୩୮ ଶର୍ଵାଯ ଶର୍ଵପୁତ୍ରାଯ କ୍ଷୋଣ୍ଯୁତ୍ସଙ୍ଗଭଵାଯ ଚ । କୁଜାଯ ଲଲିତାଙ୍ଗାଯ ଲୋହିତାଙ୍ଗାଯ ଵୈ ତଥା । । ୩୯ ଓଁକାରପୂର୍ଵକୈର୍ମନ୍ତ୍ରୈଃ ସ୍ଵାହାକାରସମନ୍ଵିତୈଃ । ଅଷ୍ଟୋତ୍ତରଶତଂ ଵୀର ଅର୍ଧାର୍ଧମର୍ଧମେଵ ଚ । । 1.31.୪୦ ଏତୈର୍ମନ୍ତ୍ରପଦୈର୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଶକ୍ତ୍ଯା ଵା କାମତୋ ନୃପ । ଖାଦିରୈଃ ସୁସମିଦ୍ଭିସ୍ତୁ ଚାଜ୍ଯଦୁଗ୍ଧୈର୍ଯଵୈସ୍ତିଲୈଃ । । ୪୧ ଭକ୍ଷ୍ଯୈର୍ନାନାଵିଧୈଶ୍ଚାନ୍ଯୈଃ ଶକ୍ତ୍ଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ସମନ୍ଵିତଃ । ହୁତ୍ଵାହୁତୀସ୍ତତୋ୪ ଵୀର ଦେଵଂ ସଂସ୍ଥାପଯେତ୍କ୍ଷିତୌ । । ୪୨ ସୌଵର୍ଣଂ ରାଜତଂ ଵାପି ଶକ୍ତ୍ଯା ଦାରୁମଯଂ ନୃପ । ଦେଵଦାରୁମଯଂ ଵାପି ଶ୍ରୀଖଣ୍ଡଚନ୍ଦନୈରପି । । ୪୩ ତାମ୍ରେ ପାତ୍ରେ ରୌପ୍ଯମଯେ ଚାଜ୍ଯକୁଙ୍କୁମକେସରୈଃ । ଅନ୍ଯୈର୍ଵା ଲୋହିତୈର୍ଵାପି ପୁଷ୍ପୈଃ ପତ୍ରୈଃ ଫଲୈରପି । । ରକ୍ତୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈର୍ଵୀର ଅଥ ଵା ଶକ୍ତିତୋଽର୍ଚଯେତ୍
ଶର୍ବଙ୍କୁ, ଶର୍ବଙ୍କର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ, ପୃଥିବୀର ଉତ୍ସଙ୍ଗରୁ ଜନ୍ମିଥିବାକୁ, କୁଜଙ୍କୁ, ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ ଥିବାକୁ, ଲାଲ ଅଙ୍ଗ ଥିବାକୁ — ଓଁକାର ଓ ସ୍ୱାହା ସହିତ ମନ୍ତ୍ରରେ, ଏକ ଶତ ଏବଂ ଅର୍ଧ ମନ୍ତ୍ର ଭକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତି ସହିତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଖାଦିର ଦାରୁ, ଶୁଭ ଶମିଦ, ଘିଅ, ଦୁଧ, ଯବ, ତିଳ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଭୋଜ୍ୟ ଦେଇ ଭକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତି ସହିତ ହୋମ କରିବା ପରେ ଦେବତାକୁ ପୃଥିବୀରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ସୁନା, ଚାନ୍ଦି, ଦାରୁ, ଦେବଦାରୁ, ଶ୍ରୀଖଣ୍ଡ ଚନ୍ଦନରେ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି ପୂଜା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ। ତାମ୍ବା, ଚାନ୍ଦି ପାତ୍ରରେ ଘିଅ, କୁଙ୍କୁମ, କେଶର, ଲାଲ ଫୁଲ, ପତ୍ର, ଫଳ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଲାଲ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଇ ଅର୍ଚନା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ।
୯ କଦ୍ରୂରୁଵାଚ ଵୀକ୍ଷେଽହମେକନଯନା କୃଷ୍ଣବାଲସମନ୍ଵିତମ୍ । ଦ୍ଵିନେତ୍ରା ତ୍ଵଂ ତୁ ଵିନତେ ନ ପଶ୍ଯସି ପଣଂ କୁରୁ । । 1.32.୧୦ ଵିନତୋଵାଚ ଅହଂ ଦାସୀ ଭଵିତ୍ରୀ ତେ କୃଷ୍ଣେ କେଶେ ପ୍ରଦର୍ଶିତେ । ନ ଚେଦ୍ଦର୍ଶଯସେ କଦ୍ରୁ ମମ ଦାସୀ ଭଵିଷ୍ଯସି । । ୧୧ ଏଵଂ ତେ ଵିପଣଂ କୃତ୍ଵା ଗତେ କ୍ରୋଧସମନ୍ଵିତେ । ଵିନତା ଶଯନେ ସୁପ୍ତା କଦ୍ରୂର୍ଜିହ୍ମମଚିନ୍ତଯତ୍ । । ୧୨ ଆହୂଯ ପୁତ୍ରାନ୍ପ୍ରୋଵାଚ ବାଲା ଭୂତ୍ଵା ହଯୋତ୍ତମେ । ତିଷ୍ଠଧ୍ଵଂ ଵିପଣେ ଜେଷ୍ଯେ ଵିନତାଂ ଜଯଗର୍ଦ୍ଧିନୀମ୍ । । ୧୩ ପ୍ରୋଚୁସ୍ତେ ଜିହ୍ମବୁଦ୍ଧିଂ ତାଂ ନାଗା ମାତାଂ୧ ଵିଗୃହ୍ଯ ତୁ । ଅଧର୍ମ୍ଯମେତନ୍ମାତସ୍ତେ ନ କରିଷ୍ଯାମ ତେ ଵଚଃ । । ୧୪ ତାଞ୍ଶଶାପ ରୁଷା କଦ୍ରୂଃ ପାଵକୋ ଵଃ ପ୍ରଧକ୍ଷ୍ଯତି । ଗତେ ବହୁତିଥେ କାଲେ ପାଣ୍ଡଵୋ ଜନମେଜଯଃ । । ୧୫ ସର୍ପସତ୍ରଂ ସ କର୍ତା ଵୈ ଭୁଵି ହ୍ଯନ୍ଯୈଃ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍ । ତସ୍ମିନ୍ସତ୍ରେ ସ ତିଗ୍ମାଂଶୁଃ ପାଵକୋ ଵଃ ପ୍ରଧକ୍ଷ୍ଯତି । । ୧୬ ଏଵଂ ଶପ୍ତ୍ଵା ରୁଷା କଦ୍ରୂଃ କିଞ୍ଚିନ୍ନୋକ୍ତଵତୀ ତୁ ସା । ମାତ୍ରା ଶପ୍ତାସ୍ତଥା ନାଗାଃ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନାନ୍ଵପତ୍ସତ । । ୧୭ ଵାସୁକିଂ ଦୁଃଖିତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରୋଵାଚ ସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍ । ମା ଶୁଚୋ ଵାସୁକେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଶୃଣୁ ମଦ୍ଵଚନ ପରମ୍ । । ୧୮ ଯାଯାଵରକୁଲେ ଜାତୋ ଜରତ୍କାରୂରିତି ଦ୍ଵିଜଃ । ଭଵିଷ୍ଯତି ମହାତେଜାସ୍ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ତପୋନିଧିଃ
କଦ୍ରୁ କହିଲେ — ମୁଁ ଏକ ଚକ୍ଷୁ ସହିତ ଦେଖୁଛି ଯେ ହୟର କେଶ କଳା, ତୁମେ ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ ସହିତ ଦେଖୁନାହାଁ । ଚଲ, ଏହା ଉପରେ ଏକ ଶର୍ତ୍ତ ରଖିବା ।
( ୧୯ ଭଗିନୀଂ ଚ ଜରତ୍କାରୁଂ ତସ୍ମୈ ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିଦାସ୍ଯସି । ଭଵିତା ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଽସାଵାସ୍ତୀକ ଇତି ଵିଶ୍ରୁତଃ । । 1.32.୨୦ ସ ତତ୍ସତ୍ରଂ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଂ ଵୈ ନାଗାନାଂ ଭଯଦଂ ମହତ୍ । ନିଷେଧେତ୍ସୁମତିର୍ଵାଗ୍ଭିରଗ୍ର୍ଯାଭିସ୍ତଂ ନଵିଷ୍ଯତି । । ୨୧ ତଦିମାଂ ଭଗିନୀଂ ରାଜଂସ୍ତସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିଦାସ୍ଯସି । ଜରତ୍କାରୁଂ ଜରତ୍କାରୋଃ ପ୍ରଦଦ୍ଯା ଅଵିଚାରଯନ୍ । । ୨୨ ଯଦାସୌ ପ୍ରାର୍ଥତେଽରଣ୍ଯେ ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦ୍ଧି ଵଦିଷ୍ଯତି । ତତ୍କର୍ତଵ୍ଯମଶଙ୍କେନ ଯଦୀଚ୍ଛେଃ ଶ୍ରେଯ ଆତ୍ମନଃ । । ୨୩ ପିତାମହଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାସୁକିଃ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଚ । ତଥାକରୋଦ୍ଯଥା ଚୋକ୍ତଂ ଯତ୍ନଂ ଚ ପରମାସ୍ଥିତଃ । । ୨୪ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପନ୍ନଗାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରହର୍ଷୋତ୍ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନାଃ । ପୁନର୍ଜାତମିଵାତ୍ମାନଂ ମେନିରେ ଭୁଜଗୋତ୍ତମାଃ । । ୨୫ ତତ୍ର ସତ୍ରଂ ମହାବାହୋ୧ ତଵ ପିତ୍ରା ପ୍ରଵର୍ତିତମ୍ । ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିଃ ସ ହି ତେନେହ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଦୁଷ୍କରମ୍ । । ୨୬ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଚ ଵିଷ୍ଣୁନା ପୂର୍ଵଂ ଧର୍ମପୁତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଅଵଶ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଭଵିତା ନାଗାନାଂ ଭଯକାରକମ୍
ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜରତ୍କାରୁ ଭଗିନୀକୁ ଦେବା, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଆସ୍ତୀକ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଭୋଜଯେତ୍ପଶ୍ଚାଦ୍ ଘୃତପାଯସମୋଦକୈଃ । ।୪ ୯ ଅନନ୍ତୋ ଵାସୁକିଃ ଶଙ୍ଖଃ ପଦ୍ମଃ କମ୍ବଲ ଏଵ ଚ । ତଥା କର୍କୋଟକୋ ନାଗୋ ନାଗୋ ହ୍ଯଶ୍ଵତରୋ ନୃପ । । 1.32.୫୦ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଃ ଶଙ୍ଖପାଲଃ କାଲିଯସ୍ତକ୍ଷକସ୍ତଥା । ପିଙ୍ଗଲଶ୍ଚ ତଥା ନାଗୋ ମାସି ମାସି ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । । ୫୧ ଵତ୍ସରାନ୍ତେ ପାରଣଂ ସ୍ଯାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭୋଜଯେଦ୍ବହୂନ୍ । ଇତିହାସଵିଦେ ନାଗଂ ଗୈରିକେଣ କୃତଂ ନୃପ । । ତଥାର୍ଚନା ପ୍ରଦାତଵ୍ଯା ଵାଚକାଯ ମହୀପତେ । । ୫୨ ଏଷ ଵୈ ନାଗପଞ୍ଚମ୍ଯା୫ ଵିଧିଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ବୁଧୈର୍ନୃପ । ତଵ ପିତ୍ରା କୃତଶ୍ଚୈଵ ପିତୁର୍ମୋକ୍ଷାଯ ଭାରତ । । ୫୩ ତ୍ଵମେକମେକଂ ଵୈ ଵୀର ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ଭରତର୍ଷଭ । ସୁଵର୍ଣଭାରନିଷ୍ପନ୍ନଂ ନାଗଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ତଥା ଚ ଗାମ୍ । । ୫୪ ଵ୍ଯାସାଯ କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ ପିତୁରାନୃଣ୍ଯମାପ୍ନୁଯାଃ । ତଵ ପିତ୍ରା କୃତା ହ୍ଯେଵଂ ପଞ୍ଚମ୍ଯୁପାସନା ନୃପ । । ୫୫ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ନାଗତାଂ ଵୀର ତଵ ପୂର୍ଵପିତାମହଃ । ପୁଷ୍ପୋତ୍ତରଂ ସଦୋ ଗତ୍ଵା ତଥା ପୁଷ୍ପସଦୋ ନୃପ । । ୫୬ ସୁନାସୀରସଦୋ ଗତ୍ଵା ତଦା ଭର୍ଗସଦୋ ଗତଃ । ସ୍ଵଭୂସଦସ୍ତତୋ ଗତ୍ଵା କଞ୍ଜଜସ୍ଯ ସଦୋ ଗତଃ । । ୫୭ ଅନ୍ଯେଽପି ଯେ କରିଷ୍ଯନ୍ତି ଇଦଂ ଵ୍ରତମନୁତ୍ତମମ୍ । ଦଷ୍ଟକୋ ମୋକ୍ଷ୍ଯତେ ତେଷାଂ ଶୁଭଂ ସ୍ଥାନମଵାପ୍ସ୍ଯତି । । ୫୮ ଯଶ୍ଚେଦଂ ଶୃଣୁଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ନରଃ୧ ଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତଃ । କୁଲେ ତସ୍ଯ ନ ନାଗେଭ୍ଯୋ ଭଯଂ ଭଵତି କୁତ୍ରଚିତ୍ । । ୫୯ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ପଞ୍ଚମୀକଲ୍ପେ ନାଗପଞ୍ଚମୀଵ୍ରତଵର୍ଣନଂ ନାମ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ପରେ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଘୀ, ପାୟସ ଓ ମିଠା ପାନୀୟ ଦେଇ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ।
ସର୍ପଭେଦମ୍ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ସର୍ପାଣାଂ କତି ରୂପାଣି କେ ଵର୍ଣାଃ କିଂ ଚ ଲକ୍ଷଣମ୍ । କା ଜାତିସ୍ତୁ ଭଵେତ୍ତେଷାଂ କେଷୁ ଯୋନିକୁଲେଷୁ ଵା । । ୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ପୁରା ମେରୌ ନଗଵରେ କଶ୍ଯପଂ ତପସାଂ ନିଧିମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଭକ୍ତଯା ଗୌତମୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । । ୨ ସର୍ପାଣାଂ କତି ରୂପାଣି କିଂ ଚିହ୍ନଂ କିଂ ଚ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଜାତିଂ କୁଲଂ ତଧା ଵର୍ଣାନ୍ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଂ ପ୍ରଜାପତେ । । ୩ କଥଂ ଵା ଜାଯତେ ସର୍ପଃ କଧଂ ମୁଞ୍ଚେଦ୍ଵିଷଂ ପ୍ରଭୋ । ଵିଷଵେଗାଃ କତି ପ୍ରୋକ୍ତାଃ କତ୍ଯେଵ ଵିଷନାଡିକାଃ । ।୪ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଃ କତିଵିଧାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ କିଂ ପ୍ରମାଣଂ ଵିଷାଗମେ । ଗୃହ୍ଣୀତେ ତୁ କଦା ଗର୍ଭଂ କଥଂ ଚେହ ପ୍ରସୂଯତେ । । ୫ କୀଦୃଶୀ ସ୍ତ୍ରୀ ପୁମାଂଶ୍ଚୈଵ କୀଦୃଶଶ୍ଚ ନପୁଂସକଃ । କିଂ ନାମ ଦଶନଂ ଚୈଵ ଏତତ୍କଥଯ ସୁଵ୍ରତ । । ୬ ତସ୍ଯ୧ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କଶ୍ଯପଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ । ଶୃଣୁ ଗୌତମ ତତ୍ତ୍ଵେନ ସର୍ପାଣାମିହ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ।୭ ମାସ୍ଯାଷାଢେ ତଥା ଜ୍ଯେଷ୍ଠେ ପ୍ରମାଦ୍ଯନ୍ତି ଭୁଜଙ୍ଗମାଃ । ତତୋ ନାଗୋଽଥ ନାଗୀ ଚ ମୈଥୁନେ ସମ୍ପ୍ରପଦ୍ଯତେ । । ୮ ଚତୁରୋ ଵାର୍ଷିକାନ୍ମାସାନ୍ନାଗୀ ଗର୍ଭମଧାରଯତ୍ । ତତଃ କାର୍ତ୍ତିକମାସେ ତୁ ଅଣ୍ଡକାନି ପ୍ରସୂଯତେ । । ୯ ଅଣ୍ଡକାନାଂ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯେ ଦ୍ଵେଶତେ ଦ୍ଵେ ଚ ଵିଂଶତୀ । ତାନ୍ଯେଵ ଭକ୍ଷଯେତ୍ସା ତୁ ଭୋଗୈକଂ ଘୃଣଯା ତ୍ଯଜେତ୍ । । 1.33.୧୦ ସ୍ଵର୍ଣାର୍କଵର୍ଣାଦ୍ଵୈ ତସ୍ମାତ୍ପୁମାନ୍ସଞ୍ଜାଯତେଽଣ୍ଡକାତ୍ । ତାନ୍ଯେଵ ଖାଦତେ ସର୍ପ ଅହୋରାତ୍ରାଣି ଵିଂଶତିମ୍ । । ୧୧ ସ୍ଵର୍ଣକେତକଵର୍ଣାଭାଦ୍ଦୀର୍ଘରାଜୀଵସନ୍ନିଭାତ୍ । ତସ୍ମାଦୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ସ୍ତ୍ରୀ ଵୈ ଅଣ୍ଡାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମ । । ୧୨ ଶିରୀଷପୁଷ୍ପଵର୍ଣାଭାଦଣ୍ଡକାତ୍ସ୍ଯାନ୍ନପୁଂସକଃ । ତତୋ ଭିନତ୍ତି ଚାଣ୍ଡାନି ଷଣ୍ମାସେନ ତୁ ଗୌତମ । । ୧୩ ତତସ୍ତେ ପ୍ରୀତିସମ୍ବନ୍ଧାତ୍ସ୍ନେହଂ ବଧ୍ନନ୍ତି ବାଲକାଃ । ତତୋଽସୌ ସପ୍ତରାତ୍ରେଣ କୃଷ୍ଣୋ ଭଵତି ପନ୍ନଗଃ । । ୧୪ ଆଯୁଃପ୍ରମାଣଂ ସର୍ପାଣାଂ ଶତଂ ଵିଂଶୋତ୍ତରଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ମୃତ୍ଯୁଶ୍ଚାଷ୍ଟଵିଧୋ ଜ୍ଞେଯଃ ଶୃଣୁଷ୍ଵାତ୍ର ଯଥାକ୍ରମମ୍ । । ୧୫ ମଯୂରାନ୍ମାନୁଷାଦ୍ଵାପି ଚକୋରାଦ୍ଗୋଖୁରାତ୍ତଥା
ଶତାନୀକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ସାପମାନେ କେତେ ପ୍ରକାର, କେଉଁ ରଙ୍ଗର, କେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ? ସେମାନଙ୍କର ଜାତି କଣ, କେଉଁ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ?
ବିଡାଲାନ୍ନକୁଲାଚ୍ଚୈଵ ଵରାହାଦ୍ଵୃଶ୍ଚିକାତ୍ତଥା । । ଏତେଷାଂ ଯଦି ମୁଚ୍ଯେତ ଜୀଵେଦ୍ଵିଂଶୋତ୍ତରଂ ଶତମ୍ । । ୧୬ ସପ୍ତାହେ ତୁ ତତଃ ପୂର୍ଣେ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଣାଂ ଚାଧିରୋହଣମ୍ । ଵିଷସ୍ଯାଗମନଂ ତତ୍ର ନିକ୍ଷିପେଚ୍ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । । ୧୭ ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତୁ ତତ୍ତ୍ଵେନ ଵିଷକର୍ମ୍ମାରଭେତ ଵୈ । ଏକଵିଂଶତିରାତ୍ରେଣ ଵିଷଦଂଷ୍ଟ୍ରା ସୁଜାଯତେ । । ନାଗୀପାର୍ଶ୍ଵସମାଵର୍ତୀ ବାଲସର୍ପଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ । । ୧୮ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିରାତ୍ରସ୍ତୁ ସଦ୍ଯଃ ପ୍ରାଣହରୋ ଭଵେତ୍ । ଷଣ୍ମାସାଜ୍ଜାତମାତ୍ରସ୍ତୁ କଞ୍ଚୁକଂ ଵୈ ପ୍ରମୁଞ୍ଚତି । । ୧୯ ପାଦାନାଂ ଚାପି ଵିଜ୍ଞେଯେ ଦ୍ଵେ ଶତେ ଦ୍ଵେ ଚ ଵିଂଶତୀ । ଗୋଲୋମସଦୃଶାଃ ପାଦାଃ ପ୍ରଵିଶନ୍ତି କ୍ରମନ୍ତି ଚ । । 1.33.୨୦ ସନ୍ଧୀନାଂ ଚାସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞେଯେ ଦ୍ଵେଶତେ ଵିଂଶତୀ ତଥା । ଅଂଗୁଲ୍ଯଶ୍ଚାପି ଵିଜ୍ଞେଯା ଦ୍ଵେ ଶତେ ଵିଂଶତୀ ତଥା । । ୨୧ ଅକାଲଜାତା ଯେ ସର୍ପା ନିର୍ଵିଷାସ୍ତେ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । ପଞ୍ଚସପ୍ତତିଵର୍ଷାଣି ଆଯୁସ୍ତେଷାଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । । ୨୨ ରକ୍ତପୀତଶୁକ୍ଲଦନ୍ତା ଅନୀଲା ମନ୍ଦଵେଗିନଃ । ଏତେ ଅଲ୍ପାଯୁଷୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଅନ୍ଯେ ଚ ଭୀରଵଃ ସ୍ମୃତା । । ୨୩ ଏକଂ ଚାସ୍ଯ ଭଵେଦ୍ଵକ୍ତ୍ରଂ ଦ୍ଵେ ଜିହ୍ଵେ ଚ ପ୍ରକୀର୍ତିତେ । ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦ୍ଦଶନାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପନ୍ନାଗାନାଂ ନ ସଂଶଯଃ । । ୨୪ ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ଚତସ୍ରସ୍ତୁ ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଯାଃ ସୁଵିଷାଵହାଃ । ମକରୀ କରାଲୀ କାଲରାତ୍ରୀ ଯମଦୂତୀ ତଥୈଵ ଚ । । ୨୫ ସର୍ଵାସାଂ ଚୈଵ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଣାଂ ଦେଵତାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ । ପ୍ରଥମା ବ୍ରହ୍ମଦେଵତ୍ଯା ଦ୍ଵିତୀଯା ଵିଷ୍ଣୁଦେଵତା । । ତୃତୀଯା ରୁଦ୍ରଦେଵତ୍ଯା ଚତୁର୍ଥୀ ଯମଦେଵତା । । ୨୬ ହୀନା ପ୍ରମାଣତଃ ସା ତୁ ଵାମନେତ୍ରଂ ସମାଶ୍ରିତା । ନାସ୍ଯାଂ ମନ୍ତ୍ରାଃ ପ୍ରଯୋକ୍ତଵ୍ଯା ନୌଷଧଂ ନୈଵ ଭେଷଜମ୍ । । ୨୭ ଵୈଦ୍ଯଃ ପରାଙ୍ମୁଖୋ ଯାତି ମୃତ୍ଯୁସ୍ତସ୍ଯା ଵିଲେଖନାତ୍ । ଚିକିତ୍ସା ନ ବୁଧୈଃ କାର୍ଯା ତଦନ୍ତଂ ତସ୍ଯ ଜୀଵିତମ୍ । । ୨୮ ମକରୀଂ ମାସିକାଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍କରାଲୀ ଚ ଦ୍ଵିମାସିକା । କାଲରାତ୍ରୀ ଭଵେତ୍ତ୍ରୀଣି ଚତୁରୋ ଯମଦୂତିକା । । ୨୯ ମକରୀଂ ଗୁଡୌଦନଂ୧ ଦଦ୍ଯାତ୍କଷାଯାନ୍ନଂ କରାଲିକାମ୍ । କାଲରାତ୍ରୀଂ କଟୁଯୁତଂ ଦୂତୀଂ ଵୈ ସାନ୍ନିପାତିକମ୍ । । 1.33.୩୦ ମକରୀ ଶସ୍ତ୍ରକଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍କରାଲୀ କାକପାଦିକା । କରାକୃତିଃ କାଲରାତ୍ରିର୍ଯାମ୍ଯା କୂର୍ମାକୃତିଃ ସ୍ମୃତା । । ୩୧ ମକରୀ ଵାତୁଲା ଜ୍ଞେଯା କରାଲୀ ପୈତ୍ତିକୀ ସ୍ମୃତା । କଫାତ୍ମିକା କାଲରାତ୍ରୀ ଯମଦୂତୀ ସାନ୍ନିପାତକୀ । । ୩୨ ଶୁକ୍ଲା ତୁ ମକରୀ ଜ୍ଞେଯା କରାଲୀ ରକ୍ତସନ୍ନିଭା । କାଲରାତ୍ରୀ ଭଵେତ୍ପୀତା କୃଷ୍ଣା ଚ ଯମଦୂତିକା । । ୩୩ ଵାମା ଶୁକ୍ଲା ଚ କୃଷ୍ଣା ଚ ରକ୍ତା ପୀତା ଚ ଦକ୍ଷିଣା । ସମାସେନ ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥୈତା ଵର୍ଣତଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୩୪ ଶୁକ୍ଲା ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଜ୍ଞେଯା ରକ୍ତା ତୁ କ୍ଷତ୍ରିଯା ସ୍ମୃତା । ଵୈଶ୍ଯା ତୁ ପୀତିକା ଜ୍ଞେଯା କୃଷ୍ଣା ଶୂଦ୍ରା ତୁ କଥ୍ଯତେ । । ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଣାଂ ଵିଷଲକ୍ଷଣମ୍ । । ୩୫ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଣାଂ ତୁ ଵିଷଂ ନାସ୍ତି ନିତ୍ଯମେଵ ଭୁଜଙ୍ଗମେ । ଦକ୍ଷିଣଂ ନେତ୍ରମାସାଦ୍ଯ ଵିଷଂ ସର୍ପସ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି । । ୩୬ ସଙ୍କୁଦ୍ଧସ୍ଯେହ ସର୍ପସ୍ଯ ଵିଷଂ ଗଚ୍ଛତି ମସ୍ତକେ । ମସ୍ତକାଦ୍ଧମନୀଂ ଯାତି ତତୋ ନାଡୀଷୁ ଗଚ୍ଛତି । । ୩୭ ନାଡୀଭ୍ଯଃ ପଦ୍ଯତେ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଂ ଵିଷଂ ତତ୍ର ପ୍ରଵର୍ତତେ । ତତ୍ସର୍ଵଂ କଥଯିଷ୍ଯାମି ଯଥାଵଦନୁପୂର୍ଵଶଃ । । ୩୮ ଅଷ୍ଟଭିଃ କାରଣୈଃ ସର୍ପୋ ଦଶତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଆକ୍ରାନ୍ତୋ ଦଶତେ ପୂର୍ଵଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପୂର୍ଵଵୈରିଣମ୍ । । ୩୯ ତୃତୀଯଂ ଦଶତେ ଭୀତଶ୍ଚତୁର୍ଥଂ ମଦଦର୍ପିତଃ । ପଞ୍ଚମଂ ତୁ କ୍ଷୁଧାଵିଷ୍ଟଃ ଷଷ୍ଠଂ ଚେହ ଵିଷୋଲ୍ବଣଃ । । ସପ୍ତମଂ ପୁରରକ୍ଷାର୍ଥମଷ୍ଟମଂ କାଲଚୋଦିତଃ । । 1.33.୪୦ ଯସ୍ତୁ ସର୍ପୋ ଦଶିତ୍ଵା୩ ତୁ ଉଦରଂ ପରିଵର୍ତଯେତ୍ । ବଲଭୁଗ୍ନାକୃତିଂ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାମାକ୍ରାନ୍ତଂ ତଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । ।୪ ୧ ଯସ୍ଯ ସର୍ପେଣ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଗଭୀରଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଵ୍ରଣମ୍ । ଵୈରଦଷ୍ଟଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍କଶ୍ଯପସ୍ଯ ଵଚୋ ଯଥା । ।୪ ୨ ଏକଂ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାପଦଂ ଯସ୍ଯ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ନ ଚ କଲ୍ପିତମ୍ । ଭୀତଦଷ୍ଟଂ ଵିଜାନୀଯାଦ୍ଯଥୋଵାଚ ପ୍ରଜାପତିଃ । । ୪୩ ଯସ୍ଯ ସର୍ପେଣ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ରେଖା ଦନ୍ତସ୍ଯ ଜାଯତେ । ମଦଦଷ୍ଟଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍କଶ୍ଯପସ୍ଯ ଵଚୋ ଯଥା । । ୪୪ ଦ୍ଵେ ଚ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାପଦେ ଯସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଚ ମହାକ୍ଷତମ୍ । କ୍ଷୁଧାଵିଷ୍ଟଂ ଵିଜାନୀଯାଦ୍ଯଥୋଵାଚ ପ୍ରଜାପତିଃ । । ୪୫ ଦ୍ଵେ ଦଂଷ୍ଟ୍ରେ ଯସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯେତେ କ୍ଵଚିଦ୍ରୁଧିରସଙ୍କୁଲେ । ଵିଷୋଲ୍ବଣଂ ଵିଜାନୀଯାଦ୍ଦଂଶଂ ତଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୪୬ ଅପତ୍ଯରକ୍ଷଣାର୍ଥାଯ ଜାନୀଯାତ୍ତଂ ନ ସଂଶଯଃ । ଯତ୍ତୁ କାକପଦାକାରଂ ତ୍ରିଭିର୍ଦନ୍ତୈସ୍ତୁ ଲକ୍ଷିତମ୍ । । ୪୭ ମହାନାଗ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ କାଲଦଣ୍ଡଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । ତ୍ରିଵିଧଂ ଦଷ୍ଟଜାତୈସ୍ତୁ ଲକ୍ଷଣଂ ସମୁଦାହୃତମ୍ । ।୪୮ ଦଷ୍ଟାନୁପୀତଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ କଶ୍ଯପସ୍ଯ ଵଚୋ ଯଥା । ଵିଷଭାଗାତ୍ତୁ ସର୍ପସ୍ଯ ତ୍ରିଭାଗସ୍ତତ୍ର ସଂକ୍ରମେତ୍ । । ୪୯ ଉଦରଂ ଦର୍ଶଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଉଦ୍ଧତଂ ତଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । ଛର୍ଦିତଂ ଵିଷଵେଗେନ ନିର୍ଵିଷଃ ପନ୍ନଗୋ ଭଵେତ୍ । । 1.33.୫୦ ଅସାଧ୍ଯଶ୍ଚାପି ଵିଜ୍ଞେଯଶ୍ଚତୁର୍ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଭିପୀଡିତଃ । ଗ୍ରୀଵାଭଙ୍ଗୋ ଭଵେତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ସନ୍ଦଷ୍ଟୋ ଵିଷଯୋଗତଃ । । ଇତୋ ଦଂଶସ୍ତତଃ ଶୁଦ୍ଧୋ ଵ୍ଯନ୍ତରଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । । ୫୧ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ପଞ୍ଚମୀକଲ୍ପେ ସର୍ପଦଂଷ୍ଟ୍ରାଵର୍ଣନଂ ନାମ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
କାଲଲକ୍ଷଣମ୍ କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି କାଲଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଶୃଣୁ ଗୌତମ ତତ୍ତ୍ଵେନ ଯାଦୃଶୋ ଭଵତେ ନରଃ । । ୧ ଜିହ୍ରାଭଙ୍ଗୋଽଥ ହୃଚ୍ଛୂଲଂ ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାଂ ଚ ନ ପଶ୍ଯତି । ଦଂଶଂ ଚ ଦଗ୍ଧସଂକାଶଂ ପକ୍ଵଜମ୍ବୂଫଲୋପମମ୍ । । ୨ ଵୈଵର୍ଣ୍ଯଂ ଚୈଵ ଦନ୍ତାନାଂ ଶ୍ଯାଵୋ ଭଵତି ଵର୍ଣତଃ । ସର୍ଵେଷ୍ଵଙ୍ଗେଷୁ ଶୈଥିଲ୍ଯଂ ପୁରୀଷସ୍ଯ ଚ ଭେଦନମ୍ । । ୩ ଭଗ୍ନସ୍କନ୍ଧକଟିଗ୍ରୀଵ ଊର୍ଧ୍ଵଦୃଷ୍ଟିରଧୋମୁଖଃ । ଦହ୍ଯତେ ଵେପତେ ଚୈଵ ସ୍ଵପତେ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । । ୪ ଶସ୍ତ୍ରେଣ ଚ୍ଛିଦ୍ଯମାନସ୍ଯ ରୁଧିରଂ ନ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଦଣ୍ଡେନ ତାଡ୍ଯମାନସ୍ଯ ଦଣ୍ଡରାଜୀ ନ ଜାଯତେ । । ୫ ଦଂଶେ କାକପଦଂ ସୁନୀଲମସକୃଜ୍ଜମ୍ବୂଫଲାଭଂ ଘନମୁଚ୍ଛୂନଂ ରୁଧିରାର୍ଦ୍ରସେକବହୁଲଂ କୃଚ୍ଛ୍ରାନ୍ନିରୋଧୋ ଭଵେତ୍ । ହିକ୍କାଶ୍ଵାସଗଲଗ୍ରହଶ୍ଚ ସୁମହାନ୍ପାଣ୍ଡୁସ୍ତ୍ଵଚା ଦୃଶ୍ଯତେ ଶୁଷ୍କାଙ୍ଗଃ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ଶାସ୍ତ୍ରନିପୁଣାସ୍ତତ୍କାଲଦଷ୍ଟଂ ଵିଦୁଃ । । ୬ ଦଂଶେ ଯସ୍ଯାଥ ଶୋଥଃ ପ୍ରଚଲିତଵଲିତଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଵା ସୁନୀଲଂ ପ୍ରସ୍ଵେଦୋ ଗାତ୍ର ଭେଦଃ ସ୍ରଵତି ଚ ରୁଧିରଂ ସାନୁନାସଂ ଚ ଜଲ୍ପେତ୍ । ଦନ୍ତୋଷ୍ଠାଭ୍ଯାଂ ଵିଯୋଗୋ ଭ୍ରମତି ଚ ହୃଦଯଂ ସନ୍ନିରୋଧଶ୍ଚ ତୀଵ୍ରୋ ଦିଵ୍ଯାନାମେଷ ଦଂଶଃ ସ୍ଥଲଵିପୁଲମଯୋ ଵିଦ୍ଧି ତଂ କାଲଦଷ୍ଟମ୍ । । ୭ ଦନ୍ତୈର୍ଦନ୍ତାନ୍ସ୍ପୃଶତି ବହୁଶୋ ଦୃଷ୍ଟିରାଯାସଖିନ୍ନା ସ୍ଥୂଲୋ ଦଂଶଃ ସ୍ରଵତି ରୁଧିରଂ କେକରଂ ଚକ୍ଷୁରେକମ୍ । । ପ୍ରତ୍ଯାଦିଷ୍ଟଃ ଶ୍ଵସିତି ସତତଂ ସାନୁନାସଂ ଚ ଭାଷେତ୍ପାପଂ ବ୍ରୂତେ ସକଲଗଦିତଂ କାଲଦଣ୍ଡଂ ତମାହୁଃ । । ୮ ଵେପତେ ଵେଦନା ତୀଵ୍ରା ରକ୍ତନେତ୍ରଶ୍ଚ ଜାଯତେ । ଗ୍ରୀଵାଭଙ୍ଗଶ୍ଚଲା ନାଭିଃ କାଲଦଷ୍ଟଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । । ୯ ଦର୍ପଣେ ସଲିଲେ ଵାପି ଆତ୍ମଚ୍ଛାଯାଂ ନ ପଶ୍ଯତି । ମନ୍ଦରଶ୍ମିଂ ତଥା ତୀଵ୍ରଂ ତେଜୋହୀନଂ ଦିଵାକରମ୍
କଶ୍ୟପ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ କାଳଦଂଷ୍ଟ୍ର ଦ୍ୱାରା କାହାକୁ କାମଡ଼ିଲେ କଣ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବି। ଗୌତମ, ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଶୁଣ।
1.34.୧୦ ଵେପତେ ଵେଦନାତ୍ରସ୍ତୋ ରକ୍ତନେତ୍ରଶ୍ଚ ଜାଯତେ । ସ ଯାତି ନିଧନଂ ଜନ୍ତୁଃ କାଲଦଣ୍ଡଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । । ୧୧ ଅଷ୍ଟମ୍ଯାଂ ଚ ନଵମ୍ଯାଂ ଚ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଚତୁର୍ଦଶୀମ୍ । ନାଗପଞ୍ଚମୀଦଷ୍ଟାନାଂ ଜୀଵିତସ୍ଯ ଚ ସଂଶଯଃ । । ୧୨ ଆର୍ଦ୍ରାଶ୍ଲେଷାମଘାଭରଣୀକୃତ୍ତିକାସୁ ଵିଶେଷତଃ । ଵିଶାଖାଂ ତ୍ରିଷୁ ପୂର୍ଵାସୁ ମୂଲସ୍ଵାତୀଶତାତ୍ମକେ । । ସର୍ପଦଷ୍ଟା ନ ଜୀଵନ୍ତି ଵିଷଂ ପୀତଂ ଚ ଯୈସ୍ତଥା । । ୧୩ ଶୂନ୍ଯାଗାରେ ଶ୍ମଶାନେ ଚ ଶୁଷ୍କଵୃକ୍ଷେ ତଥୈଵ ଚ । ନ ଜୀଵନ୍ତି ନରା ଦଷ୍ଟା ନକ୍ଷତ୍ରେ ତିଥିସଂଯୁତେ । । ୧୪ ଅଷ୍ଟୋତ୍ତରଂ ମର୍ମ ଶତଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ସମୁଦାହୃତମ୍ । ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ତୁ ମର୍ମାଣି ଦଶ ଦ୍ଵେ ଚାପି କୀର୍ତିତେ । । ୧୫ ଶଙ୍ଖେ ନେତ୍ରେ ଭ୍ରୁଵୋର୍ମଧ୍ଯେ ବସ୍ତିଭ୍ଯାଂ ଵୃଷଣୋତ୍ତରେ । କକ୍ଷେ ସ୍କନ୍ଧେ ହଦି ମଧ୍ଯେ ତାଲୁକେ ଚିବୁକେ ଗୁଦେ । । ୧୬ ଏଷୁ ଦ୍ଵାଦଶମର୍ମେଷୁ୨ ଦଂଶୈଃ ଶସ୍ତ୍ରେଣ ଵା ହତଃ । ନ ଜୀଵତି ନରୋ ଲୋକେ କାଲଦଣ୍ଡଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । । ୧୭ ଅକଚଟତପଯଶାଂ ଵଦନ୍ତି ପ୍ରୋକ୍ତା ଜୀଵନ୍ତି ନ ତତ୍ର ହି । ଗତଂ ବ୍ରୂଯାଦ୍ଯଦି ସ୍ଖଲତି ଶିରସ୍ତସ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତକାଲଃ । । ୧୮ ଭଵତି ଚ ଯଦି ଦୂତୋ ହ୍ଯୁତ୍ତମସ୍ଯାଧମୋ ଵା ଯଦି ଭଵତି ଚ ଦୂତ ଉତ୍ତମୋ ଵାଧମସ୍ଯ । ଆଦୌ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ନାମ ଯଦି ଵଦତି କ୍ଵଚିଦ୍ଵକ୍ତି ତସ୍ଯାଥ ପଶ୍ଚାତ୍ତଂ ଵର୍ଣଭେଦୋ ଯଦି ଭଵତି ସମଃ ପ୍ରାପ୍ତ କାଲସ୍ଯ ଦୂତଃ । । ୧୯ ଦୂତୋ ଵା ଦଣ୍ଡହସ୍ତୋ ଭଵତି ଚ ଯୁଗଲଂ ପାଶହସ୍ତସ୍ତଥା ଵା ରକ୍ତଵସ୍ତ୍ରଂ ଚ କୃଷ୍ଣଂ ମୁଖଶିରସି ଗତମେକଵସ୍ତ୍ରଶ୍ଚ ଦୂତଃ । । ତୈଲାଭ୍ଯକ୍ତଶ୍ଚ ତଦ୍ଵଦ୍ଯଦି ତ୍ଵରିତଗତିର୍ମୁକ୍ତକେଶଶ୍ଚ ଯାତି ଯଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଘୋରଶବ୍ଦଂ କରଚରଣଯୁଗୈଃ ପ୍ରାପ୍ତକାଲସ୍ଯ ଦୂତଃ । । 1.34.୨୦ ନାଗୋଦଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଈଶାନେନ ତୁ ଭାଷିତମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଣା ତୁ ପୁରା ସୃଷ୍ଟା ଗ୍ରହା ନାଗାସ୍ତ୍ଵନେକଶଃ । । ୨୧ ଅନନ୍ତଂ ଭାସ୍କରଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସୋମଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ତୁ ଵାସୁକିମ୍ । ତକ୍ଷକଂ ଭୂମିପୁତ୍ରଂ ତୁ କର୍କୋଟଂ ଚ ବୁଧଂ ଵିଦୁଃ । । ୨୨ ପଦ୍ମଂ ବୃହସ୍ପତିଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ମହାପଦ୍ମଂ ଚ ଭାର୍ଗଵମ୍ । କୁଲିକଃ ଶଂଖପାଲଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଵେତୌ ତୁ ଶନୈଶ୍ଚରଃ । । ୨୩ ପୂର୍ଵପାଦଃ ଶଂଖପାଲୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ କୁଲିକସ୍ତଥା । ନିତ୍ଯଂ ଭାଗେ ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟେ ଦିନରାତ୍ରୀ ତଥୈଵ ଚ । । ୨୪ ଶୁକ୍ରସୋମୌ ଚ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଉଦଯେ ତୁ କ୍ଷମାସୁତଃ । ଶନିଃ ପ୍ରାଗଷ୍ଟମେ ଭାଗେ ଦିଵାରାତ୍ରେ ତ୍ଵିହୋଚ୍ଯତେ । । ୨୫ ଗ୍ରହାଶ୍ଚ ଭୁଞ୍ଜତେ ଚୈଵ ଶେଷଂ ଭାଗସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ରଵିଵାରେ ସଦା ଜ୍ଞେଯୌ ପାଦୌ ଦଶ ଚତୁର୍ଦଶ । । ୨୬ ଅଷ୍ଟ ଦ୍ଵାଦଶ ଵୈ ଚନ୍ଦ୍ରେ ଦଶ ଷଷ୍ଠେ କୁଜେ ତଥା । ବୁଧସ୍ଯ ନଵମେ ପାଦେ ରାହୌ ଚ ଦିଵସସ୍ଯ ଚ । । ୨୭ ଗୁରୋର୍ଦ୍ଵିତୀଯଃ ଷଷ୍ଠଶ୍ଚ ଷୋଡଶସ୍ଯ ତୁ ଵର୍ଜଯେତ୍ । ଭାସ୍କରସ୍ଯ ଦିନେ ପ୍ରୋକ୍ତେ ଚତୁର୍ଥେ ଦଶମେଷ୍ଟମେ । । ୨୮ ଶନୈଶ୍ଚରଦିନେ ପାଦଂ ତ୍ଯଜେଚ୍ଚୈଵ ସୁଦାରୁଣମ୍ । ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଦ୍ଵାଦଶଂ ଚୈଵ ଷୋଡଶସ୍ଯ ତୁ ଵର୍ଜଯେତ୍ । । ୨୯ ମୁହୂର୍ତଘଟିକାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଘଟିକା ଚତୁର୍ଥଂ ଭାଗଂ ଵିଂଶତିଶ୍ଚ । କୁହୂସୁତଂ ବୁଦ୍ବୁଦଂ ନିମେଷମେତତ୍କାଲସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । । 1.34.୩୦ ଇତି ଶ୍ରୀ ଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ପଞ୍ଚମୀକଲ୍ପେ ଦଂଶଦଷ୍ଟକଦୂତଲକ୍ଷଣଂ ନାମ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଯମଦୂତୀଲକ୍ଷଣମ୍ କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ ସଵିଷା ଦଂଷ୍ଟ୍ରଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଯମଦୂତୀ ତୁ ଵୈ ଭଵେତ୍ । ନ ଚିକିତ୍ସା ବୁଧୈଃ କାର୍ଯା ତଂ ଗତାସୁଂ ଵିର୍ନିଦଶେତ୍ । । ୧ ପ୍ରହରାର୍ଧଂ ଦିଵାରାତ୍ରାଵେକୈକଂ ଭୁଞ୍ଜତେ ବହିଃ । ଏକସ୍ଯ ଚ ସମାନଂ ଚ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଷୋଡଶଂ ତଥା । । ୨ ନାଗୋଦଯୋ ଯମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ହତୋ ଵିଦ୍ଧୋ ଵିଦାରିତଃ । କାଲଦଷ୍ଟଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍କଶ୍ଯପସ୍ଯ ଵଚୋ ଯଥା । । ୩ ଯନ୍ମାତ୍ରଂ ପତତେ ବିନ୍ଦୁର୍ଵାଲାଗ୍ରଂ ସଲିଲୋଦ୍ଧୃତମ୍ । ତନ୍ମାତ୍ରଂ ସ୍ରଵତେ ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଵିଷଂ ସର୍ପସ୍ଯ ଦାରୁଣମ୍ । । ୪ ନାଡୀଶତେ ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣେ ଦେହେ ସଙ୍କ୍ରମତେ ଵିଷମ୍ । ଯାଵତ୍ସଙ୍କ୍ରାମଯେଦ୍ବାହୁଂ କୁଞ୍ଚିତଂ ଵା ପ୍ରସାରଯେତ୍ । । ୫ ଅନେନ କ୍ଷଣମାତ୍ରେଣ ଵିଷଂ ଗଚ୍ଛତି ମସ୍ତକେ । ଵେପତେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ । । ୬ ଵର୍ଧତେ ରକ୍ତମାସାଦ୍ଯ ତତୋ ଵାତୈଃ ଶିଖୀ ଯଥା । ତୈଲବିନ୍ଦୁର୍ଜଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯଥା ଵେଗେନ ଵର୍ଧତେ । । ୭ ଶିଖଣ୍ଡୀ ଆଶ୍ରଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ମାରୁତେନ ସମୀରିତଃ । ତତଃ ସ୍ଥାନଶତଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତ୍ଵଚାସ୍ଥାନଂ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । । ୮ ତ୍ଵଚାସୁ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଵିଦ୍ଯାଚ୍ଛୋଣିତେଷୁ ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ । ପିତ୍ତେ ତୁ ତ୍ରିଗୁଣଂ ଯାତି ଶ୍ଲେଷ୍ମେ ଵୈ ଷୋଡଶଂ ଭଵେତ୍ । । ୯ ଵାଯୌ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଗୁଣଂ ଚୈଵ ମଜ୍ଜାଷଷ୍ଟିଗୁଣଂ ତଥା । ପ୍ରାଣେ ଚୈକାର୍ଣଵୀଭୂତେ ସର୍ଵଗାତ୍ରାଣି ସନ୍ଧଯେତ୍
କଶ୍ୟପ କହିଲେ: ବିଷ ଦୁଇଟି କାମ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ଯାମଦୂତୀ ପ୍ରକାର ଦଂଶ ହୁଏ; ଏହାର ଚିକିତ୍ସା ଜ୍ଞାନୀମାନେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଚାଲିଯାଏ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
1.35.୧୦ ଶ୍ରୋତ୍ରେ ନିରୁଧ୍ଯମାନେ ଚ ଯାତି ଦଷ୍ଟସ୍ତ୍ଵସାଧ୍ଯତାମ୍ । ତତୋଽସୌ ମ୍ରିଯତେ ଜନ୍ତୁର୍ନିଃଶ୍ଵାସୋଚ୍ଛ୍ଵାସଵର୍ଜିତଃ । । ୧୧ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତେ ତୁ ତତୋ ଜୀଵେ ଭୂତେ ପଞ୍ଚତ୍ଵମାଗତେ । ତାନି ଭୂତାନି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଯସ୍ଯ ଯସ୍ଯ ଯଥାତଥମ୍ । । ୧୨ ପୃଥିଵ୍ଯାପସ୍ତଥା ତେଜୋ ଵାଯୁରାକାଶମେଵ ଚ । ଇତ୍ଯେଷାମେଵ ସଙ୍ଘାତଃ ଶରୀରମଭିଧୀଯତେ । । ୧୩ ପୃଥିଵୀ ପୃଥିଵୀଂ ଯାତି ତୋଯଂ ତୋଯେଷୁ ଲୀଯତେ । ତେଜୋ ଗଚ୍ଛତି ଚାଦିତ୍ଯଂ ମାରୁତୋ ମାରୁତଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୧୪ ଆକାଶଂ ଚୈଵମାକାଶେ ସହ ତେନୈଵ ଗଚ୍ଛତି । ସ୍ଵସ୍ଥାନଂ ତେ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ ପରସ୍ପରନିଯୋଜିତାଃ । । ୧୫ ନ ଜୀଵେଦାଗତଃ କଶ୍ଚିଦିହ ଜନ୍ମନି ସୁଵ୍ରତ । ଵିଷାର୍ତଂ ନ ଉପେକ୍ଷେତ ତ୍ଵରିତଂ ତୁ ଚିକିତ୍ସଯେତ୍ । । ୧୬ ଏକମସ୍ତି ଵିଷଂ ଲୋକେ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଚୋପପଦ୍ଯତେ । ଯଥା ନାନାଵିଧଂ ଚୈଵ ସ୍ଥାଵରଂ ତୁ ତଥୈଵ ଚ । । ୧୭ ପ୍ରଥମେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ରୋମହର୍ଷୋଽଭିଜାଯତେ । ଦ୍ଵିତୀଯେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ସ୍ଵେଦୋ ଗାତ୍ରେଷୁ ଜାଯତେ । । ୧୮ ତୃତୀଯେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ କମ୍ପୋ ଗାତ୍ରେଷୁ ଜାଯତେ । ଚତୁର୍ଥେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ଶ୍ରୋତ୍ରାନ୍ତରନିରୋଧକୃତ୍ । । ୧୯ ପଞ୍ଚମେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ହିକ୍କା ଗାତ୍ରେଷୁ ଜାଯତେ । ଷଷ୍ଠେ ଚ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ପ୍ରାଣେଭ୍ଯୋଽପି ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । । ସପ୍ତଧାତୁଵହା ହ୍ଯେତେ ଵୈନତେଯେନ ଭାଷିତାଃ । । 1.35.୨୦ ତ୍ଵଚଃ ସ୍ଥାନେ ଵିଷେ ପ୍ରାପ୍ତେ ତସ୍ଯ ରୂପାଣି ମେ ଶୃଣୁ । ଅଙ୍ଗାନି ତିମିରାଯନ୍ତେ ତପନ୍ତେ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । । ୨୧ ଏତାନି ଯସ୍ଯ ଚିହ୍ନାନି ତସ୍ଯ ତ୍ଵଚି ଗତଂ ଵିଷମ୍ । ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୨୨ ଅର୍କମୂଲମପାମାର୍ଗଂ ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁଂ ତଗରଂ୨ ତଥା । ଏତଦାଲୋଡ୍ଯ ଦାତଵ୍ଯଂ ତତଃ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୨୩ ତତସ୍ତସ୍ମିତ୍କୃତେ ଵିପ୍ର ନ ନିଵର୍ତେତ ଚେଦ୍ଵିଷମ୍ । ତ୍ଵଚଃ ସ୍ଥାନଂ ତତୋ ଭିତ୍ତ୍ଵା ରକ୍ତସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଧାଵତି । । ୨୪ ଵିଷେ ଚ ରକ୍ତଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ତସ୍ଯ ରୂପାଣି ମେ ଶୃଣୁ । ଦହ୍ଯତେ ମୁହ୍ଯତେ୧ ଚୈଵ ଶୀତଲଂ ବହୁ ମନ୍ଯତେ । । ୨୫ ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ତସ୍ଯ ରକ୍ତଗତଂ ଵିଷମ୍ । ତତ୍ରାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୨୬ ଉଶୀରଂ ଚନ୍ଦନଂ କୁଷ୍ଠମୁତ୍ପଲଂ ତଗରଂ ତଥା । ମହାକାଲସ୍ଯ ମୂଲାନି ସିନ୍ଦୁଵାରନଗସ୍ଯ ଚ । । ହିଙ୍ଗୁଲଂ ମରିଚଂ ଚୈଵ ପୂର୍ଵଵେଗେ ତୁ ଦାପେଯତ୍ । । ୨୭ ବୃହତୀ ଵୃଶ୍ଚିକା କାଲୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଵାରୁଣିମୂଲକମ୍
ଶ୍ରବଣଶକ୍ତି ଅଟକିଯିବା ସମୟରେ, ଦଂଶିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଅସାଧ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ତାପରେ ସେ ଜୀବ ନିଶ୍ଵାସ ଓ ଉଶ୍ଵାସ ବିନା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ।
ସପ୍ତଗନ୍ଧଘୃତଂ ଚୈଵ ଦ୍ଵିତୀଯେ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । । ୨୮ ସିନ୍ଦୁଵାରଂ ତଥା ହିଙ୍ଗୁଂ ତୃତୀଯେ କାରଯେଦ୍ବୁଧଃ । ତସ୍ଯ ପାନଂ ଚ କୁର୍ଵୀତ ଅଞ୍ଜନଂ ଲେପନଂ ତଥା । । ୨୯ ଏତେନୈଵୋପଚାରେଣ ତତଃ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । ରକ୍ତସ୍ଥାନଂ ତତୋ ଗତ୍ଵା ପିତ୍ତସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଧାଵତି । । 1.35.୩୦ ପିତ୍ତସ୍ଥାନଗତେ ଵିପ୍ର ଵିଷରୂପାଣି ମେ ଶୃଣୁ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠତେ ନିପତତେ ଦହ୍ଯତେ ମୁହ୍ଯତେ ତଥା । । ୩୧ ଗାତ୍ରତଃ ପୀତକଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵୈ ଦିଶଃ ପଶ୍ଯତି ପୀତିକା । ପ୍ରବଲା ଚ ଭଵନ୍ମୂର୍ଚ୍ଛା ନ ଚାତ୍ମାନଂ ଵିଜାନତେ । । ଵିଷକ୍ରିଯାଂ ତସ୍ଯ କୁର୍ଯାଦ୍ଯଥା ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୩୨ ପିତ୍ତସ୍ଥାନମତିକ୍ରମ୍ଯ ଶ୍ଲେଷ୍ମସ୍ଥାନଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । । ୩୩ ପିପ୍ପଲ୍ଯୋ ମଧୁକଂ ଚୈଵ ମଧୁ ଖଣ୍ଡଂ ଘୃତଂ ତଥା । ମଧୁସାରମଲାବୂଂ ଚ ଜାତିଂ ଶଙ୍କରଵାଲୁକାମ୍ । । ଇନ୍ଦ୍ରଵାରୁଣିକାମୂଲଂ ଗଵାଂ ମୂତ୍ରେଣ ପେଷଯେତ୍ । । ୩୪ ନସ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ ପାନମାଲେପନାଞ୍ଜନମ୍ । ଏତେନୈଵୋପଚାରେଣ ତତଃ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୩୫ ଶ୍ଲେଷ୍ମସ୍ଥାନଂ ତତଃ ପ୍ରାପ୍ତେ ତସ୍ଯ ରୂପାଣି ମେ ଶୃଣୁ । ଗାତ୍ରାଣି୧ ତସ୍ଯ ରୁଧ୍ଯନ୍ତେ ନିଃଶ୍ଵାସଶ୍ଚ ନ ଜାଯତେ । । ଲାଲା ଚ ସ୍ରଵତେ ତସ୍ଯ କଣ୍ଠୋ ଘୁରୁଘୁରାଯତେ । । ୩୬ ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ତସ୍ଯ ଶ୍ଲେଷ୍ମଗତଂ ଵିଷମ୍ । ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୩୭ ତ୍ରିକୁଟକୀ ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକୋ ଲୋଧ୍ରଞ୍ଚ ମଧୁସାରକମ୍ । ଏତାନି ସମଭାଗାନି ଗଵାଂ ମୂତ୍ରେଣ ପେଷଯେତ୍ । । ୩୮ ତସ୍ଯ ପାନଂ ଚ କୁର୍ଵୀତ ଅଞ୍ଜନଂ ଲେପନଂ ତଥା । ଏତେନୈଵୋପଚାରେଣ ତତଃ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୩୯ ଶ୍ଲେଷ୍ମସ୍ଥାନମତିକ୍ରମ୍ଯ ଵାଯୁସ୍ଥାନଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ର ରୂପାଣି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵାଯୁସ୍ଥାନଗତେ ଵିଷେ । । 1.35.୪୦ ଆଧ୍ମାଯତେ ଚ ଜଠରଂ ବାନ୍ଧଵାଂଶ୍ଚ ନ ପଶ୍ଯତି । ଈଦୃଶଂ କୁରୁତେ ରୂପଂ ଵୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗଶ୍ଚ ଜାଯତେ । । ୪୧ ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ତସ୍ଯ ଵାଯୁଗତଂ ଵିଷମ୍ । ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । ।୪ ୨ ଶୋଣାମୂଲଂ ପ୍ରିଯାଲଂ ଚ ରକ୍ତଂ ଚ ଗଜପିପ୍ପଲୀମ୍ । ଭାର୍ଙ୍ଗୀଂ ଵଚାଂ ପିପ୍ପଲୀଂ ଚ ଦେଵଦାରୁଂ ମଧୂକକମ୍ । । ୪୩ ମଧୂକସାରଂ ସହସିନ୍ଦୁଵାରଂ ହିଙ୍ଗୁଂ ଚ ପିଷ୍ଟା ଗୁଟିକାଂ ଚ କୁର୍ଯାତ୍ । ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ତସ୍ଯାଞ୍ଜନଲେପନାଦି ଏଷୋଽଗଦଃ ସର୍ପଵିଷାଣି ହନ୍ଯାତ୍ । । ୪୪ ଅଞ୍ଜନଂ ଚୈଵ ନସ୍ଯଂ ଚ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵିଷାନ୍ଵିତେ । ଵାଯୁସ୍ଥାନଂ ତତୋ ମୁକ୍ତ୍ଵା ମଜ୍ଜାସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଧାଵତି । ।୪୫ ଵିଷେ ମଜ୍ଜାଗତେ ଵିପ୍ର ତସ୍ଯ ରୂପାଣି ମେ ଶୃଣୁ । ଦୃଷ୍ଟିଶ୍ଚ ହୀଯତେ ତସ୍ଯ ଭୃଶମଙ୍ଗାନି ମୁଞ୍ଚତି । ।୪ ୬ ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ତସ୍ଯ ମଜ୍ଜାଗତଂ ଵିଷମ୍ । ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୪୭ ଘୃତମଧୁଶର୍କରାନ୍ଵିତମୁଶୀରଂ ଚଂଦନଂ ତଥା
ସାତଟି ସୁଗନ୍ଧି ଦିଆ ଘିଅ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଦିଆଯିବାକୁ କହାଯାଇଛି।
ତତଃ ପ୍ରଣଶ୍ଯତେ ଦୁଃଖଂ ତତଃ ସଂପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍
ତେବେ ଦୁଃଖ ନଶ୍ଟ ହେଇଯାଏ, ଏବଂ ସୁଖ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
ମଜ୍ଜାସ୍ଥାନଂ ତତୋ ଗତ୍ଵା ମର୍ମସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଧାଵତି 1.35.
ମଜ୍ଜା ଠାରୁ ଚଳି ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟଃ ପତତେ ଭୂମୌ କର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ବଧିରୋ ଭଵେତ୍
ସେ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଦୁଇ କାନରେ ବିରଳ ହୋଇଯାଏ।
ଦଂଡେନ ହନ୍ଯମାନସ୍ଯ ଦଂଡରାଜୀ ନ ଜାଯତେ
ଲଠି ଦ୍ୱାରା ପିଟାଯିବାବେଳେ, ଲଠି ରାଜା ହେବା ନୁହେଁ।
କେଶେଷୁ ଲୁଚ୍ଯମାନେଷୁ ନୈଵ କେଶାନ୍ପ୍ରଵେଦତେ ଶିଥିଲାନି ଭଵଂତୀହ ସ ଗତାସୁରିତି ଶ୍ରୁତିଃ
କେଶ ଉଖଳାଯାଉଥିବା ବେଳେ ସେ କେଶ ଉଖଳାଯିବାକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; ଏଠାରେ ଦେହ ଅଳସ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଏହାକୁ ଜୀବନ ଛାଡିଦେଇଛି ବୋଲି ଶ୍ରୁତି କହେ।
ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ଵିପରୀତାନି ଗୌତମ
ହେ ଗୌତମ, ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ଯେଉଁଠାରେ ବିପରୀତ ଦେଖାଯାଏ।
ଵୈଦ୍ଯାସ୍ତସ୍ଯ ନ ପଶ୍ଯଂତି ଯେ ଭଵଂତି କୁଶିକ୍ଷିତାଃ
ଯେମାନେ ଭଲ ଭାବେ ଶିକ୍ଷା ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ଵଯଂ ରୁଦ୍ରେଣ ଭାଷିତମ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଠି ଦେଉଥିବା ଔଷଧ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ସ୍ୱୟଂ ରୁଦ୍ର କହିଥିଲେ।
କୁଂକୁମଂ ତଗରଂ କୁଷ୍ଠଂ କାସମର୍ଦତ୍ଵଚଂ ତଥା
କୁଙ୍କୁମ, ତଗର, କୁଷ୍ଠ ଏବଂ କାସମର୍ଦ୍ଦ ଗଛର ଛାଲ—
ଏତାନି ସମଭାଗାନି ଗୋମୂତ୍ରେଣ ତୁ ପେଷଯେତ୍ କାଲାହିନାପି ଦଷ୍ଟେନ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଭଵତି ନିର୍ଵିଷଃ
ଏହି ସବୁକୁ ସମାନ ପରିମାଣରେ ଗାଈର ମୁତ୍ର ସହିତ ଚକି ମିଶାଇବା ଉଚିତ; କଳା ସାପ କଟିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦେଲେ ଶୀଘ୍ର ବିଷ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
କ୍ଷିପ୍ରମେଵ ପ୍ରଦା ତଵ୍ଯଂ ମୃତସଂଜୀଵନୌଷଧମ୍
ଏହି ମୃତସଞ୍ଜୀବନ ଔଷଧ ତୁରନ୍ତ ଦେବା ଉଚିତ।
ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ପଂଚମୀକଲ୍ପେ ଧାତୁଗତଵିଷକ୍ରିଯାଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଂଚତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀଭବିଷ୍ୟ ମହାପୁରାଣର ବ୍ରାହ୍ମ ପର୍ବର ପଞ୍ଚମୀ କଳ୍ପରେ ଏକ ଶତ ପ୍ରସ୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟରେ 'ଦେହରେ ବିଷ ଲାଗିଲେ କଣ କରିବା ଉଚିତ' ବିଷୟରେ ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
କୁମାରଦଷ୍ଟଃ କୀଦୃକ୍ସ୍ଯାତ୍ସୂତିକାଦଂଶିତସ୍ଯ ଚ
କୌଣସି ଶିଶୁକୁ ସାପ କଟିଲେ କି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଜନନ ସମୟରେ ଥିବା ଜଣେ ମହିଳାକୁ କଟିଲେ କଣ ହୁଏ?
ରୂପଂ ନପୁଂସକେନେହ ଵ୍ଯଂତରେଣ ଚ କୀଦୃଶମ୍
ନପୁଂସକ ସାପ କିମ୍ବା ଦେହ ଭିତରେ ଥିବା ସାପ କଟିଲେ କେମିତି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ?
କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାଗାନାଂ ରୂପଲକ୍ଷଣମ୍
କଶ୍ୟପ କହିଲେ: ଏଉଠାରୁ ଆଗକୁ ମୁଁ ସାପମାନଙ୍କର ଆକୃତି ଓ ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଅଥ ସର୍ପେଣ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଊର୍ଧ୍ଵ ଦୃଷ୍ଟିଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ସାପ କଟିଲେ ଲୋକର ଦୃଷ୍ଟି ଉପରକୁ ଚାଲିଯାଏ।
୪୪ ଯାଵଦ୍ଵିସୃଜତେ ଵିତ୍ତଂ ଵିତ୍ତଵାନ୍ଵୀର ଭକ୍ତିତଃ । ତାଵଦ୍ଵିଵର୍ଧତେ ପୁଣ୍ଯଂ ଦାତୁଂ ଶତସହସ୍ରିକମ୍ । । ୪୫ ଅନ୍ଯେ ତାମ୍ରମଯେ ପାତ୍ରେ ଵଂଶଜେ ମୃନ୍ମଯେଽପି ଵା । ପୂଜଯନ୍ତି ନରାଃ ଶକ୍ତ୍ଯା କୃତ୍ଵା କୁଙ୍କୁମକେଶରୈଃ । । ପୁରୁଷାକୃତିକୃତଂ ପାତ୍ର ଇମଂ ମନ୍ତ୍ରୈଃ ସମର୍ଚଯେତ୍ । । ୪୬ ଅଗ୍ରିର୍ମୂର୍ଧେତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପାଦିଭିସ୍ତଥା । ଧୂପୈରଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଵିଧିଵଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ପ୍ରଦୀଯତେ । । ୪୭ ଗୁଡୌଦନଂ ଘୃତଂ କ୍ଷୀରଂ ଗୋଧୂମାଞ୍ଛାଲିତଣ୍ଡୁଲାନ୍ ।।। ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ଶକ୍ତିଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵୈ ଦରିଦ୍ରୋ ଵିତ୍ତଵାଂସ୍ତଥା । । ୪୮ ଵିତ୍ତଶାଠ୍ଯଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯମାନେ ଧନେ ନୃପ । ଵିତ୍ତଶାଠ୍ଯଂ ହି କୁର୍ଵାଣୋ ନାମୁତ୍ର ବଲଭାଗ୍ଭଵେତ୍ । ।୪ ୯ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଅଙ୍ଗାରକେଣ ସଂଯୁକ୍ତା ଚତୁର୍ଥୀ ନକ୍ତଭୋଜନୈଃ । ଉପୋଷ୍ଯା କତିମାତ୍ରା ତୁ ଉତାହୋ ସକୃଦେଵ ତୁ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତି ସହିତ ଧନ ଦେଇଥିବେ, ତେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼ିଥାଏ; ଏହାର ଦାନ ଶତହଜାର ଦେବା ଉଚିତ। ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ତାମ୍ବା, ବଂଶ, ମାଟିର ପାତ୍ରରେ କୁଙ୍କୁମ, କେଶର ଦେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି। ପୁରୁଷ ଆକୃତିର ପାତ୍ରକୁ ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ଅର୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ। 'ଅଗ୍ନି ମୁଣ୍ଡ' ମନ୍ତ୍ରରେ ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ ଦେଇ, ଧୂପ ଦେଇ ବିଧିମତ ଭାବେ ପୂଜା କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଗୁଡ଼ ଭାତ, ଘିଅ, କ୍ଷୀର, ଗହମ ଓ ଚାଲିତ ଚାଉଳ ଦେଇ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଦରିଦ୍ର ଓ ଧନୀ ଦୁଇଜଣେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ରାଜା, ଧନ ଥିଲେ ଧନ ଲୁଚାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଧନ ଲୁଚାଇଲେ ପରଲୋକରେ ଶକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ।
1.31.୫୦ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଚତୁର୍ଥୀ ସା ଚତୁର୍ଥୀ ସା ଯଦାଙ୍ଗାରକସଂଯୁତା । ଉପୋଷ୍ଯା ତତ୍ର ତତ୍ରୈଵ ପ୍ରଦେଯୋ ଵିଧିଵଦ୍ଗୁଡଃ । । ୫୧ ଉପୋଷ୍ଯ ନକ୍ତେନ ଵିଭୋ ଚତସ୍ରଃ କୁଜସଂଯୁତା । ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ଚ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ଚ ଵିଧାନଂ ଶୃଣୁ ଯାଦୃଶମ୍ । । ୫୨ ସୌଵର୍ଣଂ ତୁ କୁଜଂ କୃତ୍ଵା ସଵିନାଯକମାଦରାତ୍ । ଦଶସୌଵର୍ଣିକଂ ମୁଖ୍ଯଂ ଦଶାର୍ଧମର୍ଧମେଵ ଚ । ।୫ ୩ ସୌଵର୍ଣପାତ୍ରେ ରୌପ୍ଯେ ଵା ଭକ୍ତ୍ଯା ତାମ୍ରମଯେଽପି ଵା । ଵିଂଶତ୍ପଲାନି ପାତ୍ରାଣି ଵିଂଶତ୍ଯର୍ଧପଲାନି ଵା । । ୫୪ ଵିଂଶତ୍କର୍ଷାଣି ଵା ଵୀର ଵିଂଶଦର୍ଧାର୍ଧମେଵ ଵା । ରୌପ୍ଯସଙ୍ଖ୍ଯଂ ପଲଂ କାର୍ଯଂ ପଲାର୍ଧମର୍ଧମେଵ ଚ । । ୫୫ ଶକ୍ତ୍ଯା ଵିତ୍ତୈଶ୍ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ପାତ୍ରେ ତାମ୍ରମଯେଽପି ତୁ । ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ଗ୍ରହେଶଂ ଵୈ ଵସ୍ତ୍ରୈଃ ସମ୍ପରିଵେଷ୍ଟିତମ୍ । । ଵିଵିଧୈଃ ସାଧକୈ ରକ୍ତୈଃ ପୁଷ୍ପୈ ରକ୍ତୈଃ ସମନ୍ଵିତମ୍ । । ୫୬ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ସଦା ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦକ୍ଷିଣାସହିତଂ ନୃପ । ଵାଚକାଯ ମହାବାହୋ ଗୁଣିନେ ଶ୍ରେଯସେ ନୃପ । । ୫୭ ଇତି ତେ କଥିତା ପୁଣ୍ଯା ତିଥୀନାମୁତ୍ତମା ତିଥିଃ । ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ନରୋ ରୂପଂ ଦିଵ୍ଯମାପ୍ନୋତି ଭାରତ । । ୫୮ କାନ୍ତ୍ଯାତ୍ରେଯସମଂ ଵୀରଂ ତେଜସା ରଵିସନ୍ନିଭମ୍ । ପ୍ରଭଯା ରଵିକଲ୍ପଂ ଚ ସମୀରବଲସଂଶ୍ରିତମ୍ । । ୫୯ ଈଦୃଗ୍ରୂପଂ ସମାପ୍ଯେହ ଯାତି ଭୌମସଦୋ ନୃପ । ପ୍ରସାଦାଦ୍ଵିଘ୍ନନାଥସ୍ଯ ତଥା ଗଣପତେର୍ନୃପ । । 1.31.୬୦ ପଠତାଂ ଶୃଣ୍ଵତାଂ ରାଜନ୍କୁର୍ଵତାଂ ଚ ଵିଶେଷତଃ । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିପାପାନି କ୍ଷୀଯନ୍ତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ଋଦ୍ଧିଂ ଵୃଦ୍ଧିଂ ତଥା ଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ଲଭତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । । ୬୧ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଚତୁର୍ଥୀକଲ୍ପେ ସୁଖାଵହାଙ୍ଗାରକଚତୁର୍ଥୀଵ୍ରତନିରୂପଣଂ ନାମୈକତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସୁମନ୍ତୁରୁ କହିଲେ — ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥି ଯେତେବେଳେ ଅଙ୍ଗାରକ ଗ୍ରହ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ, ସେ ଦିନ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ଦିନରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଗୁଡ଼ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଉପବାସ କରି, ରାତିରେ ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥିରେ କୁଜ ଗ୍ରହ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ସୁନାରେ କୁଜ ଗ୍ରହ ତିଆରି କରି, ଗଣେଶଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ୍ । ଦଶ ଭାଗ ସୁନା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍, ଦଶାର୍ଦ୍ଧ ଭାଗ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ । ସୁନା, ଚାନ୍ଦି କିମ୍ବା ତାମ୍ବା ପାତ୍ରରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ପାତ୍ରରେ ବିଶ୍ ଭାଗ ପଲା କିମ୍ବା ବିଶ୍ ଅର୍ଦ୍ଧ ପଲା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ । ବିଶ୍ କର୍ଷ କିମ୍ବା ବିଶ୍ ଅର୍ଦ୍ଧାର୍ଦ୍ଧ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ । ଚାନ୍ଦିର ପଲା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍, ଅର୍ଦ୍ଧାର୍ଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ । ନିଜ ଶକ୍ତି ଏବଂ ଧନ ଅନୁଯାୟୀ ଭକ୍ତି ସହିତ ତାମ୍ବା ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍ । ଗ୍ରହେଶଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ବସ୍ତ୍ରରେ ମୁଡ଼ି ଦେବା ଉଚିତ୍ । ବିଭିନ୍ନ ସାଧନା ସହିତ ଲାଲ ଫୁଲ ଦେଇ ସଜାଇବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ଦାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଦେବା ଉଚିତ୍ । ବାଚକ ଏବଂ ଗୁଣୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଶ୍ରେୟସ୍ ଦେବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ଭଲ ତିଥିଗୁଡିକ ତୁମକୁ କହିଲି । ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଉପବାସ କରେ, ସେ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ପାଇଥାଏ । ତାଙ୍କର ଚମକ ଅତ୍ରେୟଙ୍କ ପରି, ତେଜ ରବିଙ୍କ ପରି, ପ୍ରଭା ରବି ସମାନ ଏବଂ ବାୟୁର ଶକ୍ତି ସହିତ ହୁଏ । ଏପରି ଦିବ୍ୟ ରୂପ ପାଇ, ଭୌମ ଶଦନକୁ ଯାନ୍ତି । ଭିଘ୍ନନାଥ ଏବଂ ଗଣେଶଙ୍କ କୃପାରେ ଏହି ଫଳ ମିଳେ । ଯେଉଁ ରାଜା ପଢ଼େ, ଶୁଣେ, କରେ, ତାଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ରିଦ୍ଧି, ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମିଳେ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
thumb|400px|ଅଗ୍ନିଚଯନେ ଅଶ୍ଵପରିକ୍ରମଣମ୍ thumb|400px| ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରଵା ନାଗପଞ୍ଚମୀପୂଜନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ପଞ୍ଚମୀ ଦଯିତା ରାଜନ୍ନାଗାନାଂ ନନ୍ଦିଵର୍ଧିନୀ । ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ କିଲ ନାଗାନାଂ ଭଵତୀତ୍ଯୁତ୍ସଵୋ ମହାନ୍ । । ୧ ଵାସୁକିସ୍ତକ୍ଷକଶ୍ଚୈଵ କାଲିଯୋ ମଣିଭଦ୍ରକଃ । ଐରାଵତୋ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଃ୧ କର୍କୋଟକଧନଞ୍ଜଯୌ । । ଏତେ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯଭଯଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ପ୍ରାଣଜୀଵିତାମ୍ । । ୨ ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ସ୍ନପଯନ୍ତୀହ ନାଗାନ୍କ୍ଷୀରେଣ ଯେ ନରାଃ । ତେଷାଂ କୁଲେ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ତେଽଭଯପ୍ରାଣଦକ୍ଷିଣାମ୍ । । ୩ ଶପ୍ତା ନାଗା ଯଦା ମାତ୍ରା ଦହ୍ଯମାନା ଦିଵାନିଶମ୍ । ନିର୍ଵାପଯନ୍ତି ସ୍ନପନୈର୍ଗଵାଂ୩ କ୍ଷୀରେଣ ମିଶ୍ରିତୈଃ । । ୪ ଯେ ସ୍ନପଯନ୍ତି ଵୈ ନାଗାନ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତା । ତେଷାଂ କୁଲେ ସର୍ପଭଯଂ ନ ଭଵେଦିତି ନିଶ୍ଚଯଃ । । ୫ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ମାତ୍ରା ଶପ୍ତାଃ କଥଂ ନାଗାଃ କିଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ କାରଣମ୍ । କଥଂ ଚାନନ୍ଦକରଣଂ କସ୍ଯ ଵା ସମ୍ପ୍ରସାଦଜମ୍ । । ୬ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ [http://puranastudy.freeoda.com/pur_index3/uchchaish.htm ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରଵା] ଅଶ୍ଵରତ୍ନଂ ଶ୍ଵେତୋ ଜାତୋଽମୃତୋଦ୍ଭଵଃ । ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚାବ୍ରଵୀତ୍କଦ୍ରୂର୍ନାଗାନାଂ ଜନନୀ ସ୍ଵସାମ୍ । । ୭ ଅଶ୍ଵରତ୍ନମିଦଂ ଶ୍ଵେତଂ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷେଽମୃତସମ୍ଭଵମ୍ । କୃଷ୍ଣାଂଶ୍ଚ ଵୀକ୍ଷସେ ବାଲାନ୍ସର୍ଵଂ ଶ୍ଵେତମୁତାମ୍ବରେ । । ୮ ଵିନତୋଵାଚ ସର୍ଵଶ୍ଵେତୋ ହଯଵରୋ ନାସ୍ଯ କୃଷ୍ଣୋ ନ ଲୋହିତଃ । କଥଂ ପଶ୍ଯସି କୃଷ୍ଣଂ ତ୍ଵଂ ଵିନତୋଵାଚ ତାଂ ସ୍ଵସାମ୍
ସୁମନ୍ତୁରୁ କହିଲେ — ପଞ୍ଚମୀ ତିଥି ସର୍ପମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି ପ୍ରିୟ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଥାଏ । ପଞ୍ଚମୀ ଦିନ ସର୍ପମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ହୁଏ । ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ, କାଳିୟ, ମଣିଭଦ୍ର, ଏଇରାବତ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, କର୍କୋଟକ ଏବଂ ଧନଞ୍ଜୟ — ଏମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନିର୍ଭୟତା ଏବଂ ଜୀବନ ଦେଇଥାନ୍ତି । ପଞ୍ଚମୀ ଦିନ ଯେଉଁ ଲୋକେ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ଦୁଧରେ ସ୍ନାନ କରାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପରିବାରକୁ ସର୍ପମାନେ ନିର୍ଭୟତା ଏବଂ ଜୀବନ ଦାନ କରନ୍ତି । ସର୍ପମାନେ ମାତାଙ୍କ ଶାପରେ ଦିନ ରାତି ଦୁଃଖ ପାଉଥିଲେ, ଗାଁ ଦୁଧରେ ସ୍ନାନ କରାଇ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ । ଯେଉଁ ଲୋକେ ଭକ୍ତି ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପରିବାରରେ କେବେ ସର୍ପ ଭୟ ଥାଏ ନାହିଁ ।
ବିଳା, ନକୁଳ, ଦୁଃସ୍ୱପ୍ନ, ବରାହ ଓ ବିଛାରୁ ସାପ ଦୂର ରହିପାରିଲେ, ସେ ଏକଶଂଠି ଦୁଇ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ବଞ୍ଚିଥାଏ।
ବେପେଇ ଦୁଃଖରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଲୋକର ଆଖି ଲାଲ ହୋଇଯାଏ; ଏପରି ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ଏହି ହେଉଛି ସମୟର ଦଣ୍ଡ।