ଵୈଦ୍ଯାସ୍ତସ୍ଯ ନ ପଶ୍ଯଂତି ଯେ ଭଵଂତି କୁଶିକ୍ଷିତାଃ
ଯେମାନେ ଭଲ ଭାବେ ଶିକ୍ଷା ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ଵଯଂ ରୁଦ୍ରେଣ ଭାଷିତମ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଠି ଦେଉଥିବା ଔଷଧ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ସ୍ୱୟଂ ରୁଦ୍ର କହିଥିଲେ।
କୁଂକୁମଂ ତଗରଂ କୁଷ୍ଠଂ କାସମର୍ଦତ୍ଵଚଂ ତଥା
କୁଙ୍କୁମ, ତଗର, କୁଷ୍ଠ ଏବଂ କାସମର୍ଦ୍ଦ ଗଛର ଛାଲ—
ଏତାନି ସମଭାଗାନି ଗୋମୂତ୍ରେଣ ତୁ ପେଷଯେତ୍ କାଲାହିନାପି ଦଷ୍ଟେନ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଭଵତି ନିର୍ଵିଷଃ
ଏହି ସବୁକୁ ସମାନ ପରିମାଣରେ ଗାଈର ମୁତ୍ର ସହିତ ଚକି ମିଶାଇବା ଉଚିତ; କଳା ସାପ କଟିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦେଲେ ଶୀଘ୍ର ବିଷ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
କ୍ଷିପ୍ରମେଵ ପ୍ରଦା ତଵ୍ଯଂ ମୃତସଂଜୀଵନୌଷଧମ୍
ଏହି ମୃତସଞ୍ଜୀବନ ଔଷଧ ତୁରନ୍ତ ଦେବା ଉଚିତ।
ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ପଂଚମୀକଲ୍ପେ ଧାତୁଗତଵିଷକ୍ରିଯାଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଂଚତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀଭବିଷ୍ୟ ମହାପୁରାଣର ବ୍ରାହ୍ମ ପର୍ବର ପଞ୍ଚମୀ କଳ୍ପରେ ଏକ ଶତ ପ୍ରସ୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟରେ 'ଦେହରେ ବିଷ ଲାଗିଲେ କଣ କରିବା ଉଚିତ' ବିଷୟରେ ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
କୁମାରଦଷ୍ଟଃ କୀଦୃକ୍ସ୍ଯାତ୍ସୂତିକାଦଂଶିତସ୍ଯ ଚ
କୌଣସି ଶିଶୁକୁ ସାପ କଟିଲେ କି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଜନନ ସମୟରେ ଥିବା ଜଣେ ମହିଳାକୁ କଟିଲେ କଣ ହୁଏ?
ରୂପଂ ନପୁଂସକେନେହ ଵ୍ଯଂତରେଣ ଚ କୀଦୃଶମ୍
ନପୁଂସକ ସାପ କିମ୍ବା ଦେହ ଭିତରେ ଥିବା ସାପ କଟିଲେ କେମିତି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ?
କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାଗାନାଂ ରୂପଲକ୍ଷଣମ୍
କଶ୍ୟପ କହିଲେ: ଏଉଠାରୁ ଆଗକୁ ମୁଁ ସାପମାନଙ୍କର ଆକୃତି ଓ ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଅଥ ସର୍ପେଣ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଊର୍ଧ୍ଵ ଦୃଷ୍ଟିଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ସାପ କଟିଲେ ଲୋକର ଦୃଷ୍ଟି ଉପରକୁ ଚାଲିଯାଏ।
କନ୍ଯାଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଵାମା ସ୍ଯାଦୃଷ୍ଟିର୍ଦ୍ଵିଜଵରୋତ୍ତମ
ଏକ କୁଆରିକୁ ସାପ କଟିଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ବାମପଟେ ହୋଇଯାଏ।
ଗର୍ଭିଣ୍ଯା ଵାଥ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ତଥା ସ୍ଵେଦଶ୍ଚ ଜାଯତେ ନପୁଂସକେନ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଅଂଗମର୍ଦଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳାକୁ ସାପ କଟିଲେ ଘମ ହୁଏ; ନପୁଂସକ ସାପ କଟିଲେ ଦେହ ଦୁଃଖ ହୁଏ।
ପନ୍ନଗ୍ଯଃ ପ୍ରଭଵୋ ରାତ୍ରୌ ଦିଵା ସର୍ପୋ ଵିଷାଧିକଃ
ସାପମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ ରାତିରେ ଅଧିକ ବିଷକ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ଦିନରେ ସାପମାନେ ଅଧିକ ବିଷାକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ଅଂଧକାରେ ତୁ ଦଷ୍ଟୋ ଯ ଉଦକେ ଗହନେ ଵନେ ଦଷ୍ଟରୂପାଣ୍ଯଜାନନ୍ଵୈ କଥଂ ଵୈଦ୍ଯଚିକିତ୍ସିତମ୍
ଅନ୍ଧାରରେ, ପାଣିରେ କିମ୍ବା ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ କେହି ସାପ କଟିଲେ, କଟୁଥିବା ପ୍ରକାର ଜଣାନଥିଲେ ଚିକିତ୍ସକ କିପରି ଚିକିତ୍ସା କରିପାରିବେ?
ଚତୁର୍ଵିଧା ଇହ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପନ୍ନଗାସ୍ତୁ ମହାତ୍ମନା
ଏଠାରେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାରି ପ୍ରକାର ସାପ ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଦର୍ଵୀକରା ଵାତଵିଷା ମଂଡଲା ପୈତ୍ତିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ 1.36.
ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି: ଦାରୁଚାମଚ ଆକୃତି, ବାତବିଷ, ମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ପିତ୍ତବିଷ।
ରକ୍ତଂ ପରୀକ୍ଷଯେଦେଷାଂ ସର୍ପାଣାଂ ତୁ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ଏହି ସର୍ପମାନଙ୍କର ରକ୍ତଟିକେ ଅଲଗାଅଲଗା ଭାବରେ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍।
ରକ୍ତଂ ଘନଂ ଚ ବହୁଶଃ ଶୋଣିତଂ ମଂଡଲୀ କୃତମ୍
ଏମାନଙ୍କର ରକ୍ତ ସାଧାରଣତଃ ଘନ ହୁଏ, ବିଷ ଲାଗିଲେ ଲାଲ୍ ଚକ୍ର ତିଆରି ହୁଏ।
ସର୍ପା ଜ୍ଞେଯାସ୍ତୁ ଚତ୍ଵାରଃ ପଂଚମୋ ନୋପଲଭ୍ଯତେ
ସର୍ପମାନେ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଅଛନ୍ତି, ପଞ୍ଚମଟି ମିଳେ ନାହିଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେ ମଧୁରଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତିକ୍ତଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତଥୋତ୍ତରେ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମିଠା ଦେବା ଉଚିତ୍, ପରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି ସେଠିକୁ ତିତ୍କା ଦେବା ଉଚିତ୍।
ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ତୁ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଦାହୋ ଗାତ୍ରେଷୁ ଜାଯତେ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସର୍ପ କାଟିଲେ ଦେହରେ ଜଳନା ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଶ୍ଯାମଵର୍ଣଂ ମୁଖଂ ଚ ସ୍ଯାନ୍ମଜ୍ଜାସ୍ତଂଭଶ୍ଚ ଜାଯତେ
ମୁହଁ କଳା ହୁଏ ଏବଂ ହାଡ଼ ଓ ମଜ୍ଜା ଗଢ଼ିଯାଏ।
ଅଶ୍ଵଗଂଧାପ୍ଯପାମାର୍ଗଃ ସିଂଦୁଵାରଂ ସୁରାମଯମ୍ ଏତେନୈଵୋପଚାରେଣ ସୁଖୀ ଭଵତି ମାନଵଃ
ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା, ଅପାମାର୍ଗ, ସିନ୍ଦୁବାର ଓ ସୁରା ଦେଇ ଏହି ଚିକିତ୍ସା କଲେ ମଣିଷ ସୁସ୍ଥ ହୁଏ।
କ୍ଷତ୍ରିଯେଣ ତୁ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ କଂପୋ ଗାତ୍ରେଷୁ ଜାଯତେ
କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ସର୍ପ କାଟିଲେ ଦେହ କମ୍ପିବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଜାଯତେ ଵେଦନା ତସ୍ଯ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଚୈଵ ନିରୀକ୍ଷତେ
ସେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ଉପରକୁ ଚାହିଁ ରହେ।
ଅର୍କମୂଲମପାମାର୍ଗଂ ପ୍ରିଯଂଗୁମିନ୍ଦ୍ରଵାରୁଣୀମ୍ ଏତେନୈଵୋପଚାରେଣ ସୁଖୀ ଭଵତି ମାନଵଃ ।। 1.36.
ଅର୍କ ଗଛର ମୂଳ, ଅପାମାର୍ଗ, ପ୍ରିୟାଙ୍ଗୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରବାରୁଣୀ ଦେଇ ଏହି ଚିକିତ୍ସା କଲେ ମଣିଷ ସୁସ୍ଥ ହୁଏ।
ଵୈଶ୍ଯେନାପି ହି ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଶୃଣୁ ରୂପାଣି ଯାନି ତୁ
ବୈଶ୍ୟଙ୍କୁ ସର୍ପ କାଟିଲେ କଣ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ଏବେ ଶୁଣ।
ମୂର୍ଛା ଚ ପ୍ରବଲା ଯସ୍ଯ ଆତ୍ମାନଂ ନାଭିନଂଦତି
ସେ ଭାରି ଅଚେତନ ହୁଏ ଏବଂ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ ନାହିଁ।
ଅଶ୍ଵଗଂଧା ସଗୋମୂତ୍ରା ଗୃହ ଧୂମଂ ସଗୁଗ୍ଗୁଲମ୍
ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା ଗୋମୂତ୍ର ସହିତ, ଘର ଧୂଆଁ ଓ ଗୁଗ୍ଗୁଲୁ ସହିତ—
ଗୋମୂତ୍ରେଣ ସମାଯୁକ୍ତଂ ପାନଂ ନସ୍ଯଂ ଚ ଦାପଯେତ୍
ଗୋମୂତ୍ର ମିଶାଇ ଏହାକୁ ପିଇବାକୁ ଓ ନାକରେ ଦେବାକୁ ଉଚିତ୍।