ପୁରୁଷଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଦକ୍ଷିଣାଵର୍ତଲିଙ୍ଗଶ୍ଚ ନରୋ ଵୈ ପୁତ୍ରମାନ୍ଭଵେତ୍ । ଵାମାଵର୍ତେ ତଥା ଲିଙ୍ଗେ ନରଃ କନ୍ଯାଂ ପ୍ରସୂଯତେ । । ୧ ସ୍ଥୂଲୈଃ ଶିରାଲୈର୍ଵିଷମୈର୍ଲିଙ୍ଗୈର୍ଦାରିଦ୍ର୍ଯମାଦିଶେତ୍ । ଋଜୁଭିର୍ଵର୍ତୁଲାକାରୈଃ ପୁରୁଷା ପୁତ୍ରଭାଗିନଃ । । ୨ ନିମ୍ନପାଦୋପଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ଭୂମିଂ ସ୍ପୃଶତି ମେହନଃ । ଦୁଃଖିତଂ ତଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍ପୁରୁଷଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୩ ଭୂମୌ ପାଦୋପଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ଗୁଲ୍ଫୌ ସ୍ପୃଶତି ମେହନଃ । ଈଶ୍ଵରଂ ତଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍ପ୍ରମଦାନାଂ ଚ ଵଲ୍ଲଭମ୍
ପୁରୁଷଙ୍କ ଚିହ୍ନର ବର୍ଣ୍ଣନା: ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଯେଉଁ ପୁରୁଷଙ୍କର ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଡାହାଣପଟେ ଘୁରେ, ସେ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି କରିବେ; ବାମପଟେ ଘୁରିଲେ, ସେ ପୁତ୍ରୀ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବେ।
ଗତା ମଧ୍ଯଂ ପ୍ରଦେଶିନ୍ଯାଃ ସ ଜୀଵେଚ୍ଛରଦଃ ଶତମ୍ । । ୩୯ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଚତୁର୍ଥୀକଲ୍ପେ ପୁରୁଷଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଞ୍ଚଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଯଦି ମଧ୍ୟମା ଆଙ୍ଗୁଠି ତରଜି ଆଙ୍ଗୁଠିଠାରୁ ବଡ଼, ସେ ଶତବର୍ଷ ଜୀବନ କରିବେ।
ପୁରୁଷଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସମକୁକ୍ଷିର୍ଭଵେଦ୍ଭୋଗୀ ନିମ୍ନକୁକ୍ଷିର୍ଧନାପହଃ । ମାଯାଵୀ ଵିଷମା ୧ କୁକ୍ଷିସ୍ତଥା କୁହକକୃତ୍ସଦା । । ୧ ରାଜା ସ୍ଯାନ୍ନିମ୍ନକୁକ୍ଷିସ୍ତୁ ସାର୍ଵଭୌମୋ ମହାବଲଃ । ସର୍ପୋଦରା ଦରିଦ୍ରାଃ ସ୍ଯୁର୍ବହୁଭକ୍ଷାଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତ । । ୨ ଵିସ୍ତୀର୍ଣାଭିର୍ମଣ୍ଡଲାଭିରୁନ୍ନତାଭିଶ୍ଚ ନାଭିଭିଃ । ଭଵନ୍ତି ସୁଖିନୋ ଵୀରା ଧନଧାନ୍ଯସମନ୍ଵିତାଃ । । ୩ ନିମ୍ନାଭିରଥ ସ୍ଵଲ୍ପାଭିଃ କ୍ଲେଶଭାଜୋ ଭଵନ୍ତି ହି । ଵଲିର୍ମଧ୍ଯଙ୍ଗତା ଵୀରା ଵିଷମା ଚ ଵିଶେଷତଃ । । ଧନହାନିଂ ତଥା ଶୂଲଂ ନିତ୍ଯଂ ଜନଯତେ ଵିଭୋ । । ୪ ଵାମାଵାର୍ତା ସଦା ଶାନ୍ତିଂ କରୋତୀତି ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । କରୋତି ମେଧାଂ ଦକ୍ଷିଣେନ ସଂପ୍ରଵୃତ୍ତା ଦିଵସ୍ପତେ । । ୫ ପାର୍ଶ୍ଵାଯତା ଦୀର୍ଘମାଯୁରୈଶ୍ଵର୍ଯମୂର୍ଧ୍ଵତଃ ସ୍ମୃତମ୍ । ଗଵାଢ୍ଯତାମଧସ୍ତାତ୍ତୁ କରୋତୀତି ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । । ୬ ଶତପତ୍ରକର୍ଣିକାଭା ନାଭିର୍ଯସ୍ଯ ମହାମତେ । ଭୂପତ୍ଵଂ କୁରୁତେ ସା ତୁ ପୁରୁଷସ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ । । ୭ ସମୋଦରୋ ଭଵେଦ୍ଭୋଗୀ ନିସ୍ଵଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷମୋଦରଃ । ସୂକ୍ଷ୍ମୋଦରୋ ଭଵେଦ୍ଵାଗ୍ମୀ ବହୁସମ୍ପତ୍ସମନ୍ଵିତଃ । । ୮ ଶସ୍ତ୍ରେଣାନ୍ତଂ ଵ୍ରଜେଦ୍ଵୀର ସ୍ତ୍ରୀଭୋଗଂ ଚାପ୍ନୁଯାତ୍ତଥା । ଆଚାର୍ଯୋ ବହୁପୁତ୍ରଶ୍ଚ ଯଥାସଙ୍ଖ୍ଯଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । । ୯ ଵଲିଭିର୍ଦେଵଶାର୍ଦୂଲ ଇତ୍ଯାହ ସ ପଯୋନିଧିଃ । ଅଗମ୍ଯାଗାମିନୋ ଜ୍ଞେଯା ଵିଷମାଭିର୍ନ ସଂଶଯଃ । । 1.26.୧୦ ଋଜୁଭିର୍ଵସୁଭୋଗୀ ସ୍ଯାତ୍ପରଦାରଵିନିନ୍ଦକଃ । ମାଂସଲୈର୍ମୃଦୁଭିଃ ପାର୍ଶ୍ଵୈ ରାଜା ସ୍ଯାନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୧୧ ଅନୂର୍ଧ୍ଵଚିବୁକା ଯେ ତୁ ସୁଭଗାସ୍ତେ ଭଵନ୍ତି ଵୈ । ନିର୍ଧନା ଵିଷମୈର୍ଦୀର୍ଘୈର୍ଭଵନ୍ତୀହ ସୁଵୀରଜ । । ୧୨ ପୀନୈଶ୍ଚୋପଚିତୈର୍ନିମ୍ନୈଃ ୧ ସ୍କନ୍ଧୈର୍ଭୀମାଙ୍ଗସମ୍ଭଵ । ରାଜାନଃ ସୁଖିନଶ୍ଚାପି ଭଵନ୍ତୀହ ନ ସଂଶଯଃ । । ୧୩ ସମୋନ୍ନତଂ ତୁ ହୃଦଯଂ ସମଂ ଚ ପୃଥୁ ଚୈଵ ହି । ଅଵେପନଂ ମାଂସଲଂ ଚ ପାର୍ଥିଵାନାଂ ନ ସଂଶଯଃ । । ୧୪ ଖରରୋମଚିତଂ ଵୀରଶିରାଲଂ ଚ ଵିଶେଷତଃ । ଅଧନାନାଂ ଭଵେଦେଵ ହୃଦଯଂ ଋଭଵୋତ୍ତମ । । ସମଵକ୍ଷସୋଽର୍ଥଯୁତାଃ ପୀନୈଃ ଶୂରାଃ ସ୍ମୃତା ବୁଧୈଃ । । ୧୫ ତନୁଭିର୍ଦ୍ରଵ୍ଯହୀନାଃ ସ୍ଯୁରସମୈଶ୍ଚାପ୍ଯକିଞ୍ଚନାଃ । ଵଧ୍ଯନ୍ତେ ଚାପି ଶସ୍ତ୍ରେଣ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । । ୧୬ ହନୁଭିର୍ଵିଷମୈର୍ଵୀର ଜନ୍ମହୀନୋ ଭଵେନ୍ନରଃ । ଯସ୍ଯୋନ୍ନତୋ ଭଵେଦ୍ଧନୁଃ ସ ଭୋଗୀ ସ୍ଯାନ୍ନ ସଂଶଯଃ । । ୧୭ ନିର୍ମାଂସୈର୍ଵିଷମୈର୍ଵୀର ନିଃସ୍ଵୋ ନିମ୍ନୈଃ ପ୍ରଚକ୍ଷ୍ଯତେ । ଧନଵାଂଶ୍ଚ ଭଵେତ୍ପୀନୈଃ ସୁଖଭୋଗସମନ୍ଵିତଃ । । ଵିଷମୈରର୍ଥହୀନଃ ସ୍ଯାଦ୍ଦୁଃଖଭାଗୀ ସଦା ନରଃ । । ୧୮ ଚିପିଟଗ୍ରୀଵକୋ ଦୁଷ୍ଟୋ ମତୋ ଲୋକେ ସ ଵୈ ଗୁହ । ଶୂରଃ ସ୍ଯାନ୍ମହିଷଗ୍ରୀଵୋ ମୃଗଗ୍ରୀଵୋ ଭଯାତୁରଃ । । ୧୯ କମ୍ବୁଗ୍ରୀଵୋ ଭଵେଦ୍ରାଜା ଲମ୍ବକଣ୍ଠୋଽଗ୍ରଲକ୍ଷଣଃ । ହ୍ରସ୍ଵଗ୍ରୀଵସ୍ତୁ ଧନଵାନ୍ସୁସୁଖୀ ଭୋଗଵାଂସ୍ତଥା । । 1.26.୨୦ ନିମାଂସୌ ରୋମଶୌ ଭଗ୍ନାଵଲ୍ପୌ ଵାପି ଵିଶେଷତଃ । ନିର୍ଧନସ୍ଯେଦୃଶାଵଂସୌ ପ୍ରଖ୍ଯାତୌ ଵ୍ଯୋମକେଶଜ । । ୨୧ ଭଵେଦରୋମଶଂ ପୃଷ୍ଠଂ ଧନିନାଂ ଭୀମସମ୍ଭଵ । ସଲୋମଶଂ ତଥା ଵକ୍ରଂ ନିର୍ଧନାନାଂ ବଲାଧିପ । । ୨୨ ଅସ୍ଵେଦନାଵୁନ୍ନତୌ ଚ ତଥା ପୀନୌ ଷଡାନନ । ସମରୋମସୁଗନ୍ଧୌ ଚ କକ୍ଷୌ ଜ୍ଞେଯୌ ଧନାନ୍ଵିତୌ । । ୨୩ ଅଵ୍ଯୁଚ୍ଛିନ୍ନୌ ତଥା ଶ୍ଲିଷ୍ଟୌ ଵିପୁଲୌ ଚ ସୁରାଧିପ । ଶୂରାଣାମୀଦୃଶାଵଂସୌ ନଗଜାନନ୍ଦଵର୍ଧନ । । ୨୪ ଉଦ୍ଵୃଦ୍ଧବାହୁକୋ ଯସ୍ତୁ ଵଧବନ୍ଧନମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଦୀର୍ଘବାହୁର୍ଭଵେଦ୍ରାଜା ସମୁଦ୍ରଵଚନଂ ଯଥା । । ୨୫ ପ୍ରଲମ୍ବବାହୁର୍ଵିଜ୍ଞେଯୋ ନରଃ ସର୍ଵଗୁଣାନ୍ଵିତଃ । ହ୍ରସ୍ଵବାହୁର୍ଭଵେଦ୍ଦାସଃ ପରପ୍ରେଷ୍ଯକରୋଽପି ଵା । । ୨୬ ଵାମାଵର୍ତଭୁଜା ଯେ ତୁ ଦୀର୍ଘାଯତଭୁଜାଶ୍ଚ ଯେ । ସମ୍ପୂର୍ଣବାହୂ ରାଜା ସ୍ଯାଦିତ୍ଯାହ ସ ପଯୋନିଧିଃ । । ୨୭ ଗ୍ରୀଵା ଚ ୧ଵର୍ତୁଲାକାରା କମ୍ବୁରେଖାସମାଵୃତା । ସ ଭଵେତ୍ପାର୍ଥିଵୋ ଭୂମୌ ସର୍ଵଦୁଷ୍ଟନିବର୍ହଣଃ । । ୨୮ ଦୀର୍ଘଗ୍ରୀଵା ବକଗ୍ରୀଵା ଶୁକଗ୍ରୀଵାଶ୍ଚ ଯେ ନରାଃ । ଉଷ୍ଟ୍ରଗ୍ରୀଵାଃ କରିଗ୍ରୀଵାଃ ସର୍ଵେ ତେ ନିର୍ଧନାଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୨୯ ଇଭାଙ୍ଗସଦୃଶୌ୨ ଵୃତ୍ତୌ ସମୌ ପୀନୌ ଚ ସୁଵ୍ରତ । ଆଜାନୁଲମ୍ବିନୌ ବାହୂ ପାର୍ଥିଵାନାଂ ନ ସଂଶଯଃ । । 1.26.୩୦ ଦରିଦ୍ରାଣାଂ ଲୋମଶୌ ହ୍ରସ୍ଵୌ ବାହୂ ଜ୍ଞେଯୌ ସୁରୋତ୍ତମ । ତସ୍କରାଣାଂ ଚ ଵିଷମୌ ସ୍ଥୂଲୌ ସୂକ୍ଷ୍ମୌ ଚ ସୁଵ୍ରତ । । ୩୧ ନିମ୍ନଂ କରତଲଂ ଯସ୍ଯ ପିତୃଵିତ୍ତଂ ନ ତସ୍ଯ ଵୈ । ଭଵେଦାର୍ଭଵଶାର୍ଦୂଲ ତଥା ଭୀରୁଶ୍ଚ ମାନଵଃ । । ୩୨ ସୁଵୃତ୍ତତନୁନିମ୍ନେନ ଧନଵାନ୍କରତଲେନ ତୁ । ଉତ୍ତାନକରତଲୋ ଦାତା ଭଵତୀତି ନ ସଂଶଯଃ । । ୩୩ ଵିଷମା ଭଵନ୍ତି ଵିଷମୈର୍ନିମ୍ନାଶ୍ଚାପି ଵିଶେଷତଃ । କରତଲୈର୍ଦେଵଶାର୍ଦୂଲ ଲାକ୍ଷାଭୈରୀଶ୍ଵରାଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୩୪ ଅଗମ୍ଯାଗମନଂ ପୀତୈ ରୂକ୍ଷୈର୍ନିର୍ଧନତା ସ୍ମୃତା । ଅପେଯପାନଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ନୀଲକୃଷ୍ଣୈଃ ସଦୈଵ ହି । । ୩୫ ନିମ୍ନାଃ ସ୍ନିଗ୍ଧା ଭଵେନ୍ନୃଣାଂ ରେଖା କରତଲେ ଗୁହ । ଧନିନାଂ ନ ଦରିଦ୍ରାଣାମିତ୍ଯାହ ସ ପଯୋନିଧିଃ । । ୩୬ ଵିରଲାଙ୍ଗୁଲଯୋ ଯେ ତୁ ତେ ଦରିଦ୍ରାଃ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ଧନିନସ୍ତୁ ମହାବାହୋ ଯେ ଘନାଙ୍ଗୁଲଯୋ ନରାଃ । । ୩୭ ଵଦନଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଯସ୍ଯ ଧର୍ମଶୀଲଂ ତମାଦିଶେତ୍ । ଶୁଣ୍ଡଵକ୍ତ୍ରା ନରା ଯେ ତୁ ଦୁର୍ଭଗାସ୍ତେ ନ ସଂଶଯଃ । । ୩୮ ହରିଵକ୍ତ୍ରା ଜିହ୍ମଵକ୍ତ୍ରା ଵିକୃତାସ୍ଯାସ୍ତଥା ନରାଃ । ଭଗ୍ନଵତ୍ରାଃ କରାଲାସ୍ଯା ସର୍ଵେ ତେ ତସ୍କରାଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୩୯ ସମ୍ପୂର୍ଣଵକ୍ତ୍ରା ରାଜାନୋ ଗଜସିଂହାନନାସ୍ତଥା । ଛାଗଵାନରଵକ୍ତ୍ରାଶ୍ଚ ଧନିନଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ । । 1.26.୪୦ ଯସ୍ଯ ଗଣ୍ଡୌ ସୁସମ୍ପୂର୍ଣୌ ପଦ୍ମପତ୍ରସମପ୍ରଭୌ । କୃଷିଭାଗୀ ଭଵେନ୍ନିତ୍ଯଂ ବହୁଵିତ୍ତଶ୍ଚ ମାନଵଃ । । ୪୧ ସିଂହଵ୍ଯାଘ୍ରଗଜେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ କପୋଲଃ ସଦୃଶୋ ଯଦି । ମହାଭୋଗୀ ସ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସେନାଯାଶ୍ଚୈଵ ନାଯକଃ । । ୪୨ ଵଦନଂ ତୁ ସମଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ସୌମ୍ଯଂ ସଂଵୃତମେଵ ହି । ପାର୍ଥିଵାନାଂ ମହାବାହୋ ଵିପରୀତନ୍ତୁ ଦୁଃଖଦମ୍ । । ୪୩ ମହାମୁଖଂ ତୁ ଦେଵେଶ ଦୁର୍ଭଗତ୍ଵଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ସ୍ତ୍ରୀମୁଖଂ ପୁତ୍ରନାଶାଯ ମଣ୍ଡଲଂ ସୁଖିତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୪୪ ଦ୍ରଵ୍ଯନାଶାଯ ଵୈ ଦୀର୍ଘଂ ପାପଦଂ ଭଯଦଂ ତଥା । ଧୂର୍ତାନାଂ ଚତୁରସ୍ରଂ ସ୍ଯାତ୍ପୁତ୍ରହାନିକରଂ ଶୃଣୁ । । ୪୫ ନିମ୍ନଵକ୍ତ୍ରଂ ଚ ଦେଵେନ୍ଦ୍ର ପୁତ୍ରହାନିକରଂ ଭଵେତ୍ । ହ୍ରସ୍ଵଂ ଭତତି କୀନାଶେ ପୂର୍ଣକାନ୍ତଂ ଚ ଭୋଗିନାମ୍ । । ୪୬ ରକ୍ତାଧରୋ ନରପତିର୍ଧନଵାନ୍କମଲାଧରଃ । ସ୍ଥୂଲୋଷ୍ଠା ହନୁମୂଲାଶ୍ଚ ଶୁଷ୍କୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଶ୍ଚ ଦୁଃଖିତାଃ । ।୪୭ ଅସ୍ଫୋଟିତାଗ୍ରଂ ସ୍ନିଗ୍ଧଂ ଚ ନତଂ ମୃଦୁ ତଥା ଗୁହ । ସମ୍ପୂର୍ଣଂ ଚ ସଦା ଶସ୍ତଂ ଶ୍ମଶ୍ରୁ ଭୂମିପତେର୍ଗୁହ । । ୪୮ ରକ୍ତୈଶ୍ଚାଲ୍ପୈସ୍ତଥା ରୂକ୍ଷୈଃ ଶ୍ମଶ୍ରୁଭିର୍ଭୀମନନ୍ଦନ । ନରାଶ୍ଚୌରା ଭଵନ୍ତ୍ଯେଵ ପରଦାରରତାସ୍ତଥା । ।୪୯ ନିର୍ମାଂସୌ ଯସ୍ଯ ଵୈ କର୍ଣୌ ସଂଗ୍ରାମାନ୍ନାଶମୃଚ୍ଛତି
ଚିପିଟାଭ୍ଯାଂ ଭଵେଦ୍ରୋଗୀ ହ୍ରସ୍ଵୌ ଚ କୃପଣସ୍ଯ ଚ । । 1.26.୫୦ ଶଙ୍କୁକର୍ଣଶ୍ଚ ଭୂନାଥଃ ସର୍ଵଶତ୍ରୁଭଯଙ୍କରଃ । ଦୀର୍ଘାଯୂ ରୋମଶାଭ୍ଯାଂ ତୁ ଵିପୁଲାଭ୍ଯାଂ ନରାଧିପଃ । । ଭୋଗୀ ଚ ସ ଭଵେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଦେଵବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜକଃ । । ୫୧ ଶିରାଵବଦ୍ଧୌ କ୍ରୂରସ୍ଯ ଵ୍ଯାଲମ୍ବୌ ଚ ଵିଶେଷତଃ । ମାଂସଲୌ ସୁଖଦୌ ଜ୍ଞେଯୌ ଶ୍ରଵଣୌ ଵ୍ଯୋମକେଶଜ । । ୫୨ ଭୋଗୀ ସ୍ଯାନ୍ନିଗଣ୍ଡୋ ଵୈ ମନ୍ତ୍ରୀ ସମ୍ପୂର୍ଣଗଣ୍ଡକଃ । ଶୁଭଭାକ୍ଛୁକନାସସ୍ତୁ ଚିରଜୀଵୀ ଶୁଷ୍କନାସିକଃ । । ୫୩ କୁନ୍ଦକୁଣ୍ଡଲସଙ୍କାଶୈଃ ପ୍ରକାଶୈର୍ଦଶନୈର୍ନୃପଃ । ଋକ୍ଷଵାନରଦନ୍ତାଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଂ କ୍ଷୁତ୍ପରିପୀଡିତାଃ । । ୫୪ ହସ୍ତିଦନ୍ତାଃ ଖରଦନ୍ତାଃ ସ୍ନିଗ୍ଧଦନ୍ତା ଗୁଣାନ୍ଵିତାଃ । କରାଲୈର୍ଵିରଲୈ ରୂକ୍ଷୈର୍ଦଶନୈର୍ଦୁଃଖଜୀଵିନଃ । । ୫୫ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦ୍ଦନ୍ତା ରାଜାନ ଏକତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ ଭୋଗଵାନ୍ । ତ୍ରିଂଶଦ୍ଦନ୍ତା ନରା ନିତ୍ଯଂ ସୁଖଦୁଃଖିତ୍ଵଭାଗିନ । । ଊନତ୍ରିଂଶଚ୍ଯ ଦଶନୈଃ ପୁରୁଷାଃ ଦୁଃଖଭାଗିନଃ । । ୫୬ କୃଷ୍ଣଜିହ୍ଵୋ ଭଵେତ୍ପ୍ରେଷ୍ଯଃ ସଵଲଯା ତୁ ଜିହ୍ଵଯା । ଭଵେତ୍କୋପସ୍ଯ କର୍ତା ଵୈ ସ୍ଥୂଲରୂକ୍ଷଶ୍ଚ ଜିହ୍ଵଯା । । ୫୭ ଶ୍ଵେତଜିହ୍ଵା ନରା ଜ୍ଞେଯାଃ ଶୌଚାଚାରସମନ୍ଵିତାଃ । ପଦ୍ମପତ୍ରସମା ଜିହ୍ଵା ସୂକ୍ଷ୍ମା ଦୀର୍ଘା ସୁଶୋଭନା । । ସ୍ଥୂଲା ଚ ନ ଚ ଵିସ୍ତୀର୍ଣା ଯେଷାଂ ତେ ମନୁଜାଧିପାଃ । । ୫୮ ନିମ୍ନା ସ୍ନିଗ୍ଧା ଚ ହ୍ରସ୍ଵା ଚ ରକ୍ତାଗ୍ରା ରସନା ଯଦି । ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାପ୍ରଵକ୍ତାରସ୍ତେ ଭଵନ୍ତି ନ ସଂଶଯଃ । । ୫୯ କୃଷ୍ଣତାଲୁର୍ନରୋ ଯସ୍ତୁ ସ ଭଵେତ୍କୁଲନାଶନଃ । ସୁଖଭାଗୀ ଦୁଃଖଭାଗୀ ପୀତତାଲୁର୍ନରାଧିପଃ । । 1.26.୬୦ ଵିକୃତଂ ସ୍ଫୁଟିତଂ ରୂକ୍ଷଂ ତାଲୁକଂ ନ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ସିଂହତାଲୁର୍ନରପତିର୍ଗଜତାଲୁସ୍ତଥୈଵ ଚ । । ପଦ୍ମତାଲୁର୍ଭଵେଦ୍ରାଜା ଶ୍ଵେତତାଲୁର୍ଧନେଶ୍ଵରଃ । । ୬୧ ହଂସସ୍ଵରା ନରା ଧନ୍ଯା ମେଘଗମ୍ଭୀରନିଃସ୍ଵନାଃ । କ୍ରୌଂଚସ୍ଵନାଶ୍ଚ ରାଜାନୋ ଭୋଗଵନ୍ତୋ ମହାଧନାଃ । । ୬୨ ଚକ୍ରଵାକସ୍ଵନା ଧନ୍ଯା ରାଜାନୋ ଧର୍ମଵତ୍ସଲାଃ । କୁମ୍ଭସ୍ଵନୋ ନରପତିର୍ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ଵନ ଏଵ ଚ । । ରୂକ୍ଷଦୀର୍ଘସ୍ଵରାଃ କ୍ରୂରାଃ ପଶୂନାଂ ସଦୃଶା ନ ତୁ । । ୬୩ ୨ଗୁର୍ଗୁରସ୍ଵରସଂଯୁକ୍ତାଃ ପୁରୁଷାଃ କ୍ଲେଶଭାଗିନଃ । ଚାଷସ୍ଵନା ଭାଗ୍ଯଯୁତା ଭିନ୍ନକାଂସ୍ଯସ୍ଵରାଶ୍ଚ ଯେ । । କ୍ଷୀଣଭିନ୍ନସ୍ଵରା ଯେ ସ୍ଯୁରଧମାସ୍ତେ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । । ୬୪ ପାର୍ଥିଵାସ୍ତନୁନାସାଶ୍ଚ ଦୀର୍ଘନାସାଶ୍ଚ ଭୋଗିନଃ । ହ୍ରସ୍ଵନାସା ନରା ଯେ ତୁ ଧର୍ମଶୀଲାସ୍ତୁ ତେ ମତାଃ । । ୬୫ ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵସିଂହନାସାଶ୍ଚ ସୂଚୀନାସାଶ୍ଚ ଯେ ନରାଃ । ତେଷାଂ ସିଧ୍ଯତି ଵାଣିଜ୍ଯଂ ହଯାନାଂ ଚୈଵ ଵିକ୍ରଯଃ । । ୬୬ ଵିକୃତା ନାସିକା ଯସ୍ଯ ୩ସ୍ଥୂଲାଗ୍ରା ରୂପଵର୍ଜିତା । ପାପକର୍ମା ସ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସାମୁଦ୍ରଵଚନଂ ଯଥା । । ୬୭ ଦାଡିମୀପୁଷ୍ପସଂକାଶେ ଭଵେତାଂ ଯସ୍ଯ ଲୋଚନେ । ୪ ଭୂପତିଃ ସ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପାଧିପୋ ଗୁହ । । ୬୮ ଵ୍ଯାଘ୍ରାକ୍ଷାଃ କୋପନା ଜ୍ଞେଯାଃ କ୫ର୍କଟାକ୍ଷାଃ କଲିପ୍ରିଯାଃ । ବିଡାଲହଂସନେତ୍ରାଶ୍ଚ ଭଵନ୍ତି ପୁରୁଷାଧମାଃ । । ୬୯ ମପୂରନକୁଲାକ୍ଷାଶ୍ଚ ନରାସ୍ତେ ମଧ୍ଯମାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ନ ୧ଶ୍ରୀସ୍ତ୍ଯଜତି ସର୍ଵଜ୍ଞ ପୁରୁଷଂ ମଧୁପିଙ୍ଗଲମ୍ । । 1.26.୭୦ ଆପିଙ୍ଗଲାକ୍ଷା ରାଜାନଃ ସର୍ଵଭୋଗସମନ୍ଵିତାଃ । ରୋଚନା ହରିତାଲାକ୍ଷା ଗୁଞ୍ଜାପିଙ୍ଗା ଧନେଶ୍ଵରାଃ । । ବଲସତ୍ତ୍ଵଗୁଣୋପେତାଃ ପୃଥିଵୀଚକ୍ରଵର୍ତିନଃ । । ୭୧ ଦ୍ଵିମାତ୍ରାଵୀକ୍ଷଣା ନିତ୍ଯଂ ଜୀଵନ୍ତି ପରମାଶ୍ରିତାଃ । ତ୍ରିମାତ୍ରାସ୍ଯନ୍ଦିନୋ ଜ୍ଞେଯାଃ ପୁରୁଷାଃ ସୁଖଭାଗିନଃ । । ୭୨ ଚତୁର୍ମାତ୍ରାନିମେଷୈଶ୍ଚ ନଯନୈରୀଶ୍ଵରାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଦୀର୍ଘାଯୁଷୋ ଧର୍ମରତାଃ ପଞ୍ଚମାତ୍ରାନିମେଷିଣଃ । । ୭୩ ହ୍ରସ୍ଵକର୍ଣା ମହାଭାଗା ମହାକର୍ଣାଶ୍ଚ ଯେ ନରାଃ । ଆଵର୍ତକର୍ଣା ଧନିନଃ ସ୍ନିଗ୍ଧକର୍ଣାସ୍ତଥୈଵ ଚ । । ୭୪ ଦୀର୍ଘାଯୁଷଃ ଶୁକ୍ତିକର୍ଣାଃ ଶଙ୍ଖକର୍ଣା ମହାଧନାଃ । ଦୀର୍ଘାଯୁଷୋ ଦୀର୍ଘକର୍ଣା ଲମ୍ବକର୍ଣାସ୍ତପସ୍ଵିନଃ । । ୭୫ ଲଲାଟେନାର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରେଣ ଭଵନ୍ତି ପୃଥିଵୀଶ୍ଵରାଃ । ଵିପୁଲେନ ଲଲାଟେନ ମହାଧନପତିଃ ସ୍ମୃତଃ । । ସ୍ଵଲ୍ପେନ ତୁ ଲଲାଟେନ ନରୋ ଧର୍ମରତଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୭୬ ରେଖା ପଞ୍ଚ ଲଲାଟେ ତୁ ସ୍ତ୍ରିଯା ଵା ପୁରୁଷସ୍ଯ ଵା । ଶତଂ ଜୀଵତି ଵର୍ଷାଣାମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଚାଧିଗଚ୍ଛତି । । ୭୭ ଚତୂରେଖାମଶୀତିଂ ତୁ ତ୍ରିଭିଃ ସପ୍ତତିମେଵ ଚ । ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଷଷ୍ଟିଂ ତୁ ରେଖାଭ୍ଯାଂ ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ତଥୈକଯା । । ଅରେଖେନ ଲଲାଟେନ ଵିଜ୍ଞେଯା ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଃ । । ୭୮ ରେଖାଚ୍ଛେଦୈସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ହୀନମଧ୍ଯୋତ୍ତମା ନରାଃ । ଅଲ୍ପାଯୁଷସ୍ତଥାଲ୍ପାଭିର୍ଵ୍ଯାଧିଭିଃ ପରିପୀଡିତାଃ । । ୭୯ ତ୍ରିଶୂଲଂ ପଟ୍ଟିଶଂ ଵାପି ଲଲାଟେ ଯସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଈଶ୍ଵରଂ ତଂ ଵିଜାନୀଯାଦ୍ଭୋଗିନଂ କୀର୍ତିମାଶ୍ରିତମ୍ । । 1.26.୮୦ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତନିମ୍ନଂ ତୁ ଶିରଃ ସ୍ଵଲ୍ପୋପହତମେଵ ଚ । ଚନ୍ଦ୍ରାକାରଂ୧ ନରେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଗଵାଢ୍ଯଂ ମଙ୍ଗଲଂ ସ୍ମୃତମ୍ । । ୮୧ ଵିଷମଂ ତୁ ଦରିଦ୍ରାଣାଂ ଶିରୋ ଦୀର୍ଘଂ ତୁ ଦୁଃଖିନାମ୍ । ନାଗକୁମ୍ଭନିଭଂ ରାଜ୍ଞଃ ସମଂ ସର୍ଵତ୍ର ଭୋଗିନଃ । । ୮୨ କପିଲଃ ସ୍ଫୁଟିତୈ ରୂକ୍ଷୈଃ ସ୍ଥୂଲୈଶ୍ଵ ଶିଖରେଶଯୈଃ । ଦୁଃଖିତା ପୁରୁଷା ଜ୍ଞେଯା ରୋମଶ୍ମଶ୍ରୁଭିରେଵ ଚ । । ୮୩ ରୂକ୍ଷା ଵିଵର୍ଣା ନିସ୍ତେଜାଃ ଖରାଃ ସ୍ଥୂଲାଶ୍ଚ ମୂର୍ଧଜାଃ । ନାତିସ୍ତୋକା ନ ବହୁଶୋ ମୂର୍ଧଜା ଦୁଃଖଭାଗିନଃ । । ୮୪ ଵିରଲାଶ୍ଚ ମୃଦୁସ୍ନିଗ୍ଧା ଭ୍ରମରାଞ୍ଜନସପ୍ରଭାଃ । କଚା ଯସ୍ଯ ତୁ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସ ଭଵେତ୍ପୃଥିଵୀପତିଃ । । ୮୫ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଚତୁର୍ଥୀକଲ୍ପେ ପୁରୁଷଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନଂ ନାମ ଷଡ୍ଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ପୁରୁଷଲକ୍ଷଣ-ଵର୍ଣନମ୍ କାର୍ତିକେଯ ଉଵାଚ ସଂକ୍ଷେପତୋ ମମ ଵିଭୋ ଲକ୍ଷଣାନି ନୃପସ୍ଯ ତୁ । ଶୁଭାନି ଚାଙ୍ଗଜାତାନି ବ୍ରୂହି ମେ ଵଦତାଂ ଵର । । ୧ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯେଙ୍ଗଜାତାନି ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ଶୁଭାନି ଚ । ପାର୍ଥିଵୋ ଜ୍ଞାଯତେ ଯୈସ୍ତୁ ନରାଣାଂ ମଧ୍ଯଭାଗତଃ । । ୨ ତ୍ରୀଣି ଯସ୍ଯ ମହାବାହୋ ଵିପୁଲାନି ନରସ୍ଯ ତୁ । ଉଦ୍ଯତାନି ତଥା ଷଡ୍ ଵୈ ଗମ୍ଭୀରାଣି ଚ ତ୍ରୀଣି ଵୈ । । ୩ ଚତ୍ଵାରି ଚାପି ହ୍ରସ୍ଵାନି ସପ୍ତ ରକ୍ତାନି ଵା ଵିଭୋ । ଦୀର୍ଘାଣି ଚାପି ସୂକ୍ଷ୍ମାଣି ଭଵନ୍ତି ଯସ୍ଯ ପଞ୍ଚ ଵା । । ୪ ନାଭିଃ ସଂଧିଃ ସ୍ଵନଶ୍ଚେତି ଗମ୍ଭୀରାଣି ଚ ତ୍ରୀଣି ଵୈ । ଵଦନଂ ଚ ଲଲାଟଂ ଚ ଦନ୍ତୋତ୍ତମ ଉରସ୍ତଥା । । ୫ ଵିସ୍ତୀର୍ଣମେତସ୍ତ୍ରିତଯଂ ଵୀର ଯସ୍ଯ ନରସ୍ଯ ତୁ । ସ ରାଜା ନାତ୍ର ସନ୍ଦେହଃ ଶୃଣୁଷ୍ଵେଵୋନ୍ନତାନି ଚ । । ୬ କୃକାଟିକା ତଧା ଚାସ୍ଯଂ ନଖା ଵକ୍ଷୋଽଥ ନାସିକା । କକ୍ଷେ ଚାପି ମହାବାହୋ ଷଡେତାନି ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । । ୭ ଲିଙ୍ଗଂ ପୃଷ୍ଠଂ ତଥା ଗ୍ରୀଵା ଜଙ୍ଘା ହ୍ରସ୍ଵାନି ସୁଵ୍ରତ । ନେତ୍ରାନ୍ତେ ହସ୍ତପାଦୌ ତୁ ତାଲ୍ଵୋଷ୍ଠୌ ଚ ସୁରୋତ୍ତମ । । ଜିହ୍ଵା ରକ୍ତା ନଖାଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତୈତାନି ମହାମତେ । । ୮ ତ୍ଵଚଃ କରରୁହାଃ କେଶା ଦଶନା ଋଭଵୋତ୍ତମ । ସୂକ୍ଷ୍ମାଣ୍ଯେତାନି ଚ ଗୁହ ପଞ୍ଚ ଚାପି ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । । ୯ ନାସିକାଲୋଚନେ ବାହୂ ସ୍ତନଯୋରନ୍ତରଂ ହନୁଃ । ଇତି ଦୀର୍ଘମିଦଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପଞ୍ଚକଂ ଭୂଭୁଜାଂ ନୃପ । । 1.27.୧୦ କ୍ଷୁତଂ ରାଜ୍ଞାଂ ସକୃଦ୍ଦ୍ଵିସ୍ତ୍ରିର୍ନାଦିତଂ ହ୍ରାଦିତଂ ତଥା । ଦୀର୍ଘାଯୁଷାଂ ପ୍ରଯୁକ୍ତଂ ତେ ହସିତଂ ଚ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । । ୧୧ ପଦ୍ମପତ୍ରନିଭେ ନେତ୍ରେ ଧନିନାଂ ଶିଵନନ୍ଦନ । ଭାର୍ଗଵୀମାପ୍ନୁଯାତ୍ସୋଽପି ରକ୍ତାନ୍ତେ ଯସ୍ଯ ଲୋଚନେ । । ୧୨ ମଧୁପିଙ୍ଗୈର୍ମହାତ୍ମାନୋ ନରା ଜ୍ଞେଯାଃ ସୁରାଧିପ । ଭୀରଵୋ ହି କୃଶାକ୍ଷାସ୍ତୁ ଚୌରା ମଣ୍ଡଲଚକ୍ରକୈଃ । । ୧୩ ହଯଃ କେକରନେତ୍ରାସ୍ତୁ ଗମ୍ଭୀରୈରର୍ଥସମ୍ପଦଃ । ନୀଲୋତ୍ପଲାଭୈର୍ଵେଦଵିଦୋ ଭୃଶଂ କୃଷ୍ଣୈସ୍ତଥାର୍ଥିତା । । ମନ୍ତ୍ରିତ୍ଵଂ ସ୍ଥୂଲସୁଦୃଶୋ ଵଦନ୍ତି ଭୁଵି ତଦ୍ଵିଦଃ । । ୧୪ ଶ୍ଯାମାକ୍ଷାଃ ସୁଭଗା ଜ୍ଞେଯା ଦୀନାକ୍ଷୈଭ୍ର ଦରିଦ୍ରତା । ଵିସ୍ତୀର୍ଣୈର୍ଭୋଗିନୋ ଶ୍ରେଯା ଵିପୁଲୈଶ୍ଚ ତଥା ଗୁହ । । ୧୫ ଅଭ୍ଯୁନ୍ନତାଭିର୍ହ୍ରସ୍ଵାଯୁର୍ଵିଶାଲାଭିଃ ସୁଖୀ ଭଵେତ୍ । ଦରିଦ୍ରୋ ଵିଷମାଭିସ୍ତୁ ତତୋ ଜ୍ଞେଯଃ ସୁରୋତ୍ତମ । । ୧୬ ଭ୍ରୁଵୋ ବାଲେନ୍ଦୁସଦୃଶା ଧନିନାମାର୍ଭଵୋତ୍ତମ । ଦୀର୍ଘାଭିର୍ନିର୍ଧନୋ ଜ୍ଞେଯଃ ସଂସକ୍ତାଭିସ୍ତୁ ସୁଵ୍ରତ । । ୧୭ କ୍ଷୀଣାଭିରର୍ଥହୀନାଃ ସ୍ଯୁର୍ନରା ଜ୍ଞେଯାଃ ସୁରୋତ୍ତମ । ମଧ୍ଯେ ନତଭ୍ରୁଵୋ ଯେ ଚ ପରଦାରରତାସ୍ତୁ ତେ । । ୧୮ ଵିରଲୈରୁନ୍ନତୈଃ ଶଂଖୈର୍ଧନ୍ଯାଃ୧ ସ୍ଯୁର୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ନିମ୍ନୈଃ ସ୍ତୁତ୍ଯର୍ଥସଂସକ୍ତା୨ ଉନ୍ନତୈଶ୍ଚ ଜନାଧିପାଃ । । ୧୯ ଵିଷମଲଲାଟା ଵିଧନାଃ ସଦା ସ୍ଯୁର୍ଦେଵସତ୍ତମ । ଆଚାର୍ଯାଃ ଶୁକ୍ତିସଦୃଶୈର୍ନରାଃ ସ୍ଯୁର୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । 1.27.୨୦ ଉନ୍ନତଶିରୋଭିରାଢ୍ଯା ନରା ଜ୍ଞେଯାଃ ସଦା ଗୁହ । ଵଧବନ୍ଧଭାଗିନୋ ଵୀରା ନରା ନିନ୍ନଲଲାଟିନଃ । । ଭୃଶମୁନ୍ନତୈଶ୍ଚ ମୂର୍ଖାଶ୍ଚ କୃପଣାଶ୍ଚ ତଥା ନତୈଃ । । ୨୧ ଶୁଭାଵହଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଵଦନଂ ସ୍ଯାଦ୍ଯଥା ଶୃଣୁ । ଅଦୀନମାନନଂ ସ୍ନିଗ୍ଧଂ ସସ୍ମିତଂ ଚ ଵିଶେଷତଃ । । ୨୨ ସାଶ୍ରୁଦୀନଂ ତଥା ରୂକ୍ଷମସ୍ନିଗ୍ଧଂ ନିନ୍ଦିତଂ୪ ଗୁହ । ଅସମ୍ଭାଵ୍ଯଂ ମୁଖଂ ଜ୍ଞେଯଂ ନରାଣାଂ ନଗଦାରଣ । । ୨୩ ଅକମ୍ପଂ ଗୁଭଦଂ ଜ୍ଞେଯଂ ନରାଣାଂ ହସିତଂ ଗୁହ । ନିମୀଲିତାକ୍ଷଂ ପାପସ୍ଯ ହସିତଂ ଚାର୍ଭଵୋତ୍ତମ । । ୨୪ ଆମଣ୍ଡଲଂ ଶିରୋ ଯସ୍ଯ ସ ଗଵାଢ୍ଯୋ ନରୋ ଭଵେତ୍ । ଛତ୍ରାକୃତି ଶିରୋ ଯସ୍ଯ ସ ଭଵେନ୍ନୃପତିର୍ନରଃ । । ୨୫ ଚିପିଟାକାରିତଶିରା ହନ୍ଯାଦ୍ଵୈ ପିତରୌ ନରଃ । ଘଣ୍ଟାକୃତି ଶିରୋଧ୍ଵାନମସକୃତ୍ସେଵତେ ନରଃ । । ନିମ୍ନଂ ଶିରୋନର୍ଥଦଂ ସ୍ଯାନ୍ନରାଣାମର୍ଭଵୋତ୍ତମ । । ୨୬ ଗୁଡୈଃ ସ୍ନିଗ୍ଧୈସ୍ତଥା କୃଷ୍ଣୈରଭିନ୍ନାଗ୍ରୈସ୍ତଥୈଵ ହି । କେଶୈର୍ନ ଚାତିବହୁଲୈର୍ମୃଦୁଭିଃ ପାର୍ଥିଵୋ ଭଵେତ୍ । । ୨୭ ବହୁଲାଃ କପିଲାଃ ସ୍ଥୂଲା ଵିଷମାଃ ସ୍ଫୁଟିତାସ୍ତଥା । ପରୁଷା ହ୍ରସ୍ଵାତିକୁଟିଲା ଦରିଦ୍ରାଣାଂ କଚାଃ ଘନାଃ । । ୨୮ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଲକ୍ଷଣଂ ନୄଣାଂ ଶୁଭଂ ଵାଶୁଭମେଵ ଚ । ଯୋଷିତାଂ ତଦିଦାନୀଂ ତେ ଲକ୍ଷଣଂ ଵଚ୍ମି ଭୀମଜ । । ୨୯ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଚତୁର୍ଥୀକଲ୍ପେ ପୁରୁଷଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନଂ ନାମ ସପ୍ତଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସ୍ତ୍ରୀଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଶୃଣ୍ଵିଦାନୀଂ ମହାବାହୋ ସ୍ତ୍ରୀଲକ୍ଷଣମନୁତ୍ତମମ୍ । ଯନ୍ମଯୋକ୍ତଂ ପୁରା ଵୀର ନାରଦସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । । ୧ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵିଜ୍ଞାଯତେ ଯେନ ଶୁଭାଶୁଭମଵସ୍ଥିତମ୍ । ନିନ୍ଦିତଂ ଚ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ଚ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଲକ୍ଷଣମ୍ । । ୨ ମାତରଂ ପିତରଂ ଚୈଵ ଭ୍ରାତରଂ ମାତୁଲଂ ତଥା । ଦ୍ଵୌ ତୁ ବିମ୍ବୌ ପରୀକ୍ଷେତ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ଵଚୋ ଯଥା । । ୩ ମୁହୂର୍ତେ ତିଥିସମ୍ପନ୍ନେ ନକ୍ଷତ୍ରେ ଚାଭିପୂଜିତେ । ଦ୍ଵିଜୈସ୍ତୁ ସହ ଵାଗମ୍ଯ କନ୍ଯାଂ ଵୀକ୍ଷେତ ଶାସ୍ତ୍ରଵିତ୍ । । ୪ ହସ୍ତୌ ପାଦୌ ପରୀକ୍ଷେତ ଅଙ୍ଗୁଲୀର୍ନଖମେଵ ଚ । ୧ପାଣିମେଵ ଚ ଜଙ୍ଘେ ଚ କଟିନାସୋରୁ ଏଵ ଚ । । ୫ ଜଘନୋଦରପୃଷ୍ଠଂ ଚ ସ୍ତନୌ କର୍ଣୌ ଭୁଜୌ ତଥା । ଜିହ୍ଵାଂ ଚୋଷ୍ଠୌ ଚ ଦନ୍ତାଶ୍ଚ କପୋଲଂ ଗଲକଂ ତଥା । । ୬ ଚକ୍ଷୁର୍ନାସା ଲଲାଟଂ ଚ ଶିରଃ କେଶାଂସ୍ତଥୈଵ ଚ । ରୋମରାଜିଂ୧ ସ୍ଵରଂ ଵର୍ଣମାଵର୍ତାନି ତୁ ଵା ପୁନଃ । । ୭ ଯସ୍ଯାସ୍ତୁ ରେଖାଗ୍ରୀଵାଯାଂ ଯା୨ ଚ ରକ୍ତାନ୍ତଲୋଚନା । ଯସ୍ଯ ସା ଗୃହମାଗଚ୍ଛେତ୍ତଦ୍ଗୃହଂ ସୁଖମେଧତେ । । ୮ ଲଲାଟେ ଦୃଶ୍ଯତେ ଯସ୍ଯାସ୍ତ୍ରିଶୂଲଂ ଦେଵନିର୍ମିତମ୍ । ବହୂନାଂ ସ୍ତ୍ରୀସହସ୍ରାଣାଂ ସ୍ଵାମିନୀଂ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । । ୯ ରାଜହଂସଗତିର୍ଯସ୍ଯା ମୃଗାକ୍ଷୀ ମୃଗଵର୍ଣିକା । ସମଶୁକ୍ଲାଗ୍ରଦନ୍ତା ଚ କନ୍ଯାଂ ତାମୁତ୍ତମାଂ ଵିଦୁଃ । । 1.28.୧୦ ମଣ୍ଡୂକକୁକ୍ଷୀ ଯା କନ୍ଯା ନ୍ଯଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲା । ଏକଂ ଜନଯତେ ପୁତ୍ରଂ ସୋଽପି ରାଜା ଭଵିଷ୍ଯତି । । ୧୧ ହଂସସ୍ଵରା ମୃଦୁଵଚା ଯା କନ୍ଯା ମଧୁପିଙ୍ଗଲା । ଅଷ୍ଟୌ ଜନଯତେ ପୁତ୍ରାନ୍ଧନଧାନ୍ଯଵିଵର୍ଧିନୀ । । ୧୨ ଆଯତୌ ଶ୍ରଵଣୌ ଯସ୍ଯାଃ ସୁରୂପା ଚାପି ନାସିକା । ଭ୍ରୁଵୌ ଚେନ୍ଦ୍ରାଯୁଧାକାରୌ ସାତ୍ଯନ୍ତଂ ସୁଖଭାଗିନୀ । । ୧୩ ତନ୍ଵୀ ଶ୍ଯାମା ତଥା କୃଷ୍ଣା ସ୍ନିଗ୍ଧାଙ୍ଗୀ ମୃଦୁଭାଷିଣୀ । ଶଙ୍ଖକୁନ୍ଦେନ୍ଦୁଦଶନା ଭଵେଦୈଶ୍ଵର୍ଯଭାଗିନୀ । । ୧୪ ଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ଜଘନଂ ଯସ୍ଯା ଵେଦିମଧ୍ଯା ତୁ ଯା ଭଵେତ୍ । ଆଯତେ ଵିପୁଲେ ନେତ୍ରେ ରାଜପତ୍ନୀ ତୁ ସା ଭଵେତ୍ । । ୧୫ ଯସ୍ଯାଃ ପଯୋଧରେ ଵାମେ ହସ୍ତେକର୍ଣେ ଗଲେଽପି ଵା । ମଶକଂ ତିଲକଂ ଵାପି ସା ପୂର୍ଵଂ ଜନଯେତ୍ସୁତମ୍ । । ୧୬ ଗୂଢଗୁଲ୍ଫାଙ୍ଗୁଲିଶିରା ଅଲ୍ପପାର୍ଷ୍ଣିଃ ସୁମଧ୍ଯମା । ରକ୍ତାକ୍ଷୀ ରକ୍ତଚରଣା ସାତ୍ଯନ୍ତଂ ସୁଖଭାଗିନୀ । । ୧୭ କୂର୍ମପୃଷ୍ଠାଯତନଖୌ ସ୍ନିଗ୍ଧଭାଵଵିଵର୍ଜିତୌ । ଵକ୍ରାଙ୍ଗୁଲିତଲୌ ପାଦୌ କନ୍ଯାଂ ତାଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । । ୧୮ ଯେନ କେନଚିଦଂଶେନ ମାଂସଂ ଯସ୍ଯା ଵିଵର୍ଧତେ । ରାସଭୀଂ ତାଦୃଶୀଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନ ସା କଲ୍ଯାଣମର୍ହତି । । ୧୯ ପାଦେ ପ୍ରଦେଶିନୀ ଯସ୍ଯା ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠଂ ସମତିକ୍ରମେତ୍ । ଦୁଃଶୀଲା ଦୁର୍ଭଗା ଜ୍ଞେଯା କନ୍ଯାଂ ତାଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । । 1.28.୨୦ ପାଦେ ମଧ୍ଯମିକା ଯସ୍ଯାଃ କ୍ଷିତିଂ ନ ସ୍ପୃଶତେ ଯଦି । ରମତେ ସା ନ କୌମାରେ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦା୧ କାମଚାରିଣୀ । । ୨୧ ପାଦେ ଅନାମିକା ଯସ୍ଯାଃ କ୍ଷିତିଂ ନ ସ୍ପୃଶତେ ଯଦି । ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପୁରୁଷଂ ହତ୍ଵା ତୃତୀଯେ ସା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା । । ୨୨ ପାଦେ କନିଷ୍ଠା ଯସ୍ଯାସ୍ତୁ କ୍ଷିତିଂ ନ ସ୍ପୃଶତେ ଯଦି । ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପୁରୁଷଂ ହତ୍ଵା ତୃତୀଯେ ସା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା । । ୨୩ ନ ଦେଵିକା ନ ଧନିକା ନ ଧାନ୍ଯପ୍ରତିନାମିକା । ଗୁଲ୍ମଵୃକ୍ଷସନାମ୍ନୀ ଚ କନ୍ଯାଂ ତାଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । । ୨୪ ଇନ୍ଦ୍ରଚନ୍ଦ୍ରାଦିପୁରୁଷସନାମ୍ନୀ ଚ ଯଦା ଭଵେତ୍ । ନୈତାଃ ପତିଷୁ ରଜ୍ଯନ୍ତେ ଯାଶ୍ଚ ନକ୍ଷତ୍ରନାମିକାଃ । । ୨୫ ଆଵର୍ତଃ ପୃଷ୍ଠତୋ ଯସ୍ଯା ନାଭିଂ ସମନୁଵିନ୍ଦତି । ତଦପତ୍ଯଂ ଭଵେଦ୍ ଧ୍ରସ୍ଵଂ ହ୍ରସ୍ଵାଯୁଶ୍ଚ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । । ୨୬ ପୃଷ୍ଠାଵର୍ତା ପତିଂ ହନ୍ତି ନାଭ୍ଯାଵର୍ତା ପତିଵ୍ରତା । କଟ୍ଯାଵର୍ତା ତୁ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦା ନ କଦାଚିଦ୍ଵିରଜ୍ଯତେ । । ୨୭ ଯସ୍ଯାସ୍ତୁ ହସମାନାଯା ଗଣ୍ଡେ ଜାଯେତ୍ କୂପକମ୍ । ରମତେ ସା ନ କୌମାରେ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦା କାର୍ଯକାରିଣୀ । । ୨୮ ଯସ୍ଯାସ୍ତୁ ଗଚ୍ଛମାନାଯାଷ୍ଟିଟ୍ଟୀକାଯତି ଜଙ୍ଘିକା । ପୁତ୍ରଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଯେତ୍ସା କର୍ତୁଂ ପତିତ୍ଵେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୨୯ ସ୍ଥୂଲପାଦା ଚ ଯା କନ୍ଯା ସର୍ଵାଂଗେଷୁ ଚ ଲୋମଶା । ସ୍ଥୂଲହସ୍ତା ଚ ଯା ସ୍ଯାଦ୍ଵୈ ଦାସୀଂ ତାଂ ନିର୍ଦିଶେଦ୍ବୁଧଃ । । 1.28.୩୦ ଯସ୍ଯାଶ୍ଚୋତ୍କଟକୌ୨ ପାଦୌ ମୁଖଂ ଚ ଵିକୃତଂ ଭଵେତ୍ । ଉତ୍ତରୋଷ୍ଠେ ଚ ରୋମାଣି ସା କ୍ଷିପ୍ରଂ ଭକ୍ଷଯେତ୍ପତିମ୍ । । ୩୧ ତ୍ରୀଣି ଯସ୍ଯାଃ ପ୍ରଲମ୍ବନ୍ତେ ଲଲାଟମୁଦରଂ ସ୍ଫିଚୌ । ତ୍ରୀଣି ଭକ୍ଷଯତେ ସା ତୁ ଦେଵରଂ ଶ୍ଵସୁରଂ ପତିମ୍ । । ୩୨ ସମୁଦ୍ଭୂଷିତଚାରିତ୍ରା ଗୁରୁଭକ୍ତା ପତିଵ୍ରତା । ଦେଵବ୍ରାହ୍ମଣଭକ୍ତା ଚ ମାନୁଷୀଂ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।।୩ ୩ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ନାତା ସୁଗନ୍ଧା ଚ ନିତ୍ଯଂ ଚ ପ୍ରିଯଵାଦିନୀ । ଅଲ୍ପାଶିନ୍ଯଲ୍ପରୋଷା ଚ ଦେଵତାଂ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।। ୩୪ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନଂ କୁରୁତେ ପାପମପଵାଦଂ ଚ ରକ୍ଷତି । ହଦଯଂ ସ୍ଯାଚ୍ଚ ଦୁର୍ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ମାର୍ଜାରୀ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।।୩୫ ହସତେ କ୍ରୀଡତେ ଚୈଵ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଚୈଵ ପ୍ରସୀଦତି । ନୀଚେଷୁ ରମତେ ନିତ୍ଯଂ ରାସଭୀ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।। ୩୬ ପ୍ରତିକୂଲକରୀ ନିତ୍ଯଂ ବନ୍ଧୂନାଂ ଭର୍ତୁରେଵ ଚ । ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦେ ଲଲିତାଂ ଚୈଵ ଆସୁରୀଂ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।।୩୭ ୧ବହ୍ଵାଶୀ ବହୁଵାକ୍ଯା ଚ ନିତ୍ଯଂ ଚାପ୍ରିଯଵାଦିନୀ । ହିନସ୍ତି ସ୍ଵପତିଂ ଯା ତୁ ରାକ୍ଷସୀଂ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।। ୩୮ ଶୌଚାଚାରପରିଭ୍ରଷ୍ଟା ରୂପଭ୍ରଷ୍ଟା ଭଯଙ୍କରା । ପ୍ରସ୍ଵେଦମଲପଙ୍କା ଚ ପିଶାଚୀଂ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।।୩୯ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ନାତାଂ ସୁଗନ୍ଧାଂ ଚ ମାଂସମଦ୍ଯପ୍ରିଯାଦିନୀମ୍ । ଵୃକ୍ଷୋଦ୍ଯାନପ୍ରସକ୍ତା ଚ ଗାନ୍ଧର୍ଵୀଂ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।।1.28.୪୦ ଚପଲା ଚଞ୍ଚଲା ଚୈଵ ନିତ୍ଯଂ ପଶ୍ଯେଦ୍ଦିଶସ୍ତଥା । ଚଲସ୍ଵଭାଵା ଲୁବ୍ଧା ଚ ଵାନରୀଂ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।।୪ ୧ ଚନ୍ଦ୍ରାନନାଂ ଶୁଭାଙ୍ଗୀଂ ତୁ ମତ୍ତଵାରଣଗାମିନୀମ୍ । ଆରକ୍ତନଖହସ୍ତାଂ ତୁ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵିଦ୍ଯାଧରୀଂ ବୁଧଃ ।।୪୨ ଵୀଣାଵାଦିତ୍ରଶବ୍ଦେନ ଵଂଶଗୀତରଵେଣ ଚ । ପୁଷ୍ପଧୂପପ୍ରସକ୍ତାଂ ଚ ଗାନ୍ଧର୍ଵୀଂ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।।୪୩ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ମହାନୁଭାଵୋ ଜଗାମ ଵେଧା ନିଜମନ୍ଦିରଂ ଵୈ । ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ତଥା ପୁଂସ୍ତ୍ଵଵତାଂ ଚ ଵୀର ଯଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ପାର୍ଥିଵ ଲୋକପୂଜ୍ଯମ୍ । । ୪୪ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଚତୁର୍ଥୀ କଲ୍ପେ ସ୍ତ୍ରୀଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନଂ ନାମାଷ୍ଟାଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଗଣପତିକଲ୍ପଵର୍ଣନମ୍ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଗକାରାକ୍ଷରଦେଵସ୍ଯ ଗଣେଶସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଆରାଧନଵିଧିଂ ବ୍ରୂହି ସାଙ୍ଗଂ ମନ୍ତ୍ରସମନ୍ଵିତମ୍ । । ୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ନ ତିଥିର୍ନ ଚ ନକ୍ଷତ୍ରଂ ନୋପଵାସୋ ଵିଧୀଯତେ । ଯଥେଷ୍ଟଂ୧ ଚେଷ୍ଟତଃ ସିଦ୍ଧିଃ ସଦା ଭଵତି କାମିକା । । ୨ ଶ୍ଵେତାର୍କମୂଲଂ ସଙ୍ଗୃହ୍ଯ କୁର୍ଯାଦ୍ଗଣପତିଂ ବୁଧଃ । ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠପର୍ଵମାତ୍ରଂ ତୁ ପଦ୍ମାସନଗତଂ ତଥା । । ୩ ଚତୁର୍ଭୁଜଂ ତ୍ରିନେତ୍ରଂ ଚ ସର୍ଵାଭରଣଭୂଷିତମ୍ । ନାଗଯଜ୍ଞୋପଵୀତାଙ୍ଗଂ ଶଶାଙ୍କକୃତଶେଖରମ୍ । । ୪ ଦନ୍ତଂ ସଵ୍ଯେ କରେ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵିତୀଯେ ଚାକ୍ଷସୂତ୍ରକମ୍ । ତୃତୀଯେ ପରଶୁଂ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚତୁର୍ଥେ ମୋଦକଂ ନ୍ଯସେତ୍ । । ୫ କୁଙ୍କୁମଂ ଚନ୍ଦନଂ ଚାପି ସମାଲମ୍ଭନମୁଚ୍ଯତେ । ଵାସୋଭିର୍ଭୂଷଣୈ ରକ୍ତୈର୍ମାଲ୍ଯୈଶ୍ଚାରାଧଯେଦ୍ଗଣମ୍ । । ୬ ଧୂପେନ ଚ ସୁଗନ୍ଧେନ ମୋଦକୈଶ୍ଚାପି ପୂଜଯେତ୍ । ଏଵଂ ପୂଜ୍ଯାଗ୍ରତସ୍ତସ୍ଯ ଭୋଜଯେଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ବୁଧଃ । । ୭ ଵାମନଂ କୁବ୍ଜକଂ ଚାପି ଭୋଜଯେତ୍ପୁରତୋ ଦ୍ଵିଜମ୍ । ଆଶୀର୍ଵାଦଂ ତତସ୍ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ସିଦ୍ଧିମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୮ ଭକ୍ତ୍ଯା କୁରୁକୁଲଶ୍ରେଷ୍ଠ ୧ଶୃଣୁ ମନ୍ତ୍ରପଦାନି ଵୈ । ଗଂ ସ୍ଵାହା ମୂଲମନ୍ତ୍ରୋଽଯଂ ପ୍ରଣଵେନ ସମନ୍ଵିତଃ । । ୯ ଗାଂ ନମୋ ହଦଯଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଗୀଂ ଶିରଃ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । ଶିଖା ଚ ଗୂଂ ନମୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଗୈଂ ନମଃ କଵଚଂ ସ୍ମୃତମ୍ । । 1.29.୧୦ ଗୌଂ ନମୋ ନେତ୍ରମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଗଃ ଫଟ୍ କାମାସ୍ତ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ଆଗଚ୍ଛୋଲ୍କାମୁଖାଯେତି ମନ୍ତ୍ର ଆଵାହନେ ହ୍ଯଯମ୍ । । ୧୧ ଗଂ ଗଣେଶାଯ ନମୋ ଗନ୍ଧମନ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ପୁଷ୍ପୋଲ୍କାଯ ନମଃ ପୁଷ୍ପମନ୍ତ୍ର ଏଷ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । । ୧୨ ଧୂପୋଲ୍କାଯ ନମୋ ଧୂପମନ୍ତ୍ର ଏଷ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଦୀପୋଲ୍କାଯ ନମୋ ଦୀପମନ୍ତ୍ର ଏଷ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । । ୧୩ ଓଁ ଗଂ ମହୋଲ୍କାଯ ନମୋ ବଲିମନ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଓଂ ସଂସିଦ୍ଧୋଲ୍କାଯ ନମୋ ମନ୍ତ୍ରଶ୍ଚାଯଂ ଵିସର୍ଜନେ । । ୧୪ ଓଂ ମହାକର୍ଣାଯ ଵିଦ୍ମହେ ଵକ୍ରତୁଣ୍ଡାଯ ଧୀମହି । ତନ୍ନୋ ଦନ୍ତିଃ ପ୍ରଚୋଦଯାତ୍ ଗାଯତ୍ରୀ ଜପଃ ପୂର୍ଵତଃ । । ୧୫ ମହାଗଣପତଯେ ଵୀର୧ ସ୍ଵାହା ଦକ୍ଷିଣତଃ ସଦା । ମହୋଲ୍କାଯ ପଶ୍ଚିମତଃ କୂଶ୍ମାଣ୍ଡାଯୋତ୍ତରେଣ ତୁ । । ଏକଦନ୍ତତ୍ରିପୁରାନ୍ତକାଯ ଆଗ୍ନେଯ୍ଯାଂ ଵୀର ନିର୍ଦିଶେତ୍ । । ୧୬ ଓଂ ଶିଵଦତ୍ତ ଵିକଟହରହାସ ପ୍ରାଣାଯ ସ୍ଵା ନୈର୍ଋତ୍ଯାମ୍ । ୨ତୁଲମ୍ବନାତ୍ଯଚଲଦନ୍ତକାଯ ସ୍ଵାହା ଵାଯଵ୍ଯାମ୍ । । ୧୭ ପଦ୍ମଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯ ନରାଯେତି ଐଶାନ୍ଯାଂ ହୋମଯେଦ୍ବୁଧଃ । ହୁଂ ଫଟ୍ ହୁଁ ଫଟ୍ ହସ୍ତତାଲଧ୍ଵନିର୍ହସନକୂର୍ଦନଃ । । ୧୮ ମୃଦନର୍ତନଗଣପତିର୍ଦେଵସ୍ଯ ମୁଦ୍ରାଂ ତତୋ ହୋମଂ ସମାଚରେତ୍ । ନ ଯଦା ଵଶ୍ଯା ଭଵତି । । କୃଷ୍ଣତିଲାହୁତିମଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଜୁହୁଯାତ୍ତ୍ରିରାତ୍ରେଣ ରାଜା ଵଶ୍ଯୋ ଭଵତି । । ୧୯ ତିଲଯଵହୋମେନ ସର୍ଵେ ଜନପଦା ଵଶ୍ଯା ଭଵନ୍ତି । ଅତି ରୂପଵତୀ କନ୍ଯା ଗଚ୍ଛନ୍ତମନୁ(?)ଚ୍ଛତି । । 1.29.୨୦ ଚଣତନ୍ଦୁଲହୋମେନାଜିତୋ ଭଵେତ୍ । ନିମ୍ବପତ୍ରସମୈସ୍ତୈଲୈର୍ଵିଦ୍ଵେଷଣଂ କରୋତି । । ସୋମଗ୍ରହଣେ ଉଦକମଧ୍ଯେ ଅଵତୀର୍ଯ ଅଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଜପେତ୍ । ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ଅପରାଜିତୋ ଭଵତି । । ୨୧ ( ଓଁ ଲମ୍ବରାଜ୍ଞେ ନମଃ ।) ଆଦିତ୍ଯାଭିମୁଖୋ ଭୂତ୍ଵା ଅଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଜପେତ୍ । ଆଦିତ୍ଯୋ ଵରଦୋ ଭଵତି । । ୨୨ ଶୁକ୍ଲଚତୁର୍ଥ୍ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପାଦିଭିରର୍ଚନଂ କୃତ୍ଵା ତିଲତନ୍ଦୁଲାଞ୍ଜୁହୁଯାତ୍ । ଶିରସା ଧାରଯଂସ୍ତୈରପରାଜିତୋ ଭଵତି । । ୨୩ ଅପାମାର୍ଗସମିଦ୍ଭିରଗ୍ନିଂ ପ୍ରଜ୍ଵାଲ୍ଯ ଏକଵିଂଶତ୍ଯାହୁତୀର୍ଯୋ ଜୁହୁଯାତ୍ । ତ୍ରିରାତ୍ରାଚ୍ଛତ୍ରୁଂ ଵ୍ଯାପାଦଯତି । । ୨୪ ଅଥୋତ୍ତରେଣ ମନ୍ତ୍ରଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯେ । ଵୃକ୍ଷମୂଲେ କଜ୍ଜଲଂ ସଙ୍ଗୃହ୍ଯ ସପ୍ତଭିର୍ମନ୍ତ୍ରିତଂ କୃତ୍ଵା ନେତ୍ରାଣ୍ଯଞ୍ଜଯେଦ୍ଯଂ ପଶ୍ଯତି ସ ଵଶୀ ଭଵତି । । ୨୫ ପୁଷ୍ପଂ ଫଲଂ ମୂଲଂ ଚାଷ୍ଟସହସ୍ରାଭିମନ୍ତ୍ରିତଂ କୃତ୍ଵା ଯସ୍ମୈ ଦଦାତି ସ ଵଶ୍ଯୋ ଭଵତି । । ୨୬ ଯତ୍କିଞ୍ଚିନ୍ମୂଲମନ୍ତ୍ରେଣ କରୋତି ତତ୍ସିଧ୍ଯତି । ସର୍ଵେ ଗ୍ରହାଃ ସୁପ୍ରୀତା ଭଵନ୍ତି । । ନଗରଦ୍ଵାରଂ ଗତ୍ଵା ଅଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଦ୍ଵାରଂ ନିରୂପଯେତ୍ । । ୨୭ ପୁରଂ ଦ୍ଵାରେଣ ଗୃହ୍ଯତେ ପ୍ରାଙ୍ମୁଖୋ ଯଜତି ସ ଉଚ୍ଚାଟଯତି । ସମ୍ମୁଖୋ ଜପତି ଚୋରାନ୍ଵିଦ୍ରାଵଯତି । । ୨୮ ତୃଣାନି ଲୂନଯତି । କାଷ୍ଠାନି ଚ୍ଛେଦଯତି । । ୨୯ ୧ଗଜରାଜେନ ଯୁଦ୍ଧଯତି । ଜଲମଧ୍ଯେ ସପ୍ତରାତ୍ରଂ ଜପେତ୍ । ଅକାଲେ ଵର୍ଷଯତି । କୂପତଡାଗାଞ୍ଛୋଷଯତି । । ପ୍ରତିମାଂ ନୃତ୍ଯଯତି । ଆକର୍ଷଯତି । ସ୍ତମ୍ଭଯତି । ଯୋଜନଶତାତ୍ସ୍ତ୍ରୀପୁରୁଷାନାକର୍ଷଯତି । । 1.29.୩୦ ଗୋରୋଚନାଂ ଚ ସହସ୍ରାଭିମନ୍ତ୍ରିତାଂ କୃତ୍ଵା ହସ୍ତେ ବଦ୍ଧ୍ଵା ଯୋଜନଶତସହସ୍ରଂ ଗତ୍ଵା ପୁନରାଗଚ୍ଛତି । । ୩୧ ଅଥ ମାରଯିତୁକାମଃ ଖଦିରକୀଲକଂ କୃତ୍ଵା ସ୍ତ୍ରୀପୁରୁଷଂ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ହଦଯେ ନିଖନଯେତ୍ । କ୍ଷଣାଦେଵ ମ୍ରିଯତେ । । ୩୨ ସର୍ଵପାତକଵିମୁକ୍ତୋ ଭଵତି । ଅଗ୍ନିତେଜାଃ ସର୍ଵେଭ୍ଯୋଽପରାଜିତୋ ଭଵତି । । ୩୩ ଓଁ ଵକତୁଣ୍ଡାଯ ସ୍ଵାହା । ଓଁ ଏକଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯ ସ୍ଵାହା । ଓଁ କୃତକୃଷ୍ଣାଯ ସ୍ଵାହା । ଓଁ ଗଜକର୍ଣାଯ ସ୍ଵାହା । । ଓଁ ଲମ୍ବୋଦରାଯ ସ୍ଵାହା । ଓଁ ଵିକଟାଯ ସ୍ଵାହା । ଓଁ ଧୂମ୍ରଵର୍ଣାଯ ସ୍ଵାହା । ଓଁ ଗଗନକୂଜାଯ ସ୍ଵାହା । । ଓଁ ଵିନାଯକାଯ ସ୍ଵାହା । ଓଁ ଗଣପତଯେ ସ୍ଵାହା । ଓଁ ହସ୍ତିମୁଖାଯ ସ୍ଵାହା । । ୩୪ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଚତୁର୍ଥୀକଲ୍ପେ ଗଣପତିକଲ୍ପଵର୍ଣନଂ ନାମୈକୋନତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଵିନାଯକପୂଜାଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତରୁଵାଚ ନିମ୍ବମଯମଙ୍ଗୁଷ୍ଠପର୍ଵମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କୃତ୍ଵା ନିତ୍ଯଧୂପଗନ୍ଧାଦିଭିରର୍ଚଯିତ୍ଵା ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନଂ ଶିରସି ବଦ୍ଧ୍ଵା ଗଚ୍ଛେତ୍ । । ସର୍ଵଜନପ୍ରିଯୋ ଭଵତି । ଶ୍ଵେତାର୍କମୂଲାଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କୃତ୍ଵା ଧୂପାଦିଭିରର୍ଚଯିତ୍ଵା ସର୍ଵାନ୍ଵର୍ଣାନ୍ଵଶମାନଯତି ।। ଶ୍ଵେତଚନ୍ଦନମଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କୃତ୍ଵା ପୁଷ୍ପଗନ୍ଧାଦିଭିରର୍ଚଯିତ୍ଵା ଶୁକ୍ଲଚତୁର୍ଥ୍ଯାମଷ୍ଟମ୍ଯାଂ ଵା ବଲିଂ କୁର୍ଯାଦଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଜୁହୁଯାଦ୍ଦଧ୍ନା ପାଯସେନ ରାଜାନଂ ଵଶମାନଯତି । ରକ୍ତଚନ୍ଦନମଯଂ ଗଣପତିମଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରଂ କୃତ୍ଵା ଭୌତିକଂ ବଲିଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦଧିମଧୁଘୃତାହୁତୀନାଂ ଗଣପତିମଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଜୁହୁଯାଦାତ୍ମପ୍ରାପିକାଂ ପ୍ରଜାଂ ଵଶମାନଯତି । ରକ୍ତକରଵୀରମୂଲାଙ୍ଗୁଷ୍ଠପର୍ଵମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କାରଯେତ୍ । । ରକ୍ତପୁଷ୍ପଗନ୍ଧୋପହାରୈର୍ବଲିଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ । ତିଲଲଵଣଘୃତେନାଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଜୁହୁଯାତ୍ । ଦଶଗ୍ରାମାନ୍ଵଶମାନଯତି । । ଶ୍ଵେତକରଵୀରାଙ୍ଗୁଷ୍ଠପର୍ଵମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କୃତ୍ଵା ତିଲପିଷ୍ଟଦଧିଘୃତକ୍ଷୀରହରିଦ୍ରାମିଶ୍ରେଣାଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଜୁହୁଯାଦ୍ଵେଶ୍ଯାଂ ଵଶମାନଯତି । । ଅଶ୍ଵତ୍ଥମୂଲାଙ୍ଗୁଷ୍ଠପର୍ଵମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କୃତ୍ଵା ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପଧୂପବଲିଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଶତଂ ଜୁହୁଯାଚ୍ଛତ୍ରୁଂ ଵଶମାନଯତି । । ଅର୍କମୂଲାଙ୍ଗୁଷ୍ଠପର୍ଵମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କୃତ୍ଵା ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପଧୂପବଲୀନ୍ ଦଦ୍ଯାତ୍ । ତିନ୍ଦୁକାଷ୍ଟଶତଂ ଜୁହୁଯାଚ୍ଛତ୍ରୁଂ ଵଶମାନଯତି । । ବିଲ୍ଵମୂଲମଯମଙ୍ଗୁଷ୍ଠପର୍ଵମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କୃତ୍ଵା ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପଧୂପାର୍ଚିତଂ କୃତ୍ଵା ତ୍ରିମଧ୍ଵକ୍ତାନାମଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଜୁହୁଯାଦ୍ରାଜାମାତ୍ଯାନ୍ଵଶମାନଯତି । । ଶିରସି ଧୂପାନ୍ଧୃତ୍ଵା ଗଚ୍ଛେଦ୍ରାଜଦ୍ଵାରଂ ଵିଗ୍ରହେ ଜଯୋ ଭଵତି । ହସ୍ତିଦନ୍ତମୃତ୍ତିକାମଯମଙ୍ଗୁଷ୍ଠପର୍ଵମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କାରଯେତ୍ । । ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପଧୂପାର୍ଚିତଂ କୃତ୍ଵା. କୃଷ୍ଣଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ନଗ୍ନୋ ଭୂତ୍ଵାଭ୍ଯର୍ଚଯେତ୍ । ସପ୍ତ ଵାରାଞ୍ଜପେନ୍ନିତ୍ଯଂ ୧ ନାରୀଣାଂ ସୁଭଗୋ ଭଵତି । । ଵୃଷଭଶୃଙ୍ଗମୃତ୍ତିକାଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କାରଯେତ୍ । ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପାର୍ଚିତଂ କୃତ୍ଵା ଗୁଗ୍ଗୁଲୁଧୂପଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଘୋଷପତିଂ ଵଶମାନଯତି । । ଅଥ ଵା ଵଲ୍ମୀକମୃତ୍ତିକାଂଗୁଷ୍ଠପର୍ଵମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କାରଯେତ୍ । କଟୁକତୈଲେନ ପ୍ରତିମାଂ ଲେପଯେତ୍ । । ଉନ୍ମତ୍ତକକାଷ୍ଠେନାଗ୍ନିଂ ପ୍ରଜ୍ଵାଲ୍ଯାହୁତୀନାମଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଜୁହୁଯାତ୍ତିଲସର୍ଷପମିଶ୍ରେଣ ସର୍ଵଧୂପଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତ୍ରିକଟୁକେନ ଲେପଯେତ୍ । । ଅଗରୁଧୂପଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ରାଜାନଂ ଵଶମାନଯତି । ପରେଷାଂ ଚ ଵଲ୍ଲଭୋ ଭଵତି । ରକ୍ତଚନ୍ଦନେନାତ୍ମାନଂ ଧୂପଯେତ୍ସୁଭଗୋ ଭଵତି । । ଓଁ ଗଣପତଯେ ଵକ୍ରତୁଣ୍ଡାଯ ଗଜଦନ୍ତାଯ ଗୁଲଗୁଲେତିନିନାଦାଯ୨ ଚତୁର୍ଭୁଜାଯ ତ୍ରିନେତ୍ରାଯ ମୁଶଲପାଶଵଜ୍ରହସ୍ତାଯ ସର୍ଵଭୂତଦମନାଯ ସର୍ଵଲୋକଵଶଂକରାଯ ସର୍ଵଦୁଷ୍ଟୋପଘାତଜନନାଯ ସର୍ଵଶତ୍ରୁଵିମର୍ଦନାଯ ସର୍ଵରାଜ୍ଯସମୀହନାଯ ରାଜାନମିହ ଵଶମାନଯ ହନ ହନ ପଚ ପଚ ଵଜ୍ରାଙ୍କୁଶେନ ଗଣେଶ ଫଟ୍ ସ୍ଵାହା । ଓଁ ଗାଂ ଗୀଂ ଗୂଂ ଗୈଂ ଗୌଂ ଗଃ ସ୍ଵାହା ନମଃ ହଦଯଂ ମୂଲମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ । ଓଁ କଃ ଶିରଃ, ଓଁ ଖଃ ଶିଖା, ଓଁ ଗଃ ହଦଯମ୍, ଓଁ ଗୁଃ ଵକ୍ତ୍ରଂ, ଓଁ ଗୈଂ ନେତ୍ରମ୍ । ଓଁ ଘଃ କଵଚମ୍, ଓଁ ଙ ଆଵାହନଂ ହଦଯସ୍ଯ ଆଵାହନାଙ୍ଗାନି ଭଵନ୍ତି ଓଁ ନମଃ ହଦଯଂ ମୂଲମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ, ଓଁ ଗାଃ ଶିରଃ, ଓଁ ଗୈଃ ନମଃ ଶିଖା ଓଁ ଗୌଃ ନମଃ କଵଚମ୍, ଓଁ ଗଂ ନମଃ ନେତ୍ରେ, ଓଁ ଗଃ ଫଟ୍ ଅସ୍ତ୍ରମ୍ । । ଓଁ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠୋଲ୍କାଯ ସ୍ଵାହା ଆଵାହନଂ ହଦଯସ୍ଯ ସ୍ଵାହା ଵିସର୍ଜନଂ ହଦଯସ୍ଯ ଓଁ ଗନ୍ଧୋଲ୍କାଯ ସ୍ଵାହା । । ଗନ୍ଧମନ୍ତ୍ରଃ । । ଓଁ ଧର୍ମଭୂତୋଲ୍କାଯ ସ୍ଵାହା । । ପୁଷ୍ପମନ୍ତ୍ରଃ । । ଦୁର୍ଜଯାଯ ୧ ପୂର୍ଵେଣ । ଓଁ ଧୂର୍ଜଟଯେ ଦକ୍ଷିଣେନ । ଓଁ ଲମ୍ବୋଦରାଯ ପଶ୍ଚିମତଃ । ଓଁ ଗଣପତଯେ ଉତ୍ତରତଃ । ଓଁ ଗଣାଧିପତଯେ ଐଶାନ୍ଯାମ୍ । ଓଁ ମହାଗଣପତଯେ ଆଗ୍ନେଯ୍ଯାମ୍ । ଓଁ କୂଶ୍ମାଣ୍ଡାଯ ନୈର୍ଋତ୍ଯାମ୍ । ଓଁ ଏକଦନ୍ତତ୍ରିପୁରଘାତିନେ୨ ତ୍ରିନେତ୍ରାଯ ଵାଯଵ୍ଯାମ୍ । ଓଁ ମହାଗଣପତଯେ ଵିଦ୍ମହେ ଵକ୍ରତୁଣ୍ଡାଯ ଧୀମହି । । ତନ୍ନୋ ଦନ୍ତିଃ ପ୍ରଚୋଦଯାତ୍ । । ଗାଯତ୍ରୀ । । ପଦ୍ମଦଂଷ୍ଟ୍ରାମାଲାପ୍ରକର୍ଷଣୀପରଶ୍ଵଂକୁଶପାଶପଟହମୁଦ୍ରା ଅଷ୍ଟୌ ମୁଦ୍ରା ଦର୍ଶଯିତ୍ଵା ତତଃ କର୍ମାଣି କାରଯେତ୍ । । କୃଷ୍ଣତିଲାହୁତୀନାମଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଜୁହୁଯାତ୍ । ରାଜାନଂ ଵଶମାନଯେତ୍ । । ଆଵାହନାଦ୍ଯେକାଦଶମୁଦ୍ରା ନୈଵେଦ୍ଯାନ୍ତଂ କ୍ରମାଦ୍ଦର୍ଶଯେତ୍ । । ଆରାଧଯେଦ୍ଯେନ ଵିଧିନା ତ୍ରିନେତ୍ରଂ ଶୂଲିନଂ ହରମ୍ । ତେନୈଵାରାଧଯେଦ୍ଦେଵଂ ଵିଘ୍ନେଶଂ ଗଣପଂ ନୃପ । । ୧ ତଦେଵ ମଣ୍ଡଲଂ ଚାସ୍ଯ ଅଙ୍ଗନ୍ଯାସସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଋତେ ମନ୍ତ୍ରପଦାନୀହ ସମାନଂ ସର୍ଵମେଵ ହି । । ୨ ପୂଜଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଵିଘ୍ନେଶମେକଦନ୍ତମୁମାସୁତମ୍ । ନଶ୍ଯନ୍ତି ତସ୍ଯ ଵିଘ୍ନାନି ନ ଚାରିଷ୍ଟଂ କଦାଚନ । । ୩ ଯଶ୍ଚୋପଵାସଂ କୃତ୍ଵା ତୁ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ପୂଜଯେନ୍ନରଃ । ସର୍ଵେ ତସ୍ଯ ସମାରମ୍ଭାଃ ସିଧ୍ଯେଯୁର୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ।୪ ଯସ୍ଯାନୁକୂଲୋ ଵିଘ୍ନେଶଃ ଶିଵଯୋଃ କୁଲନନ୍ଦନ । ତସ୍ଯାନୁକୂଲଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ଯାଜ୍ଜଗଦ୍ଵୈ ସର୍ଵକର୍ମସୁ । । ୫ ତସ୍ମାଦାରାଧଯେଦେନଂ ଭକ୍ତିଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତଃ । କୁଙ୍କୁମାଗୁରୁଧୂପେନ ତଥୈଵୋଣ୍ଡୀରକସ୍ରଜା । । ୩ପଲଲୋଲ୍ଲାପିକାଭିଶ୍ଚ ଜାତିକୋନ୍ମତ୍ତକୈସ୍ତଥା । । ୬ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ତୁ ଵିଧିନାନେନ ପୂଜଯେତ୍ । ତସ୍ଯ ସିଧ୍ଯତି ନିର୍ଵିଘ୍ନଂ ସର୍ଵକର୍ମ ନ ସଂଶଯଃ । ।୭ ଏକଦନ୍ତେ ଜଗନ୍ନାଥେ ଗଣେଶେ ତୁଷ୍ଟିମାଗତେ । ପିତୃଦେଵମନୁଷ୍ଯାଦ୍ଯାଃ ସର୍ଵେ ତୁଷ୍ଯନ୍ତି ଭାରତ । । ୮ ତସ୍ମାଦାରାଧଯେଦେନଂ ସଦା ଭକ୍ତିପୁରଃସରମ୍ । କର୍ଣଲେପୈସ୍ତୁଣ୍ଡିକାଭିର୍ମୋଦକୈଶ୍ଚ୧ ମହୀପତେ । । ପୂଜଯେତ୍ସତତଂ ଦେଵଂ ଵିଘ୍ନଵିନାଶାଯ ଦନ୍ତିନମ୍ । । ୯ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଚତୁର୍ଥୀକଲ୍ପେ ଵିନାଯକପୂଜାଵିଧିନିରୂପଣଂ ନାମ ତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
୯ ଵିଶେଷତଃ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ରାଜନ୍ପୂଜଯନ୍ତୋ ଗୁରୁଂ ନୃପ । ଗୁଡଲଵଣଘୃତୈର୍ଵୀର ସଦା ସ୍ଯୁର୍ଭାଗ୍ଯସଂଯୁତାଃ
ରାଜା, ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁ ମହିଳାମାନେ ଗୁଡ଼, ଲୁଣ, ଘିଅ ଦେଇ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ଭାଗ୍ୟଶାଳି ହୁଅନ୍ତି।
୯ କଦ୍ରୂରୁଵାଚ ଵୀକ୍ଷେଽହମେକନଯନା କୃଷ୍ଣବାଲସମନ୍ଵିତମ୍ । ଦ୍ଵିନେତ୍ରା ତ୍ଵଂ ତୁ ଵିନତେ ନ ପଶ୍ଯସି ପଣଂ କୁରୁ । । 1.32.୧୦ ଵିନତୋଵାଚ ଅହଂ ଦାସୀ ଭଵିତ୍ରୀ ତେ କୃଷ୍ଣେ କେଶେ ପ୍ରଦର୍ଶିତେ । ନ ଚେଦ୍ଦର୍ଶଯସେ କଦ୍ରୁ ମମ ଦାସୀ ଭଵିଷ୍ଯସି । । ୧୧ ଏଵଂ ତେ ଵିପଣଂ କୃତ୍ଵା ଗତେ କ୍ରୋଧସମନ୍ଵିତେ । ଵିନତା ଶଯନେ ସୁପ୍ତା କଦ୍ରୂର୍ଜିହ୍ମମଚିନ୍ତଯତ୍ । । ୧୨ ଆହୂଯ ପୁତ୍ରାନ୍ପ୍ରୋଵାଚ ବାଲା ଭୂତ୍ଵା ହଯୋତ୍ତମେ । ତିଷ୍ଠଧ୍ଵଂ ଵିପଣେ ଜେଷ୍ଯେ ଵିନତାଂ ଜଯଗର୍ଦ୍ଧିନୀମ୍ । । ୧୩ ପ୍ରୋଚୁସ୍ତେ ଜିହ୍ମବୁଦ୍ଧିଂ ତାଂ ନାଗା ମାତାଂ୧ ଵିଗୃହ୍ଯ ତୁ । ଅଧର୍ମ୍ଯମେତନ୍ମାତସ୍ତେ ନ କରିଷ୍ଯାମ ତେ ଵଚଃ । । ୧୪ ତାଞ୍ଶଶାପ ରୁଷା କଦ୍ରୂଃ ପାଵକୋ ଵଃ ପ୍ରଧକ୍ଷ୍ଯତି । ଗତେ ବହୁତିଥେ କାଲେ ପାଣ୍ଡଵୋ ଜନମେଜଯଃ । । ୧୫ ସର୍ପସତ୍ରଂ ସ କର୍ତା ଵୈ ଭୁଵି ହ୍ଯନ୍ଯୈଃ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍ । ତସ୍ମିନ୍ସତ୍ରେ ସ ତିଗ୍ମାଂଶୁଃ ପାଵକୋ ଵଃ ପ୍ରଧକ୍ଷ୍ଯତି । । ୧୬ ଏଵଂ ଶପ୍ତ୍ଵା ରୁଷା କଦ୍ରୂଃ କିଞ୍ଚିନ୍ନୋକ୍ତଵତୀ ତୁ ସା । ମାତ୍ରା ଶପ୍ତାସ୍ତଥା ନାଗାଃ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନାନ୍ଵପତ୍ସତ । । ୧୭ ଵାସୁକିଂ ଦୁଃଖିତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରୋଵାଚ ସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍ । ମା ଶୁଚୋ ଵାସୁକେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଶୃଣୁ ମଦ୍ଵଚନ ପରମ୍ । । ୧୮ ଯାଯାଵରକୁଲେ ଜାତୋ ଜରତ୍କାରୂରିତି ଦ୍ଵିଜଃ । ଭଵିଷ୍ଯତି ମହାତେଜାସ୍ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ତପୋନିଧିଃ
କଦ୍ରୁ କହିଲେ — ମୁଁ ଏକ ଚକ୍ଷୁ ସହିତ ଦେଖୁଛି ଯେ ହୟର କେଶ କଳା, ତୁମେ ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ ସହିତ ଦେଖୁନାହାଁ । ଚଲ, ଏହା ଉପରେ ଏକ ଶର୍ତ୍ତ ରଖିବା ।
( ୧୯ ଭଗିନୀଂ ଚ ଜରତ୍କାରୁଂ ତସ୍ମୈ ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିଦାସ୍ଯସି । ଭଵିତା ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଽସାଵାସ୍ତୀକ ଇତି ଵିଶ୍ରୁତଃ । । 1.32.୨୦ ସ ତତ୍ସତ୍ରଂ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଂ ଵୈ ନାଗାନାଂ ଭଯଦଂ ମହତ୍ । ନିଷେଧେତ୍ସୁମତିର୍ଵାଗ୍ଭିରଗ୍ର୍ଯାଭିସ୍ତଂ ନଵିଷ୍ଯତି । । ୨୧ ତଦିମାଂ ଭଗିନୀଂ ରାଜଂସ୍ତସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିଦାସ୍ଯସି । ଜରତ୍କାରୁଂ ଜରତ୍କାରୋଃ ପ୍ରଦଦ୍ଯା ଅଵିଚାରଯନ୍ । । ୨୨ ଯଦାସୌ ପ୍ରାର୍ଥତେଽରଣ୍ଯେ ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦ୍ଧି ଵଦିଷ୍ଯତି । ତତ୍କର୍ତଵ୍ଯମଶଙ୍କେନ ଯଦୀଚ୍ଛେଃ ଶ୍ରେଯ ଆତ୍ମନଃ । । ୨୩ ପିତାମହଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାସୁକିଃ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଚ । ତଥାକରୋଦ୍ଯଥା ଚୋକ୍ତଂ ଯତ୍ନଂ ଚ ପରମାସ୍ଥିତଃ । । ୨୪ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପନ୍ନଗାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରହର୍ଷୋତ୍ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନାଃ । ପୁନର୍ଜାତମିଵାତ୍ମାନଂ ମେନିରେ ଭୁଜଗୋତ୍ତମାଃ । । ୨୫ ତତ୍ର ସତ୍ରଂ ମହାବାହୋ୧ ତଵ ପିତ୍ରା ପ୍ରଵର୍ତିତମ୍ । ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିଃ ସ ହି ତେନେହ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଦୁଷ୍କରମ୍ । । ୨୬ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଚ ଵିଷ୍ଣୁନା ପୂର୍ଵଂ ଧର୍ମପୁତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଅଵଶ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଭଵିତା ନାଗାନାଂ ଭଯକାରକମ୍
ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜରତ୍କାରୁ ଭଗିନୀକୁ ଦେବା, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଆସ୍ତୀକ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଭୋଜଯେତ୍ପଶ୍ଚାଦ୍ ଘୃତପାଯସମୋଦକୈଃ । ।୪ ୯ ଅନନ୍ତୋ ଵାସୁକିଃ ଶଙ୍ଖଃ ପଦ୍ମଃ କମ୍ବଲ ଏଵ ଚ । ତଥା କର୍କୋଟକୋ ନାଗୋ ନାଗୋ ହ୍ଯଶ୍ଵତରୋ ନୃପ । । 1.32.୫୦ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଃ ଶଙ୍ଖପାଲଃ କାଲିଯସ୍ତକ୍ଷକସ୍ତଥା । ପିଙ୍ଗଲଶ୍ଚ ତଥା ନାଗୋ ମାସି ମାସି ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । । ୫୧ ଵତ୍ସରାନ୍ତେ ପାରଣଂ ସ୍ଯାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭୋଜଯେଦ୍ବହୂନ୍ । ଇତିହାସଵିଦେ ନାଗଂ ଗୈରିକେଣ କୃତଂ ନୃପ । । ତଥାର୍ଚନା ପ୍ରଦାତଵ୍ଯା ଵାଚକାଯ ମହୀପତେ । । ୫୨ ଏଷ ଵୈ ନାଗପଞ୍ଚମ୍ଯା୫ ଵିଧିଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ବୁଧୈର୍ନୃପ । ତଵ ପିତ୍ରା କୃତଶ୍ଚୈଵ ପିତୁର୍ମୋକ୍ଷାଯ ଭାରତ । । ୫୩ ତ୍ଵମେକମେକଂ ଵୈ ଵୀର ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ଭରତର୍ଷଭ । ସୁଵର୍ଣଭାରନିଷ୍ପନ୍ନଂ ନାଗଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ତଥା ଚ ଗାମ୍ । । ୫୪ ଵ୍ଯାସାଯ କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ ପିତୁରାନୃଣ୍ଯମାପ୍ନୁଯାଃ । ତଵ ପିତ୍ରା କୃତା ହ୍ଯେଵଂ ପଞ୍ଚମ୍ଯୁପାସନା ନୃପ । । ୫୫ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ନାଗତାଂ ଵୀର ତଵ ପୂର୍ଵପିତାମହଃ । ପୁଷ୍ପୋତ୍ତରଂ ସଦୋ ଗତ୍ଵା ତଥା ପୁଷ୍ପସଦୋ ନୃପ । । ୫୬ ସୁନାସୀରସଦୋ ଗତ୍ଵା ତଦା ଭର୍ଗସଦୋ ଗତଃ । ସ୍ଵଭୂସଦସ୍ତତୋ ଗତ୍ଵା କଞ୍ଜଜସ୍ଯ ସଦୋ ଗତଃ । । ୫୭ ଅନ୍ଯେଽପି ଯେ କରିଷ୍ଯନ୍ତି ଇଦଂ ଵ୍ରତମନୁତ୍ତମମ୍ । ଦଷ୍ଟକୋ ମୋକ୍ଷ୍ଯତେ ତେଷାଂ ଶୁଭଂ ସ୍ଥାନମଵାପ୍ସ୍ଯତି । । ୫୮ ଯଶ୍ଚେଦଂ ଶୃଣୁଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ନରଃ୧ ଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତଃ । କୁଲେ ତସ୍ଯ ନ ନାଗେଭ୍ଯୋ ଭଯଂ ଭଵତି କୁତ୍ରଚିତ୍ । । ୫୯ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ପଞ୍ଚମୀକଲ୍ପେ ନାଗପଞ୍ଚମୀଵ୍ରତଵର୍ଣନଂ ନାମ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ପରେ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଘୀ, ପାୟସ ଓ ମିଠା ପାନୀୟ ଦେଇ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ।
ସର୍ପଭେଦମ୍ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ସର୍ପାଣାଂ କତି ରୂପାଣି କେ ଵର୍ଣାଃ କିଂ ଚ ଲକ୍ଷଣମ୍ । କା ଜାତିସ୍ତୁ ଭଵେତ୍ତେଷାଂ କେଷୁ ଯୋନିକୁଲେଷୁ ଵା । । ୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ପୁରା ମେରୌ ନଗଵରେ କଶ୍ଯପଂ ତପସାଂ ନିଧିମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଭକ୍ତଯା ଗୌତମୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । । ୨ ସର୍ପାଣାଂ କତି ରୂପାଣି କିଂ ଚିହ୍ନଂ କିଂ ଚ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଜାତିଂ କୁଲଂ ତଧା ଵର୍ଣାନ୍ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଂ ପ୍ରଜାପତେ । । ୩ କଥଂ ଵା ଜାଯତେ ସର୍ପଃ କଧଂ ମୁଞ୍ଚେଦ୍ଵିଷଂ ପ୍ରଭୋ । ଵିଷଵେଗାଃ କତି ପ୍ରୋକ୍ତାଃ କତ୍ଯେଵ ଵିଷନାଡିକାଃ । ।୪ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଃ କତିଵିଧାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ କିଂ ପ୍ରମାଣଂ ଵିଷାଗମେ । ଗୃହ୍ଣୀତେ ତୁ କଦା ଗର୍ଭଂ କଥଂ ଚେହ ପ୍ରସୂଯତେ । । ୫ କୀଦୃଶୀ ସ୍ତ୍ରୀ ପୁମାଂଶ୍ଚୈଵ କୀଦୃଶଶ୍ଚ ନପୁଂସକଃ । କିଂ ନାମ ଦଶନଂ ଚୈଵ ଏତତ୍କଥଯ ସୁଵ୍ରତ । । ୬ ତସ୍ଯ୧ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କଶ୍ଯପଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ । ଶୃଣୁ ଗୌତମ ତତ୍ତ୍ଵେନ ସର୍ପାଣାମିହ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ।୭ ମାସ୍ଯାଷାଢେ ତଥା ଜ୍ଯେଷ୍ଠେ ପ୍ରମାଦ୍ଯନ୍ତି ଭୁଜଙ୍ଗମାଃ । ତତୋ ନାଗୋଽଥ ନାଗୀ ଚ ମୈଥୁନେ ସମ୍ପ୍ରପଦ୍ଯତେ । । ୮ ଚତୁରୋ ଵାର୍ଷିକାନ୍ମାସାନ୍ନାଗୀ ଗର୍ଭମଧାରଯତ୍ । ତତଃ କାର୍ତ୍ତିକମାସେ ତୁ ଅଣ୍ଡକାନି ପ୍ରସୂଯତେ । । ୯ ଅଣ୍ଡକାନାଂ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯେ ଦ୍ଵେଶତେ ଦ୍ଵେ ଚ ଵିଂଶତୀ । ତାନ୍ଯେଵ ଭକ୍ଷଯେତ୍ସା ତୁ ଭୋଗୈକଂ ଘୃଣଯା ତ୍ଯଜେତ୍ । । 1.33.୧୦ ସ୍ଵର୍ଣାର୍କଵର୍ଣାଦ୍ଵୈ ତସ୍ମାତ୍ପୁମାନ୍ସଞ୍ଜାଯତେଽଣ୍ଡକାତ୍ । ତାନ୍ଯେଵ ଖାଦତେ ସର୍ପ ଅହୋରାତ୍ରାଣି ଵିଂଶତିମ୍ । । ୧୧ ସ୍ଵର୍ଣକେତକଵର୍ଣାଭାଦ୍ଦୀର୍ଘରାଜୀଵସନ୍ନିଭାତ୍ । ତସ୍ମାଦୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ସ୍ତ୍ରୀ ଵୈ ଅଣ୍ଡାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମ । । ୧୨ ଶିରୀଷପୁଷ୍ପଵର୍ଣାଭାଦଣ୍ଡକାତ୍ସ୍ଯାନ୍ନପୁଂସକଃ । ତତୋ ଭିନତ୍ତି ଚାଣ୍ଡାନି ଷଣ୍ମାସେନ ତୁ ଗୌତମ । । ୧୩ ତତସ୍ତେ ପ୍ରୀତିସମ୍ବନ୍ଧାତ୍ସ୍ନେହଂ ବଧ୍ନନ୍ତି ବାଲକାଃ । ତତୋଽସୌ ସପ୍ତରାତ୍ରେଣ କୃଷ୍ଣୋ ଭଵତି ପନ୍ନଗଃ । । ୧୪ ଆଯୁଃପ୍ରମାଣଂ ସର୍ପାଣାଂ ଶତଂ ଵିଂଶୋତ୍ତରଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ମୃତ୍ଯୁଶ୍ଚାଷ୍ଟଵିଧୋ ଜ୍ଞେଯଃ ଶୃଣୁଷ୍ଵାତ୍ର ଯଥାକ୍ରମମ୍ । । ୧୫ ମଯୂରାନ୍ମାନୁଷାଦ୍ଵାପି ଚକୋରାଦ୍ଗୋଖୁରାତ୍ତଥା
ଶତାନୀକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ସାପମାନେ କେତେ ପ୍ରକାର, କେଉଁ ରଙ୍ଗର, କେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ? ସେମାନଙ୍କର ଜାତି କଣ, କେଉଁ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ?
ବିଡାଲାନ୍ନକୁଲାଚ୍ଚୈଵ ଵରାହାଦ୍ଵୃଶ୍ଚିକାତ୍ତଥା । । ଏତେଷାଂ ଯଦି ମୁଚ୍ଯେତ ଜୀଵେଦ୍ଵିଂଶୋତ୍ତରଂ ଶତମ୍ । । ୧୬ ସପ୍ତାହେ ତୁ ତତଃ ପୂର୍ଣେ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଣାଂ ଚାଧିରୋହଣମ୍ । ଵିଷସ୍ଯାଗମନଂ ତତ୍ର ନିକ୍ଷିପେଚ୍ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । । ୧୭ ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତୁ ତତ୍ତ୍ଵେନ ଵିଷକର୍ମ୍ମାରଭେତ ଵୈ । ଏକଵିଂଶତିରାତ୍ରେଣ ଵିଷଦଂଷ୍ଟ୍ରା ସୁଜାଯତେ । । ନାଗୀପାର୍ଶ୍ଵସମାଵର୍ତୀ ବାଲସର୍ପଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ । । ୧୮ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିରାତ୍ରସ୍ତୁ ସଦ୍ଯଃ ପ୍ରାଣହରୋ ଭଵେତ୍ । ଷଣ୍ମାସାଜ୍ଜାତମାତ୍ରସ୍ତୁ କଞ୍ଚୁକଂ ଵୈ ପ୍ରମୁଞ୍ଚତି । । ୧୯ ପାଦାନାଂ ଚାପି ଵିଜ୍ଞେଯେ ଦ୍ଵେ ଶତେ ଦ୍ଵେ ଚ ଵିଂଶତୀ । ଗୋଲୋମସଦୃଶାଃ ପାଦାଃ ପ୍ରଵିଶନ୍ତି କ୍ରମନ୍ତି ଚ । । 1.33.୨୦ ସନ୍ଧୀନାଂ ଚାସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞେଯେ ଦ୍ଵେଶତେ ଵିଂଶତୀ ତଥା । ଅଂଗୁଲ୍ଯଶ୍ଚାପି ଵିଜ୍ଞେଯା ଦ୍ଵେ ଶତେ ଵିଂଶତୀ ତଥା । । ୨୧ ଅକାଲଜାତା ଯେ ସର୍ପା ନିର୍ଵିଷାସ୍ତେ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । ପଞ୍ଚସପ୍ତତିଵର୍ଷାଣି ଆଯୁସ୍ତେଷାଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । । ୨୨ ରକ୍ତପୀତଶୁକ୍ଲଦନ୍ତା ଅନୀଲା ମନ୍ଦଵେଗିନଃ । ଏତେ ଅଲ୍ପାଯୁଷୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଅନ୍ଯେ ଚ ଭୀରଵଃ ସ୍ମୃତା । । ୨୩ ଏକଂ ଚାସ୍ଯ ଭଵେଦ୍ଵକ୍ତ୍ରଂ ଦ୍ଵେ ଜିହ୍ଵେ ଚ ପ୍ରକୀର୍ତିତେ । ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦ୍ଦଶନାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପନ୍ନାଗାନାଂ ନ ସଂଶଯଃ । । ୨୪ ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ଚତସ୍ରସ୍ତୁ ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଯାଃ ସୁଵିଷାଵହାଃ । ମକରୀ କରାଲୀ କାଲରାତ୍ରୀ ଯମଦୂତୀ ତଥୈଵ ଚ । । ୨୫ ସର୍ଵାସାଂ ଚୈଵ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଣାଂ ଦେଵତାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ । ପ୍ରଥମା ବ୍ରହ୍ମଦେଵତ୍ଯା ଦ୍ଵିତୀଯା ଵିଷ୍ଣୁଦେଵତା । । ତୃତୀଯା ରୁଦ୍ରଦେଵତ୍ଯା ଚତୁର୍ଥୀ ଯମଦେଵତା । । ୨୬ ହୀନା ପ୍ରମାଣତଃ ସା ତୁ ଵାମନେତ୍ରଂ ସମାଶ୍ରିତା । ନାସ୍ଯାଂ ମନ୍ତ୍ରାଃ ପ୍ରଯୋକ୍ତଵ୍ଯା ନୌଷଧଂ ନୈଵ ଭେଷଜମ୍ । । ୨୭ ଵୈଦ୍ଯଃ ପରାଙ୍ମୁଖୋ ଯାତି ମୃତ୍ଯୁସ୍ତସ୍ଯା ଵିଲେଖନାତ୍ । ଚିକିତ୍ସା ନ ବୁଧୈଃ କାର୍ଯା ତଦନ୍ତଂ ତସ୍ଯ ଜୀଵିତମ୍ । । ୨୮ ମକରୀଂ ମାସିକାଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍କରାଲୀ ଚ ଦ୍ଵିମାସିକା । କାଲରାତ୍ରୀ ଭଵେତ୍ତ୍ରୀଣି ଚତୁରୋ ଯମଦୂତିକା । । ୨୯ ମକରୀଂ ଗୁଡୌଦନଂ୧ ଦଦ୍ଯାତ୍କଷାଯାନ୍ନଂ କରାଲିକାମ୍ । କାଲରାତ୍ରୀଂ କଟୁଯୁତଂ ଦୂତୀଂ ଵୈ ସାନ୍ନିପାତିକମ୍ । । 1.33.୩୦ ମକରୀ ଶସ୍ତ୍ରକଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍କରାଲୀ କାକପାଦିକା । କରାକୃତିଃ କାଲରାତ୍ରିର୍ଯାମ୍ଯା କୂର୍ମାକୃତିଃ ସ୍ମୃତା । । ୩୧ ମକରୀ ଵାତୁଲା ଜ୍ଞେଯା କରାଲୀ ପୈତ୍ତିକୀ ସ୍ମୃତା । କଫାତ୍ମିକା କାଲରାତ୍ରୀ ଯମଦୂତୀ ସାନ୍ନିପାତକୀ । । ୩୨ ଶୁକ୍ଲା ତୁ ମକରୀ ଜ୍ଞେଯା କରାଲୀ ରକ୍ତସନ୍ନିଭା । କାଲରାତ୍ରୀ ଭଵେତ୍ପୀତା କୃଷ୍ଣା ଚ ଯମଦୂତିକା । । ୩୩ ଵାମା ଶୁକ୍ଲା ଚ କୃଷ୍ଣା ଚ ରକ୍ତା ପୀତା ଚ ଦକ୍ଷିଣା । ସମାସେନ ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥୈତା ଵର୍ଣତଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୩୪ ଶୁକ୍ଲା ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଜ୍ଞେଯା ରକ୍ତା ତୁ କ୍ଷତ୍ରିଯା ସ୍ମୃତା । ଵୈଶ୍ଯା ତୁ ପୀତିକା ଜ୍ଞେଯା କୃଷ୍ଣା ଶୂଦ୍ରା ତୁ କଥ୍ଯତେ । । ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଣାଂ ଵିଷଲକ୍ଷଣମ୍ । । ୩୫ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଣାଂ ତୁ ଵିଷଂ ନାସ୍ତି ନିତ୍ଯମେଵ ଭୁଜଙ୍ଗମେ । ଦକ୍ଷିଣଂ ନେତ୍ରମାସାଦ୍ଯ ଵିଷଂ ସର୍ପସ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି । । ୩୬ ସଙ୍କୁଦ୍ଧସ୍ଯେହ ସର୍ପସ୍ଯ ଵିଷଂ ଗଚ୍ଛତି ମସ୍ତକେ । ମସ୍ତକାଦ୍ଧମନୀଂ ଯାତି ତତୋ ନାଡୀଷୁ ଗଚ୍ଛତି । । ୩୭ ନାଡୀଭ୍ଯଃ ପଦ୍ଯତେ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଂ ଵିଷଂ ତତ୍ର ପ୍ରଵର୍ତତେ । ତତ୍ସର୍ଵଂ କଥଯିଷ୍ଯାମି ଯଥାଵଦନୁପୂର୍ଵଶଃ । । ୩୮ ଅଷ୍ଟଭିଃ କାରଣୈଃ ସର୍ପୋ ଦଶତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଆକ୍ରାନ୍ତୋ ଦଶତେ ପୂର୍ଵଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପୂର୍ଵଵୈରିଣମ୍ । । ୩୯ ତୃତୀଯଂ ଦଶତେ ଭୀତଶ୍ଚତୁର୍ଥଂ ମଦଦର୍ପିତଃ । ପଞ୍ଚମଂ ତୁ କ୍ଷୁଧାଵିଷ୍ଟଃ ଷଷ୍ଠଂ ଚେହ ଵିଷୋଲ୍ବଣଃ । । ସପ୍ତମଂ ପୁରରକ୍ଷାର୍ଥମଷ୍ଟମଂ କାଲଚୋଦିତଃ । । 1.33.୪୦ ଯସ୍ତୁ ସର୍ପୋ ଦଶିତ୍ଵା୩ ତୁ ଉଦରଂ ପରିଵର୍ତଯେତ୍ । ବଲଭୁଗ୍ନାକୃତିଂ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାମାକ୍ରାନ୍ତଂ ତଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । ।୪ ୧ ଯସ୍ଯ ସର୍ପେଣ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଗଭୀରଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଵ୍ରଣମ୍ । ଵୈରଦଷ୍ଟଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍କଶ୍ଯପସ୍ଯ ଵଚୋ ଯଥା । ।୪ ୨ ଏକଂ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାପଦଂ ଯସ୍ଯ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ନ ଚ କଲ୍ପିତମ୍ । ଭୀତଦଷ୍ଟଂ ଵିଜାନୀଯାଦ୍ଯଥୋଵାଚ ପ୍ରଜାପତିଃ । । ୪୩ ଯସ୍ଯ ସର୍ପେଣ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ରେଖା ଦନ୍ତସ୍ଯ ଜାଯତେ । ମଦଦଷ୍ଟଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍କଶ୍ଯପସ୍ଯ ଵଚୋ ଯଥା । । ୪୪ ଦ୍ଵେ ଚ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାପଦେ ଯସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଚ ମହାକ୍ଷତମ୍ । କ୍ଷୁଧାଵିଷ୍ଟଂ ଵିଜାନୀଯାଦ୍ଯଥୋଵାଚ ପ୍ରଜାପତିଃ । । ୪୫ ଦ୍ଵେ ଦଂଷ୍ଟ୍ରେ ଯସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯେତେ କ୍ଵଚିଦ୍ରୁଧିରସଙ୍କୁଲେ । ଵିଷୋଲ୍ବଣଂ ଵିଜାନୀଯାଦ୍ଦଂଶଂ ତଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୪୬ ଅପତ୍ଯରକ୍ଷଣାର୍ଥାଯ ଜାନୀଯାତ୍ତଂ ନ ସଂଶଯଃ । ଯତ୍ତୁ କାକପଦାକାରଂ ତ୍ରିଭିର୍ଦନ୍ତୈସ୍ତୁ ଲକ୍ଷିତମ୍ । । ୪୭ ମହାନାଗ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ କାଲଦଣ୍ଡଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । ତ୍ରିଵିଧଂ ଦଷ୍ଟଜାତୈସ୍ତୁ ଲକ୍ଷଣଂ ସମୁଦାହୃତମ୍ । ।୪୮ ଦଷ୍ଟାନୁପୀତଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ କଶ୍ଯପସ୍ଯ ଵଚୋ ଯଥା । ଵିଷଭାଗାତ୍ତୁ ସର୍ପସ୍ଯ ତ୍ରିଭାଗସ୍ତତ୍ର ସଂକ୍ରମେତ୍ । । ୪୯ ଉଦରଂ ଦର୍ଶଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଉଦ୍ଧତଂ ତଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । ଛର୍ଦିତଂ ଵିଷଵେଗେନ ନିର୍ଵିଷଃ ପନ୍ନଗୋ ଭଵେତ୍ । । 1.33.୫୦ ଅସାଧ୍ଯଶ୍ଚାପି ଵିଜ୍ଞେଯଶ୍ଚତୁର୍ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଭିପୀଡିତଃ । ଗ୍ରୀଵାଭଙ୍ଗୋ ଭଵେତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ସନ୍ଦଷ୍ଟୋ ଵିଷଯୋଗତଃ । । ଇତୋ ଦଂଶସ୍ତତଃ ଶୁଦ୍ଧୋ ଵ୍ଯନ୍ତରଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । । ୫୧ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ପଞ୍ଚମୀକଲ୍ପେ ସର୍ପଦଂଷ୍ଟ୍ରାଵର୍ଣନଂ ନାମ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
କାଲଲକ୍ଷଣମ୍ କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି କାଲଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଶୃଣୁ ଗୌତମ ତତ୍ତ୍ଵେନ ଯାଦୃଶୋ ଭଵତେ ନରଃ । । ୧ ଜିହ୍ରାଭଙ୍ଗୋଽଥ ହୃଚ୍ଛୂଲଂ ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାଂ ଚ ନ ପଶ୍ଯତି । ଦଂଶଂ ଚ ଦଗ୍ଧସଂକାଶଂ ପକ୍ଵଜମ୍ବୂଫଲୋପମମ୍ । । ୨ ଵୈଵର୍ଣ୍ଯଂ ଚୈଵ ଦନ୍ତାନାଂ ଶ୍ଯାଵୋ ଭଵତି ଵର୍ଣତଃ । ସର୍ଵେଷ୍ଵଙ୍ଗେଷୁ ଶୈଥିଲ୍ଯଂ ପୁରୀଷସ୍ଯ ଚ ଭେଦନମ୍ । । ୩ ଭଗ୍ନସ୍କନ୍ଧକଟିଗ୍ରୀଵ ଊର୍ଧ୍ଵଦୃଷ୍ଟିରଧୋମୁଖଃ । ଦହ୍ଯତେ ଵେପତେ ଚୈଵ ସ୍ଵପତେ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । । ୪ ଶସ୍ତ୍ରେଣ ଚ୍ଛିଦ୍ଯମାନସ୍ଯ ରୁଧିରଂ ନ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଦଣ୍ଡେନ ତାଡ୍ଯମାନସ୍ଯ ଦଣ୍ଡରାଜୀ ନ ଜାଯତେ । । ୫ ଦଂଶେ କାକପଦଂ ସୁନୀଲମସକୃଜ୍ଜମ୍ବୂଫଲାଭଂ ଘନମୁଚ୍ଛୂନଂ ରୁଧିରାର୍ଦ୍ରସେକବହୁଲଂ କୃଚ୍ଛ୍ରାନ୍ନିରୋଧୋ ଭଵେତ୍ । ହିକ୍କାଶ୍ଵାସଗଲଗ୍ରହଶ୍ଚ ସୁମହାନ୍ପାଣ୍ଡୁସ୍ତ୍ଵଚା ଦୃଶ୍ଯତେ ଶୁଷ୍କାଙ୍ଗଃ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ଶାସ୍ତ୍ରନିପୁଣାସ୍ତତ୍କାଲଦଷ୍ଟଂ ଵିଦୁଃ । । ୬ ଦଂଶେ ଯସ୍ଯାଥ ଶୋଥଃ ପ୍ରଚଲିତଵଲିତଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଵା ସୁନୀଲଂ ପ୍ରସ୍ଵେଦୋ ଗାତ୍ର ଭେଦଃ ସ୍ରଵତି ଚ ରୁଧିରଂ ସାନୁନାସଂ ଚ ଜଲ୍ପେତ୍ । ଦନ୍ତୋଷ୍ଠାଭ୍ଯାଂ ଵିଯୋଗୋ ଭ୍ରମତି ଚ ହୃଦଯଂ ସନ୍ନିରୋଧଶ୍ଚ ତୀଵ୍ରୋ ଦିଵ୍ଯାନାମେଷ ଦଂଶଃ ସ୍ଥଲଵିପୁଲମଯୋ ଵିଦ୍ଧି ତଂ କାଲଦଷ୍ଟମ୍ । । ୭ ଦନ୍ତୈର୍ଦନ୍ତାନ୍ସ୍ପୃଶତି ବହୁଶୋ ଦୃଷ୍ଟିରାଯାସଖିନ୍ନା ସ୍ଥୂଲୋ ଦଂଶଃ ସ୍ରଵତି ରୁଧିରଂ କେକରଂ ଚକ୍ଷୁରେକମ୍ । । ପ୍ରତ୍ଯାଦିଷ୍ଟଃ ଶ୍ଵସିତି ସତତଂ ସାନୁନାସଂ ଚ ଭାଷେତ୍ପାପଂ ବ୍ରୂତେ ସକଲଗଦିତଂ କାଲଦଣ୍ଡଂ ତମାହୁଃ । । ୮ ଵେପତେ ଵେଦନା ତୀଵ୍ରା ରକ୍ତନେତ୍ରଶ୍ଚ ଜାଯତେ । ଗ୍ରୀଵାଭଙ୍ଗଶ୍ଚଲା ନାଭିଃ କାଲଦଷ୍ଟଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । । ୯ ଦର୍ପଣେ ସଲିଲେ ଵାପି ଆତ୍ମଚ୍ଛାଯାଂ ନ ପଶ୍ଯତି । ମନ୍ଦରଶ୍ମିଂ ତଥା ତୀଵ୍ରଂ ତେଜୋହୀନଂ ଦିଵାକରମ୍
କଶ୍ୟପ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ କାଳଦଂଷ୍ଟ୍ର ଦ୍ୱାରା କାହାକୁ କାମଡ଼ିଲେ କଣ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବି। ଗୌତମ, ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଶୁଣ।
1.34.୧୦ ଵେପତେ ଵେଦନାତ୍ରସ୍ତୋ ରକ୍ତନେତ୍ରଶ୍ଚ ଜାଯତେ । ସ ଯାତି ନିଧନଂ ଜନ୍ତୁଃ କାଲଦଣ୍ଡଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । । ୧୧ ଅଷ୍ଟମ୍ଯାଂ ଚ ନଵମ୍ଯାଂ ଚ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଚତୁର୍ଦଶୀମ୍ । ନାଗପଞ୍ଚମୀଦଷ୍ଟାନାଂ ଜୀଵିତସ୍ଯ ଚ ସଂଶଯଃ । । ୧୨ ଆର୍ଦ୍ରାଶ୍ଲେଷାମଘାଭରଣୀକୃତ୍ତିକାସୁ ଵିଶେଷତଃ । ଵିଶାଖାଂ ତ୍ରିଷୁ ପୂର୍ଵାସୁ ମୂଲସ୍ଵାତୀଶତାତ୍ମକେ । । ସର୍ପଦଷ୍ଟା ନ ଜୀଵନ୍ତି ଵିଷଂ ପୀତଂ ଚ ଯୈସ୍ତଥା । । ୧୩ ଶୂନ୍ଯାଗାରେ ଶ୍ମଶାନେ ଚ ଶୁଷ୍କଵୃକ୍ଷେ ତଥୈଵ ଚ । ନ ଜୀଵନ୍ତି ନରା ଦଷ୍ଟା ନକ୍ଷତ୍ରେ ତିଥିସଂଯୁତେ । । ୧୪ ଅଷ୍ଟୋତ୍ତରଂ ମର୍ମ ଶତଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ସମୁଦାହୃତମ୍ । ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ତୁ ମର୍ମାଣି ଦଶ ଦ୍ଵେ ଚାପି କୀର୍ତିତେ । । ୧୫ ଶଙ୍ଖେ ନେତ୍ରେ ଭ୍ରୁଵୋର୍ମଧ୍ଯେ ବସ୍ତିଭ୍ଯାଂ ଵୃଷଣୋତ୍ତରେ । କକ୍ଷେ ସ୍କନ୍ଧେ ହଦି ମଧ୍ଯେ ତାଲୁକେ ଚିବୁକେ ଗୁଦେ । । ୧୬ ଏଷୁ ଦ୍ଵାଦଶମର୍ମେଷୁ୨ ଦଂଶୈଃ ଶସ୍ତ୍ରେଣ ଵା ହତଃ । ନ ଜୀଵତି ନରୋ ଲୋକେ କାଲଦଣ୍ଡଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । । ୧୭ ଅକଚଟତପଯଶାଂ ଵଦନ୍ତି ପ୍ରୋକ୍ତା ଜୀଵନ୍ତି ନ ତତ୍ର ହି । ଗତଂ ବ୍ରୂଯାଦ୍ଯଦି ସ୍ଖଲତି ଶିରସ୍ତସ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତକାଲଃ । । ୧୮ ଭଵତି ଚ ଯଦି ଦୂତୋ ହ୍ଯୁତ୍ତମସ୍ଯାଧମୋ ଵା ଯଦି ଭଵତି ଚ ଦୂତ ଉତ୍ତମୋ ଵାଧମସ୍ଯ । ଆଦୌ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ନାମ ଯଦି ଵଦତି କ୍ଵଚିଦ୍ଵକ୍ତି ତସ୍ଯାଥ ପଶ୍ଚାତ୍ତଂ ଵର୍ଣଭେଦୋ ଯଦି ଭଵତି ସମଃ ପ୍ରାପ୍ତ କାଲସ୍ଯ ଦୂତଃ । । ୧୯ ଦୂତୋ ଵା ଦଣ୍ଡହସ୍ତୋ ଭଵତି ଚ ଯୁଗଲଂ ପାଶହସ୍ତସ୍ତଥା ଵା ରକ୍ତଵସ୍ତ୍ରଂ ଚ କୃଷ୍ଣଂ ମୁଖଶିରସି ଗତମେକଵସ୍ତ୍ରଶ୍ଚ ଦୂତଃ । । ତୈଲାଭ୍ଯକ୍ତଶ୍ଚ ତଦ୍ଵଦ୍ଯଦି ତ୍ଵରିତଗତିର୍ମୁକ୍ତକେଶଶ୍ଚ ଯାତି ଯଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଘୋରଶବ୍ଦଂ କରଚରଣଯୁଗୈଃ ପ୍ରାପ୍ତକାଲସ୍ଯ ଦୂତଃ । । 1.34.୨୦ ନାଗୋଦଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଈଶାନେନ ତୁ ଭାଷିତମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଣା ତୁ ପୁରା ସୃଷ୍ଟା ଗ୍ରହା ନାଗାସ୍ତ୍ଵନେକଶଃ । । ୨୧ ଅନନ୍ତଂ ଭାସ୍କରଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସୋମଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ତୁ ଵାସୁକିମ୍ । ତକ୍ଷକଂ ଭୂମିପୁତ୍ରଂ ତୁ କର୍କୋଟଂ ଚ ବୁଧଂ ଵିଦୁଃ । । ୨୨ ପଦ୍ମଂ ବୃହସ୍ପତିଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ମହାପଦ୍ମଂ ଚ ଭାର୍ଗଵମ୍ । କୁଲିକଃ ଶଂଖପାଲଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଵେତୌ ତୁ ଶନୈଶ୍ଚରଃ । । ୨୩ ପୂର୍ଵପାଦଃ ଶଂଖପାଲୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ କୁଲିକସ୍ତଥା । ନିତ୍ଯଂ ଭାଗେ ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟେ ଦିନରାତ୍ରୀ ତଥୈଵ ଚ । । ୨୪ ଶୁକ୍ରସୋମୌ ଚ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଉଦଯେ ତୁ କ୍ଷମାସୁତଃ । ଶନିଃ ପ୍ରାଗଷ୍ଟମେ ଭାଗେ ଦିଵାରାତ୍ରେ ତ୍ଵିହୋଚ୍ଯତେ । । ୨୫ ଗ୍ରହାଶ୍ଚ ଭୁଞ୍ଜତେ ଚୈଵ ଶେଷଂ ଭାଗସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ରଵିଵାରେ ସଦା ଜ୍ଞେଯୌ ପାଦୌ ଦଶ ଚତୁର୍ଦଶ । । ୨୬ ଅଷ୍ଟ ଦ୍ଵାଦଶ ଵୈ ଚନ୍ଦ୍ରେ ଦଶ ଷଷ୍ଠେ କୁଜେ ତଥା । ବୁଧସ୍ଯ ନଵମେ ପାଦେ ରାହୌ ଚ ଦିଵସସ୍ଯ ଚ । । ୨୭ ଗୁରୋର୍ଦ୍ଵିତୀଯଃ ଷଷ୍ଠଶ୍ଚ ଷୋଡଶସ୍ଯ ତୁ ଵର୍ଜଯେତ୍ । ଭାସ୍କରସ୍ଯ ଦିନେ ପ୍ରୋକ୍ତେ ଚତୁର୍ଥେ ଦଶମେଷ୍ଟମେ । । ୨୮ ଶନୈଶ୍ଚରଦିନେ ପାଦଂ ତ୍ଯଜେଚ୍ଚୈଵ ସୁଦାରୁଣମ୍ । ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଦ୍ଵାଦଶଂ ଚୈଵ ଷୋଡଶସ୍ଯ ତୁ ଵର୍ଜଯେତ୍ । । ୨୯ ମୁହୂର୍ତଘଟିକାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଘଟିକା ଚତୁର୍ଥଂ ଭାଗଂ ଵିଂଶତିଶ୍ଚ । କୁହୂସୁତଂ ବୁଦ୍ବୁଦଂ ନିମେଷମେତତ୍କାଲସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । । 1.34.୩୦ ଇତି ଶ୍ରୀ ଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ପଞ୍ଚମୀକଲ୍ପେ ଦଂଶଦଷ୍ଟକଦୂତଲକ୍ଷଣଂ ନାମ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଯମଦୂତୀଲକ୍ଷଣମ୍ କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ ସଵିଷା ଦଂଷ୍ଟ୍ରଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଯମଦୂତୀ ତୁ ଵୈ ଭଵେତ୍ । ନ ଚିକିତ୍ସା ବୁଧୈଃ କାର୍ଯା ତଂ ଗତାସୁଂ ଵିର୍ନିଦଶେତ୍ । । ୧ ପ୍ରହରାର୍ଧଂ ଦିଵାରାତ୍ରାଵେକୈକଂ ଭୁଞ୍ଜତେ ବହିଃ । ଏକସ୍ଯ ଚ ସମାନଂ ଚ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଷୋଡଶଂ ତଥା । । ୨ ନାଗୋଦଯୋ ଯମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ହତୋ ଵିଦ୍ଧୋ ଵିଦାରିତଃ । କାଲଦଷ୍ଟଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍କଶ୍ଯପସ୍ଯ ଵଚୋ ଯଥା । । ୩ ଯନ୍ମାତ୍ରଂ ପତତେ ବିନ୍ଦୁର୍ଵାଲାଗ୍ରଂ ସଲିଲୋଦ୍ଧୃତମ୍ । ତନ୍ମାତ୍ରଂ ସ୍ରଵତେ ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଵିଷଂ ସର୍ପସ୍ଯ ଦାରୁଣମ୍ । । ୪ ନାଡୀଶତେ ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣେ ଦେହେ ସଙ୍କ୍ରମତେ ଵିଷମ୍ । ଯାଵତ୍ସଙ୍କ୍ରାମଯେଦ୍ବାହୁଂ କୁଞ୍ଚିତଂ ଵା ପ୍ରସାରଯେତ୍ । । ୫ ଅନେନ କ୍ଷଣମାତ୍ରେଣ ଵିଷଂ ଗଚ୍ଛତି ମସ୍ତକେ । ଵେପତେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ । । ୬ ଵର୍ଧତେ ରକ୍ତମାସାଦ୍ଯ ତତୋ ଵାତୈଃ ଶିଖୀ ଯଥା । ତୈଲବିନ୍ଦୁର୍ଜଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯଥା ଵେଗେନ ଵର୍ଧତେ । । ୭ ଶିଖଣ୍ଡୀ ଆଶ୍ରଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ମାରୁତେନ ସମୀରିତଃ । ତତଃ ସ୍ଥାନଶତଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତ୍ଵଚାସ୍ଥାନଂ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । । ୮ ତ୍ଵଚାସୁ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଵିଦ୍ଯାଚ୍ଛୋଣିତେଷୁ ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ । ପିତ୍ତେ ତୁ ତ୍ରିଗୁଣଂ ଯାତି ଶ୍ଲେଷ୍ମେ ଵୈ ଷୋଡଶଂ ଭଵେତ୍ । । ୯ ଵାଯୌ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଗୁଣଂ ଚୈଵ ମଜ୍ଜାଷଷ୍ଟିଗୁଣଂ ତଥା । ପ୍ରାଣେ ଚୈକାର୍ଣଵୀଭୂତେ ସର୍ଵଗାତ୍ରାଣି ସନ୍ଧଯେତ୍
କଶ୍ୟପ କହିଲେ: ବିଷ ଦୁଇଟି କାମ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ଯାମଦୂତୀ ପ୍ରକାର ଦଂଶ ହୁଏ; ଏହାର ଚିକିତ୍ସା ଜ୍ଞାନୀମାନେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଚାଲିଯାଏ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
1.35.୧୦ ଶ୍ରୋତ୍ରେ ନିରୁଧ୍ଯମାନେ ଚ ଯାତି ଦଷ୍ଟସ୍ତ୍ଵସାଧ୍ଯତାମ୍ । ତତୋଽସୌ ମ୍ରିଯତେ ଜନ୍ତୁର୍ନିଃଶ୍ଵାସୋଚ୍ଛ୍ଵାସଵର୍ଜିତଃ । । ୧୧ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତେ ତୁ ତତୋ ଜୀଵେ ଭୂତେ ପଞ୍ଚତ୍ଵମାଗତେ । ତାନି ଭୂତାନି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଯସ୍ଯ ଯସ୍ଯ ଯଥାତଥମ୍ । । ୧୨ ପୃଥିଵ୍ଯାପସ୍ତଥା ତେଜୋ ଵାଯୁରାକାଶମେଵ ଚ । ଇତ୍ଯେଷାମେଵ ସଙ୍ଘାତଃ ଶରୀରମଭିଧୀଯତେ । । ୧୩ ପୃଥିଵୀ ପୃଥିଵୀଂ ଯାତି ତୋଯଂ ତୋଯେଷୁ ଲୀଯତେ । ତେଜୋ ଗଚ୍ଛତି ଚାଦିତ୍ଯଂ ମାରୁତୋ ମାରୁତଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୧୪ ଆକାଶଂ ଚୈଵମାକାଶେ ସହ ତେନୈଵ ଗଚ୍ଛତି । ସ୍ଵସ୍ଥାନଂ ତେ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ ପରସ୍ପରନିଯୋଜିତାଃ । । ୧୫ ନ ଜୀଵେଦାଗତଃ କଶ୍ଚିଦିହ ଜନ୍ମନି ସୁଵ୍ରତ । ଵିଷାର୍ତଂ ନ ଉପେକ୍ଷେତ ତ୍ଵରିତଂ ତୁ ଚିକିତ୍ସଯେତ୍ । । ୧୬ ଏକମସ୍ତି ଵିଷଂ ଲୋକେ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଚୋପପଦ୍ଯତେ । ଯଥା ନାନାଵିଧଂ ଚୈଵ ସ୍ଥାଵରଂ ତୁ ତଥୈଵ ଚ । । ୧୭ ପ୍ରଥମେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ରୋମହର୍ଷୋଽଭିଜାଯତେ । ଦ୍ଵିତୀଯେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ସ୍ଵେଦୋ ଗାତ୍ରେଷୁ ଜାଯତେ । । ୧୮ ତୃତୀଯେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ କମ୍ପୋ ଗାତ୍ରେଷୁ ଜାଯତେ । ଚତୁର୍ଥେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ଶ୍ରୋତ୍ରାନ୍ତରନିରୋଧକୃତ୍ । । ୧୯ ପଞ୍ଚମେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ହିକ୍କା ଗାତ୍ରେଷୁ ଜାଯତେ । ଷଷ୍ଠେ ଚ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ପ୍ରାଣେଭ୍ଯୋଽପି ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । । ସପ୍ତଧାତୁଵହା ହ୍ଯେତେ ଵୈନତେଯେନ ଭାଷିତାଃ । । 1.35.୨୦ ତ୍ଵଚଃ ସ୍ଥାନେ ଵିଷେ ପ୍ରାପ୍ତେ ତସ୍ଯ ରୂପାଣି ମେ ଶୃଣୁ । ଅଙ୍ଗାନି ତିମିରାଯନ୍ତେ ତପନ୍ତେ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । । ୨୧ ଏତାନି ଯସ୍ଯ ଚିହ୍ନାନି ତସ୍ଯ ତ୍ଵଚି ଗତଂ ଵିଷମ୍ । ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୨୨ ଅର୍କମୂଲମପାମାର୍ଗଂ ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁଂ ତଗରଂ୨ ତଥା । ଏତଦାଲୋଡ୍ଯ ଦାତଵ୍ଯଂ ତତଃ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୨୩ ତତସ୍ତସ୍ମିତ୍କୃତେ ଵିପ୍ର ନ ନିଵର୍ତେତ ଚେଦ୍ଵିଷମ୍ । ତ୍ଵଚଃ ସ୍ଥାନଂ ତତୋ ଭିତ୍ତ୍ଵା ରକ୍ତସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଧାଵତି । । ୨୪ ଵିଷେ ଚ ରକ୍ତଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ତସ୍ଯ ରୂପାଣି ମେ ଶୃଣୁ । ଦହ୍ଯତେ ମୁହ୍ଯତେ୧ ଚୈଵ ଶୀତଲଂ ବହୁ ମନ୍ଯତେ । । ୨୫ ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ତସ୍ଯ ରକ୍ତଗତଂ ଵିଷମ୍ । ତତ୍ରାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୨୬ ଉଶୀରଂ ଚନ୍ଦନଂ କୁଷ୍ଠମୁତ୍ପଲଂ ତଗରଂ ତଥା । ମହାକାଲସ୍ଯ ମୂଲାନି ସିନ୍ଦୁଵାରନଗସ୍ଯ ଚ । । ହିଙ୍ଗୁଲଂ ମରିଚଂ ଚୈଵ ପୂର୍ଵଵେଗେ ତୁ ଦାପେଯତ୍ । । ୨୭ ବୃହତୀ ଵୃଶ୍ଚିକା କାଲୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଵାରୁଣିମୂଲକମ୍
ଶ୍ରବଣଶକ୍ତି ଅଟକିଯିବା ସମୟରେ, ଦଂଶିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଅସାଧ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ତାପରେ ସେ ଜୀବ ନିଶ୍ଵାସ ଓ ଉଶ୍ଵାସ ବିନା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ।
ସପ୍ତଗନ୍ଧଘୃତଂ ଚୈଵ ଦ୍ଵିତୀଯେ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । । ୨୮ ସିନ୍ଦୁଵାରଂ ତଥା ହିଙ୍ଗୁଂ ତୃତୀଯେ କାରଯେଦ୍ବୁଧଃ । ତସ୍ଯ ପାନଂ ଚ କୁର୍ଵୀତ ଅଞ୍ଜନଂ ଲେପନଂ ତଥା । । ୨୯ ଏତେନୈଵୋପଚାରେଣ ତତଃ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । ରକ୍ତସ୍ଥାନଂ ତତୋ ଗତ୍ଵା ପିତ୍ତସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଧାଵତି । । 1.35.୩୦ ପିତ୍ତସ୍ଥାନଗତେ ଵିପ୍ର ଵିଷରୂପାଣି ମେ ଶୃଣୁ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠତେ ନିପତତେ ଦହ୍ଯତେ ମୁହ୍ଯତେ ତଥା । । ୩୧ ଗାତ୍ରତଃ ପୀତକଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵୈ ଦିଶଃ ପଶ୍ଯତି ପୀତିକା । ପ୍ରବଲା ଚ ଭଵନ୍ମୂର୍ଚ୍ଛା ନ ଚାତ୍ମାନଂ ଵିଜାନତେ । । ଵିଷକ୍ରିଯାଂ ତସ୍ଯ କୁର୍ଯାଦ୍ଯଥା ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୩୨ ପିତ୍ତସ୍ଥାନମତିକ୍ରମ୍ଯ ଶ୍ଲେଷ୍ମସ୍ଥାନଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । । ୩୩ ପିପ୍ପଲ୍ଯୋ ମଧୁକଂ ଚୈଵ ମଧୁ ଖଣ୍ଡଂ ଘୃତଂ ତଥା । ମଧୁସାରମଲାବୂଂ ଚ ଜାତିଂ ଶଙ୍କରଵାଲୁକାମ୍ । । ଇନ୍ଦ୍ରଵାରୁଣିକାମୂଲଂ ଗଵାଂ ମୂତ୍ରେଣ ପେଷଯେତ୍ । । ୩୪ ନସ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ ପାନମାଲେପନାଞ୍ଜନମ୍ । ଏତେନୈଵୋପଚାରେଣ ତତଃ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୩୫ ଶ୍ଲେଷ୍ମସ୍ଥାନଂ ତତଃ ପ୍ରାପ୍ତେ ତସ୍ଯ ରୂପାଣି ମେ ଶୃଣୁ । ଗାତ୍ରାଣି୧ ତସ୍ଯ ରୁଧ୍ଯନ୍ତେ ନିଃଶ୍ଵାସଶ୍ଚ ନ ଜାଯତେ । । ଲାଲା ଚ ସ୍ରଵତେ ତସ୍ଯ କଣ୍ଠୋ ଘୁରୁଘୁରାଯତେ । । ୩୬ ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ତସ୍ଯ ଶ୍ଲେଷ୍ମଗତଂ ଵିଷମ୍ । ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୩୭ ତ୍ରିକୁଟକୀ ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକୋ ଲୋଧ୍ରଞ୍ଚ ମଧୁସାରକମ୍ । ଏତାନି ସମଭାଗାନି ଗଵାଂ ମୂତ୍ରେଣ ପେଷଯେତ୍ । । ୩୮ ତସ୍ଯ ପାନଂ ଚ କୁର୍ଵୀତ ଅଞ୍ଜନଂ ଲେପନଂ ତଥା । ଏତେନୈଵୋପଚାରେଣ ତତଃ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୩୯ ଶ୍ଲେଷ୍ମସ୍ଥାନମତିକ୍ରମ୍ଯ ଵାଯୁସ୍ଥାନଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ର ରୂପାଣି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵାଯୁସ୍ଥାନଗତେ ଵିଷେ । । 1.35.୪୦ ଆଧ୍ମାଯତେ ଚ ଜଠରଂ ବାନ୍ଧଵାଂଶ୍ଚ ନ ପଶ୍ଯତି । ଈଦୃଶଂ କୁରୁତେ ରୂପଂ ଵୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗଶ୍ଚ ଜାଯତେ । । ୪୧ ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ତସ୍ଯ ଵାଯୁଗତଂ ଵିଷମ୍ । ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । ।୪ ୨ ଶୋଣାମୂଲଂ ପ୍ରିଯାଲଂ ଚ ରକ୍ତଂ ଚ ଗଜପିପ୍ପଲୀମ୍ । ଭାର୍ଙ୍ଗୀଂ ଵଚାଂ ପିପ୍ପଲୀଂ ଚ ଦେଵଦାରୁଂ ମଧୂକକମ୍ । । ୪୩ ମଧୂକସାରଂ ସହସିନ୍ଦୁଵାରଂ ହିଙ୍ଗୁଂ ଚ ପିଷ୍ଟା ଗୁଟିକାଂ ଚ କୁର୍ଯାତ୍ । ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ତସ୍ଯାଞ୍ଜନଲେପନାଦି ଏଷୋଽଗଦଃ ସର୍ପଵିଷାଣି ହନ୍ଯାତ୍ । । ୪୪ ଅଞ୍ଜନଂ ଚୈଵ ନସ୍ଯଂ ଚ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵିଷାନ୍ଵିତେ । ଵାଯୁସ୍ଥାନଂ ତତୋ ମୁକ୍ତ୍ଵା ମଜ୍ଜାସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଧାଵତି । ।୪୫ ଵିଷେ ମଜ୍ଜାଗତେ ଵିପ୍ର ତସ୍ଯ ରୂପାଣି ମେ ଶୃଣୁ । ଦୃଷ୍ଟିଶ୍ଚ ହୀଯତେ ତସ୍ଯ ଭୃଶମଙ୍ଗାନି ମୁଞ୍ଚତି । ।୪ ୬ ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ତସ୍ଯ ମଜ୍ଜାଗତଂ ଵିଷମ୍ । ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୪୭ ଘୃତମଧୁଶର୍କରାନ୍ଵିତମୁଶୀରଂ ଚଂଦନଂ ତଥା
ସାତଟି ସୁଗନ୍ଧି ଦିଆ ଘିଅ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଦିଆଯିବାକୁ କହାଯାଇଛି।
ତତଃ ପ୍ରଣଶ୍ଯତେ ଦୁଃଖଂ ତତଃ ସଂପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍
ତେବେ ଦୁଃଖ ନଶ୍ଟ ହେଇଯାଏ, ଏବଂ ସୁଖ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
ମଜ୍ଜାସ୍ଥାନଂ ତତୋ ଗତ୍ଵା ମର୍ମସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଧାଵତି 1.35.
ମଜ୍ଜା ଠାରୁ ଚଳି ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟଃ ପତତେ ଭୂମୌ କର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ବଧିରୋ ଭଵେତ୍
ସେ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଦୁଇ କାନରେ ବିରଳ ହୋଇଯାଏ।
ଦଂଡେନ ହନ୍ଯମାନସ୍ଯ ଦଂଡରାଜୀ ନ ଜାଯତେ
ଲଠି ଦ୍ୱାରା ପିଟାଯିବାବେଳେ, ଲଠି ରାଜା ହେବା ନୁହେଁ।
କେଶେଷୁ ଲୁଚ୍ଯମାନେଷୁ ନୈଵ କେଶାନ୍ପ୍ରଵେଦତେ ଶିଥିଲାନି ଭଵଂତୀହ ସ ଗତାସୁରିତି ଶ୍ରୁତିଃ
କେଶ ଉଖଳାଯାଉଥିବା ବେଳେ ସେ କେଶ ଉଖଳାଯିବାକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; ଏଠାରେ ଦେହ ଅଳସ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଏହାକୁ ଜୀବନ ଛାଡିଦେଇଛି ବୋଲି ଶ୍ରୁତି କହେ।
ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ଵିପରୀତାନି ଗୌତମ
ହେ ଗୌତମ, ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ଯେଉଁଠାରେ ବିପରୀତ ଦେଖାଯାଏ।
ପୁରୁଷଙ୍କ ଚିହ୍ନର ବର୍ଣ୍ଣନା: ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଯାହାଙ୍କର ପେଟ ସମତଳ, ସେ ଭୋଗୀ; ଅବସାନ୍ନ ପେଟ ଥିଲେ, ସେ ଧନ ହରାଇବେ; ଅସମ ପେଟ ଥିଲେ, ସେ ଚତୁର ଏବଂ ସଦା ଚତୁରାଇ କରେ।
ଚପ୍ଟା କାନ ଥିଲେ, ସେ ରୋଗୀ; ଛୋଟ କାନ ଥିଲେ, ସେ ଦୁଃଖୀ। ଶଂଖାକାର କାନ ଥିଲେ, ସେ ପୃଥିବୀର ମାଲିକ, ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଭୟଦାୟକ। ଲମ୍ବା କେଶ ଥିବା କାନ ଥିଲେ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ; ପ୍ରସ୍ତର କାନ ଥିଲେ, ସେ ରାଜା, ସଦା ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଏବଂ ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତ।
ପୁରୁଷଙ୍କ ଚିହ୍ନର ବର୍ଣ୍ଣନା: କାର୍ତ୍ତିକେୟ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ, ରାଜାଙ୍କ ଶୁଭ ଶରୀର ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହନ୍ତୁ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଶୁଣ, ମୁଁ ଏବେ ରାଜାଙ୍କ ଶରୀର ଚିହ୍ନ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଶୁଭତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଚିହ୍ନର ବର୍ଣ୍ଣନା: ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏବେ ଶୁଣ, ହେ ମହାବାହୁ, ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ, ଯାହାକି ମୁଁ ଏକଦା ମହାତ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ କହିଥିଲି।
ଗଣପତି ବିଧିର ବର୍ଣ୍ଣନା: ଶତାନିକ କହିଲେ—ଦେବତା 'ଗ' ଅକ୍ଷର ପାଇଁ, ମହାଗଣେଶଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ, ମନ୍ତ୍ରସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା ବିଧି କୁହନ୍ତୁ।
ବିନାୟକଙ୍କ ପୂଜା ବିଧିର ବର୍ଣ୍ଣନା: ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ—ନିମ୍ବ ଗଛର କାଠିରେ ଅଙ୍ଗୁଳି ଯୋଗ୍ୟ ଆକୃତିର ଗଣପତି ପ୍ରତିମା ତିଆରି କରି, ପ୍ରତିଦିନ ଧୂପ ଓ ଗନ୍ଧରେ ପୂଜା କରିବା, ଗୁପ୍ତରେ ମୁଣ୍ଡରେ ବାନ୍ଧି ଧରିବା ଓ ବାହାରିବା—ଏହା କଲେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହେବେ।
ଶିଵାଚତୁର୍ଥୀ ପୂଜନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଶିଵା ଶାନ୍ତା ସୁଖା ରାଜଂଶ୍ଚତୁର୍ଥୀ ତ୍ରିଵିଧା ସ୍ମୃତା । ମାସି ଭାଦ୍ରପଦେ ଶୁକ୍ଲା ଶିଵା ଲୋକେଷୁ ପୂଜିତା । । ୧ ତସ୍ଯାଂ ସ୍ନାନଂ ତଥା ଦାନମୁପଵାସୋ ଜପସ୍ତଥା । କ୍ରିଯମାଣଂ ଶତଗୁଣଂ ପ୍ରସାଦାଦ୍ଦନ୍ତିନୋ ନୃପ । । ୨ ଗୁଡଲଵଣଘୃତାନାଂ ତୁ ଦାନଂ ଶୁଭକରଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଗୁଡାପୂପୈସ୍ତଥା ଵୀର ପୁଣ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନମ୍ । । ୩ ଯାସ୍ତସ୍ଯାଂ ନରଶାର୍ଦୂଲ ପୂଜଯନ୍ତି ସଦା ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଗୁଡଲଵଣପୂପୈଶ୍ଚ ଶ୍ଵଶ୍ରୂଂ ଶ୍ଵସୁରମେଵ ଚ । ।୪ ତାଃ ସର୍ଵାଃ ସୁଭଗାଃ ସ୍ଯୁର୍ଵେ୧ ଵିଘ୍ରେଶସ୍ଯାନୁମୋଦନାତ୍ । କନ୍ଯକା ତୁ ଵିଶେଷେଣ ଵିଧିନାନେନ ପୂଜଯେତ୍ । । ୫ ( ଇତି ଶିଵାକଲ୍ପଃ) ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ମାଘେ ମାସି ତଥା ଶୁକ୍ଲା ଯା ଚତୁର୍ଥୀ ମହୀପତେ । ସା ଶାନ୍ତା ଶାନ୍ତିଦା ନିତ୍ଯଂ ଶାନ୍ତିଂ କୁର୍ଯାତ୍ସଦୈଵ ହି । । ୬ ସ୍ନାନଦାନାଦିକଂ କର୍ମ ସର୍ଵମସ୍ଯାଂ କୃତଂ ଵିଭୋ । ଭଵେତ୍ସହସ୍ରଗୁଣିତଂ ପ୍ରସାଦାତ୍ତସ୍ଯ୨ ଦନ୍ତିନଃ । । ୭ କୃତୋପଵାସୋ ଯସ୍ତସ୍ଯାଂ ପୂଜଯେଦ୍ଵି ଘ୍ନନାଯକମ୍ । ତସ୍ଯ ହୋମାଦିକଂ କର୍ମ ଭଵେତ୍ସାହସ୍ରିକଂ ନୃପ । । ୮ ଲଵଣଂ ଚ ଗୁଡଂ ଶାକଂ ଗୁଡପୂପାଂଶ୍ଚ ଭାରତ । ଦତ୍ତ୍ଵା ଭକ୍ତ୍ଯା ତୁ ଵିପ୍ରେଭ୍ଯଃ ଫଲଂ ସାହସ୍ରିକଂ ଭଜେତ୍
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ — ଶିବା ଶାନ୍ତ ଓ ଶୁଭ, ରାଜା, ଚତୁର୍ଥୀ ତିନି ପ୍ରକାର ରୂପରେ ମନେ ପକାଯାଏ। ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଶିବା ଲୋକମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହି ଦିନରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଉପବାସ ଓ ଜପ କରିଲେ, ରାଜା, ଏହାର ଫଳ ଶତଗୁଣ ହୁଏ। ଗୁଡ଼, ଲୁଣ, ଘିଅ ଦାନ କରିବା ଶୁଭ ମନାଯାଏ; ଗୁଡ଼ପୁପ ଦେଇ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏହି ଦିନରେ ଯେଉଁ ମହିଳାମାନେ ଗୁଡ଼, ଲୁଣ, ପୁପ ଦେଇ ଶ୍ୱଶ୍ରୁ ଓ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଭାଗ୍ୟବତୀ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଭିନ୍ନେଶ୍ୱରଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଶୁଭ ଲାଭ କରନ୍ତି। ବିଶେଷ କରି କନ୍ୟାମାନେ ଏହି ନିୟମରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
୩୮ ଶର୍ଵାଯ ଶର୍ଵପୁତ୍ରାଯ କ୍ଷୋଣ୍ଯୁତ୍ସଙ୍ଗଭଵାଯ ଚ । କୁଜାଯ ଲଲିତାଙ୍ଗାଯ ଲୋହିତାଙ୍ଗାଯ ଵୈ ତଥା । । ୩୯ ଓଁକାରପୂର୍ଵକୈର୍ମନ୍ତ୍ରୈଃ ସ୍ଵାହାକାରସମନ୍ଵିତୈଃ । ଅଷ୍ଟୋତ୍ତରଶତଂ ଵୀର ଅର୍ଧାର୍ଧମର୍ଧମେଵ ଚ । । 1.31.୪୦ ଏତୈର୍ମନ୍ତ୍ରପଦୈର୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଶକ୍ତ୍ଯା ଵା କାମତୋ ନୃପ । ଖାଦିରୈଃ ସୁସମିଦ୍ଭିସ୍ତୁ ଚାଜ୍ଯଦୁଗ୍ଧୈର୍ଯଵୈସ୍ତିଲୈଃ । । ୪୧ ଭକ୍ଷ୍ଯୈର୍ନାନାଵିଧୈଶ୍ଚାନ୍ଯୈଃ ଶକ୍ତ୍ଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ସମନ୍ଵିତଃ । ହୁତ୍ଵାହୁତୀସ୍ତତୋ୪ ଵୀର ଦେଵଂ ସଂସ୍ଥାପଯେତ୍କ୍ଷିତୌ । । ୪୨ ସୌଵର୍ଣଂ ରାଜତଂ ଵାପି ଶକ୍ତ୍ଯା ଦାରୁମଯଂ ନୃପ । ଦେଵଦାରୁମଯଂ ଵାପି ଶ୍ରୀଖଣ୍ଡଚନ୍ଦନୈରପି । । ୪୩ ତାମ୍ରେ ପାତ୍ରେ ରୌପ୍ଯମଯେ ଚାଜ୍ଯକୁଙ୍କୁମକେସରୈଃ । ଅନ୍ଯୈର୍ଵା ଲୋହିତୈର୍ଵାପି ପୁଷ୍ପୈଃ ପତ୍ରୈଃ ଫଲୈରପି । । ରକ୍ତୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈର୍ଵୀର ଅଥ ଵା ଶକ୍ତିତୋଽର୍ଚଯେତ୍
ଶର୍ବଙ୍କୁ, ଶର୍ବଙ୍କର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ, ପୃଥିବୀର ଉତ୍ସଙ୍ଗରୁ ଜନ୍ମିଥିବାକୁ, କୁଜଙ୍କୁ, ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ ଥିବାକୁ, ଲାଲ ଅଙ୍ଗ ଥିବାକୁ — ଓଁକାର ଓ ସ୍ୱାହା ସହିତ ମନ୍ତ୍ରରେ, ଏକ ଶତ ଏବଂ ଅର୍ଧ ମନ୍ତ୍ର ଭକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତି ସହିତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଖାଦିର ଦାରୁ, ଶୁଭ ଶମିଦ, ଘିଅ, ଦୁଧ, ଯବ, ତିଳ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଭୋଜ୍ୟ ଦେଇ ଭକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତି ସହିତ ହୋମ କରିବା ପରେ ଦେବତାକୁ ପୃଥିବୀରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ସୁନା, ଚାନ୍ଦି, ଦାରୁ, ଦେବଦାରୁ, ଶ୍ରୀଖଣ୍ଡ ଚନ୍ଦନରେ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି ପୂଜା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ। ତାମ୍ବା, ଚାନ୍ଦି ପାତ୍ରରେ ଘିଅ, କୁଙ୍କୁମ, କେଶର, ଲାଲ ଫୁଲ, ପତ୍ର, ଫଳ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଲାଲ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଇ ଅର୍ଚନା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ।
୪୪ ଯାଵଦ୍ଵିସୃଜତେ ଵିତ୍ତଂ ଵିତ୍ତଵାନ୍ଵୀର ଭକ୍ତିତଃ । ତାଵଦ୍ଵିଵର୍ଧତେ ପୁଣ୍ଯଂ ଦାତୁଂ ଶତସହସ୍ରିକମ୍ । । ୪୫ ଅନ୍ଯେ ତାମ୍ରମଯେ ପାତ୍ରେ ଵଂଶଜେ ମୃନ୍ମଯେଽପି ଵା । ପୂଜଯନ୍ତି ନରାଃ ଶକ୍ତ୍ଯା କୃତ୍ଵା କୁଙ୍କୁମକେଶରୈଃ । । ପୁରୁଷାକୃତିକୃତଂ ପାତ୍ର ଇମଂ ମନ୍ତ୍ରୈଃ ସମର୍ଚଯେତ୍ । । ୪୬ ଅଗ୍ରିର୍ମୂର୍ଧେତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପାଦିଭିସ୍ତଥା । ଧୂପୈରଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଵିଧିଵଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ପ୍ରଦୀଯତେ । । ୪୭ ଗୁଡୌଦନଂ ଘୃତଂ କ୍ଷୀରଂ ଗୋଧୂମାଞ୍ଛାଲିତଣ୍ଡୁଲାନ୍ ।।। ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ଶକ୍ତିଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵୈ ଦରିଦ୍ରୋ ଵିତ୍ତଵାଂସ୍ତଥା । । ୪୮ ଵିତ୍ତଶାଠ୍ଯଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯମାନେ ଧନେ ନୃପ । ଵିତ୍ତଶାଠ୍ଯଂ ହି କୁର୍ଵାଣୋ ନାମୁତ୍ର ବଲଭାଗ୍ଭଵେତ୍ । ।୪ ୯ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଅଙ୍ଗାରକେଣ ସଂଯୁକ୍ତା ଚତୁର୍ଥୀ ନକ୍ତଭୋଜନୈଃ । ଉପୋଷ୍ଯା କତିମାତ୍ରା ତୁ ଉତାହୋ ସକୃଦେଵ ତୁ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତି ସହିତ ଧନ ଦେଇଥିବେ, ତେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼ିଥାଏ; ଏହାର ଦାନ ଶତହଜାର ଦେବା ଉଚିତ। ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ତାମ୍ବା, ବଂଶ, ମାଟିର ପାତ୍ରରେ କୁଙ୍କୁମ, କେଶର ଦେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି। ପୁରୁଷ ଆକୃତିର ପାତ୍ରକୁ ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ଅର୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ। 'ଅଗ୍ନି ମୁଣ୍ଡ' ମନ୍ତ୍ରରେ ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ ଦେଇ, ଧୂପ ଦେଇ ବିଧିମତ ଭାବେ ପୂଜା କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଗୁଡ଼ ଭାତ, ଘିଅ, କ୍ଷୀର, ଗହମ ଓ ଚାଲିତ ଚାଉଳ ଦେଇ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଦରିଦ୍ର ଓ ଧନୀ ଦୁଇଜଣେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ରାଜା, ଧନ ଥିଲେ ଧନ ଲୁଚାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଧନ ଲୁଚାଇଲେ ପରଲୋକରେ ଶକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ।
1.31.୫୦ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଚତୁର୍ଥୀ ସା ଚତୁର୍ଥୀ ସା ଯଦାଙ୍ଗାରକସଂଯୁତା । ଉପୋଷ୍ଯା ତତ୍ର ତତ୍ରୈଵ ପ୍ରଦେଯୋ ଵିଧିଵଦ୍ଗୁଡଃ । । ୫୧ ଉପୋଷ୍ଯ ନକ୍ତେନ ଵିଭୋ ଚତସ୍ରଃ କୁଜସଂଯୁତା । ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ଚ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ଚ ଵିଧାନଂ ଶୃଣୁ ଯାଦୃଶମ୍ । । ୫୨ ସୌଵର୍ଣଂ ତୁ କୁଜଂ କୃତ୍ଵା ସଵିନାଯକମାଦରାତ୍ । ଦଶସୌଵର୍ଣିକଂ ମୁଖ୍ଯଂ ଦଶାର୍ଧମର୍ଧମେଵ ଚ । ।୫ ୩ ସୌଵର୍ଣପାତ୍ରେ ରୌପ୍ଯେ ଵା ଭକ୍ତ୍ଯା ତାମ୍ରମଯେଽପି ଵା । ଵିଂଶତ୍ପଲାନି ପାତ୍ରାଣି ଵିଂଶତ୍ଯର୍ଧପଲାନି ଵା । । ୫୪ ଵିଂଶତ୍କର୍ଷାଣି ଵା ଵୀର ଵିଂଶଦର୍ଧାର୍ଧମେଵ ଵା । ରୌପ୍ଯସଙ୍ଖ୍ଯଂ ପଲଂ କାର୍ଯଂ ପଲାର୍ଧମର୍ଧମେଵ ଚ । । ୫୫ ଶକ୍ତ୍ଯା ଵିତ୍ତୈଶ୍ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ପାତ୍ରେ ତାମ୍ରମଯେଽପି ତୁ । ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ଗ୍ରହେଶଂ ଵୈ ଵସ୍ତ୍ରୈଃ ସମ୍ପରିଵେଷ୍ଟିତମ୍ । । ଵିଵିଧୈଃ ସାଧକୈ ରକ୍ତୈଃ ପୁଷ୍ପୈ ରକ୍ତୈଃ ସମନ୍ଵିତମ୍ । । ୫୬ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ସଦା ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦକ୍ଷିଣାସହିତଂ ନୃପ । ଵାଚକାଯ ମହାବାହୋ ଗୁଣିନେ ଶ୍ରେଯସେ ନୃପ । । ୫୭ ଇତି ତେ କଥିତା ପୁଣ୍ଯା ତିଥୀନାମୁତ୍ତମା ତିଥିଃ । ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ନରୋ ରୂପଂ ଦିଵ୍ଯମାପ୍ନୋତି ଭାରତ । । ୫୮ କାନ୍ତ୍ଯାତ୍ରେଯସମଂ ଵୀରଂ ତେଜସା ରଵିସନ୍ନିଭମ୍ । ପ୍ରଭଯା ରଵିକଲ୍ପଂ ଚ ସମୀରବଲସଂଶ୍ରିତମ୍ । । ୫୯ ଈଦୃଗ୍ରୂପଂ ସମାପ୍ଯେହ ଯାତି ଭୌମସଦୋ ନୃପ । ପ୍ରସାଦାଦ୍ଵିଘ୍ନନାଥସ୍ଯ ତଥା ଗଣପତେର୍ନୃପ । । 1.31.୬୦ ପଠତାଂ ଶୃଣ୍ଵତାଂ ରାଜନ୍କୁର୍ଵତାଂ ଚ ଵିଶେଷତଃ । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିପାପାନି କ୍ଷୀଯନ୍ତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ଋଦ୍ଧିଂ ଵୃଦ୍ଧିଂ ତଥା ଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ଲଭତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । । ୬୧ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଚତୁର୍ଥୀକଲ୍ପେ ସୁଖାଵହାଙ୍ଗାରକଚତୁର୍ଥୀଵ୍ରତନିରୂପଣଂ ନାମୈକତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସୁମନ୍ତୁରୁ କହିଲେ — ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥି ଯେତେବେଳେ ଅଙ୍ଗାରକ ଗ୍ରହ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ, ସେ ଦିନ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ଦିନରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଗୁଡ଼ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଉପବାସ କରି, ରାତିରେ ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥିରେ କୁଜ ଗ୍ରହ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ସୁନାରେ କୁଜ ଗ୍ରହ ତିଆରି କରି, ଗଣେଶଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ୍ । ଦଶ ଭାଗ ସୁନା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍, ଦଶାର୍ଦ୍ଧ ଭାଗ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ । ସୁନା, ଚାନ୍ଦି କିମ୍ବା ତାମ୍ବା ପାତ୍ରରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ପାତ୍ରରେ ବିଶ୍ ଭାଗ ପଲା କିମ୍ବା ବିଶ୍ ଅର୍ଦ୍ଧ ପଲା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ । ବିଶ୍ କର୍ଷ କିମ୍ବା ବିଶ୍ ଅର୍ଦ୍ଧାର୍ଦ୍ଧ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ । ଚାନ୍ଦିର ପଲା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍, ଅର୍ଦ୍ଧାର୍ଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ । ନିଜ ଶକ୍ତି ଏବଂ ଧନ ଅନୁଯାୟୀ ଭକ୍ତି ସହିତ ତାମ୍ବା ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍ । ଗ୍ରହେଶଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ବସ୍ତ୍ରରେ ମୁଡ଼ି ଦେବା ଉଚିତ୍ । ବିଭିନ୍ନ ସାଧନା ସହିତ ଲାଲ ଫୁଲ ଦେଇ ସଜାଇବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ଦାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଦେବା ଉଚିତ୍ । ବାଚକ ଏବଂ ଗୁଣୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଶ୍ରେୟସ୍ ଦେବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ଭଲ ତିଥିଗୁଡିକ ତୁମକୁ କହିଲି । ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଉପବାସ କରେ, ସେ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ପାଇଥାଏ । ତାଙ୍କର ଚମକ ଅତ୍ରେୟଙ୍କ ପରି, ତେଜ ରବିଙ୍କ ପରି, ପ୍ରଭା ରବି ସମାନ ଏବଂ ବାୟୁର ଶକ୍ତି ସହିତ ହୁଏ । ଏପରି ଦିବ୍ୟ ରୂପ ପାଇ, ଭୌମ ଶଦନକୁ ଯାନ୍ତି । ଭିଘ୍ନନାଥ ଏବଂ ଗଣେଶଙ୍କ କୃପାରେ ଏହି ଫଳ ମିଳେ । ଯେଉଁ ରାଜା ପଢ଼େ, ଶୁଣେ, କରେ, ତାଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ରିଦ୍ଧି, ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମିଳେ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
thumb|400px|ଅଗ୍ନିଚଯନେ ଅଶ୍ଵପରିକ୍ରମଣମ୍ thumb|400px| ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରଵା ନାଗପଞ୍ଚମୀପୂଜନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ପଞ୍ଚମୀ ଦଯିତା ରାଜନ୍ନାଗାନାଂ ନନ୍ଦିଵର୍ଧିନୀ । ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ କିଲ ନାଗାନାଂ ଭଵତୀତ୍ଯୁତ୍ସଵୋ ମହାନ୍ । । ୧ ଵାସୁକିସ୍ତକ୍ଷକଶ୍ଚୈଵ କାଲିଯୋ ମଣିଭଦ୍ରକଃ । ଐରାଵତୋ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଃ୧ କର୍କୋଟକଧନଞ୍ଜଯୌ । । ଏତେ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯଭଯଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ପ୍ରାଣଜୀଵିତାମ୍ । । ୨ ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ସ୍ନପଯନ୍ତୀହ ନାଗାନ୍କ୍ଷୀରେଣ ଯେ ନରାଃ । ତେଷାଂ କୁଲେ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ତେଽଭଯପ୍ରାଣଦକ୍ଷିଣାମ୍ । । ୩ ଶପ୍ତା ନାଗା ଯଦା ମାତ୍ରା ଦହ୍ଯମାନା ଦିଵାନିଶମ୍ । ନିର୍ଵାପଯନ୍ତି ସ୍ନପନୈର୍ଗଵାଂ୩ କ୍ଷୀରେଣ ମିଶ୍ରିତୈଃ । । ୪ ଯେ ସ୍ନପଯନ୍ତି ଵୈ ନାଗାନ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତା । ତେଷାଂ କୁଲେ ସର୍ପଭଯଂ ନ ଭଵେଦିତି ନିଶ୍ଚଯଃ । । ୫ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ମାତ୍ରା ଶପ୍ତାଃ କଥଂ ନାଗାଃ କିଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ କାରଣମ୍ । କଥଂ ଚାନନ୍ଦକରଣଂ କସ୍ଯ ଵା ସମ୍ପ୍ରସାଦଜମ୍ । । ୬ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ [http://puranastudy.freeoda.com/pur_index3/uchchaish.htm ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରଵା] ଅଶ୍ଵରତ୍ନଂ ଶ୍ଵେତୋ ଜାତୋଽମୃତୋଦ୍ଭଵଃ । ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚାବ୍ରଵୀତ୍କଦ୍ରୂର୍ନାଗାନାଂ ଜନନୀ ସ୍ଵସାମ୍ । । ୭ ଅଶ୍ଵରତ୍ନମିଦଂ ଶ୍ଵେତଂ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷେଽମୃତସମ୍ଭଵମ୍ । କୃଷ୍ଣାଂଶ୍ଚ ଵୀକ୍ଷସେ ବାଲାନ୍ସର୍ଵଂ ଶ୍ଵେତମୁତାମ୍ବରେ । । ୮ ଵିନତୋଵାଚ ସର୍ଵଶ୍ଵେତୋ ହଯଵରୋ ନାସ୍ଯ କୃଷ୍ଣୋ ନ ଲୋହିତଃ । କଥଂ ପଶ୍ଯସି କୃଷ୍ଣଂ ତ୍ଵଂ ଵିନତୋଵାଚ ତାଂ ସ୍ଵସାମ୍
ସୁମନ୍ତୁରୁ କହିଲେ — ପଞ୍ଚମୀ ତିଥି ସର୍ପମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି ପ୍ରିୟ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଥାଏ । ପଞ୍ଚମୀ ଦିନ ସର୍ପମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ହୁଏ । ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ, କାଳିୟ, ମଣିଭଦ୍ର, ଏଇରାବତ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, କର୍କୋଟକ ଏବଂ ଧନଞ୍ଜୟ — ଏମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନିର୍ଭୟତା ଏବଂ ଜୀବନ ଦେଇଥାନ୍ତି । ପଞ୍ଚମୀ ଦିନ ଯେଉଁ ଲୋକେ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ଦୁଧରେ ସ୍ନାନ କରାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପରିବାରକୁ ସର୍ପମାନେ ନିର୍ଭୟତା ଏବଂ ଜୀବନ ଦାନ କରନ୍ତି । ସର୍ପମାନେ ମାତାଙ୍କ ଶାପରେ ଦିନ ରାତି ଦୁଃଖ ପାଉଥିଲେ, ଗାଁ ଦୁଧରେ ସ୍ନାନ କରାଇ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ । ଯେଉଁ ଲୋକେ ଭକ୍ତି ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପରିବାରରେ କେବେ ସର୍ପ ଭୟ ଥାଏ ନାହିଁ ।
ବିଳା, ନକୁଳ, ଦୁଃସ୍ୱପ୍ନ, ବରାହ ଓ ବିଛାରୁ ସାପ ଦୂର ରହିପାରିଲେ, ସେ ଏକଶଂଠି ଦୁଇ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ବଞ୍ଚିଥାଏ।
ବେପେଇ ଦୁଃଖରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଲୋକର ଆଖି ଲାଲ ହୋଇଯାଏ; ଏପରି ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ଏହି ହେଉଛି ସମୟର ଦଣ୍ଡ।