1.34.୧୦ ଵେପତେ ଵେଦନାତ୍ରସ୍ତୋ ରକ୍ତନେତ୍ରଶ୍ଚ ଜାଯତେ । ସ ଯାତି ନିଧନଂ ଜନ୍ତୁଃ କାଲଦଣ୍ଡଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । । ୧୧ ଅଷ୍ଟମ୍ଯାଂ ଚ ନଵମ୍ଯାଂ ଚ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଚତୁର୍ଦଶୀମ୍ । ନାଗପଞ୍ଚମୀଦଷ୍ଟାନାଂ ଜୀଵିତସ୍ଯ ଚ ସଂଶଯଃ । । ୧୨ ଆର୍ଦ୍ରାଶ୍ଲେଷାମଘାଭରଣୀକୃତ୍ତିକାସୁ ଵିଶେଷତଃ । ଵିଶାଖାଂ ତ୍ରିଷୁ ପୂର୍ଵାସୁ ମୂଲସ୍ଵାତୀଶତାତ୍ମକେ । । ସର୍ପଦଷ୍ଟା ନ ଜୀଵନ୍ତି ଵିଷଂ ପୀତଂ ଚ ଯୈସ୍ତଥା । । ୧୩ ଶୂନ୍ଯାଗାରେ ଶ୍ମଶାନେ ଚ ଶୁଷ୍କଵୃକ୍ଷେ ତଥୈଵ ଚ । ନ ଜୀଵନ୍ତି ନରା ଦଷ୍ଟା ନକ୍ଷତ୍ରେ ତିଥିସଂଯୁତେ । । ୧୪ ଅଷ୍ଟୋତ୍ତରଂ ମର୍ମ ଶତଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ସମୁଦାହୃତମ୍ । ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ତୁ ମର୍ମାଣି ଦଶ ଦ୍ଵେ ଚାପି କୀର୍ତିତେ । । ୧୫ ଶଙ୍ଖେ ନେତ୍ରେ ଭ୍ରୁଵୋର୍ମଧ୍ଯେ ବସ୍ତିଭ୍ଯାଂ ଵୃଷଣୋତ୍ତରେ । କକ୍ଷେ ସ୍କନ୍ଧେ ହଦି ମଧ୍ଯେ ତାଲୁକେ ଚିବୁକେ ଗୁଦେ । । ୧୬ ଏଷୁ ଦ୍ଵାଦଶମର୍ମେଷୁ୨ ଦଂଶୈଃ ଶସ୍ତ୍ରେଣ ଵା ହତଃ । ନ ଜୀଵତି ନରୋ ଲୋକେ କାଲଦଣ୍ଡଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । । ୧୭ ଅକଚଟତପଯଶାଂ ଵଦନ୍ତି ପ୍ରୋକ୍ତା ଜୀଵନ୍ତି ନ ତତ୍ର ହି । ଗତଂ ବ୍ରୂଯାଦ୍ଯଦି ସ୍ଖଲତି ଶିରସ୍ତସ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତକାଲଃ । । ୧୮ ଭଵତି ଚ ଯଦି ଦୂତୋ ହ୍ଯୁତ୍ତମସ୍ଯାଧମୋ ଵା ଯଦି ଭଵତି ଚ ଦୂତ ଉତ୍ତମୋ ଵାଧମସ୍ଯ । ଆଦୌ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ନାମ ଯଦି ଵଦତି କ୍ଵଚିଦ୍ଵକ୍ତି ତସ୍ଯାଥ ପଶ୍ଚାତ୍ତଂ ଵର୍ଣଭେଦୋ ଯଦି ଭଵତି ସମଃ ପ୍ରାପ୍ତ କାଲସ୍ଯ ଦୂତଃ । । ୧୯ ଦୂତୋ ଵା ଦଣ୍ଡହସ୍ତୋ ଭଵତି ଚ ଯୁଗଲଂ ପାଶହସ୍ତସ୍ତଥା ଵା ରକ୍ତଵସ୍ତ୍ରଂ ଚ କୃଷ୍ଣଂ ମୁଖଶିରସି ଗତମେକଵସ୍ତ୍ରଶ୍ଚ ଦୂତଃ । । ତୈଲାଭ୍ଯକ୍ତଶ୍ଚ ତଦ୍ଵଦ୍ଯଦି ତ୍ଵରିତଗତିର୍ମୁକ୍ତକେଶଶ୍ଚ ଯାତି ଯଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଘୋରଶବ୍ଦଂ କରଚରଣଯୁଗୈଃ ପ୍ରାପ୍ତକାଲସ୍ଯ ଦୂତଃ । । 1.34.୨୦ ନାଗୋଦଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଈଶାନେନ ତୁ ଭାଷିତମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଣା ତୁ ପୁରା ସୃଷ୍ଟା ଗ୍ରହା ନାଗାସ୍ତ୍ଵନେକଶଃ । । ୨୧ ଅନନ୍ତଂ ଭାସ୍କରଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସୋମଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ତୁ ଵାସୁକିମ୍ । ତକ୍ଷକଂ ଭୂମିପୁତ୍ରଂ ତୁ କର୍କୋଟଂ ଚ ବୁଧଂ ଵିଦୁଃ । । ୨୨ ପଦ୍ମଂ ବୃହସ୍ପତିଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ମହାପଦ୍ମଂ ଚ ଭାର୍ଗଵମ୍ । କୁଲିକଃ ଶଂଖପାଲଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଵେତୌ ତୁ ଶନୈଶ୍ଚରଃ । । ୨୩ ପୂର୍ଵପାଦଃ ଶଂଖପାଲୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ କୁଲିକସ୍ତଥା । ନିତ୍ଯଂ ଭାଗେ ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟେ ଦିନରାତ୍ରୀ ତଥୈଵ ଚ । । ୨୪ ଶୁକ୍ରସୋମୌ ଚ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଉଦଯେ ତୁ କ୍ଷମାସୁତଃ । ଶନିଃ ପ୍ରାଗଷ୍ଟମେ ଭାଗେ ଦିଵାରାତ୍ରେ ତ୍ଵିହୋଚ୍ଯତେ । । ୨୫ ଗ୍ରହାଶ୍ଚ ଭୁଞ୍ଜତେ ଚୈଵ ଶେଷଂ ଭାଗସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ରଵିଵାରେ ସଦା ଜ୍ଞେଯୌ ପାଦୌ ଦଶ ଚତୁର୍ଦଶ । । ୨୬ ଅଷ୍ଟ ଦ୍ଵାଦଶ ଵୈ ଚନ୍ଦ୍ରେ ଦଶ ଷଷ୍ଠେ କୁଜେ ତଥା । ବୁଧସ୍ଯ ନଵମେ ପାଦେ ରାହୌ ଚ ଦିଵସସ୍ଯ ଚ । । ୨୭ ଗୁରୋର୍ଦ୍ଵିତୀଯଃ ଷଷ୍ଠଶ୍ଚ ଷୋଡଶସ୍ଯ ତୁ ଵର୍ଜଯେତ୍ । ଭାସ୍କରସ୍ଯ ଦିନେ ପ୍ରୋକ୍ତେ ଚତୁର୍ଥେ ଦଶମେଷ୍ଟମେ । । ୨୮ ଶନୈଶ୍ଚରଦିନେ ପାଦଂ ତ୍ଯଜେଚ୍ଚୈଵ ସୁଦାରୁଣମ୍ । ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଦ୍ଵାଦଶଂ ଚୈଵ ଷୋଡଶସ୍ଯ ତୁ ଵର୍ଜଯେତ୍ । । ୨୯ ମୁହୂର୍ତଘଟିକାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଘଟିକା ଚତୁର୍ଥଂ ଭାଗଂ ଵିଂଶତିଶ୍ଚ । କୁହୂସୁତଂ ବୁଦ୍ବୁଦଂ ନିମେଷମେତତ୍କାଲସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । । 1.34.୩୦ ଇତି ଶ୍ରୀ ଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ପଞ୍ଚମୀକଲ୍ପେ ଦଂଶଦଷ୍ଟକଦୂତଲକ୍ଷଣଂ ନାମ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବେପେଇ ଦୁଃଖରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଲୋକର ଆଖି ଲାଲ ହୋଇଯାଏ; ଏପରି ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ଏହି ହେଉଛି ସମୟର ଦଣ୍ଡ।
ଯମଦୂତୀଲକ୍ଷଣମ୍ କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ ସଵିଷା ଦଂଷ୍ଟ୍ରଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଯମଦୂତୀ ତୁ ଵୈ ଭଵେତ୍ । ନ ଚିକିତ୍ସା ବୁଧୈଃ କାର୍ଯା ତଂ ଗତାସୁଂ ଵିର୍ନିଦଶେତ୍ । । ୧ ପ୍ରହରାର୍ଧଂ ଦିଵାରାତ୍ରାଵେକୈକଂ ଭୁଞ୍ଜତେ ବହିଃ । ଏକସ୍ଯ ଚ ସମାନଂ ଚ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଷୋଡଶଂ ତଥା । । ୨ ନାଗୋଦଯୋ ଯମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ହତୋ ଵିଦ୍ଧୋ ଵିଦାରିତଃ । କାଲଦଷ୍ଟଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍କଶ୍ଯପସ୍ଯ ଵଚୋ ଯଥା । । ୩ ଯନ୍ମାତ୍ରଂ ପତତେ ବିନ୍ଦୁର୍ଵାଲାଗ୍ରଂ ସଲିଲୋଦ୍ଧୃତମ୍ । ତନ୍ମାତ୍ରଂ ସ୍ରଵତେ ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଵିଷଂ ସର୍ପସ୍ଯ ଦାରୁଣମ୍ । । ୪ ନାଡୀଶତେ ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣେ ଦେହେ ସଙ୍କ୍ରମତେ ଵିଷମ୍ । ଯାଵତ୍ସଙ୍କ୍ରାମଯେଦ୍ବାହୁଂ କୁଞ୍ଚିତଂ ଵା ପ୍ରସାରଯେତ୍ । । ୫ ଅନେନ କ୍ଷଣମାତ୍ରେଣ ଵିଷଂ ଗଚ୍ଛତି ମସ୍ତକେ । ଵେପତେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ । । ୬ ଵର୍ଧତେ ରକ୍ତମାସାଦ୍ଯ ତତୋ ଵାତୈଃ ଶିଖୀ ଯଥା । ତୈଲବିନ୍ଦୁର୍ଜଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯଥା ଵେଗେନ ଵର୍ଧତେ । । ୭ ଶିଖଣ୍ଡୀ ଆଶ୍ରଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ମାରୁତେନ ସମୀରିତଃ । ତତଃ ସ୍ଥାନଶତଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତ୍ଵଚାସ୍ଥାନଂ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । । ୮ ତ୍ଵଚାସୁ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଵିଦ୍ଯାଚ୍ଛୋଣିତେଷୁ ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ । ପିତ୍ତେ ତୁ ତ୍ରିଗୁଣଂ ଯାତି ଶ୍ଲେଷ୍ମେ ଵୈ ଷୋଡଶଂ ଭଵେତ୍ । । ୯ ଵାଯୌ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଗୁଣଂ ଚୈଵ ମଜ୍ଜାଷଷ୍ଟିଗୁଣଂ ତଥା । ପ୍ରାଣେ ଚୈକାର୍ଣଵୀଭୂତେ ସର୍ଵଗାତ୍ରାଣି ସନ୍ଧଯେତ୍
କଶ୍ୟପ କହିଲେ: ବିଷ ଦୁଇଟି କାମ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ଯାମଦୂତୀ ପ୍ରକାର ଦଂଶ ହୁଏ; ଏହାର ଚିକିତ୍ସା ଜ୍ଞାନୀମାନେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଚାଲିଯାଏ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
1.35.୧୦ ଶ୍ରୋତ୍ରେ ନିରୁଧ୍ଯମାନେ ଚ ଯାତି ଦଷ୍ଟସ୍ତ୍ଵସାଧ୍ଯତାମ୍ । ତତୋଽସୌ ମ୍ରିଯତେ ଜନ୍ତୁର୍ନିଃଶ୍ଵାସୋଚ୍ଛ୍ଵାସଵର୍ଜିତଃ । । ୧୧ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତେ ତୁ ତତୋ ଜୀଵେ ଭୂତେ ପଞ୍ଚତ୍ଵମାଗତେ । ତାନି ଭୂତାନି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଯସ୍ଯ ଯସ୍ଯ ଯଥାତଥମ୍ । । ୧୨ ପୃଥିଵ୍ଯାପସ୍ତଥା ତେଜୋ ଵାଯୁରାକାଶମେଵ ଚ । ଇତ୍ଯେଷାମେଵ ସଙ୍ଘାତଃ ଶରୀରମଭିଧୀଯତେ । । ୧୩ ପୃଥିଵୀ ପୃଥିଵୀଂ ଯାତି ତୋଯଂ ତୋଯେଷୁ ଲୀଯତେ । ତେଜୋ ଗଚ୍ଛତି ଚାଦିତ୍ଯଂ ମାରୁତୋ ମାରୁତଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୧୪ ଆକାଶଂ ଚୈଵମାକାଶେ ସହ ତେନୈଵ ଗଚ୍ଛତି । ସ୍ଵସ୍ଥାନଂ ତେ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ ପରସ୍ପରନିଯୋଜିତାଃ । । ୧୫ ନ ଜୀଵେଦାଗତଃ କଶ୍ଚିଦିହ ଜନ୍ମନି ସୁଵ୍ରତ । ଵିଷାର୍ତଂ ନ ଉପେକ୍ଷେତ ତ୍ଵରିତଂ ତୁ ଚିକିତ୍ସଯେତ୍ । । ୧୬ ଏକମସ୍ତି ଵିଷଂ ଲୋକେ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଚୋପପଦ୍ଯତେ । ଯଥା ନାନାଵିଧଂ ଚୈଵ ସ୍ଥାଵରଂ ତୁ ତଥୈଵ ଚ । । ୧୭ ପ୍ରଥମେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ରୋମହର୍ଷୋଽଭିଜାଯତେ । ଦ୍ଵିତୀଯେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ସ୍ଵେଦୋ ଗାତ୍ରେଷୁ ଜାଯତେ । । ୧୮ ତୃତୀଯେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ କମ୍ପୋ ଗାତ୍ରେଷୁ ଜାଯତେ । ଚତୁର୍ଥେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ଶ୍ରୋତ୍ରାନ୍ତରନିରୋଧକୃତ୍ । । ୧୯ ପଞ୍ଚମେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ହିକ୍କା ଗାତ୍ରେଷୁ ଜାଯତେ । ଷଷ୍ଠେ ଚ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ପ୍ରାଣେଭ୍ଯୋଽପି ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । । ସପ୍ତଧାତୁଵହା ହ୍ଯେତେ ଵୈନତେଯେନ ଭାଷିତାଃ । । 1.35.୨୦ ତ୍ଵଚଃ ସ୍ଥାନେ ଵିଷେ ପ୍ରାପ୍ତେ ତସ୍ଯ ରୂପାଣି ମେ ଶୃଣୁ । ଅଙ୍ଗାନି ତିମିରାଯନ୍ତେ ତପନ୍ତେ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । । ୨୧ ଏତାନି ଯସ୍ଯ ଚିହ୍ନାନି ତସ୍ଯ ତ୍ଵଚି ଗତଂ ଵିଷମ୍ । ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୨୨ ଅର୍କମୂଲମପାମାର୍ଗଂ ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁଂ ତଗରଂ୨ ତଥା । ଏତଦାଲୋଡ୍ଯ ଦାତଵ୍ଯଂ ତତଃ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୨୩ ତତସ୍ତସ୍ମିତ୍କୃତେ ଵିପ୍ର ନ ନିଵର୍ତେତ ଚେଦ୍ଵିଷମ୍ । ତ୍ଵଚଃ ସ୍ଥାନଂ ତତୋ ଭିତ୍ତ୍ଵା ରକ୍ତସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଧାଵତି । । ୨୪ ଵିଷେ ଚ ରକ୍ତଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ତସ୍ଯ ରୂପାଣି ମେ ଶୃଣୁ । ଦହ୍ଯତେ ମୁହ୍ଯତେ୧ ଚୈଵ ଶୀତଲଂ ବହୁ ମନ୍ଯତେ । । ୨୫ ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ତସ୍ଯ ରକ୍ତଗତଂ ଵିଷମ୍ । ତତ୍ରାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୨୬ ଉଶୀରଂ ଚନ୍ଦନଂ କୁଷ୍ଠମୁତ୍ପଲଂ ତଗରଂ ତଥା । ମହାକାଲସ୍ଯ ମୂଲାନି ସିନ୍ଦୁଵାରନଗସ୍ଯ ଚ । । ହିଙ୍ଗୁଲଂ ମରିଚଂ ଚୈଵ ପୂର୍ଵଵେଗେ ତୁ ଦାପେଯତ୍ । । ୨୭ ବୃହତୀ ଵୃଶ୍ଚିକା କାଲୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଵାରୁଣିମୂଲକମ୍
ଶ୍ରବଣଶକ୍ତି ଅଟକିଯିବା ସମୟରେ, ଦଂଶିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଅସାଧ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ତାପରେ ସେ ଜୀବ ନିଶ୍ଵାସ ଓ ଉଶ୍ଵାସ ବିନା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ।
ସପ୍ତଗନ୍ଧଘୃତଂ ଚୈଵ ଦ୍ଵିତୀଯେ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । । ୨୮ ସିନ୍ଦୁଵାରଂ ତଥା ହିଙ୍ଗୁଂ ତୃତୀଯେ କାରଯେଦ୍ବୁଧଃ । ତସ୍ଯ ପାନଂ ଚ କୁର୍ଵୀତ ଅଞ୍ଜନଂ ଲେପନଂ ତଥା । । ୨୯ ଏତେନୈଵୋପଚାରେଣ ତତଃ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । ରକ୍ତସ୍ଥାନଂ ତତୋ ଗତ୍ଵା ପିତ୍ତସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଧାଵତି । । 1.35.୩୦ ପିତ୍ତସ୍ଥାନଗତେ ଵିପ୍ର ଵିଷରୂପାଣି ମେ ଶୃଣୁ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠତେ ନିପତତେ ଦହ୍ଯତେ ମୁହ୍ଯତେ ତଥା । । ୩୧ ଗାତ୍ରତଃ ପୀତକଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵୈ ଦିଶଃ ପଶ୍ଯତି ପୀତିକା । ପ୍ରବଲା ଚ ଭଵନ୍ମୂର୍ଚ୍ଛା ନ ଚାତ୍ମାନଂ ଵିଜାନତେ । । ଵିଷକ୍ରିଯାଂ ତସ୍ଯ କୁର୍ଯାଦ୍ଯଥା ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୩୨ ପିତ୍ତସ୍ଥାନମତିକ୍ରମ୍ଯ ଶ୍ଲେଷ୍ମସ୍ଥାନଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । । ୩୩ ପିପ୍ପଲ୍ଯୋ ମଧୁକଂ ଚୈଵ ମଧୁ ଖଣ୍ଡଂ ଘୃତଂ ତଥା । ମଧୁସାରମଲାବୂଂ ଚ ଜାତିଂ ଶଙ୍କରଵାଲୁକାମ୍ । । ଇନ୍ଦ୍ରଵାରୁଣିକାମୂଲଂ ଗଵାଂ ମୂତ୍ରେଣ ପେଷଯେତ୍ । । ୩୪ ନସ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ ପାନମାଲେପନାଞ୍ଜନମ୍ । ଏତେନୈଵୋପଚାରେଣ ତତଃ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୩୫ ଶ୍ଲେଷ୍ମସ୍ଥାନଂ ତତଃ ପ୍ରାପ୍ତେ ତସ୍ଯ ରୂପାଣି ମେ ଶୃଣୁ । ଗାତ୍ରାଣି୧ ତସ୍ଯ ରୁଧ୍ଯନ୍ତେ ନିଃଶ୍ଵାସଶ୍ଚ ନ ଜାଯତେ । । ଲାଲା ଚ ସ୍ରଵତେ ତସ୍ଯ କଣ୍ଠୋ ଘୁରୁଘୁରାଯତେ । । ୩୬ ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ତସ୍ଯ ଶ୍ଲେଷ୍ମଗତଂ ଵିଷମ୍ । ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୩୭ ତ୍ରିକୁଟକୀ ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକୋ ଲୋଧ୍ରଞ୍ଚ ମଧୁସାରକମ୍ । ଏତାନି ସମଭାଗାନି ଗଵାଂ ମୂତ୍ରେଣ ପେଷଯେତ୍ । । ୩୮ ତସ୍ଯ ପାନଂ ଚ କୁର୍ଵୀତ ଅଞ୍ଜନଂ ଲେପନଂ ତଥା । ଏତେନୈଵୋପଚାରେଣ ତତଃ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୩୯ ଶ୍ଲେଷ୍ମସ୍ଥାନମତିକ୍ରମ୍ଯ ଵାଯୁସ୍ଥାନଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ର ରୂପାଣି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵାଯୁସ୍ଥାନଗତେ ଵିଷେ । । 1.35.୪୦ ଆଧ୍ମାଯତେ ଚ ଜଠରଂ ବାନ୍ଧଵାଂଶ୍ଚ ନ ପଶ୍ଯତି । ଈଦୃଶଂ କୁରୁତେ ରୂପଂ ଵୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗଶ୍ଚ ଜାଯତେ । । ୪୧ ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ତସ୍ଯ ଵାଯୁଗତଂ ଵିଷମ୍ । ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । ।୪ ୨ ଶୋଣାମୂଲଂ ପ୍ରିଯାଲଂ ଚ ରକ୍ତଂ ଚ ଗଜପିପ୍ପଲୀମ୍ । ଭାର୍ଙ୍ଗୀଂ ଵଚାଂ ପିପ୍ପଲୀଂ ଚ ଦେଵଦାରୁଂ ମଧୂକକମ୍ । । ୪୩ ମଧୂକସାରଂ ସହସିନ୍ଦୁଵାରଂ ହିଙ୍ଗୁଂ ଚ ପିଷ୍ଟା ଗୁଟିକାଂ ଚ କୁର୍ଯାତ୍ । ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ତସ୍ଯାଞ୍ଜନଲେପନାଦି ଏଷୋଽଗଦଃ ସର୍ପଵିଷାଣି ହନ୍ଯାତ୍ । । ୪୪ ଅଞ୍ଜନଂ ଚୈଵ ନସ୍ଯଂ ଚ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵିଷାନ୍ଵିତେ । ଵାଯୁସ୍ଥାନଂ ତତୋ ମୁକ୍ତ୍ଵା ମଜ୍ଜାସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଧାଵତି । ।୪୫ ଵିଷେ ମଜ୍ଜାଗତେ ଵିପ୍ର ତସ୍ଯ ରୂପାଣି ମେ ଶୃଣୁ । ଦୃଷ୍ଟିଶ୍ଚ ହୀଯତେ ତସ୍ଯ ଭୃଶମଙ୍ଗାନି ମୁଞ୍ଚତି । ।୪ ୬ ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ତସ୍ଯ ମଜ୍ଜାଗତଂ ଵିଷମ୍ । ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୪୭ ଘୃତମଧୁଶର୍କରାନ୍ଵିତମୁଶୀରଂ ଚଂଦନଂ ତଥା
ସାତଟି ସୁଗନ୍ଧି ଦିଆ ଘିଅ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଦିଆଯିବାକୁ କହାଯାଇଛି।
ତତଃ ପ୍ରଣଶ୍ଯତେ ଦୁଃଖଂ ତତଃ ସଂପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍
ତେବେ ଦୁଃଖ ନଶ୍ଟ ହେଇଯାଏ, ଏବଂ ସୁଖ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
ମଜ୍ଜାସ୍ଥାନଂ ତତୋ ଗତ୍ଵା ମର୍ମସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଧାଵତି 1.35.
ମଜ୍ଜା ଠାରୁ ଚଳି ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟଃ ପତତେ ଭୂମୌ କର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ବଧିରୋ ଭଵେତ୍
ସେ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଦୁଇ କାନରେ ବିରଳ ହୋଇଯାଏ।
ଦଂଡେନ ହନ୍ଯମାନସ୍ଯ ଦଂଡରାଜୀ ନ ଜାଯତେ
ଲଠି ଦ୍ୱାରା ପିଟାଯିବାବେଳେ, ଲଠି ରାଜା ହେବା ନୁହେଁ।
କେଶେଷୁ ଲୁଚ୍ଯମାନେଷୁ ନୈଵ କେଶାନ୍ପ୍ରଵେଦତେ ଶିଥିଲାନି ଭଵଂତୀହ ସ ଗତାସୁରିତି ଶ୍ରୁତିଃ
କେଶ ଉଖଳାଯାଉଥିବା ବେଳେ ସେ କେଶ ଉଖଳାଯିବାକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; ଏଠାରେ ଦେହ ଅଳସ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଏହାକୁ ଜୀବନ ଛାଡିଦେଇଛି ବୋଲି ଶ୍ରୁତି କହେ।
ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ଵିପରୀତାନି ଗୌତମ
ହେ ଗୌତମ, ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ଯେଉଁଠାରେ ବିପରୀତ ଦେଖାଯାଏ।
ଵୈଦ୍ଯାସ୍ତସ୍ଯ ନ ପଶ୍ଯଂତି ଯେ ଭଵଂତି କୁଶିକ୍ଷିତାଃ
ଯେମାନେ ଭଲ ଭାବେ ଶିକ୍ଷା ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ଵଯଂ ରୁଦ୍ରେଣ ଭାଷିତମ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଠି ଦେଉଥିବା ଔଷଧ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ସ୍ୱୟଂ ରୁଦ୍ର କହିଥିଲେ।
କୁଂକୁମଂ ତଗରଂ କୁଷ୍ଠଂ କାସମର୍ଦତ୍ଵଚଂ ତଥା
କୁଙ୍କୁମ, ତଗର, କୁଷ୍ଠ ଏବଂ କାସମର୍ଦ୍ଦ ଗଛର ଛାଲ—
ଏତାନି ସମଭାଗାନି ଗୋମୂତ୍ରେଣ ତୁ ପେଷଯେତ୍ କାଲାହିନାପି ଦଷ୍ଟେନ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଭଵତି ନିର୍ଵିଷଃ
ଏହି ସବୁକୁ ସମାନ ପରିମାଣରେ ଗାଈର ମୁତ୍ର ସହିତ ଚକି ମିଶାଇବା ଉଚିତ; କଳା ସାପ କଟିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦେଲେ ଶୀଘ୍ର ବିଷ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
କ୍ଷିପ୍ରମେଵ ପ୍ରଦା ତଵ୍ଯଂ ମୃତସଂଜୀଵନୌଷଧମ୍
ଏହି ମୃତସଞ୍ଜୀବନ ଔଷଧ ତୁରନ୍ତ ଦେବା ଉଚିତ।
ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ପଂଚମୀକଲ୍ପେ ଧାତୁଗତଵିଷକ୍ରିଯାଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଂଚତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀଭବିଷ୍ୟ ମହାପୁରାଣର ବ୍ରାହ୍ମ ପର୍ବର ପଞ୍ଚମୀ କଳ୍ପରେ ଏକ ଶତ ପ୍ରସ୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟରେ 'ଦେହରେ ବିଷ ଲାଗିଲେ କଣ କରିବା ଉଚିତ' ବିଷୟରେ ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
କୁମାରଦଷ୍ଟଃ କୀଦୃକ୍ସ୍ଯାତ୍ସୂତିକାଦଂଶିତସ୍ଯ ଚ
କୌଣସି ଶିଶୁକୁ ସାପ କଟିଲେ କି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଜନନ ସମୟରେ ଥିବା ଜଣେ ମହିଳାକୁ କଟିଲେ କଣ ହୁଏ?
ରୂପଂ ନପୁଂସକେନେହ ଵ୍ଯଂତରେଣ ଚ କୀଦୃଶମ୍
ନପୁଂସକ ସାପ କିମ୍ବା ଦେହ ଭିତରେ ଥିବା ସାପ କଟିଲେ କେମିତି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ?
କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାଗାନାଂ ରୂପଲକ୍ଷଣମ୍
କଶ୍ୟପ କହିଲେ: ଏଉଠାରୁ ଆଗକୁ ମୁଁ ସାପମାନଙ୍କର ଆକୃତି ଓ ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଅଥ ସର୍ପେଣ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଊର୍ଧ୍ଵ ଦୃଷ୍ଟିଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ସାପ କଟିଲେ ଲୋକର ଦୃଷ୍ଟି ଉପରକୁ ଚାଲିଯାଏ।
କନ୍ଯାଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଵାମା ସ୍ଯାଦୃଷ୍ଟିର୍ଦ୍ଵିଜଵରୋତ୍ତମ
ଏକ କୁଆରିକୁ ସାପ କଟିଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ବାମପଟେ ହୋଇଯାଏ।
ଗର୍ଭିଣ୍ଯା ଵାଥ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ତଥା ସ୍ଵେଦଶ୍ଚ ଜାଯତେ ନପୁଂସକେନ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଅଂଗମର୍ଦଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳାକୁ ସାପ କଟିଲେ ଘମ ହୁଏ; ନପୁଂସକ ସାପ କଟିଲେ ଦେହ ଦୁଃଖ ହୁଏ।
ପନ୍ନଗ୍ଯଃ ପ୍ରଭଵୋ ରାତ୍ରୌ ଦିଵା ସର୍ପୋ ଵିଷାଧିକଃ
ସାପମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ ରାତିରେ ଅଧିକ ବିଷକ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ଦିନରେ ସାପମାନେ ଅଧିକ ବିଷାକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ଅଂଧକାରେ ତୁ ଦଷ୍ଟୋ ଯ ଉଦକେ ଗହନେ ଵନେ ଦଷ୍ଟରୂପାଣ୍ଯଜାନନ୍ଵୈ କଥଂ ଵୈଦ୍ଯଚିକିତ୍ସିତମ୍
ଅନ୍ଧାରରେ, ପାଣିରେ କିମ୍ବା ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ କେହି ସାପ କଟିଲେ, କଟୁଥିବା ପ୍ରକାର ଜଣାନଥିଲେ ଚିକିତ୍ସକ କିପରି ଚିକିତ୍ସା କରିପାରିବେ?
ଚତୁର୍ଵିଧା ଇହ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପନ୍ନଗାସ୍ତୁ ମହାତ୍ମନା
ଏଠାରେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାରି ପ୍ରକାର ସାପ ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଦର୍ଵୀକରା ଵାତଵିଷା ମଂଡଲା ପୈତ୍ତିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ 1.36.
ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି: ଦାରୁଚାମଚ ଆକୃତି, ବାତବିଷ, ମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ପିତ୍ତବିଷ।
ରକ୍ତଂ ପରୀକ୍ଷଯେଦେଷାଂ ସର୍ପାଣାଂ ତୁ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ଏହି ସର୍ପମାନଙ୍କର ରକ୍ତଟିକେ ଅଲଗାଅଲଗା ଭାବରେ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍।
ରକ୍ତଂ ଘନଂ ଚ ବହୁଶଃ ଶୋଣିତଂ ମଂଡଲୀ କୃତମ୍
ଏମାନଙ୍କର ରକ୍ତ ସାଧାରଣତଃ ଘନ ହୁଏ, ବିଷ ଲାଗିଲେ ଲାଲ୍ ଚକ୍ର ତିଆରି ହୁଏ।
ସର୍ପା ଜ୍ଞେଯାସ୍ତୁ ଚତ୍ଵାରଃ ପଂଚମୋ ନୋପଲଭ୍ଯତେ
ସର୍ପମାନେ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଅଛନ୍ତି, ପଞ୍ଚମଟି ମିଳେ ନାହିଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେ ମଧୁରଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତିକ୍ତଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତଥୋତ୍ତରେ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମିଠା ଦେବା ଉଚିତ୍, ପରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି ସେଠିକୁ ତିତ୍କା ଦେବା ଉଚିତ୍।