃ । । ୩୧ ଶୂଦ୍ରକର୍ମାନୁତିଷ୍ଠନ୍ତୋ ନିସ୍ତପାସ୍ତେ ନରାଧମାଃ । ସେଵାଧ୍ଯାପନଵାଣିଜ୍ଯକୃଷ୍ଯାଦ୍ଯାରମ୍ଭଲମ୍ଭିତାଃ । । ଗୃହ୍ଣନ୍ତଃ ସମ୍ପଦୋ ବାହଯାଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଧାନ୍ଯଧନାଦିକାଃ । । ୩୨ କ୍ରୋଧାଦାଭ୍ଯନ୍ତରାନ୍ଦୋଷାଂସ୍ତଥା ଦୁଷ୍ଟମନୋରଥାନ୍ । ଅତ୍ଯଜନ୍ତୋ ଵିଶିଷ୍ଟାନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତେ କଚମର୍ଦିନଃ । । ୩୩ ନୋପଦେଯାନି ଵସ୍ତ୍ରାଣି ନିତ୍ଯମାଦଦତେ ଦ୍ଵିଜାଃ । ହାପଯନ୍ତି ନ ହେଯାନି କଥଂ ତେ ଗୁରଵଃ କ୍ଷିତୌ । । ୩୪ ଦନ୍ତିକା ଦିଣ୍ଡିକା ଭଣ୍ଡାଶ୍ଚଣ୍ଡାଶ୍ଚଣ୍ଡାଲଚେଷ୍ଟିତା । ଵୈତଣ୍ଡକାସ୍ତେ ନିଘ୍ନନ୍ତି ଯଥା ସିଂହୋ ମୃଗାନ୍ପଶୂନ୍ । । ୩୫ ନିର୍ଗ୍ରନ୍ଥଂ ମୁନିମାଲୋକ୍ଯ ମନ୍ଯମାନାଃ ସମୁନ୍ନତମ୍ । ପରିଭୂଯାଵତିଷ୍ଠନ୍ତେ ଧିକ୍ତାନ୍ରିକ୍ତାନ୍ସଵୈରିଣଃ । । ୩୬ ତସ୍ମାତ୍ସଂସାରିକାଃ ସତ୍ତ୍ଵାଶ୍ଚିତ୍ତକ୍ଲେଶକଲଙ୍କିତାଃ । ଦୌଃଶୀଲ୍ଯଦୌର୍ମନସ୍ଯାଦ୍ଯୈସ୍ତୁଲ୍ଯଜାତୀଯବନ୍ଧନାତ୍ । । ୩୭ ଶୂଦ୍ରାଂ ପ୍ରରୋଚତେ ଵିପ୍ରୋ ରାଗିଣୀଂ ମୈଥୁନଂ ପ୍ରତି । ସା କାମଦୁଃଖଵିଗମେ ଗର୍ଭଂ ଧତ୍ତେ ସମାଗମେ ।।୩୮ କାମକାମାତୁରାଭ୍ଯସ୍ତୁ ରୋଚନ୍ତେ ଶୂଦ୍ରମାନଵାଃ । ମୈଥୁନଂ ପ୍ରତି ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯେ ତେଽପି ତାସାଂ ସୁଖାଵହାଃ ।।୩୯ ଯେ ତୁ ଜାତ୍ଯାଦିଭିର୍ଭିନ୍ନା ଗଵାଶ୍ଵୋଷ୍ଟ୍ମତଙ୍ଗଜାଃ । ତେ ଵିଜାତିଷୁ ନୋ ଗର୍ଭଂ କୁର୍ଵତେଽପି ସୁଖାର୍ଥିନଃ ।।1.43.୪୦ ଅନଡ୍ଵାନେଵ ଗୋରେଵ କାମଂ ପୁଷ୍ଣାତି ସଙ୍ଗମେ । ଘୋଟକାଶ୍ଚ ରତିଂ ସମ୍ଯକ୍କୁର୍ଵତେ ଵଡଵାସୁ ଚ ।।୪୧ ପତିଂ କରଭମେଵାପ୍ଯ କରଭୀ ରମତେ ମୁଦା । ଗଜମେଵ ପତିଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ସୁଖଂ ତିଷ୍ଠତି ହସ୍ତିନୀ ।।୪୨ ତିର୍ଯଗ୍ଜାତିଃ ସ୍ତ୍ରିଯା ସାକଂ କୁର୍ଵାଣାଽପି ହି ମୈଥୁନମ୍ । ନ ତସ୍ଯାଃ କୁରୁତେ ଗର୍ଭଂ ନରୋ ନାପି ସୁଖାସିକାମ୍ ।।୪୩ ତିରଶ୍ଚା ସହ କୁର୍ଵାଣା ମୈଥୁନଂ ମନୁଜାଙ୍ଗନା । ନାଧତ୍ତେ ତତ୍କୃତଂ ଗର୍ଭଂ ନ ଯୁକ୍ତଂ ମୈଥୁନଂ ତଯୋଃ ।।୪୪ ନୈଵଂ କଶ୍ଚିଦ୍ଵିଭାଗୋସ୍ତି ମୈଥୁନେ ସ୍ତ୍ରୀମନୁଷ୍ଯଯୋଃ । ଯେନ ସଂକ୍ଷୀଯତେ ଭେଦଃ ପ୍ରସ୍ଫୁଟଂ ଦ୍ଵିଜଶୂଦ୍ରଯୋଃ ।।୪୫ ଵେଦପାଠଚ୍ଛଲେନାଯଂ ନ କ୍ରିଯାଭିଃ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ । ବହୁଭିର୍ଜଡସଙ୍ଘାତୈରଵିଶିଷ୍ଟେ ପଦେଽହନି ।।୪୬ ଦେହେ ଦେହିନି ଚାମୁଷ୍ମିନ୍ନଶୁଚାଵନଵସ୍ଥିତେ । ରାଗଦ୍ଵେଷାଦିଭିର୍ଦୋଷୈରଧିକଂ ପରିପୀଡିତେ ।।୪୭ କୁଲାଲଚକ୍ରଵଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତମାନସେ ଵିଷଯାର୍ଣଵେ । ଘୋରଦୁଃଖଭଯାକ୍ରାନ୍ତେ ସମାଜେଽନୀଶ୍ଵରାତ୍ମନି ।।୪୮ ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଶୋକାନିଷ୍ଟଯୋଗାଗ୍ନିପୀଡିତେ । ହୀନସତ୍ତ୍ଵଶରୀରାଦୌ ନ ଵିଶେଷୋ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ।।୪୯ ତସ୍ମାନ୍ମନୁଷ୍ଯଭେଦୋଽଯଂ ସଙ୍କେତବଲନିର୍ମିତଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାସଙ୍ଗାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଚୋପସେଵତେ ।।1.43.୫୦ ପତିଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମୁଖସ୍ଵାଦଲାଲସୈର୍ମଦଲାଲସୈଃ । ଆସେଵ୍ଯତେ ଵିଟଂ ଗତ୍ଵା ବନ୍ଧକୀ ଚେଟକୈରପି । । ୫୧ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯାତ୍ପ୍ରଚ୍ଯଵନ୍ତେଽନ୍ଯେ ମହାପାତକସେଵିତାଃ । ଵ୍ଯଲୀକକଲ୍ପନୈଵୈଷା ତସ୍ମାଜ୍ଜାତ୍ଯାଦିକଲ୍ପନା । । ୫୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଷଷ୍ଠୀକଲ୍ପେ ଵର୍ଣଵ୍ଯଵସ୍ଥାଵର୍ଣନଂ ନାମ ତ୍ରିଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କର ଯେଉଁ ଅଶୁଭ କାମ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଘଟେ, ସେଗୁଡିକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅନ୍ୟ ଭଳି ଅଟକାଏ। ତେଣୁ ମନ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କିମ୍ବା ବେଦୀରେ ପଶୁ ବଳି ଏହି କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱର କାରଣ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଶୂଦ୍ରମାନେ ଏହି କାମ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ କର୍ମର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା, ସଂସାର ଦୁଃଖରେ ମନ ଅଶାନ୍ତ, ସେମାନେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଜଙ୍ଗଲରେ ଶାନ୍ତି ଖୋଜି ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତି ମିଳେନାହିଁ। ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ନିମ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ମିଶ୍ରିତ ଦେଖାଯାଏ। ଶୂଦ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମରେ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ସମାନ ଥିବାରୁ ସଂସ୍କାର ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅର୍ଥହୀନ। ଆଚରଣ, ବିଚ୍ଛେଦ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣରେ, ସେବା କିମ୍ବା ଅସେବା ଦ୍ୱାରା ଶୂଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକାକାର। ବୁଦ୍ଧି, ଶକ୍ତି, ସ୍ୱଭାବ, ଧର୍ମ, ଜନ୍ମ, ଧନ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ, ଦେହର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା, ବନ୍ଧନ, ଦଣ୍ଡ, ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା, ସତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ, ତାମସିକ ଭାବରେ ପୁନଃପୁନଃ ପୀଡିତ। ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ବାୟୁ, ପିତ୍ତ ଓ ଭୟଙ୍କର ରୋଗ, କେବେ କେବେ ଜୀବିକା ହାନି, ଭଲ ଓ ଖରାପ ଦ୍ୱାରା, ଶୃଙ୍ଗାର, ଧନ ଆଶା, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀର ନଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା, ନାନା ମନୋରଥ, ଆତ୍ମସ୍ନେହ, ଦ୍ୱେଷ, ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ରକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା, ଅତି ଅଶାନ୍ତି, ଭୟ, ଭୋକ, ରୋଗ, ଦୁଃଖ, ଚତୁର୍ଯ୍ୟ, ଶୂନ୍ୟତା, ଶାନ୍ତି, ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ, ନିକଟସ୍ଥ ଲୋକ ସମାନ। ପ୍ରାଣୀ ହିଂସା, ମିଥ୍ୟା କଥା, ଦୁଷ୍ଟ ସଂଗ, ନିର୍ଦୟତା, ପରସ୍ତ୍ରୀ ସଂଗ, ନିମ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ, ସବୁ ଖାଏ, ପିଶାଚ ଭଳି, ଦୁଷ୍ଟ କୁଳ, ଦୁର୍ବ୍ୟବହାର, ରାଜାଙ୍କୁ ନିର୍ଭର କରି ଜୀବିକା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହାନି, ନିଷିଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ, ଧନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ, ଶିକାର କରି ମାଂସ ଖାଏ, ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ହିଂସା ଚାହେଁ, ବେଦ ବିକ୍ରୟ କରି ଧନ ଚାହେଁ, ଠକ, ଇର୍ଷ୍ୟାପୀଡିତ, ଲୋଭୀ, ମୂର୍ଖ, ମତ୍ତ, ଚାଟୁକାର, ଭିକାରୀ, କ୍ରୁର, କଞ୍ଜୁଷ, ବିବାଦ ପ୍ରିୟ, ଦୁଷ୍ଟ ନାରୀ, ଭଡ଼ା ଲୋକ ସହ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲନ୍ତି, ଗର୍ବିତ, ହିଂସ୍ର, ଚୋରି କରେ, ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରେ, ଅନୁଚିତ ଜିନିଷ ବିକ୍ରୟ କରେ, ଅନୁଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ଶୂଦ୍ର କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିମ୍ନ ମନୁଷ୍ୟ। ସେବା, ପାଠ, ବ୍ୟବସାୟ, କୃଷି ଓ ଅନ୍ୟ କାମରେ ଲିପ୍ତ, ବାହାରୁ ଧନ, ଧାନ, ଜିନିଷ ନେଇ, ମନର ଦୋଷ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛା ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍ଟତା ଚାପି ଦିଅନ୍ତି। ଦ୍ୱିଜମାନେ ସବୁବେଳେ ବସ୍ତ୍ର ନେନାହାନ୍ତି, ଛାଡ଼ିବା ଯୋଗ୍ୟ ଜିନିଷ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ କିପରି ଗୁରୁ? ହାତୀ, ଦଣ୍ଡିକା, ଗର୍ବିତ, ହିଂସ୍ର, ସିଂହ ଭଳି ପଶୁ ମାରନ୍ତି, ନିର୍ଗ୍ରନ୍ଥ ମୁନିକୁ ଦେଖି ନିଜକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବି ଅନ୍ୟମାନେ ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏହିପରି ସଂସାରୀ ପ୍ରାଣୀ, ଚିତ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତା, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ସମାନ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ରାଗିଣୀ ଶୂଦ୍ରା ନାରୀକୁ ଚାହେଁ, ସେ ମିଳନରେ ଗର୍ଭଧାରଣ କରେ। କାମରେ ଅନ୍ଧ ନରନାରୀ ଶୂଦ୍ର ସଂଗକୁ ଚାହେଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାତି ଭିନ୍ନ, ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ଉଠ, ହାତୀ ଭଳି, ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଜାତିରେ ଗର୍ଭ ଧରନ୍ତି ନାହିଁ। ବଳଦ ଗାଈ ସହ, ଘୋଡ଼ା ଘୋଡ଼ୀ ସହ, କରଭ ନାରୀ କରଭ ସହ, ହସ୍ତିନୀ ହାତୀ ସହ ସୁଖ ଭୋଗ କରେ। ଯଦି ଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତି ନାରୀ ପୁରୁଷ ସହ ମିଳନ କରେ, ତାହାର ଗର୍ଭ ହୁଏନାହିଁ, ସୁଖ ମିଳେନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟ ନାରୀ ପଶୁ ସହ ମିଳନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଗର୍ଭ ହୁଏନାହିଁ, ଏହା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ନାରୀ ଓ ପୁରୁଷର ମିଳନରେ ଏପରି କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ଯାହା ଦ୍ୱିଜ ଓ ଶୂଦ୍ରର ଭେଦକୁ ଘଟାଏ। ବେଦ ପାଠ କିମ୍ବା କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏନାହିଁ, ଅନେକ ମୂଢ଼ ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଅଲଗା ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ। ଦେହ ଓ ଦେହୀ ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅସ୍ଥିର, ରାଗ ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷରେ ଅଧିକ ପୀଡିତ। ମନ କୁମ୍ଭକାର ଚକ୍ର ଭଳି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଭ୍ରମିତ, ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଏହି ସମାଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହୀନ। ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଶୋକ, ଅଶୁଭ ଯୋଗ ଅଗ୍ନିରେ ପୀଡିତ, ନିମ୍ନ ସତ୍ତ୍ୱ ଦେହରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ଭେଦ ଏହା ସଂକେତ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଂଗରୁ ଆସେ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ସେବା କରେ। ପତିକୁ ଛାଡ଼ି ମିଠା କଥା ଓ ମଦ ଆଶାରେ ବନ୍ଧକୀ ଭଡ଼ା ଲୋକ ସହ ଯାଏ। ଅନ୍ୟମାନେ ମହାପାପ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଛାଡ଼ନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହି ଜାତି ଓ ଅନ୍ୟ ଭେଦ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର।