ଵିସର୍ଜଯେଦ୍ଦର୍ଶଯିତ୍ଵା ମୁଦ୍ରାଂ ତୁ ଭରତର୍ଷଭ । । ଅଂକୁଶଂ ନରଶାର୍ଦୂଲ ହ୍ଯାହ୍ଵାନେ କଂଜମାଦିଶେତ୍
ଭାରତବଂଶୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୂଜାର ପରେ ମୁଦ୍ରା ଦେଖାଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେବା ଉଚିତ। ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆହ୍ୱାନ ପାଇଁ କମଳ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଇବା ଉପଯୁକ୍ତ।
ଯସ୍ତ୍ଵେଵଂ ପୂଜଯେଦ୍ଦେଵଂ ପ୍ରତିପନ୍ନିତ୍ଯମେଵ ଚ । । ଉପୋଷ୍ଯ ପଂଚଦଶ୍ଯାଂ ତୁ ସ ଯାତି ପରମଂ ପଦମ୍
ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ନିୟମିତ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦିନରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ ଏବଂ ପନ୍ଚଦଶୀ ତିଥିରେ ଉପବାସ ରହେ, ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ସୁମଂତୁ ରୁଵାଚ । । । । ଆପୋ ହିଷ୍ଠେତି ମଂତ୍ରୋଽଯଂ ହୃଦଯଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । । ଋତଂ ସତ୍ଯଂ ଶିଖା ପ୍ରୋକ୍ତା ଉଦୁତ୍ଯଂ ନେତ୍ରମାଦିଶେତ୍
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: 'ଆପୋ ହିଷ୍ଠ' ମନ୍ତ୍ରଟି ହୃଦୟ ପାଇଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ; 'ଋତଂ ସତ୍ୟଂ' ଶିଖା ପାଇଁ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ 'ଉଦୁତ୍ୟଂ' ନୟନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।
ଚିତ୍ରଂ ଦେଵାନାଂ ମସ୍ତମିତି ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍ । । ଵର୍ମଣା ତେ ଚ୍ଛାଦଯାମି କଵଚଂ ସମୁଦାହୃତମ୍
'ଚିତ୍ରଂ ଦେବାନାଂ ମସ୍ତ' ବୋଲି ବାକ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। 'ମୁଁ ତୁମକୁ କବଚରେ ଢାକୁଛି' ବୋଲି କବଚ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ।
ଗାଯତ୍ର୍ଯା ପୂଜଯେଦ୍ଦେଵମୋଂକାରେଣାଭିମଂତ୍ରିତମ୍। । ପ୍ରଣଵେନାପରାନ୍ସର୍ଵାନୃଗ୍ଵେଦାଦୀନ୍ପ୍ରପୂଜଯେତ୍
ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ ‘ଓଁ’ ଶବ୍ଦରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରି, ଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଣବ ଶବ୍ଦରେ ରୁଗ୍ବେଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଆହ୍ଵାନେ ପୂଜନେ ଵୀର ଵିସର୍ଗେ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତଥା । । ଗାଯତ୍ରୀ ପରମୋ ମଂତ୍ରୋ ଵେଦମାତା ଵିଭାଵିନୀ
ଆହ୍ୱାନ, ପୂଜା, ବିଦାୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଗାୟତ୍ରୀ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ର, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ବେଦମାତା ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ।
ଗାଯତ୍ର୍ଯକ୍ଷରତତ୍ତ୍ଵୈସ୍ତୁ ପୂଜଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଦେଵତାମ୍ । । ସ ଗଚ୍ଛେଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସ୍ଥାନଂ ଦୁର୍ଲଭଂ ଯଦ୍ଦୁରା ସଦମ୍
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରର ଅକ୍ଷର ତତ୍ତ୍ୱରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥାଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ନିବାସକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ।
ଶର୍ଯାତ୍ଯାଖ୍ଯାନେ ପୁଷ୍ପଦ୍ଵିତୀଯା ଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ତୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଅଶ୍ଵିନୌ ସୋମପୀତିନୌ । ଚ୍ଯଵନେନ କୃତୌ ଯଜ୍ଞେ ମିଷତୋ ମଘଵସ୍ଯ୧ ଚ । । ୧ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ କଥମିନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ମିଷତଃ କୃତୌ ତୌ ସୋମପୀତିନୌ । ଚ୍ଯଵନେନ ହି ଦେଵାନାଂ ପଶ୍ଯତାଂ ତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ମେ । । ୨ ଅହୋ ମହତ୍ତପସ୍ତସ୍ଯ ଚ୍ଯଵନସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଯଦିନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ବଲାଦେଵ ଦେଵତ୍ଵଂ ପ୍ରାପିତାଵୁଭୌ । । ୩ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ପୁରାତନଯୁଗେ ସନ୍ଧୌ ପଶ୍ଚିମେଽଥ ନରାଧିପ । ଚ୍ଯଵନୋ ଯୋଗମାସ୍ଥାଯ ଗଂଗାକୂଲେଽଵସଚ୍ଚିରମ୍ । । ୪ ତତ୍ର ଶର୍ଯାତିରାଯାତଃ ସ୍ନାତୁମନ୍ତଃ୧ ପୁରୈଃ ସହ । ସ୍ନାତ୍ଵାଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ୨ ପିତୄନ୍ଦେଵାନ୍ଗମନାଯୋପଚକ୍ରମେ । । ୫ ତତ୍ର ମୂଢଂ ଜନପଦମପଶ୍ଯତ୍ପଥି ଚେଷ୍ଟନମ୍ । ଵିଣ୍ମୂତ୍ରୋତ୍ସର୍ଗସଂରୁଦ୍ଧଂ ଜ୍ଯୋତିରାକ୍ଷିପ୍ତନିଷ୍କ୍ରିଯମ୍ । । ଭ୍ରମନ୍ତଂ ତତ୍ରତତ୍ରୈଵ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସ ବଲଂ ନୃପଃ । । ୬ ଉଵାଚ୩ ଦୁର୍ମନା ରାଜା ଅମାତ୍ଯାନ୍ସ୍ଵାନ୍ପୁରୋଗମାନ୍ । ଚ୍ଯଵନସ୍ଯାଶ୍ରମୋଽଯଂ ହି ନାପରାଦ୍ଧଂ ତୁ କେନଚିତ୍ । । ୭ ନ ଚୋଵାଚ ଯଦା କଶ୍ଚିତ୍ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞସ୍ତୁ ପୃଚ୍ଛତଃ । ତଦା ସୁତା ସୁକନ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରୋଵାଚ ପିତରଂ ଵଚଃ । । ୮ ମଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ତୁ ଯତ୍ତାତ ସଖିଭିଃ ସହ କୌତୁକମ୍ । ତତ୍ତେ ଵଚ୍ମି ନିବୋଧ ତ୍ଵଂ ଶୃଣୁ ତାତ ମହାଦ୍ଭୁତମ୍ । । ୯ ଶିଞ୍ଜିତାରାଵବହୁଲାଃ କାଞ୍ଚୀନୂପୁରମେଖଲାଃ । ଗାଯନ୍ତ୍ଯୋ ଵିଲପନ୍ତ୍ଯଶ୍ଚ କୀଡନ୍ତ୍ଯଶ୍ଚାତ୍ର କାନନେ । । 1.19.୧୦ କୋକିଲଧ୍ଵନିମଶ୍ରୌଷଂ ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତାକ୍ଷରଂ କୃଶମ୍ । ସୁକନ୍ଯେ ହ୍ଯେହିହ୍ଯେହୀତି ଵଲ୍ମୀକାଦ୍ଵଚମୁଦ୍ଗିରନ୍ । । ୧୧ ତତ୍ର ଗତ୍ଵାଦ୍ଭୁତଂ ତାତ ପଶ୍ଯାମଃ କିଲ ପାଵକୌ । ଦୀପାଵିଵାଚଲଶିଖୌ ଭୂଯଃ କନ୍ଯା ଉଵାଚ ହ । । ୧୨ ମଯା ଚ କୌତୁକାତ୍ତାତ କିମେତଦିତ୍ଯବୁଦ୍ଧିତଃ । ସୂଦିତୌ ଦର୍ଭସୂଚ୍ଯଗ୍ରୈସ୍ତତ୍ତେଜଃ ସମୁପାରମତ୍ । । ୧୩ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ନୃପତିସ୍ତ୍ରସ୍ତସ୍ତୂର୍ଣଂ ତଦ୍ଵନମାଗମତ୍ । ଯତ୍ରାସ୍ତେ ଭାର୍ଗଵଃ କଷ୍ଟଂ ଵଲ୍ମୀକାନ୍ତର୍ଗତୋ ମୁନିଃ । । ୧୪ ଗତ୍ଵା ସ ତତ୍ର ପ୍ରୋଵାଚ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍ । ଅପରାଦ୍ଧଂ ମଯା ୧ ଦେଵ ତତ୍କ୍ଷମସ୍ଵ ନମୋଽସ୍ତୁ ତେ । । ୧୫ ସ ତଂ ପ୍ରୋଵାଚ ନୃପତିଂ ମଯା ଜ୍ଞାତଂ ନରାଧିପ । ସୁକନ୍ଯାଂ ମେ ପ୍ରଯଚ୍ଛସ୍ଵ ନିଵେଶାର୍ଥୀ୨ ହ୍ଯହଂ ନୃପ । । ଅନୁକ୍ରମନ୍ସୁକନ୍ଯାଂ ତୁ ଦତ୍ତ୍ଵା ରାଜନ୍ସୁଖୀ ଭଵ । । ୧୬ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରଦଦୌ ରାଜା ସୁକନ୍ଯାମଵିଚାରଯନ୍ । ତତଃ ସ୍ଵପୁରମାଗମ୍ଯ ଅଵସତ୍ସୁଚିରଂ ସୁଖୀ । । ୧୭ ସୁକନ୍ଯାପି ପତିଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ସୁପ୍ରୀତାରାଧଯତ୍ତଦା । ରାଜ୍ଯଶ୍ରିଯଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵଲ୍କଲାଜିନଧାରିଣୀ । । ୧୮ ଗତେ ବହୁତିଥେ କାଲେ ଵସନ୍ତେ ସମୁପସ୍ଥିତେ । ତପୋଦ୍ଯୋତିତସର୍ଵାଙ୍ଗୀଂ ରୂପୋଦାର୍ଯଗୁଣାନ୍ଵିତାମ୍ । । ସ୍ନାତାଂ ସ୍ଵଭାର୍ଯାଂ ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ ମଧୁରାକ୍ଷରମ୍ । । ୧୯ ଏହ୍ଯେହି ଭଦ୍ରେ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଶଯନୀଯଂ ସମାଶ୍ରଯ । ଅପତ୍ଯଂ ଜନଯସ୍ଯାଦ୍ଯ କୁଲଦ୍ଵଯଵିଵର୍ଧନମ୍ । । 1.19.୨୦ ଏଵମୁକ୍ତା ତୁ ସା କନ୍ଯା ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ପତିମବ୍ରଵୀତ୍ । ୩ନାର୍ହସ୍ଯଦ୍ଯ ସୁକଲ୍ଯାଣ ସଙ୍ଗମଂ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେଽସମେ । । ୨୧ ମମ ପ୍ରିଯଂ କୁରୁଷ୍ଵାଦ୍ଯ ତତୋ ମାମାହ୍ଵଯସ୍ଵ ଚ । ପିତୃଗେହେ ଯଥାତିଷ୍ଠଂ ଶଯନୀଯେ ସୁସଂସ୍କୃତେ । । ୨୨ ବହୁଗୈରିକଵର୍ଣାଦ୍ଯୈଃ ଶ୍ଵେତପୀତାରୁଣାକୁଲେ । ଵସ୍ତ୍ରାଲଙ୍କାରଗନ୍ଧାଦ୍ଯୈସ୍ତଥା ତ୍ଵମପି ତତ୍କୁରୁ । । ୨୩ ଆତ୍ମାନଂ ଵଯସୋପେତଂ ରୂପଵନ୍ତଂ ସୁଵର୍ଚସମ୍ । ଵସ୍ତ୍ରାଲଙ୍କାରଗନ୍ଧାଢ୍ଯଂ ପଶ୍ଯେଯଂ ଯେନ ସାଦରମ୍ । । ୨୪ ସୁକନ୍ଯାଯା ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ୍ଯଵନଃ ପ୍ରାହ ଦୁର୍ମନାଃ । ନ ମେଽସ୍ତି ଵିତ୍ତଂ କଲ୍ଯାଣି ପିତୁସ୍ତେଽସ୍ତି ଯଥା ଵନେ । । ୨୫ ସ କଥଂ ଭୂଷଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ସୁରୂପଶ୍ଚ କଥଂ ଵଦ । ପ୍ରୋଵାଚ ସା ପତିଂ ଭୂଯଃ ପ୍ରହସନ୍ତୀ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ । । ଵିତ୍ତଂ ଦଦାଵୈଲଵିଲୋ ରୂପଂ ଵୈରୋଚନୋଽଦଦତ୍ । । ୨୬ ଚ୍ଯଵନଃ ପ୍ରାହ ଭାର୍ଯାଂ ତାଂ ନ କରିଷ୍ଯେ ତପୋଵ୍ଯଯମ୍ । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତପଶ୍ଚୋଗ୍ରଂ ତତାପ ସୁଚିରଂ ତଦା । । ୨୭ ଅଥ ତତ୍ରାଗତୌ ଵୀରାଵଶ୍ଵିନୌ କାଲପର୍ଯଯାତ୍ । ଦୃଷ୍ଟଵନ୍ତୌ ସୁକନ୍ଯାଂ ତୌ ଦୀପ୍ତ୍ଯା ଵୈ ଦେଵତାମିଵ । । ୨୮ ଉପଗମ୍ଯୋଚତୁସ୍ତାଂ ତୌ କା ତ୍ଵଂ ସୁନ୍ଦରି ରୂପିଣୀ । କିମର୍ଥମିହ ଏକା ତ୍ଵଂ ତିଷ୍ଠସେ କସ୍ତଵାଶ୍ରଯଃ । । ୨୯ ସା ତାଵୁଵାଚ ତନ୍ଵଙ୍ଗୀ ଶର୍ଯାତିଦୁହିତା ହ୍ଯହମ୍ । ଭର୍ତା ଚ ଚ୍ଯଵନୋ ମହ୍ଯଂ କୌ ଚ ଵାଂ ମେ ତଥୋଚ୍ଯତାମ୍ । । 1.19.୩୦ ଊଚତୁଶ୍ଚାଶ୍ଵିନୌ ଦେଵାଵାଵାଂ ଵିଦ୍ଧି ନୃପାତ୍ମଜେ । କିଂ କରିଷ୍ଯସି ତେନ ତ୍ଵଂ ଜୀର୍ଣେନ ଚ କୃଶେନ ଚ । । ଆଵଯୋର୍ଵୃଣୁ ଭର୍ତାରମେକମେଵ ଯମିଚ୍ଛସି । । ୩୧ ସା ତ୍ଵବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ମା ମୈଵଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହୌ ଦିଵୌକସୌ । ଭର୍ତାରମନୁରକ୍ତାଙ୍ଗୀ ଯଥା ସ୍ଵାହା ଵିଭାଵସୋଃ । । ୩୨ ଅଶ୍ଵିନାଵୂଚତୁଃ ଆଯାତୁ ଚ ଵିଶତ୍ଵଦ୍ଯ ଚ୍ଯଵନୋ ଵୈଷ୍ଣଵୀଜଲମ୍ । ତତୋ ନୌ ମଧ୍ଯଗଂ ହ୍ଯେକଂ ଵୃଣୀଷ୍ଵାନ୍ଯଂ ଯମିଚ୍ଛତି । । ୩୩ ତାଵବ୍ରୂତାଂ ସୁକନ୍ଯାଂ ତୁ ଗତ୍ଵା ପୃଚ୍ଛ ସ୍ଵକଂ ପତିମ୍ । ତଂ ଚ ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁନଶ୍ଚାତ୍ରାଗଚ୍ଛ ନୌ ସନ୍ନିଧୌ ପୁନଃ । । ୩୪. ଆଵାମତ୍ରୈଵ ତିଷ୍ଠାଵୋ ଯାଵଦାଗମନଂ ତଵ । ସା ଗତ୍ଵା ପ୍ରାହ ଭର୍ତାରମଶ୍ଵିନାଵେଵସୂଚତୁଃ
୩୫ ରୂପଵନ୍ତଂ ଚ ଭର୍ତାରଂ କରିଷ୍ଯାଵୋ ଯମିଚ୍ଛସି । ଅଥ ମଧ୍ଯଗତଂ ହ୍ଯେକଂ ଭର୍ତୃତ୍ଵେନ ଵରିଷ୍ଯସି । । ୩୬ ଏଵମସ୍ତ୍ଵିତି ତାଂ ପ୍ରାହ ଭାର୍ଯାଂ ଚ୍ଯଵନସ୍ତ୍ଵରନ୍ । ସା ତଂ ଗୃହ୍ଯ ଜଗାମାଶୁ ଯତ୍ର ତୌ ଭିଷଜାଵୁଭୌ । । ୩୭ ସା ତାଵୁଵାଚ ଚ୍ଯଵନୋ ଯଥୋକ୍ତଂ ଭଵତୋର୍ଵଚଃ । କୁରୁତଂ ହ୍ଯଶ୍ଵିନୌ କ୍ଷିପ୍ରଂ ସୁକନ୍ଯା ଚେପ୍ସିତଂ୨ ଵୃଣୋତ୍ । । ୩୮ ତୌ ତଂ ସଙ୍ଗୃହ୍ଯ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୌ ମୁନିନା ସହ । ମୁହୂର୍ତାତ୍ତୁ ସମୁତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ରୂପତଶ୍ଚ ଶ୍ରିଯା ଵୃତାଃ । । ୩୯ ଶୋଭନ୍ତେ ସ୍ମ ମହାବାହୌ କମୁଦ୍ଭିଦ୍ଯ ତପୋଯୁତାଃ । କଲ୍ପାଦୌ କଲଶେ ଯଦ୍ଵତ୍କଞ୍ଜାକ୍ଷ ଵ୍ଯୋମ ଵେଧସଃ । । ଉଦକାଦୁତ୍ଥିତାସ୍ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵେ ତେ ସମରୂପକାଃ ।।1.19.୪୦ ସୁକନ୍ଯା ତୁ ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭର୍ତ୍ତାରଂ ଦେଵରୂପିଣମ୍ । ହର୍ଷେଣ ମହତାଵିଷ୍ଟା ନ ଚ ତଂ ଵେଦ ଭାରତ ।।୪୧ ସମକାଯାଃ ସମଵଯଃ ସମରୂପାଃ ସମଶ୍ରିଯଃ । ଵସ୍ତ୍ରାଲଙ୍କାରସଦୃଶାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚିନ୍ତାଂ ଗତା ଚିରମ୍ ।।୪୨ ସା ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ସୁଚିରଂ ଵୈଦ୍ଯଦେଵାଵୁଵାଚ ହ । ବୀଭତ୍ସୋଽପି ମଯା ଭର୍ତା ପରିତ୍ଯକ୍ତୋ ନ କର୍ହିଚିତ୍ ।।୪୩ ଭଵଦ୍ଭିରାତ୍ମସଂଦୃଶଂ କଥଂ୧ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵୃଣେ ପରମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ତମେଵ ଭର୍ତାରଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛଧ୍ଵଂ ଦିଵୌକସଃ ।।୪୪ ତଯା ସବହୁମାନଂ ତୌ ପ୍ରାଞ୍ଜଲ୍ଯା ପ୍ରାର୍ଥିତୌ ତଦା । ଦେଵଚିହ୍ନାନି ସ୍ଵାନ୍ଯେଵ ଧାରଯନ୍ତୌ ସୁପୂଜିତୌ ।।୪୫ ସୁକନ୍ଯା ନିପୁଣଂ ତୌ ତୁ ସୁନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ ଵିହ୍ଵଲା । ନ ରଜୋ ନ ନିମେଷୋ ଵୈ ନ ସ୍ପୃଶେତେ ଧରାଂ ପଦେ ।।୪୬ ଅଯଂ ଚ ସରଜା ମ୍ଲାନୋ ଭୂମିମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି । ନିମେଷଂ ଚୈଵ ତସ୍ଯୈଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵୈ ଚ୍ଯଵନୋ ଵୃତଃ ।।୪୭ ଚ୍ଯଵନେ ଵୃତେ ସୁକନ୍ଯଯା ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଃ ପପାତ ହ । ଦେଵଦୁନ୍ଦୁଭଯଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରାଵାଦ୍ଯନ୍ତ ଅନେକଶଃ ।।୪୮ ତତସ୍ତୁ ଚ୍ଯଵନସ୍ତୁଷ୍ଟୋ ଦିଵ୍ଯରୂପଧରସ୍ତଦା । ଉଵାଚ ତୌ ତୁ ସୁପ୍ରୀତ ଅଶ୍ଵିନୌ କିଂ କରୋମି ଵାମ୍ ।।୪୯ ଭାର୍ଯା ଦତ୍ତା କୃତଂ ରୂପଂ ଦେଵାନାମପି ଦୁର୍ଲଭମ୍ । ଉପକାରଂ ଵରିଷ୍ଠଂ ଯୋ ନ କରୋତ୍ଯୁପକାରିଣଃ ।।1.19.୫୦ ଏକଵିଂଶତ୍ସ ଗଚ୍ଛେଚ୍ଚ ନରକାଣି କ୍ରମେଣ ଵୈ । ତସ୍ମାଦହଂ ଵରିଷ୍ଠଂ ଵୈ କରିଷ୍ଯେଽହମମାନୁଷମ୍ । । ୫୧ ଉପକାରଂ ଭଵଦ୍ଭ୍ଯାଂ ତୁ ପ୍ରୀତଃ କୁର୍ଯାଂ ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍ । ଯଜ୍ଞଭାଗଫଲଂ ଦଦ୍ଯାଂ ଯଦ୍ଦେଵେଷ୍ଵପି ଦୁର୍ଲଭମ୍ । । ୫୨ ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଦେଵେଶୌ ଵିସସର୍ଜ ମହାମୁନିଃ । ଆଜଗାମାଶ୍ରମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସହଭାର୍ଯୋ ମୁଦାନ୍ଵିତଃ । । ୫୩ ଅଥ ଶୁଶ୍ରାଵ ଶର୍ଯାତିଶ୍ଚ୍ଯଵନଂ ଦେଵରୂପିଣମ୍ । ଜଗାମ ଚ ମହାତେଜା ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ମୁନିଵରଂ ଵଶୀ । । ୫୪ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଣିପତ୍ଯାଦୌ ପ୍ରତିପୂଜ୍ଯ ଯଥାର୍ହତଃ । ସୁକନ୍ଯାଂ ତୁ ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଣିପତ୍ଯାଭିନନ୍ଦ୍ଯ ଚ । । ୫୫ ସସ୍ଵଜେ ମୂର୍ଧ୍ନି ଆଘ୍ରାଯ ତତୋତ୍ସଙ୍ଗଂ ୧ ସମାନଯତ୍ । ସା ତସ୍ଯାଃ ସସ୍ଵଜେ ପ୍ରେମ୍ଣା ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁପରିପ୍ଲୁତା । । ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ତାଂ ମୁଦା ଯୁକ୍ତୋ ନୃପତିଃ ସହ ଭାର୍ଯଯା । । ୫୬ ଭୂଯୋଽବ୍ରଵୀତ୍ସୁସଂତୁଷ୍ଟଂ ଚ୍ଯଵନସ୍ତଂ ନରାଧିପମ୍ । ସଂଭାରଂ କୁରୁ ଯଜ୍ଞାର୍ଥଂ ଯାଜଯିଷ୍ଯେ ନରାଧିପ । । ୫୭ ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ ନୃପତିଃ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ମହାମୁନିମ୍ । ଜଗାମ ସ୍ଵପୁରଂ ହୃଷ୍ଟୋ ଯଜ୍ଞାର୍ଥଂ ଯତ୍ନମାଚରତ୍ । । ୫୮ ସପ୍ରେଷ୍ଯାନ୍ପ୍ରେଷଯନ୍କ୍ଷିପ୍ରଂ ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ଦ୍ରଵ୍ଯମାହରତ୍ । ମଂତ୍ରିପୁରୋହିତାଚାର୍ଯାନାନଯାମାସ ସତ୍ଵରମ୍ । । ୫୯ ସମାନୀତେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ତେଷୁ ଦ୍ରଵ୍ଯେଷୁ ଭାରତ । ଆଜଗାମ ଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଚ୍ଯଵନଃ ସହ ଭାର୍ଯଯା । । 1.19.୬୦ ସମ୍ପୂଜିତଶ୍ଚ ଶୁଶ୍ରାଵ ମହାନ୍ତଂ ତ୍ଯାଗମୌଜସମ୍ । ଅନ୍ଯୈଶ୍ଚ ବହୁଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧମତ୍ର୍ଯଙ୍ଗିରସଭାର୍ଗଵୈଃ । । ୬୧ ପ୍ରଵର୍ତିତେ ମହାଯଜ୍ଞେ ଯଜମାନେ ନୃପୋତ୍ତମେ । ଋତ୍ଵିକ୍ତ୍ଵକର୍ମନିରତେ ହୂଯମାନେ ହୁତାଶନେ । । ଆହୂତାଃ ସ୍ଵାଗତାଃ ସର୍ଵେ ଭାଗାର୍ଥଂ ତ୍ରିଦିଵାଲଯାଃ । । ୬୨ ଯଜ୍ଞଭାଗେ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତେନ ଵିଧାନତଃ । ଆଗତାଵଶ୍ଵିନୌ ତତ୍ର ଆହୂତୋ ଚ୍ଯଵନେନ ତୁ । । ୬୩ ଆହ୍ଵାନେ କ୍ରିଯମାଣେ ତୁ ଅଶ୍ଵିଭ୍ଯାଂ ତୁ ତଦା ନୃପ । ପ୍ରୋଵାଚେନ୍ଦ୍ରୋଽଥ ଚ୍ଯଵନଂ ନୈତୌ ଭାଗାନ୍ଵିତୌ କୁରୁ । । ଦେଵାନାଂ ଭିଷଜାଵେତୌ ନ ଭାଗାର୍ହୌ ନ ଦୈଵତୌ । । ୬୪ ଚ୍ଯଵନସ୍ତ୍ଵିଂଦ୍ରମାହେଦଂ ଦେଵୌ ହ୍ଯେତାଵୁଭାଵପି । ମମୋପକାରିଣାଵେତୌ ଦଦ୍ମି ଭାଗଂ ନ ସଂଶଯଃ । । ୬୫ ତତୋ ହ୍ଯୁଵାଚ ସକ୍ରୋଧଃ ସ ଶକ୍ରଶ୍ଚ୍ଯଵନଂ ରୁଷା । ଵିପ୍ରର୍ଷେ ପ୍ରହରିଷ୍ଯାମି ଯଦି ଭାଗଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛସି । । ୬୬ ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଵିପ୍ରର୍ଷିର୍ନ ଚୋଵାଚାପି କିଞ୍ଚନ । ଭାଗୌ ଦଦୌ ଚ ସୋଽଶ୍ଵିଭ୍ଯାଂ ସ୍ରୁଵମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରତଃ । । ୬୭ ଅଥ ଉଦ୍ଯମ୍ଯ ଭିଦୁରଂ ମୋକ୍ତୁକାମୋ ଦିଵସ୍ପତିଃ । ସ୍ତମ୍ଭିତଶ୍ଚ୍ଯଵନେନାଥ ସଵଜ୍ରଃ ସ ନରାଧିପ । । ୬୮ ସ ସ୍ତମ୍ଭଯିତ୍ଵାତ୍ଵିନ୍ଦ୍ରଂ ତୁ ଭାଗଂ ଦତ୍ତ୍ଵାଶ୍ଵିନୋର୍ଵଶୀ । ସମାପଯାମାସ ତଦା ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଯଥାର୍ଥଵତ୍ । । ୬୯ କଞ୍ଜଜୋଽଥାଜଗାମାଶୁ ଆହ ଚ ଚ୍ଯଵନଂ ତଦା । ଉତ୍ତଂଭ୍ଯତାମଯଂ ଲେଖୋ ଭାଗଶ୍ଚାସ୍ତ୍ଵଶ୍ଵିନୋରିହ ।।1.19.୭୦ ତଥେନ୍ଦ୍ରସ୍ତମୁଵାଚେଦଂ ଚ୍ଯଵନଂ ପ୍ରୀତମାନସଃ । ଜାନାମି ଶକ୍ତିଂ ତପସଶ୍ଚ୍ଯଵନେହ ତଵୋତ୍ତମାମ୍ ।।୭ ୧ ଖ୍ଯାପନାର୍ଥଂ ହି ତପସସ୍ତଵ ଏତତ୍କୃତଂ ମଯା । ଅଦ୍ଯପ୍ରଭୃତି ଭାଗୋଽସ୍ତୁ ଦେଵତ୍ଵଂ ଚାଶ୍ଵିନୋସ୍ତଥା ।।୭୨ ଯସ୍ତ୍ଵିମାଂ ତପସଃ ଖ୍ଯାତିଂ ତ୍ଵଦୀଯାଂ ଵୈ ପଠିଷ୍ଯତି । ଶୃଣୁଯାଦ୍ଵାପି ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ଶୃଣୁ ।।୭୩ ଵିରୋଚନସଦୋ ଗତ୍ଵା ଗତ୍ଵା ପୁଷ୍ପସଦସ୍ତଥା । କାଲେଽଥ ଵାମଦେଵସ୍ଯ ମୁଞ୍ଜକେଶସଦସ୍ତଥା ୭୪ ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଜଗାମାଶୁ ଦେଵଃ ସ୍ଵଭଵନଂ ଵଶୀ । ଚ୍ଯଵନୋଽପି ସଭାର୍ଯୋ ଵୈ ଶଯାର୍ତିଶ୍ଚାଶ୍ରମଂ ଗତଃ ।।୭୫ ଅଥାପଶ୍ଯଦ୍ଵିମାନାଭଂ ଭଵନଂ ଦେଵନିର୍ମିତମ୍ । ଶଯ୍ଯାସନଵରୈର୍ଜୁଷ୍ଟଂ ସର୍ଵକାମସମୃଦ୍ଧିମତ୍ ।।୭୬ ୧ଉଦ୍ଯାନଵାପିଭିର୍ଜୁଷ୍ଟଂ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରେଣ ସମାହୃତମ୍ । ୨ଗୋଖଣ୍ଡସନ୍ନିଭଂ ରେଜେ ଗୃହଂ ତଦ୍ଭୁଵି ଦୁର୍ଲଭମ୍ ।।୭୭ ସୁଭୂଷଣାନି ଦିଵ୍ଯାନି ରତ୍ନଵନ୍ତି ମହାନ୍ତି ଚ । ଅରଜାନ୍ସି ଚ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଦିଵ୍ଯପ୍ରାଵରଣାନି ଚ । ।୭୮ ତତ୍ସର୍ଵମଖିଲଂ ସହ ପତ୍ନ୍ଯା ମହାମୁନିଃ । ମୁଦଂ ପରମିକାଂ ଲେଭେ ଶକ୍ରଂ ଚ ପ୍ରଶଶଂସ ହ ।।୭୯ ଏଵମିଷ୍ଟା ତିଥିରିଯଂ ଦ୍ଵିତୀଯା ଅଶ୍ଵିନୋର୍ନୃପ । ଦେଵତ୍ଵଂ ଯଜ୍ଞଭାଗଂ ଚ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତାଵିହ ଭାରତ ।।1.19.୮୦ ଉପୋଷ୍ଯା ଵିଧିନା ଯେନ ତଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ନରାଧିପ । ରୂପଂ ସୁରୂପଂ ଯୋ ଵାଞ୍ଛେଦ୍ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ନରାଧିପ । । ୮୧ କାର୍ତିକେ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷସ୍ଯ ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ନରାଧିପ । ପୁଷ୍ପାହାରୋ ଵର୍ଷମେକଂ ଭଵେତ୍ସ ନିଯତାତ୍ମଵାନ୍ । । ୮୨ କାଲପ୍ରାପ୍ତାନି ଯାନି ସ୍ଯୁର୍ହଵିଷ୍ଯଂ କୁସୁମାନି ତୁ । ଭୁଞ୍ଜୀଯାତ୍ତାନି ଦତ୍ତ୍ଵା ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ନରାଧିପ । । ୮୩ ସୌଵର୍ଣରୌପ୍ଯପୁଷ୍ପାଣି ଅଥ ଵା ଜଲଜାନି ୧ ଚ । ଵ୍ରତାନ୍ତେ ତସ୍ଯ ସନ୍ତୁଷ୍ଟୌ ଦେଵୌ ତ୍ରିଭୁଵନେଽଶ୍ଵିନୌ । । ୮୪ ଦଦତୁଃ କାମଗଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଵିମାନମତିତେଜସମ୍ । ସୁଚିରଂ ଦିଵି ନାରୀଭିର୍ଲୋକେଽସୌ ରମତେଽଶ୍ଵିନୋଃ । । ୮୫ ଇହ ଚାଗତ୍ଯ କଲ୍ପାନ୍ତେ ଜାତୋ ଵିପ୍ରଃ ପୁରସ୍କୃତଃ । ଵେଦଵେଦାଂଗଵିଦୁଷଃ ସପ୍ତଜନ୍ମାନ୍ତରାଣ୍ଯସୌ । । ୮୬ ଜାତୋ ଜାତୋ ଭଵେଦ୍ଵିଦ୍ଵାନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽସୌ କୃତେ ଯୁଗେ । ଦାତା ଯଜ୍ଞପତିର୍ଵାଗ୍ମୀ ଆଧିଵ୍ଯାଧିଵିଵର୍ଜିତଃ । । ୮୭ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରୈଃ ପରିଵୃତଃ ସହ ପନ୍ତ୍ଯାଽଵସଚ୍ଚିରମ୍ । ମଧ୍ଯଦେଶେ ସୁନଗରେ ୨ ଧର୍ମିଷ୍ଠୋ ରାଜ୍ଯଭାଗ୍ଭଵେତ୍ । । ୮୮ ଇତ୍ଯେଷା କଥିତା ତୁଭ୍ଯଂ ଦ୍ଵିତୀଯା ପୁଷ୍ପସଂଜ୍ଞିତା । ଫଲସଂଜ୍ଞା ତଥାନ୍ଯା ସ୍ଯାତ୍ସୁତେ ଵୈ ମୁଞ୍ଜକେଶିନି । । ୮୯ ସୁଷ୍ଠୁ ପୁଣ୍ଯା ପାପହରା ଵିଷ୍ଟରଶ୍ରଵସଃ ପ୍ରିଯା । ଅଶୂନ୍ଯଶଯନା ଲୋକେ ପ୍ରଖ୍ଯାତା କୁରୁନନ୍ଦନ । । 1.19.୯୦ ତାମୁପୋଷ୍ଯ ନରୋ ରାଜଞ୍ଛ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତିପୁରସ୍କୃତଃ । ଋଦ୍ଧିଂ ଵୃଦ୍ଧିଂ ଶ୍ରିଯଂ ଵାଥ ଭାର୍ଯଯା ସହ ମୋଦତେ । । ୯୧ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଦ୍ଵିତୀଯାକଲ୍ପେ ଶର୍ଯାତ୍ଯାଖ୍ଯାନେ ପୁଷ୍ପଦ୍ଵିତୀଯାଵର୍ଣନଂ ନାମୈକୋନଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଅଶୂନ୍ଯଶଯନା ନାମ୍ନ୍ଯାଃ ଦ୍ଵିତୀଯାତିଥେର୍ମହତ୍ତ୍ଵମ୍ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ବ୍ରୂହି ମେ ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲ ଦ୍ଵିତୀଯାଂ ଫଲସଂଜ୍ଞିତାମ୍ । ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ନରୋ ଯୋଷିଦ୍ଵିଯୋଗଂ ନେହ ଗଚ୍ଛତି । । ୧ ପତ୍ନ୍ଯା ନରୋ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାର୍ଯା ଚ ପତିନା ୧ ସହ । ତାମହଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଵିଧଵା ସ୍ତ୍ରୀ ନ ଜାଯତେ । । ଉପୋଷିତେନ ଯେନାର୍ଯ ପତ୍ନ୍ଯା ଚ ସହିତୋ ନରଃ । । ୨ ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରେଯୋଽର୍ଥଂ ନରଯୋଷିତାମ୍ । ଯେନ ମେ କୌତୁକଂ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାପୂର୍ଵଂ ପ୍ରସର୍ପତି । । ୩ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଅଶୂନ୍ଯଶଯନାଂ ନାମ ଦ୍ଵିତୀଯାଂ ଶୃଣୁ ଭାରତ । ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ନ ଵୈଧଵ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରଯାତି ନରାଧିପ । । ପତ୍ନୀଵିଯୁକ୍ତଶ୍ଚ ନରୋ ନ କଦାଚିତ୍ପ୍ରଜାଯତେ । ।୪ ଶେତେ ଜଗତ୍ପତିଃ କୃଷ୍ଣଃ ଶ୍ରିଯା ସାର୍ଧଂ ଯଦା ନୃପ । ଅଶୂନ୍ଯଶଯନା ନାମ ତଦା ଗ୍ରାହ୍ଯା ହି ସା ତିଥିଃ । । ୫ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ଶ୍ରାଵଣେ ମାସି ଭାରତ । ଇଦମୁଚ୍ଚାରଯେତ୍ସ୍ନାତଃ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଜଗତଃ ପତିମ୍ । । ଶ୍ରୀଵତ୍ସଧାରିଣଂ ଦେଵଂ ଭକ୍ତ୍ଯାଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଶ୍ରିଯା ସହ । । ୬ ଶ୍ରୀଵତ୍ସଧାରିଞ୍ଛ୍ରୀକାନ୍ତ ଶ୍ରୀଵତ୍ସ ଶ୍ରୀପତେଽଵ୍ଯଯ । ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯଂ ମା ପ୍ରଣାଶଂ ମେ ଯାତୁ ଧର୍ମାର୍ଥକାମଦମ୍ । । ୭ ଗାଵଶ୍ଚ ମା ପ୍ରଣଶ୍ଯନ୍ତୁ ମା ପ୍ରଣଶ୍ଯନ୍ତୁ ମେ ଜନାଃ । । ୮ ଜାମଯୋ ମା ପ୍ରଣଶ୍ଯନ୍ତୁ ମତ୍ତୋ ଦାମ୍ପତ୍ଯଭେଦତଃ । ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଵିଯୁଜ୍ଯେଽହଂ ଦେଵ ନ କଦାଚିଦ୍ଯଥା ଭଵାନ୍ । । ୯ ତଥା କଲତ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୋ ଦେଵ ମା ମେ ଵିଯୁଜ୍ଯତାମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ନ ଶୂନ୍ଯଂ ଵରଦ ଯଥା ତେ ଶଯନଂ ସଦା । । 1.20.୧୦ ଶଯ୍ଯା ମମାପ୍ଯଶୂନ୍ଯାସ୍ତୁ ତଥା ତୁ ମଧୁସୂଦନ । ଏଵଂ ପ୍ରମାଦ୍ଯ ପୂଜାଂ ଚ କୃତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯାସ୍ତଥା ହରେଃ । । ୧୧ ଫଲାନି ଦଦ୍ଯାଚ୍ଛାଯାଯାମଭୀଷ୍ଟାନି ଜଗତ୍ପତିମ୍ । ନକ୍ତଂ ୧ ପ୍ରଣମ୍ଯାଯତନେ ହଵିର୍ଭୁଞ୍ଜୀତ ଵାଗ୍ଯତଃ । । ୧୨ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ଦ୍ଵିତୀଯେଽହ୍ନି ଶକ୍ତ୍ଯା ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣାମ୍ । । ୧୩ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ କାନି ତାନି ଅଭୀଷ୍ଟାନି କେଶଵସ୍ଯ ଫଲାନି ତୁ । ଯୋଜ୍ଯାନି ଶଯନେ ଵିପ୍ର ଦେଵଦେଵସ୍ଯ କଥ୍ଯତାମ୍ । । ୧୪ କିଂ ଚ ଦାନଂ ଦ୍ଵିତୀଯେଽହ୍ନି ଦାତଵ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ତୁ । ଭକ୍ତୈର୍ନରୈର୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଶକ୍ତିତଃ । । ୧୫ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଯାନି ତତ୍ର ମହାବାହୋ କାଲେ ସନ୍ତି ଫଲାନି ତୁ। ମଧୁରାଣି ସୁତୀଵ୍ରାଣି ନ ଚାପି କଟୁକାନି ତୁ । । ୧୬ ଦାତଵ୍ଯାନି ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ଶଯନେ ନୃପ । ମଧୁରାଣି ପ୍ରଦତ୍ତାନି ନରୋ ଵଲ୍ଲଭତାଂ ଯଜେତ୍ । । ୧୭ ଯୋଷିଚ୍ଚ କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ ଭର୍ତୁର୍ଵଲ୍ଲଭତାମିଯାତ୍ । ତସ୍ମାତ୍କଟୁକତୀଵ୍ରାଣି ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗାନି ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । । ୧୮ ଖର୍ଜୂରମାତୁଲିଙ୍ଗାନି ଶ୍ଵେତେନ ଶିରସା ସହ । ଫଲାନି ଶଯନେ ରାଜନ୍ଯଜ୍ଞଭାଗହରସ୍ଯ ତୁ । । ୧୯ ଦେଯାନି କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ମୁଞ୍ଜକେଶିନେ । ଏତାନ୍ଯେଵ ତୁ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଗାଙ୍ଗେଯସହିତାନି ତୁ । । 1.20.୨୦ ଦ୍ଵିତୀଯେଽହ୍ନି ପ୍ରଦେଯାନି ଭକ୍ତ୍ଯା ଶକ୍ତ୍ଯା ଚ ଭାରତ । ଵାସୋଦାନଂ ତଥା ଧାନ୍ଯଫଲଦାନସମନ୍ଵିତମ୍ । । ଗାଙ୍ଗେଯସ୍ଯ ଵିଶେଷେଣ ଧାନ୍ଯଦାନଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । । ୨୧ ଏଵଂ କରୋତି ଯଃ ସମ୍ଯଙ୍ନରୋ ମାସଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ତତୋ ଜନ୍ମତ୍ରଯଂ ଵୀର ଗୃହଭଙ୍ଗୋ ନ ଜାଯତେ । । ୨୨ ଅଶୂନ୍ଯଶଯନଶ୍ଚାସୌ ଧର୍ମକାମାର୍ଥସାଧନଃ । ଭଵତ୍ଯଵ୍ଯାହତୈଶ୍ଵର୍ଯଃ ପୁରୁଷୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୨୩ ୧ନାରୀ ଚ ରାଜନ୍ଧର୍ମଜ୍ଞା ଵ୍ରତମେତଦ୍ଯଥାଵିଧି । ଯା କରୋତି ନ ସା ଶୋଚ୍ଯା ବନ୍ଧୁଵର୍ଗସ୍ଯ ଜାଯତେ । । ୨୪ ଵୈଧଵ୍ଯଂ ଦୁର୍ଭଗତ୍ଵଂ ଚ ଭର୍ତୃତ୍ଯାଗଂ ଚ ସତ୍ତମ । ନାପ୍ନୋତି ଜନ୍ମ ତ୍ରିଯତମେତଚ୍ଚୀର୍ତ୍ଵା୨ ମହାଵ୍ରତମ୍ । । ୨୫ ଅଦତ୍ତ୍ଵା କଟୁକାନୀହ ଫଲାନି କୁରୁନନ୍ଦନ । ଖର୍ଜୂରମାତୁଲିଙ୍ଗାନି ବୃହତ୍ଫଲଶିରାଂସି ଚ । । ୨୬ ଦତ୍ତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜେଭ୍ଯୋ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମଧୁରାଣି ପରାଣି ଚ । ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ଯତ୍ତେନ ଦେଯାନି ମଧୁରାଣି ଚ । । ୨୭ ଇତ୍ଯେଷା କଥିତା କୃଷ୍ଣଦ୍ଵିତୀଯା ତିଥିରୁତ୍ତମା । ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ନରୋ ରାଜନ୍ନୃଦ୍ଧିଂ ଵୃଦ୍ଧିଂ ତଥା ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୨୮ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଭଵତା କଥିତେଯଂ ଵୈ ଦ୍ଵିତୀଯା ତିଥିରୁତ୍ତମା । ଅଶ୍ଵିଭ୍ଯାଂ ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲ କଥମସ୍ଯାଂ ଜନାର୍ଦନଃ । । ୨୯ ସମ୍ପୂଜ୍ଯଃ ଫଲସଂଜ୍ଞାଯାଂ କଥିତଃ ପଦ୍ମଯା ସହ । ତଦତ୍ର କୌତୁକଂ ମହ୍ଯଂ ସୁମହଜ୍ଜାଯତେ ଦ୍ଵିଜ । । 1.20.୩୦ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଏଵମେତନ୍ନ ସନ୍ଦେହୋ ତଥା ଵଦସି ଭାରତ । ଅଶ୍ଵିନୋର୍ଵୈ ତିଥିରିଯଂ କିଂ ତୁ ଵାକ୍ଯଂ ନିବୋଧ ମେ । । ୩୧ ଅଶୂନ୍ଯଶଯନା ଦତ୍ତା ୧ଵିଷ୍ଣୋରମିତତେଜସଃ । ଅଶ୍ଵିଭ୍ଯାଂ କୁରୁ ଶାର୍ଦୂଲ ପ୍ରୀତଯେ ମୁଞ୍ଜକେଶିନଃ । । ୩୨ ତାଵେଵ କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ ପୂଜ୍ଯେତେଽତ୍ର ମହୀପତେ । ନାସତ୍ଯୌ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଦତ୍ତଶ୍ଚ ଶ୍ରୀର୍ଵିଭାଵ୍ଯତେ । । ୩୩ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଦ୍ଵିତୀଯାକଲ୍ପସମାପ୍ତୌ ଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ତୃତୀଯାତିଥିଵ୍ରତମାହାତ୍ମ୍ଯମ୍ ସୁମନ୍ତରୁଵାଚ ପତିଵ୍ରତା ପତିପ୍ରାଣା ପତିଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ରତା । ଏଵଂଵିଧାପି ଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ଶୁଚିଃ ସଂଶୋଭନା ସତୀ । । ୧ ସୋପଵାସା ତୃତୀଯାଂ ତୁ ଲଵଣଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । ସା ଗୃହ୍ଣାତି ଚ ଵୈ ଭକ୍ତ୍ଯା ଵ୍ରତମାମରଣାନ୍ତିକମ୍ । । ୨ ଗୌରୀ ଦଦାତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟା ରୂପଂ ସୌଭାଗ୍ଯମେଵ ଚ । ଲାଵଣ୍ଯଂ ଲଲିତଂ ହୃଦ୍ଯଂ ଶ୍ଲାଘ୍ଯଂ ପୁଂସାଂ ମନୋରମମ୍ । । ୩ ପୁଂସୋ ମନୋରମା ନାରୀ ଭର୍ତ୍ତା ନାର୍ଯା ମନୋରମଃ । ଗୌରୀଵ୍ରତେନ ଭଵତି ରାଜଁଲ୍ଲଵଣଵର୍ଜନାତ୍ । । ୪ ଇଦଂ ଵ୍ରତଂ ପ୍ରତି ଵିଭୋ ଧର୍ମରାଜସ୍ଯ ଶୃଣ୍ଵତଃ । ଉମଯା ଚ ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ତନ୍ନିବୋଧ ମେ । । ୫ ମଯା ଵ୍ରତମିଦଂ ସୃଷ୍ଟଂ ସୌଭାଗ୍ଯକରଣଂ ନୃଣାମ୍ । ମର୍ତ୍ଯେ ତୁ ନିଯତା ନାରୀ ଵ୍ରତମେତଚ୍ଚରିଷ୍ଯତି । । ସହ ଭର୍ତ୍ରା ସ ମୋଦେତ ଯଥା ଭର୍ତା ହରୋ ମମ । । ୬ ଯା ଚ କନ୍ଯା ନ ଭର୍ତାରଂ ଵିନ୍ଦତେ ଶୋଭନା ସତୀ । ସା ତ୍ଵିଦଂ ଵ୍ରତମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଭଵେଦକ୍ଷାରଭୋଜନା । । ମଚ୍ଚିତ୍ତା ମନ୍ମନାଃ କୁର୍ଯାନ୍ମଦ୍ଭକ୍ତା ମତ୍ପରିଗ୍ରହା । । ୭ ଗୌରୀଂ ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ସୌଵର୍ଣୀଂ ଗନ୍ଧାଲଙ୍କାରଭୂଷିତାମ୍ । ଵସ୍ତ୍ରାଲଙ୍କାରସଂଵୀତାଂ ପୁଷ୍ପମଣ୍ଡଲମଣ୍ଡିତାମ୍ । । ୮ ଲଵଣଂ ଗୁଡଂ ଘୃତଂ ତୈଲଂ ଦେଵ୍ଯୈ ଶକ୍ତ୍ଯା ନିଵେଦଯେତ୍ । ୧ କଟୁଖଣ୍ଡଂ ଜୀରକଂ ଚ ପତ୍ରଶାକଂ ଚ ଭାରତ । । ୯ ଗୁଡଘୃଷ୍ଟାଂସ୍ତଥାପୂପାନ୍ଖଡଵେଷ୍ଟାଂସ୍ତଥା ନୃପ । ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଵ୍ରତସମ୍ପନ୍ନେ ପ୍ରଦଦ୍ଯାତ୍ସୁବହୁଶ୍ରୁତେ । । 1.21.୧୦ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ସଦା ଦେଯା ଯଥା ଶକ୍ତ୍ଯା ହିରଣ୍ମଯୀ । ଧନହୀନେ ତୁ ଭକ୍ତ୍ଯା୨ ଚ ମଧୁଵୃକ୍ଷମଯୀ ନୃପ । । ୧୧ ଅର୍ଚ୍ଯା ନିତ୍ଯଂ ସଂନିଧାନାତ୍ତତ୍ର ଗୌରୀ ନ ସଂଶଯଃ । ଅକ୍ଷାରଲଵଣଂ ରାତ୍ରୌ ଭୁଂକ୍ତେ ଚୈଵ ସୁଵାଗ୍ଯତା । । ୧୨ ଗୌରୀ ସନ୍ନିହିତା ନିତ୍ଯଂ ଭୂମୌ ପ୍ରସ୍ତରଶାଯିନୀ
ଚତୁର୍ଥୀତିଥିଵ୍ରତମାହାତ୍ମ୍ଯମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ତୁ ସଦା ରାଜନ୍ନିରାହାରଵ୍ରତାନ୍ଵିତଃ । ଦତ୍ତ୍ଵା ତିଲାନ୍ନଂ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ ଭୁଂକ୍ତେ ତିଲୌଦନମ୍ । । ୧ ଵର୍ଷଦ୍ଵଯେ ସମାପ୍ତିର୍ହି ଵ୍ରତସ୍ଯ ତୁ ଯଦା ଭଵେତ୍ । ଵିନାଯକସ୍ତସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟୋ ଦଦାତି ଫଲମୀହିତମ୍
ଚତୁର୍ଥୀ ଉପବାସର ମହତ୍ତ୍ୱ: ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ—ଚତୁର୍ଥୀ ଦିନରେ ସଦା ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ତିଳ ଭାତ ଦେଇ, ନିଜେ ତିଳ ଭାତ ଖାଇବା ଉଚିତ।
୨ ଯାତି ଭାଗ୍ଯନିଵାସଂ ହି କ୍ରୀଡତେ ଵିଭଵୈଃ ସହ । ଇହ ଚାଗତ୍ଯ ପୁଣ୍ଯାନ୍ତେ ଦିଵ୍ଯୋ ଦିଵ୍ଯଵପୁର୍ଯଶାଃ । । ୩ ମତିମାନ୍ଧୃତିମାନ୍ଵାଗ୍ମୀ ଭାଗ୍ଯଵାନ୍କାମକାରଵାନ୍
ଦୁଇ ବର୍ଷ ଉପବାସ ଶେଷ ହେଲେ, ଭଗବାନ ବିନାୟକ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଚାହିଥିବା ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାଗ୍ୟବାନ ହୋଇ, ଧନ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ସହିତ ଖେଳିଥାଏ। ପୁଣ୍ୟ ଶେଷରେ ଏଠାରେ ଆସି, ଦିବ୍ୟ ଶରୀର ଓ ଯଶ ପାଇଥାଏ। ସେ ମନ, ଧୃତି, ଓ ଭାଷାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଭାଗ୍ୟବାନ ଓ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ।
ଅସାଧ୍ଯାନ୍ଯପି ସାଧ୍ଯେହ କ୍ଷଣାଦେଵ ମହାନ୍ତ୍ଯପି । । ୪ ହନ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥସମ୍ପନ୍ନଂ ଷଲୀପୁତ୍ରସହାଯଵାନ୍ । ରାଜା ଭଵତି ଦୀର୍ଘାଯୁଃ ସପ୍ତଜନ୍ମାନ୍ଯସୌ ନୃପ । । ଏତଦ୍ଦଦାତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟୋ ଵିଘ୍ନହନ୍ତା୪ ଵିନାଯକଃ । । ୫ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଵିଘ୍ନଃ କସ୍ଯ କୃତସ୍ତେନ ଯେନ ଵିଘ୍ନଵିନାଯକଃ । ଏତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ଵିଘ୍ନେଶ ଵିଘ୍ନକାରଣମଦ୍ଯ ମେ । । ୬ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ କୌମାରେ ଲକ୍ଷଣେ ପୁଂସାଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଚ ସୁକୃତେ କୃତେ । ଵିଘ୍ନଂ ଚକାର ଵିଘ୍ନେଶୋ ଗାଙ୍ଗେଯସ୍ଯ ଵିନାଯକଃ । । ୭ ତଂ ତୁ ଵିଘ୍ନଂ ଵିଦିତ୍ଵାସୌ କାର୍ତ୍ତିକେଯୋ ରୁଷାନ୍ଵିତଃ । ଉତ୍କୃଷ୍ଯ ଦନ୍ତଂ ତସ୍ଯାସ୍ଯାଦ୍ଧନ୍ତୁଂ ତଂ ଚ ସମୁଦ୍ଯତଃ । । ୮ ନିଵାର୍ଯାପୃଚ୍ଛଦ୍ଦେଵେଶୋ ରୋଷଃ କାର୍ଯଃ କୁତସ୍ତ୍ଵଯା । ତଂ ଚାଚଖ୍ଯୌ ସ ପିତ୍ରେ ଵୈ କୃତଂ ପୂରୁଷଲକ୍ଷଣମ୍ । । ତତ୍ର ଵିଘ୍ନକୃତେ ମହ୍ଯଂ ଯୋଷିତା ନ ଚ ଲକ୍ଷଣମ୍ । । ୯ ଅଥୋଵାଚ ମହାଦେଵଃ ପ୍ରହସନ୍ତ୍ସ୍ଵସୁତଂ କିଲ । ମମ କିଂ ଲକ୍ଷଣଂ ପୁତ୍ର ପଶ୍ଯସେ ତ୍ଵଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ । । 1.22.୧୦ ସ ଚୋଵାଚ କରେ ତୁଭ୍ଯଂ କପାଲଂ ଦ୍ଵିଜଲକ୍ଷିତମ୍ । ଅଵିଚାରେଣ ସଂସ୍ଥାପ୍ଯଂ କପାଲୀ ତେନ ଚୋଚ୍ଯତେ । । ସ ତଲ୍ଲକ୍ଷଣମାଦାଯ ସମୁଦ୍ରେ ପ୍ରାକ୍ଷିପଦ୍ରୁଷା । । ୧୧ ଅଥ ଦେଵସମାଜେ ଵୈ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମରୁଦ୍ରଯୋଃ । ଅହଂ ଜ୍ଯାଯାନହଂ ଜ୍ଯାଯାନ୍ଵିଵାଦୋଽଭୂତ୍ତଯୋର୍ଦ୍ଵଯୋଃ । । ତଵ ସଂଭୂତ୍ଯଭିଜ୍ଞୋଽସ୍ତି ମାଂ ତୁ ଵେଦ ନ କଶ୍ଚନ । । ୧୨ ଏଵଂ ଶିଵେଽତି ବ୍ରୁଵତି ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଞ୍ଚମଂ ଶିରଃ । ମୁକ୍ତାଟ୍ଟହାସଂ ପ୍ରୋଵାଚ ତ୍ଵାମହଂ ଵେଦିତା ଭଵ । । ୧୩ ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତୁ ରୁଦ୍ରେଣ ବ୍ରାହ୍ମଂ ହଯଶିରୋ ମହତ୍ । ନଖାଗ୍ରେଣ ନିକୃତ୍ତଂ ଚ ତସ୍ଯୈଵ ଚ କରେ ସ୍ଥିତମ୍ । । ୧୪ କରସ୍ଥେନୈଵ ତେନାସାଵାଗଚ୍ଛଦ୍ଯତ୍ର ଵୈ ହରିଃ । ତପସ୍ତେପେ ତଦା ମେରୌ ତତ୍ରାସୌ ଭଗଵାନ୍ଵଶୀ । । ୧୫ କୃତ୍ତେ ହଯଶିରେ ତସ୍ମିନ୍ସ୍ଥାନାତ୍ତସ୍ମାତ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣଃ । ରୋଷାଦ୍ଵିନିଃସୃତସ୍ତ୍ଵନ୍ଯଃ ପୁରୁଷଃ ଶ୍ଵେତକୁଣ୍ଡଲୀ । । ୧୬ କଵଚୀ ସଶିରସ୍କଶ୍ଚ ସଶରଃ ସଶରାସନଃ । ଅନିର୍ଦେଶ୍ଯଵପୁଃ ସ୍ରଗ୍ଵୀ କିଂ କରୋମି ସ ଚାବ୍ରଵୀତ୍ । । ୧୭ ଅଥୋଵାଚ ରୁଷା ବ୍ରହ୍ମା ହନ୍ଯତାଂ ସ ସୁଦୁର୍ମତିଃ । ସ ତୁ ମାର୍ଗେଣ ରୁଦ୍ରସ୍ଯ ଆଗଚ୍ଛଦ୍ରୋଷତୋ ଦ୍ରୁତମ୍ । । ୧୮ ରୁଦ୍ରୋଽପି ଵିଷ୍ଣୁତେଜୋଭିଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ସ ତ୍ଵଧିଷ୍ଠିତଃ । ସ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ତଦାପଶ୍ଯତ୍ତପନ୍ତଂ ଚୋତ୍ତମଂ ତପଃ । । ହରୋ ନାରାଯଣଂ ଦେଵଂ ଵୈକୁଣ୍ଠମପରାଜିତମ୍ । । ୧୯ ହରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଥ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ କାର୍ଯଂ ଚାସ୍ଯ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ଚ । ଉଵାଚ ଶୂଲିନଂ ଦେଵୋ ଭିନ୍ଧି ଶୂଲେନ ମେ ଭୁଜମ୍ । । 1.22.୨୦ ସ ବିଭେଦ ମହାତେଜା ଭୁଜଂ ଶୂଲେନ ତଂ ହରଃ । । ୨୧ ଶୂଲଭେଦାଦସୃକ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ଜଗାମାଵୃତ୍ଯ ରୋଦସୀ । ଵିନିଵୃତ୍ଯ ତତଃ ପଶ୍ଚାତ୍କପାଲେ ନିପପାତ ହ । । ୨୨ ଅସୃକ୍କପାଲେ ପତିତଂ ପ୍ରଦେଶିନ୍ଯା ଵ୍ଯଵର୍ଦ୍ଧଯତ୍ । ଯଦା ହି ଵିନିଵୃତ୍ତିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଦେଵସ୍ଯ ରୁଧିରଂ ପ୍ରତି । । ୨୩ ତଦା ତୁ ଵ୍ଯସୃଜତ୍ତୋଯଂ ସ କୃତ୍ଵା ଵାରୁଣୀଂ ତନୁମ୍ । ତୋଯେ ପ୍ରଵୃତ୍ତେଽସୃଗ୍ଭୂତେ କପାଲେ ଯତ୍ର ତଚ୍ଛିରଃ । । ୨୪ କପାଲେ ତୁ ପ୍ରଦେଶିନ୍ଯା ରୁଦ୍ରୋଽସୌ ରୁଧିରେଽସୃଜତ୍ । ଆମୁକ୍ତକଵଚଂ ରକ୍ତଂ ରକ୍ତକୁଣ୍ଡଲିନଂ ନରମ୍ । । ୨୫ ଅଥୋଵାଚ ଭଵଂ ଦେଵଂ କିଂ କରୋମୀତି ମାନଦ । ଅସାଵପି ସସର୍ଜାଥ ଶ୍ଵେତକୁଣ୍ଡଲିନଂ ନରମ୍ । । ୨୬ ତାଵୁଭୌ ସମଯୁଧ୍ଯେତାଂ ଧନୁଷ୍ପ୍ରଵରଧାରିଣୌ । ଯଥା ରାଜନ୍ବଲୀଯାଂସୌ କୁଜକେତୂ ଯୁଗାତ୍ଯଯେ । । ୨୭ ତଯୋସ୍ତୁ ଯୁଧ୍ଯତୋରେଵଂ ସଂଵର୍ତଶ୍ଚାଧିକୋ ଗତଃ । ନ ଚାଦୃଶ୍ଯତ ଵିଜଯ ଏକସ୍ଯାପି ତଦା ତଯୋଃ । । ୨୮ ଅଥାନ୍ତରିକ୍ଷେ ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାଗୁଵାଚାଶରୀରିଣୀ । ଅଵତାରୋଽଥ ଭଵିତା ଯୁଵଯୋର୍ହି ମଯା ସହ । । ୨୯ ଭାରାପନୋଦଃ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଃ ପୃଥିଵ୍ଯର୍ଥେ ସୁରୈଃ ସହ । ତଦାଶ୍ଚର୍ଯୋ ହି ଭଵିତା ଦେଵକାର୍ଯାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ । । 1.22.୩୦ ଭୂଲୋକଭାଵଂ ନିର୍ଧୂଯ ଭୂଯୋ ଗନ୍ତା ସୁରାଲଯମ୍ । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଵୈକୁଣ୍ଠୋ ଦଦାଵେକଂ ରଵେସ୍ତଦା । । ୩୧ ଶ୍ଵେତକୁଣ୍ଡଲିନଂ ଦୃପ୍ତଂ୧ ତଂ ଜଗ୍ରାହ ରଵିର୍ମୁଦା । ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାପି ତତଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ରକ୍ତକୁଣ୍ଡଲିନଂ ଦଦୌ ।।୩୨ ଜଗ୍ରାହ ଚ ମୁଦା ଯୁକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରଃ ସ୍ଵଂ ଚ ପୁରଂ ଯଯୌ । ଗତୌ ରଵୀନ୍ଦ୍ରୌ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ପୁରୁଷୌ କ୍ରୋଧସମ୍ଭଵୌ ।।୩ ୩ ଅଥୋଵାଚ ତଦା ରୁଦ୍ରଂ ଦେଵଃ କମଲସଂସ୍ଥିତଃ । ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵମପି କାପାଲେ କପାଲଵ୍ରତଚର୍ଯଯା ୩୪ ଯେ ଚ ଵ୍ରତଂ ତ୍ଵଦୀଯଂ ଵୈ ଧାରଯିଷ୍ଯନ୍ତି ମାନଵାଃ । ନ ତେଷାଂ ଦୁର୍ଲଭଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ଭଵିତେହ ପରତ୍ର ଚ ।।୩୫ ଏଵଂ ସଂଲପ୍ଯ ବହୁଶଃ ସୁମୁଖଂ ପ୍ରତିନନ୍ଦ୍ଯ ଚ । ଆହୂଯ ଚ ସମୁଦ୍ରଂ ସ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାଵିଚାରଯନ୍ ।।୩୬ କୁରୁଷ୍ଵାଭରଣଂ୨ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଯଦ୍ଵିଲକ୍ଷଣମ୍ । କାର୍ତ୍ତିକେଯେନ ଯତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତଦ୍ଵଦସ୍ଵାଵିଚାରଯନ୍ ।। ୩୭ ସ ଚାହ ମମ ନାମ୍ନେଦଂ ଭଵେତ୍ପୁରୁଷଲକ୍ଷଣମ୍ । ଦେଵେନ ତତ୍ପ୍ରତିଜ୍ଞାତମେଵମେତଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି ।।୩୮ କାର୍ତ୍ତିକେଯେନ ଯତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତଦ୍ଵଦସ୍ଵାଵିଚାରଯନ୍ ।।୩୯ ପ୍ରଯଚ୍ଛାସ୍ଯ ଵିଷାଣଂ ଵୈ ନିଷ୍କୃଷ୍ଟଂ ଯତ୍ତ୍ଵଯାଽଧୁନା । ଅଵଶ୍ଯମେଵ ତଦ୍ଭୂତଂ ଭଵିତଵ୍ଯଂ ତୁ କସ୍ଯଚିତ୍ ।।1.22.୪୦ ଋତେ ଵିନାଯକଂ ତଦ୍ଵୈ ଦୈଵଯୋଗାନ୍ନ କାମତଃ । ଗୃହାଣ ଏତତ୍ସାମୁଦ୍ରଂ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ପରିକୀର୍ତିତମ୍ ।।୪୧ ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସୋର୍ଲକ୍ଷଣଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସାମୁଦ୍ରମିତି ଵିଶ୍ରୁତମ । ଇମଂ ଚ ସଵିଷାଣଂ ଵୈ କୁରୁ ଦେଵଵିନାଯକମ ।।୪୨ ଅଥୋଵାଚ ଚ ଦେଵେଶଂ ବାହୁଲେଯଃ ସମତ୍ସରମ୍ । ଵିଷାଣଂ ଦଦ୍ମି ଚାସ୍ଯାହଂ ତଵ ଵାକ୍ଯାନ୍ନ ସଂଶଯଃ । । ୪୩ ଯଦା ତ୍ଵଯଂ ଵିଷାଣଂ ଚ ମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଵିଚରିଷ୍ଯତି । ତଦା ଵିଷାଣମୁକ୍ତଃ ସନ୍ଭସ୍ମ ଐତଂ କରିଷ୍ଯତି । । ୪୪ ଏଵମସ୍ତ୍ଵିତି ତଂ ଚୋକ୍ତ୍ଵା ଵିଷାଣଂ ତତ୍କରେ ଦଦୌ । ଵିନାଯକସ୍ଯ ଦେଵେଶଃ କାର୍ତିକେଯମତେ ସ୍ଥିତଃ । । ୪୫ ସଵିଷାଣକରୋଽଦ୍ଯାପି ଦୃଶ୍ଯତେ ପ୍ରତିମା ନୃପ । ଭୀମସୂନୋର୍ମହାବାହୋର୍ଵିଘ୍ନଂ କର୍ତ୍ତୁଂ ମହାତ୍ମନଃ । । ୪୬ ଏତଦ୍ରହସ୍ଯଂ ଦେଵାନାଂ ମଯା ତେ ସମୁଦାହୃତମ୍ । ଯତ୍ର ଦେଵୋ ନ ଵୈ ଵେଦ ଦେଵାନାଂ ଭୁଵି ଦୁର୍ଲଭମ୍ । । ୪୭ ମଯା ପ୍ରସନ୍ନେନ ତଵ ଗୁହ୍ଯମେତଦୁଦାହୃତମ୍ । କଥିତଂ ତିଥିସଂଯୋଗେ ଵିନାଯକକଥାମୃତମ୍ । । ୪୮ ଯ ଇଦଂ ଶ୍ରାଵଯେଦ୍ଵିଦ୍ଵାନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଵେଦପାରଗାନ୍ । କ୍ଷତ୍ରିଯାଂଶ୍ଚ ସ୍ଵଵୃତ୍ତିସ୍ଥାନ୍ଵିଟ୍ଶୂଦ୍ରାଂଶ୍ଚ ଗୁଣାନ୍ଵିତାନ୍ । । ୪୯ ନ ତସ୍ଯ ଦୁର୍ଲଭଂ କିଞ୍ଚିଦିହ ଚାମୁତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ । ନ ଚ ଦୁର୍ଗତିମାପ୍ନୋତି ନ ଚ ଯାତି ପରାଭଵମ୍ । । 1.22.୫୦ ନିର୍ଵିଘ୍ନଂ ସର୍ଵକାର୍ଯାଣି ସାଧଯେନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଋଦ୍ଧିଂ ଵୃଦ୍ଧିଂ ଶ୍ରିଯଂ ଚାପି ଵିନ୍ଦେତ ଭରତୋତ୍ତମ । । ୫୧ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଚତୁର୍ଥୀକଲ୍ପଵର୍ଣନଂ ନାମ ଦ୍ଵାଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଵିଘ୍ନ-ଵିନାଯକକଥାଵର୍ଣନମ୍ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ କେନାଯଂ ଭୀମଜୋ ଵିପ୍ର ପ୍ରମଥାଧିପତିଃ କୃତଃ । ଭର୍ତୃତ୍ଵେ ଚାପି ଵିଘ୍ନାନାମଧିକାରୀ କଥଂ ବଭୌ । । ୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଯଦଯଂ ଵିଘ୍ନକାରକଃ । ଯୈର୍ଵାପି ଵିଘ୍ନକରଣୈର୍ନିର୍ଯୁକ୍ତୋଽପି ଵିନାଯକଃ । । ତତ୍ତେ ଵଚ୍ମି ମହାବାହୋ ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକମନାଧୁନା । । ୨ ଆଦ୍ଯେ କୃତଯୁଗେ ଵୀର ପ୍ରଜାସର୍ଗମଵାପ ହ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କର୍ମାଣି ସିଦ୍ଧାନି ଵିନା ଵିଘ୍ନେନ ଭାରତ । । ୩ ଅଗତକ୍ଲେଶାଂ ପ୍ରଜାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗର୍ଵିତାଂ କୃତ୍ସ୍ନଶୋ ନୃପ । ବହୁଶଶ୍ଚିନ୍ତଯିତ୍ଯା ତୁ ଇଦଂ କର୍ମ ମହୀପତେ । । ୪ ଵିନାଯକଃ ସମୃଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ପ୍ରଜାନାଂ ଵିନିଯୋଜିତଃ । ଗଣାନାଂ ଚାଧିପତ୍ଯେ ଚ ଭୀମଃ କଞ୍ଜଜସାତ୍ତ୍ଵତୈଃ । । ତତୋପସୃଷ୍ଟୋ ଯସ୍ତସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣାନି ନିବୋଧ ମେ । । ୫ ସ୍ଵପ୍ନେଵଗାହତେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଜଲଂ ମୁଣ୍ଡାଂଶ୍ଚ ପଶ୍ଯତି । କାଷାଯଵାସସଶ୍ଚୈଵ କ୍ରଵ୍ଯାଦାଂଶ୍ଚାଧିରୋହତି । । ୬ ଅନ୍ତ୍ଯଜୈର୍ଗର୍ଦଭୈରୁଷ୍ଟ୍ରୈଃ ସହୈକତ୍ରାଵତିଷ୍ଠତେ । ଵ୍ରଜମାନସ୍ତଥାତ୍ମାନଂ ମନ୍ଯତେଽନୁଗତଂ ପରୈଃ । । ୭ ଵିମନା ଵିଫଲାରମ୍ଭଃ ସଂସୀଦତ୍ଯନିମିତ୍ତତଃ । କରଟାରୂଢମାତ୍ମାନମମ୍ଭସୋନ୍ତରଗଂ ତଥା । । ୮ ପତ୍ତିଭିଶ୍ଚାଵୃତଂ ଯାନ୍ତଂ ସଙ୍ଗମନାନ୍ତିକଂ ନୃପ । ପଶ୍ଯତେ କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୯ ଚିତ୍ତଂ ଚ ଵିକୃତାକାରଂ କରଵୀରଵିଭୂଷିତମ୍ । ତେନୋପସୃଷ୍ଟୋ ଲଭତେ ନ ରାଜ୍ଯଂ ପୌର୍ଵସଂଭଵମ୍ । । 1.23.୧୦ କୁମାରୀ ନ ଚ ଭର୍ତାରମପତ୍ଯଂ ଗର୍ଭିଣୀ ତଥା । ଆଚାର୍ଯତ୍ଵଂ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯଶ୍ଚ ଶିଷ୍ଯାଶ୍ଚାଧ୍ଯଯନଂ ତଥା । । ଵଣିଗ୍ଲାଭଂ ଚ ନାପ୍ନୋତି କୃଷିଂ ଚୈଵ କୃଷୀଵଲଃ । । ୧୧ ସ୍ନପନଂ ତସ୍ଯ କର୍ତଵ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯେଽହନି ' ମହୀପତେ । ଗୌରସର୍ଷପକଲ୍କେନ ସାଜ୍ଯେନୋତ୍ସାଦିତେନ ତୁ । । ୧୨ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ତୁ ଵାସରେ ଧିଷଣସ୍ଯ ଚ । ତିଷ୍ଯେ ଚ ଵୀରନକ୍ଷତ୍ରେ ତସ୍ଯୈଵ ପୁରତୋ ନୃପ । । ୧୩ ସର୍ଵୌଷଧୈଃ ସର୍ଵଗନ୍ଧୈର୍ଵିଲିପ୍ତଶିରସସ୍ତଥା । ଭଦ୍ରାସନୋପଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ସ୍ଵସ୍ତି ଵାଚ୍ଯ ଦ୍ଵିଜାଞ୍ଛୁଭାନ୍ । । ୧୪ ଵ୍ଯୋମକେଶଂ ତୁ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ପାର୍ଵତୀଂ ଭୀମଜଂ ତଥା । କୃଷ୍ଣଂ ସପିତରଂ ତାତ ପଵମାନଂ ସିତଂ ତଥା । । ୧୫ ଧିଷଣଂ ଚେନ୍ଦୁପୁତ୍ରଂ ଚ କୋଣଂ କେତୁଂ ଚ ୩ ଭାରତ । ଵିଧୁନ୍ତୁଦଂ ବାହୁଲେଯଂ ନନ୍ଦକସ୍ଯ ଚ ଧାରିଣମ୍ । । ୧୬ ଅଶ୍ଵସ୍ଥାନାଦ୍ଗଜସ୍ଥାନାଦ୍ଵଲ୍ମୀକାତ୍ସଙ୍ଗମାଦ୍ହ୍ରଦାତ୍ । ମୃତ୍ତିକାଂ ରୋଚନାଂ ଗନ୍ଧାନ୍ଗୁଗ୍ଗୁଲଂ ଚାପ୍ସୁ ନିକ୍ଷିପେତ୍ । । ୧୭ ଯଦାହୃତଂ ହ୍ଯେକଵର୍ଣୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିଃ କଲଶୈର୍ହ୍ରଦାତ୍ । ଚର୍ମଣ୍ଯାନଡୁହେ ରକ୍ତେ ସ୍ଥାପ୍ଯଂ ଭଦ୍ରାସନଂ ତଥା । । ୧୮ ସହସ୍ରାକ୍ଷଂ ଶତଧାରମୃଷିଭିଃ ୧ ପାଵନଂ କୃତମ୍ । ତେନ ତ୍ଵାମଭିଷିଞ୍ଚାମି ପାଵମାନ୍ଯଃ ପୁନନ୍ତୁ ତେ । । ୧୯ ଭଗଂ ତେ ଵରୁଣୋ ରାଜା ଭଗଂ ସୂର୍ଯୋ ବୃହସ୍ପତିଃ । ଭଗମିନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ଵାଯୁଶ୍ଚ ଭଗଂ ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ଦଦୁଃ । । 1.23.୨୦ ଯତ୍ତେ କେଶେଷୁ ଦୌର୍ଭାଗ୍ଯଂ ସୀମନ୍ତେ ଯଚ୍ଚ ମୂର୍ଧନି । ଲଲାଟେ କର୍ଣଯୋରକ୍ଷ୍ଣୋରାପସ୍ତଦ୍ ଘ୍ନନ୍ତୁ ତେ ସଦା । । ୨୧ ସ୍ନାତସ୍ଯ ସାର୍ଷପଂ ତୈଲଂ ସୁଵେଣୌଦୁମ୍ବରେଣ ତୁ । ଜୁହୁଯାନ୍ମୂର୍ଧନି କୁଶାନ୍ସଵ୍ଯେନ ପରିଗୃହ୍ଯ ତୁ । । ୨୨ ମିତଶ୍ଚ ସମ୍ମିତଶ୍ଚୈଵ ତଥା ଚ ଶାଲକଂଟକଃ । କୂଷ୍ମାଣ୍ଡୋ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତେଽଗ୍ନଯଃ ସ୍ଵାହାସମନ୍ଵିତାଃ । । ୨୩ ନାମଭିର୍ବଲିମନ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ନମସ୍କାରସମନ୍ଵିତୈଃ । ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚତୁଷ୍ପଥେ ଶୂର୍ପେ କୁଶାନାସ୍ତୀର୍ଯ ସର୍ଵତଃ । । ୨୪ କୃତାକୃତାଂସ୍ତଣ୍ଡୁଲାଂଶ୍ଚ ପଲଲୌଦନମେଵ ଚ । ମତ୍ସ୍ଯାନ୍ପକ୍ଵାଂସ୍ତଥୈଵାମାନ୍ମାଂସମେତାଵଦେଵ ତୁ । । ୨୫ ପୁଷ୍ପଂ ଚିତ୍ରଂ ସଗନ୍ଧଂ ଚ ସୁରାଂ ଚ ତ୍ରିଵିଧାମପି । ମୂଲକଂ ପୂରିକାଃ ପୂପାଂସ୍ତଥୈଵୋଣ୍ଡେରିକାସ୍ରଜମ୍ । । ଦଧିପାଯସମନ୍ନଂ ଚ ଗୁଡଵେଷ୍ଟାନ୍ସମୋଦକାନ୍ । । ୨୬ ଵିନାଯକସ୍ଯ ଜନନୀମୁପତିଷ୍ଠେତ୍ତତୋଽମ୍ବିକାମ୍ । ଦୂର୍ଵାସର୍ଷପପୁଷ୍ପାଣାଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଲିତ୍ରଯମ୍ । । ୨୭ ରୂପଂ ଦେହି ଯଶୋ ଦେହି ଭଗଂ ଭଗଵତି ଦେହି ମେ । ପୁତ୍ରାନ୍ଦେହି ଧନଂ ଦେହି ସର୍ଵାନ୍କାମାଂଶ୍ଚ ଦେହି ମେ । । ଅଚଲାଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ମେ ଦେହି ଧରାଯାଂ ଖ୍ଯାତିମେଵ ଚ । । ୨୮ ତତଃ ଶୁକ୍ଲାମ୍ବରଧରଃ ଶୁକ୍ଲମାଲ୍ଯାନୁଲେପନଃ । ଭୋଜଯେଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵସ୍ତ୍ରଯୁଗ୍ମଂ ଗୁରୋରପି । । ୨୯ ଏଵଂ ଵିନାଯକଂ ପୂଜ୍ଯ ଗ୍ରହାଂଶ୍ଚୈଵ ଵିଧାନତଃ । କର୍ମଣାଂ ଫଲମାପ୍ନୋତି ଶ୍ରିଯଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯନୁତ୍ତମାମ୍ । । 1.23.୩୦ ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯ ସଦା ପୂଜାଂ ତିଲକଂ ସ୍ଵାମିନସ୍ତଥା । ଵିନାଯକପତେଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵସିଦ୍ଧିମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୩୧ ଇତି ଶ୍ରୀ ଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଚତୁର୍ଥୀକଲ୍ପଵର୍ଣନଂ ନାମ ତ୍ରଯୋଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଚତୁର୍ଥୀକଲ୍ପେ ପୁରୁଷଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନମ୍ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ନରାଣାଂ ଯୋଷିତାଂ ଚୈଵ ଲକ୍ଷଣାନି ମହାମତେ । ପ୍ରୋକ୍ତାନି ଯାନି ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଵ୍ଯୋମକେଶସ୍ଯ ସୂନୁନା । । ୧ କ୍ରୁଦ୍ଧେନ ଯାନି କ୍ଷିପ୍ତାନି ଈଶ୍ଵରେଣ ମହୋଦଧୌ । କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଵଚନାଦ୍ ଭୂଯଃ ସମୁଦ୍ରେଣାର୍ପିତାନି ଵୈ । । ୨ ଅର୍ପିତାନି ତତସ୍ତସ୍ଯ ତେନ ପ୍ରାପ୍ତାନି ଵୈ କଥନ୍ । ବାହୁଲେଯେନ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ତାନି ମେ ଵଦ ସୁଵ୍ରତ । । ୩ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଯଥା ଗୁହେନ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସାଂ ଲକ୍ଷଣାନି ଵୈ । ପ୍ରୋକ୍ତାନି କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ ତଥା ତେ କଥଯାମି ଵୈ । । ୪ ଶକ୍ତିପାତାଦ୍ଧତେ କ୍ରୌଞ୍ଚେ ଵ୍ଯୋମକେଶସ୍ଯ ସୂନୁନା । ବ୍ରହ୍ମା ତୁଷ୍ଟୋଽବ୍ରଵୀଦେନଂ ଵରଂ ଵରଯ ମେଽନଘ । । ୫ ଅସାଵପି ମହାତେଜାଃ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଵିଭୁମ୍ । ପିତାମହଂ ବଭାଷେଦଂ ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରୂହି ମେ ଵିଭୋ । । ୬ ନରାଣାଂ ଯୁଵତୀନାଂ ଚ କୌତୁକଂ ପରମଂ ମମ । ଯନ୍ମଯୋକ୍ତଂ ପୁରା ଦେଵ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତଂ ଲଵଣାର୍ଣଵେ । । ୭ ମତ୍ପିତ୍ରା ଦେଵଦେଵେଶ ସକ୍ରୋଧେନ ପୁରା ତଥା । ପ୍ରାପ୍ତଂ ଚ ଵିସ୍ମୃତଂ ଭୂଯସ୍ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ହ୍ଯଶେଷତଃ । । ୮ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ଦେଵେଶ ଭୀମସ୍ଯାନନ୍ଦଵର୍ଧନ । ଲକ୍ଷଣାନି ନିବୋଧ ତ୍ଵଂ ପୁରୁଷାଣାମଶେଷତଃ । । ଅଧମୋତ୍ତମମଧ୍ଯାନି ଯାନି ପ୍ରାପ ପଯୋନିଧିଃ । । ୯ ଶିଵେଽହନି ସୁନକ୍ଷତ୍ରେ ଗ୍ରହେ ସୌମ୍ଯେ ଶୁଭେ ରଵୌ । ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ମଙ୍ଗଲୈର୍ଯୁକ୍ତେ ପରୀକ୍ଷେତ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । । 1.24.୧୦ ପ୍ରମାଣଂ ସଂହତିଂ ଛାଯାଂ ଗତିଂ ସର୍ଵାଙ୍ଗଲକ୍ଷଣମ୍ । ଦନ୍ତକେଶନଖଶ୍ମଶ୍ରୁ ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । । ୧୧ ପୂର୍ଵମାଯୁଃ ପରୀକ୍ଷେତ ପଶ୍ଚାଲ୍ଲକ୍ଷଣମାଦିଶେତ୍ । କ୍ଷୀଣେ ହ୍ଯାଯୁଷି ମର୍ତ୍ଯାନାଂ ଲକ୍ଷଣୈଃ କିଂ ପ୍ରଯୋଜନମ୍ । । ୧୨ ଜଘନ୍ଯୋ ନଵତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମଧ୍ଯମସ୍ତୁ ଶତାଡ୍ଗୁଲଃ । ଅଷ୍ଟୋତ୍ତରଶତଂ ଯସ୍ଯ ଉତ୍ତମଂ ତସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । । ୧୩ ପ୍ରମାଣଲକ୍ଷଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସମୁଦ୍ରେଣ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ଯନ୍ମେ ପୁରା ଦେଵଵର ମଯା ଵୈ କଥିତଂ ତଵ । । ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦେହାଵଯଵଲକ୍ଷଣମ୍ । । ୧୪ ପାଦୈଃ ସମାଂସକୈଃ ୨ ସ୍ନିଗ୍ଧୈ ରକ୍ତଂ ସୌମ୍ଯୈଃ ସୁଶୋଭନୈଃ । ଉନ୍ନତୈଃ ସ୍ଵେଦରହିତୈଃ ଶିରାହୀନୈଶ୍ଚ ପାର୍ଥିଵଃ । । ୧୫ ଯସ୍ଯ ପାଦତଲେ ରେଖା ସାଂକୁଶେଵ ପ୍ରକାଶତେ । ସତତଂ ହି ସୁଖଂ ତସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ । । ୧୬ ଅସ୍ଵେଦନୌ ମୃଦୁତଲୌ କମଲୋଦରସନ୍ନିଭୌ । ଶ୍ଲିଷ୍ଟାଙ୍ଗୁଲୀ ୧ ତାମ୍ରନଖୌ ସୁପାର୍ଷ୍ଣୀ ଵ୍ଯୋମକେଶଜ । । ୧୭ ଉଷ୍ଣୌ ଶିରାଵିରହିତୌ ଗୂଢଗୁଲ୍ଫୌ ଚ ଭୀମଜ । କୂର୍ମୋନ୍ନତୌ ଚ ଚରଣୌ ପ୍ରଖ୍ଯାତୌ ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ତୁ । ୧୮ ଶୂର୍ପାକୃତୀ ମହାବାହୋ ରୂକ୍ଷୌ ଶ୍ଵେତନଖୌ ତଥା । ଵକ୍ରୌ ଶିରାସନ୍ତତୌ ଚ ସଂଶୁଷ୍କୌ ଵିରଲାଙ୍ଗୁଲୀ । । ୧୯ ଦାରିଦ୍ର୍ଯଦୁଃଖଦୌ ଜ୍ଞେଯୌ ଚରଣୌ ଭୀମନନ୍ଦନ । ବ୍ରହ୍ମଘ୍ନୌ ଦେଵଶାର୍ଦୂଲ ୩ ପକ୍ଵମୃତ୍ସଦୃଶୌ ପଦୌ । । 1.24.୨୦ ପୀତାଵଗମ୍ଯାନିରତୌ କୃଷ୍ଣୌ ପାନରତୌ ସଦା । ଅଭକ୍ଷ୍ଯଭକ୍ଷଣେ ଶ୍ଵେତୌ ଜ୍ଞେଯୌ ସେନାଧିପୋତ୍ତମ । । ୨୧ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠୌ ପୃଥୁଲୌ ଯେଷାଂ ତେ ନରା ଭାଗ୍ଯଵର୍ଜିତାଃ । କ୍ଲିଶ୍ଯନ୍ତେ ଵିକୃତାଙ୍ଗୁଷ୍ଠାସ୍ତେ ନରାଃ ପାଦଗାମିନଃ । । ୨୨ ଚିପିଟୈର୍ଵିକୃତୈର୍ଭଗ୍ନୈରଙ୍ଗୁଷ୍ଠୈରତିନିନ୍ଦିତାଃ । ଵକ୍ରୈର୍ଭଗ୍ନୈସ୍ତଥା ହ୍ରସ୍ଵୈରଙ୍ଗୁଷ୍ଠୈଃ କ୍ଲେଶଭାଗିନଃ । । ୨୩ ଶୂର୍ପାକାରୈଶ୍ଚ ଵିକୃତୈର୍ଭଗ୍ନର୍ଵକ୍ରୈଃ ଶିରାତତୈଃ । ସସ୍ଵେଦୈଃ ପାଣ୍ଡୁରୂକ୍ଷୈଶ୍ଚ ଚରଣୈରତିନିନ୍ଦିତାଃ । । ୨୪ ଯସ୍ଯ ପ୍ରଦେଶିନୀ ଦୀର୍ଘା ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠଂ ଯା ଅତିକ୍ରମେତ୍ । ସ୍ତ୍ରୀଭୋଗଂ ଲଭତେ ନିତ୍ଯଂ ପୁରୁଷୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । କନିଷ୍ଠାଯାଂ ତୁ ଦୀର୍ଘାଯାଂ ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ତୁ ଭାଗିନଃ । । ୨୫ ଚିପିଟା ଵିରଲାଃ ଶୁଷ୍କା ଯସ୍ଯାଙ୍ଗୁଲ୍ଯୋ ଭଵନ୍ତି ଵୈ । ସ ଭଵେଦ୍ଦୁଃଖିତୋ ନିତ୍ଯଂ ଧନହୀନଶ୍ଚ ଵୈ ୪ ଗୁହ । । ୨୬ ଶ୍ଵେତୈର୍ନଖୈର୍ଵିରୂକ୍ଷୈଶ୍ଚ ପୁରୁଷା ଦୁଃଖଜୀଵିନଃ । କୁଶୀଲାଃ କୁନଖୈର୍ଜ୍ଞେଯାଃ କାମଭୋଗଵିଵର୍ଜିତାଃ । । ଵିକୃତୈଃ ସ୍ଫୁଟିତୈରୂକ୍ଷୈର୍ନଖୈର୍ଦାରିଦ୍ର୍ଯଭାଗିନଃ । । ୨୭ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଂ ଚ କୁର୍ଵନ୍ତି ପୁରୁଷା ହରିତୈର୍ନଖୈଃ । ବନ୍ଧୁଭିଶ୍ଚ ଵିଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ କୁଲକ୍ଷଯକରାଶ୍ଚ ତେ । । ୨୮ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପକସଂକାଶୈର୍ନଖୈର୍ନୃପତଯଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଶଙ୍ଖାଵର୍ତପ୍ରତୀକାଶୈର୍ନଖୈର୍ଭଵତି ପାର୍ଥିଵଃ । । ୨୯ ତାମ୍ରୈର୍ନଖୈସ୍ତଥୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଧନ୍ଯାଃ ପଦ୍ମନଖା ନରାଃ । ରକ୍ତୈର୍ନଖୈସ୍ତଥୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ପୁଷ୍ପିତୈଃ ସୁଭଗୋ ଭଵେତ୍ । । ସୂକ୍ଷ୍ମୈରୁପଚିତୈସ୍ତାମ୍ରୈର୍ନଖୈର୍ନୃପତଯଃ ସ୍ମୃତାଃ । । 1.24.୩୦ ରୋମଶାଭ୍ଯାଂ ଚ ଜଙ୍ଘାଭ୍ଯାଂ ଦୁଃଖଦାରିଦ୍ର୍ଯଭାଗିନଃ । ବନ୍ଧନଂ ହ୍ରସ୍ଵଜଙ୍ଘାନାମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଚୈଵ ନିର୍ଦିଶେତ୍ । । ୩୧ ୧ମୃଗଜଙ୍ଘାଶ୍ଚ ରାଜାନୋ ଜାଯନ୍ତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଦୀର୍ଘଜଙ୍ଘାଃ ସ୍ଥୂଲଜଙ୍ଘା ନିତ୍ଯଂ ଭାଗ୍ଯଵିଵର୍ଜିତାଃ । । ୩୨ ଶୃଗାଲଜଙ୍ଘାଃ ପୁରୁଷା ନିତ୍ଯଂ ଭାଗ୍ଯଵିଵର୍ଜିତାଃ । କାକଜଂଘା ନରା ଯେ ତୁ ଭଵେଯୁର୍ଦୁଃଖଭାଗିନଃ । । ୩୩ ୨ପୀନଜଙ୍ଘାସ୍ତଥୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ନ ସଂଶଯଃ । ସିଂହଵ୍ଯାଘ୍ରସମା ଜଙ୍ଘା ଧନିନଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ । । ୩୪ ପାର୍ଥିଵାନାଂ ଭଵେଦ୍ରୋମ ଚୈକୈକଂ ରୋମକୂପକେ । ପଂଡିତଶ୍ରୋତ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ଦ୍ଵେଦ୍ଵେ ଜ୍ଞେଯେ ମହାମତେ । । ୩୫ ତ୍ରିଭିସ୍ତ୍ରିଭିସ୍ତଥା ନିଃସ୍ଵା ମାନଵା ଦୁଃଖଭାଗିନଃ । କେଶାଶ୍ଚୈଵ ମହାବାହୋ ନିନ୍ଦିତା ପୂଜିତାସ୍ତଥା । । ୩୬ ନିର୍ମାଂସଜାନୁର୍ମ୍ରିଯତେ ପ୍ରଵାସେ ଶିଵନନ୍ଦନ
୩୭ ସୌଭାଗ୍ଯମଲ୍ପୈ କଥିତଂ ଦାରିଦ୍ର୍ଯଂ ଵିକଟୈସ୍ତଥା । ନିମ୍ନୈଃ ସ୍ଵସ୍ତ୍ରୀଜିତା ଜ୍ଞେଯାଃ ସମାଂସୈ ରାଜ୍ଯଭାଗିନଃ । । ୩୮ ୪ହଂସଭାସଶୁକାନାଂ ଚ ତୁଲ୍ଯା ଯସ୍ଯ ଗତିର୍ଭଵେତ୍ । ସ ଭଵେତ୍ପାର୍ଥିଵଃ ପୂଜ୍ଯଃ ସମୁଦ୍ରଵଚନଂ ଯଥା । । ୩୯ ଅନ୍ଯେଷାମପି ଶସ୍ତାନାଂ ପକ୍ଷିଣାଂ ଚ ଶୁଭା ଗତିଃ । ଵୃଷସିଂହଗଜେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ୬ଗତିର୍ଭୋଗଵିଵର୍ଧିନୀ । । 1.24.୪୦ ଜଲୋର୍ମିସଦୃଶୀ ଯା ଚ କାକୋଲୂକସମା ଚ ଯା । ଗତିର୍ଦ୍ରଵ୍ଯଵିହୀନାନାଂ ଦୁଃଖଶୋକଭଯଙ୍କରା । । ୪୧ ଶ୍ଵାନୋଷ୍ଟ୍ମହିଷାଣାଂ ୧ଖରସୂକରଯୋସ୍ତଥା । ଗତିର୍ମେଷସମା ଯେଷାଂ ତେ ନରା ଭାଗ୍ଯଵର୍ଜିତାଃ । । ୪୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଚତୁର୍ଥୀକଲ୍ପେ ପୁରୁଷଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନଂ ନାମ ଚତୁର୍ଵିଂଶୋଧ୍ଯାଯଃ
ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାଗ୍ୟ ବିବରଣା, ବିକୃତ ଆକୃତିରେ ଦୁଃଖ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ: ଯେଉଁ ପୁରୁଷଙ୍କର ଜଂଘା ନିମ୍ନ ଅଟେ, ସେମାନେ ସ୍ୱନାରୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ରହନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ମାଂସଳ ଜଂଘା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ରାଜ୍ୟର ଭାଗ୍ୟବାନ ହୁଅନ୍ତି ।
ପୁରୁଷଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଦକ୍ଷିଣାଵର୍ତଲିଙ୍ଗଶ୍ଚ ନରୋ ଵୈ ପୁତ୍ରମାନ୍ଭଵେତ୍ । ଵାମାଵର୍ତେ ତଥା ଲିଙ୍ଗେ ନରଃ କନ୍ଯାଂ ପ୍ରସୂଯତେ । । ୧ ସ୍ଥୂଲୈଃ ଶିରାଲୈର୍ଵିଷମୈର୍ଲିଙ୍ଗୈର୍ଦାରିଦ୍ର୍ଯମାଦିଶେତ୍ । ଋଜୁଭିର୍ଵର୍ତୁଲାକାରୈଃ ପୁରୁଷା ପୁତ୍ରଭାଗିନଃ । । ୨ ନିମ୍ନପାଦୋପଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ଭୂମିଂ ସ୍ପୃଶତି ମେହନଃ । ଦୁଃଖିତଂ ତଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍ପୁରୁଷଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୩ ଭୂମୌ ପାଦୋପଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ଗୁଲ୍ଫୌ ସ୍ପୃଶତି ମେହନଃ । ଈଶ୍ଵରଂ ତଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍ପ୍ରମଦାନାଂ ଚ ଵଲ୍ଲଭମ୍
ପୁରୁଷଙ୍କ ଚିହ୍ନର ବର୍ଣ୍ଣନା: ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଯେଉଁ ପୁରୁଷଙ୍କର ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଡାହାଣପଟେ ଘୁରେ, ସେ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି କରିବେ; ବାମପଟେ ଘୁରିଲେ, ସେ ପୁତ୍ରୀ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବେ।
ଗତା ମଧ୍ଯଂ ପ୍ରଦେଶିନ୍ଯାଃ ସ ଜୀଵେଚ୍ଛରଦଃ ଶତମ୍ । । ୩୯ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଚତୁର୍ଥୀକଲ୍ପେ ପୁରୁଷଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଞ୍ଚଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଯଦି ମଧ୍ୟମା ଆଙ୍ଗୁଠି ତରଜି ଆଙ୍ଗୁଠିଠାରୁ ବଡ଼, ସେ ଶତବର୍ଷ ଜୀବନ କରିବେ।
ପୁରୁଷଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସମକୁକ୍ଷିର୍ଭଵେଦ୍ଭୋଗୀ ନିମ୍ନକୁକ୍ଷିର୍ଧନାପହଃ । ମାଯାଵୀ ଵିଷମା ୧ କୁକ୍ଷିସ୍ତଥା କୁହକକୃତ୍ସଦା । । ୧ ରାଜା ସ୍ଯାନ୍ନିମ୍ନକୁକ୍ଷିସ୍ତୁ ସାର୍ଵଭୌମୋ ମହାବଲଃ । ସର୍ପୋଦରା ଦରିଦ୍ରାଃ ସ୍ଯୁର୍ବହୁଭକ୍ଷାଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତ । । ୨ ଵିସ୍ତୀର୍ଣାଭିର୍ମଣ୍ଡଲାଭିରୁନ୍ନତାଭିଶ୍ଚ ନାଭିଭିଃ । ଭଵନ୍ତି ସୁଖିନୋ ଵୀରା ଧନଧାନ୍ଯସମନ୍ଵିତାଃ । । ୩ ନିମ୍ନାଭିରଥ ସ୍ଵଲ୍ପାଭିଃ କ୍ଲେଶଭାଜୋ ଭଵନ୍ତି ହି । ଵଲିର୍ମଧ୍ଯଙ୍ଗତା ଵୀରା ଵିଷମା ଚ ଵିଶେଷତଃ । । ଧନହାନିଂ ତଥା ଶୂଲଂ ନିତ୍ଯଂ ଜନଯତେ ଵିଭୋ । । ୪ ଵାମାଵାର୍ତା ସଦା ଶାନ୍ତିଂ କରୋତୀତି ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । କରୋତି ମେଧାଂ ଦକ୍ଷିଣେନ ସଂପ୍ରଵୃତ୍ତା ଦିଵସ୍ପତେ । । ୫ ପାର୍ଶ୍ଵାଯତା ଦୀର୍ଘମାଯୁରୈଶ୍ଵର୍ଯମୂର୍ଧ୍ଵତଃ ସ୍ମୃତମ୍ । ଗଵାଢ୍ଯତାମଧସ୍ତାତ୍ତୁ କରୋତୀତି ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । । ୬ ଶତପତ୍ରକର୍ଣିକାଭା ନାଭିର୍ଯସ୍ଯ ମହାମତେ । ଭୂପତ୍ଵଂ କୁରୁତେ ସା ତୁ ପୁରୁଷସ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ । । ୭ ସମୋଦରୋ ଭଵେଦ୍ଭୋଗୀ ନିସ୍ଵଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷମୋଦରଃ । ସୂକ୍ଷ୍ମୋଦରୋ ଭଵେଦ୍ଵାଗ୍ମୀ ବହୁସମ୍ପତ୍ସମନ୍ଵିତଃ । । ୮ ଶସ୍ତ୍ରେଣାନ୍ତଂ ଵ୍ରଜେଦ୍ଵୀର ସ୍ତ୍ରୀଭୋଗଂ ଚାପ୍ନୁଯାତ୍ତଥା । ଆଚାର୍ଯୋ ବହୁପୁତ୍ରଶ୍ଚ ଯଥାସଙ୍ଖ୍ଯଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । । ୯ ଵଲିଭିର୍ଦେଵଶାର୍ଦୂଲ ଇତ୍ଯାହ ସ ପଯୋନିଧିଃ । ଅଗମ୍ଯାଗାମିନୋ ଜ୍ଞେଯା ଵିଷମାଭିର୍ନ ସଂଶଯଃ । । 1.26.୧୦ ଋଜୁଭିର୍ଵସୁଭୋଗୀ ସ୍ଯାତ୍ପରଦାରଵିନିନ୍ଦକଃ । ମାଂସଲୈର୍ମୃଦୁଭିଃ ପାର୍ଶ୍ଵୈ ରାଜା ସ୍ଯାନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୧୧ ଅନୂର୍ଧ୍ଵଚିବୁକା ଯେ ତୁ ସୁଭଗାସ୍ତେ ଭଵନ୍ତି ଵୈ । ନିର୍ଧନା ଵିଷମୈର୍ଦୀର୍ଘୈର୍ଭଵନ୍ତୀହ ସୁଵୀରଜ । । ୧୨ ପୀନୈଶ୍ଚୋପଚିତୈର୍ନିମ୍ନୈଃ ୧ ସ୍କନ୍ଧୈର୍ଭୀମାଙ୍ଗସମ୍ଭଵ । ରାଜାନଃ ସୁଖିନଶ୍ଚାପି ଭଵନ୍ତୀହ ନ ସଂଶଯଃ । । ୧୩ ସମୋନ୍ନତଂ ତୁ ହୃଦଯଂ ସମଂ ଚ ପୃଥୁ ଚୈଵ ହି । ଅଵେପନଂ ମାଂସଲଂ ଚ ପାର୍ଥିଵାନାଂ ନ ସଂଶଯଃ । । ୧୪ ଖରରୋମଚିତଂ ଵୀରଶିରାଲଂ ଚ ଵିଶେଷତଃ । ଅଧନାନାଂ ଭଵେଦେଵ ହୃଦଯଂ ଋଭଵୋତ୍ତମ । । ସମଵକ୍ଷସୋଽର୍ଥଯୁତାଃ ପୀନୈଃ ଶୂରାଃ ସ୍ମୃତା ବୁଧୈଃ । । ୧୫ ତନୁଭିର୍ଦ୍ରଵ୍ଯହୀନାଃ ସ୍ଯୁରସମୈଶ୍ଚାପ୍ଯକିଞ୍ଚନାଃ । ଵଧ୍ଯନ୍ତେ ଚାପି ଶସ୍ତ୍ରେଣ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । । ୧୬ ହନୁଭିର୍ଵିଷମୈର୍ଵୀର ଜନ୍ମହୀନୋ ଭଵେନ୍ନରଃ । ଯସ୍ଯୋନ୍ନତୋ ଭଵେଦ୍ଧନୁଃ ସ ଭୋଗୀ ସ୍ଯାନ୍ନ ସଂଶଯଃ । । ୧୭ ନିର୍ମାଂସୈର୍ଵିଷମୈର୍ଵୀର ନିଃସ୍ଵୋ ନିମ୍ନୈଃ ପ୍ରଚକ୍ଷ୍ଯତେ । ଧନଵାଂଶ୍ଚ ଭଵେତ୍ପୀନୈଃ ସୁଖଭୋଗସମନ୍ଵିତଃ । । ଵିଷମୈରର୍ଥହୀନଃ ସ୍ଯାଦ୍ଦୁଃଖଭାଗୀ ସଦା ନରଃ । । ୧୮ ଚିପିଟଗ୍ରୀଵକୋ ଦୁଷ୍ଟୋ ମତୋ ଲୋକେ ସ ଵୈ ଗୁହ । ଶୂରଃ ସ୍ଯାନ୍ମହିଷଗ୍ରୀଵୋ ମୃଗଗ୍ରୀଵୋ ଭଯାତୁରଃ । । ୧୯ କମ୍ବୁଗ୍ରୀଵୋ ଭଵେଦ୍ରାଜା ଲମ୍ବକଣ୍ଠୋଽଗ୍ରଲକ୍ଷଣଃ । ହ୍ରସ୍ଵଗ୍ରୀଵସ୍ତୁ ଧନଵାନ୍ସୁସୁଖୀ ଭୋଗଵାଂସ୍ତଥା । । 1.26.୨୦ ନିମାଂସୌ ରୋମଶୌ ଭଗ୍ନାଵଲ୍ପୌ ଵାପି ଵିଶେଷତଃ । ନିର୍ଧନସ୍ଯେଦୃଶାଵଂସୌ ପ୍ରଖ୍ଯାତୌ ଵ୍ଯୋମକେଶଜ । । ୨୧ ଭଵେଦରୋମଶଂ ପୃଷ୍ଠଂ ଧନିନାଂ ଭୀମସମ୍ଭଵ । ସଲୋମଶଂ ତଥା ଵକ୍ରଂ ନିର୍ଧନାନାଂ ବଲାଧିପ । । ୨୨ ଅସ୍ଵେଦନାଵୁନ୍ନତୌ ଚ ତଥା ପୀନୌ ଷଡାନନ । ସମରୋମସୁଗନ୍ଧୌ ଚ କକ୍ଷୌ ଜ୍ଞେଯୌ ଧନାନ୍ଵିତୌ । । ୨୩ ଅଵ୍ଯୁଚ୍ଛିନ୍ନୌ ତଥା ଶ୍ଲିଷ୍ଟୌ ଵିପୁଲୌ ଚ ସୁରାଧିପ । ଶୂରାଣାମୀଦୃଶାଵଂସୌ ନଗଜାନନ୍ଦଵର୍ଧନ । । ୨୪ ଉଦ୍ଵୃଦ୍ଧବାହୁକୋ ଯସ୍ତୁ ଵଧବନ୍ଧନମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଦୀର୍ଘବାହୁର୍ଭଵେଦ୍ରାଜା ସମୁଦ୍ରଵଚନଂ ଯଥା । । ୨୫ ପ୍ରଲମ୍ବବାହୁର୍ଵିଜ୍ଞେଯୋ ନରଃ ସର୍ଵଗୁଣାନ୍ଵିତଃ । ହ୍ରସ୍ଵବାହୁର୍ଭଵେଦ୍ଦାସଃ ପରପ୍ରେଷ୍ଯକରୋଽପି ଵା । । ୨୬ ଵାମାଵର୍ତଭୁଜା ଯେ ତୁ ଦୀର୍ଘାଯତଭୁଜାଶ୍ଚ ଯେ । ସମ୍ପୂର୍ଣବାହୂ ରାଜା ସ୍ଯାଦିତ୍ଯାହ ସ ପଯୋନିଧିଃ । । ୨୭ ଗ୍ରୀଵା ଚ ୧ଵର୍ତୁଲାକାରା କମ୍ବୁରେଖାସମାଵୃତା । ସ ଭଵେତ୍ପାର୍ଥିଵୋ ଭୂମୌ ସର୍ଵଦୁଷ୍ଟନିବର୍ହଣଃ । । ୨୮ ଦୀର୍ଘଗ୍ରୀଵା ବକଗ୍ରୀଵା ଶୁକଗ୍ରୀଵାଶ୍ଚ ଯେ ନରାଃ । ଉଷ୍ଟ୍ରଗ୍ରୀଵାଃ କରିଗ୍ରୀଵାଃ ସର୍ଵେ ତେ ନିର୍ଧନାଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୨୯ ଇଭାଙ୍ଗସଦୃଶୌ୨ ଵୃତ୍ତୌ ସମୌ ପୀନୌ ଚ ସୁଵ୍ରତ । ଆଜାନୁଲମ୍ବିନୌ ବାହୂ ପାର୍ଥିଵାନାଂ ନ ସଂଶଯଃ । । 1.26.୩୦ ଦରିଦ୍ରାଣାଂ ଲୋମଶୌ ହ୍ରସ୍ଵୌ ବାହୂ ଜ୍ଞେଯୌ ସୁରୋତ୍ତମ । ତସ୍କରାଣାଂ ଚ ଵିଷମୌ ସ୍ଥୂଲୌ ସୂକ୍ଷ୍ମୌ ଚ ସୁଵ୍ରତ । । ୩୧ ନିମ୍ନଂ କରତଲଂ ଯସ୍ଯ ପିତୃଵିତ୍ତଂ ନ ତସ୍ଯ ଵୈ । ଭଵେଦାର୍ଭଵଶାର୍ଦୂଲ ତଥା ଭୀରୁଶ୍ଚ ମାନଵଃ । । ୩୨ ସୁଵୃତ୍ତତନୁନିମ୍ନେନ ଧନଵାନ୍କରତଲେନ ତୁ । ଉତ୍ତାନକରତଲୋ ଦାତା ଭଵତୀତି ନ ସଂଶଯଃ । । ୩୩ ଵିଷମା ଭଵନ୍ତି ଵିଷମୈର୍ନିମ୍ନାଶ୍ଚାପି ଵିଶେଷତଃ । କରତଲୈର୍ଦେଵଶାର୍ଦୂଲ ଲାକ୍ଷାଭୈରୀଶ୍ଵରାଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୩୪ ଅଗମ୍ଯାଗମନଂ ପୀତୈ ରୂକ୍ଷୈର୍ନିର୍ଧନତା ସ୍ମୃତା । ଅପେଯପାନଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ନୀଲକୃଷ୍ଣୈଃ ସଦୈଵ ହି । । ୩୫ ନିମ୍ନାଃ ସ୍ନିଗ୍ଧା ଭଵେନ୍ନୃଣାଂ ରେଖା କରତଲେ ଗୁହ । ଧନିନାଂ ନ ଦରିଦ୍ରାଣାମିତ୍ଯାହ ସ ପଯୋନିଧିଃ । । ୩୬ ଵିରଲାଙ୍ଗୁଲଯୋ ଯେ ତୁ ତେ ଦରିଦ୍ରାଃ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ଧନିନସ୍ତୁ ମହାବାହୋ ଯେ ଘନାଙ୍ଗୁଲଯୋ ନରାଃ । । ୩୭ ଵଦନଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଯସ୍ଯ ଧର୍ମଶୀଲଂ ତମାଦିଶେତ୍ । ଶୁଣ୍ଡଵକ୍ତ୍ରା ନରା ଯେ ତୁ ଦୁର୍ଭଗାସ୍ତେ ନ ସଂଶଯଃ । । ୩୮ ହରିଵକ୍ତ୍ରା ଜିହ୍ମଵକ୍ତ୍ରା ଵିକୃତାସ୍ଯାସ୍ତଥା ନରାଃ । ଭଗ୍ନଵତ୍ରାଃ କରାଲାସ୍ଯା ସର୍ଵେ ତେ ତସ୍କରାଃ ସ୍ମୃତାଃ । । ୩୯ ସମ୍ପୂର୍ଣଵକ୍ତ୍ରା ରାଜାନୋ ଗଜସିଂହାନନାସ୍ତଥା । ଛାଗଵାନରଵକ୍ତ୍ରାଶ୍ଚ ଧନିନଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ । । 1.26.୪୦ ଯସ୍ଯ ଗଣ୍ଡୌ ସୁସମ୍ପୂର୍ଣୌ ପଦ୍ମପତ୍ରସମପ୍ରଭୌ । କୃଷିଭାଗୀ ଭଵେନ୍ନିତ୍ଯଂ ବହୁଵିତ୍ତଶ୍ଚ ମାନଵଃ । । ୪୧ ସିଂହଵ୍ଯାଘ୍ରଗଜେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ କପୋଲଃ ସଦୃଶୋ ଯଦି । ମହାଭୋଗୀ ସ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସେନାଯାଶ୍ଚୈଵ ନାଯକଃ । । ୪୨ ଵଦନଂ ତୁ ସମଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ସୌମ୍ଯଂ ସଂଵୃତମେଵ ହି । ପାର୍ଥିଵାନାଂ ମହାବାହୋ ଵିପରୀତନ୍ତୁ ଦୁଃଖଦମ୍ । । ୪୩ ମହାମୁଖଂ ତୁ ଦେଵେଶ ଦୁର୍ଭଗତ୍ଵଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ସ୍ତ୍ରୀମୁଖଂ ପୁତ୍ରନାଶାଯ ମଣ୍ଡଲଂ ସୁଖିତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୪୪ ଦ୍ରଵ୍ଯନାଶାଯ ଵୈ ଦୀର୍ଘଂ ପାପଦଂ ଭଯଦଂ ତଥା । ଧୂର୍ତାନାଂ ଚତୁରସ୍ରଂ ସ୍ଯାତ୍ପୁତ୍ରହାନିକରଂ ଶୃଣୁ । । ୪୫ ନିମ୍ନଵକ୍ତ୍ରଂ ଚ ଦେଵେନ୍ଦ୍ର ପୁତ୍ରହାନିକରଂ ଭଵେତ୍ । ହ୍ରସ୍ଵଂ ଭତତି କୀନାଶେ ପୂର୍ଣକାନ୍ତଂ ଚ ଭୋଗିନାମ୍ । । ୪୬ ରକ୍ତାଧରୋ ନରପତିର୍ଧନଵାନ୍କମଲାଧରଃ । ସ୍ଥୂଲୋଷ୍ଠା ହନୁମୂଲାଶ୍ଚ ଶୁଷ୍କୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଶ୍ଚ ଦୁଃଖିତାଃ । ।୪୭ ଅସ୍ଫୋଟିତାଗ୍ରଂ ସ୍ନିଗ୍ଧଂ ଚ ନତଂ ମୃଦୁ ତଥା ଗୁହ । ସମ୍ପୂର୍ଣଂ ଚ ସଦା ଶସ୍ତଂ ଶ୍ମଶ୍ରୁ ଭୂମିପତେର୍ଗୁହ । । ୪୮ ରକ୍ତୈଶ୍ଚାଲ୍ପୈସ୍ତଥା ରୂକ୍ଷୈଃ ଶ୍ମଶ୍ରୁଭିର୍ଭୀମନନ୍ଦନ । ନରାଶ୍ଚୌରା ଭଵନ୍ତ୍ଯେଵ ପରଦାରରତାସ୍ତଥା । ।୪୯ ନିର୍ମାଂସୌ ଯସ୍ଯ ଵୈ କର୍ଣୌ ସଂଗ୍ରାମାନ୍ନାଶମୃଚ୍ଛତି
ଚିପିଟାଭ୍ଯାଂ ଭଵେଦ୍ରୋଗୀ ହ୍ରସ୍ଵୌ ଚ କୃପଣସ୍ଯ ଚ । । 1.26.୫୦ ଶଙ୍କୁକର୍ଣଶ୍ଚ ଭୂନାଥଃ ସର୍ଵଶତ୍ରୁଭଯଙ୍କରଃ । ଦୀର୍ଘାଯୂ ରୋମଶାଭ୍ଯାଂ ତୁ ଵିପୁଲାଭ୍ଯାଂ ନରାଧିପଃ । । ଭୋଗୀ ଚ ସ ଭଵେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଦେଵବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜକଃ । । ୫୧ ଶିରାଵବଦ୍ଧୌ କ୍ରୂରସ୍ଯ ଵ୍ଯାଲମ୍ବୌ ଚ ଵିଶେଷତଃ । ମାଂସଲୌ ସୁଖଦୌ ଜ୍ଞେଯୌ ଶ୍ରଵଣୌ ଵ୍ଯୋମକେଶଜ । । ୫୨ ଭୋଗୀ ସ୍ଯାନ୍ନିଗଣ୍ଡୋ ଵୈ ମନ୍ତ୍ରୀ ସମ୍ପୂର୍ଣଗଣ୍ଡକଃ । ଶୁଭଭାକ୍ଛୁକନାସସ୍ତୁ ଚିରଜୀଵୀ ଶୁଷ୍କନାସିକଃ । । ୫୩ କୁନ୍ଦକୁଣ୍ଡଲସଙ୍କାଶୈଃ ପ୍ରକାଶୈର୍ଦଶନୈର୍ନୃପଃ । ଋକ୍ଷଵାନରଦନ୍ତାଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଂ କ୍ଷୁତ୍ପରିପୀଡିତାଃ । । ୫୪ ହସ୍ତିଦନ୍ତାଃ ଖରଦନ୍ତାଃ ସ୍ନିଗ୍ଧଦନ୍ତା ଗୁଣାନ୍ଵିତାଃ । କରାଲୈର୍ଵିରଲୈ ରୂକ୍ଷୈର୍ଦଶନୈର୍ଦୁଃଖଜୀଵିନଃ । । ୫୫ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦ୍ଦନ୍ତା ରାଜାନ ଏକତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ ଭୋଗଵାନ୍ । ତ୍ରିଂଶଦ୍ଦନ୍ତା ନରା ନିତ୍ଯଂ ସୁଖଦୁଃଖିତ୍ଵଭାଗିନ । । ଊନତ୍ରିଂଶଚ୍ଯ ଦଶନୈଃ ପୁରୁଷାଃ ଦୁଃଖଭାଗିନଃ । । ୫୬ କୃଷ୍ଣଜିହ୍ଵୋ ଭଵେତ୍ପ୍ରେଷ୍ଯଃ ସଵଲଯା ତୁ ଜିହ୍ଵଯା । ଭଵେତ୍କୋପସ୍ଯ କର୍ତା ଵୈ ସ୍ଥୂଲରୂକ୍ଷଶ୍ଚ ଜିହ୍ଵଯା । । ୫୭ ଶ୍ଵେତଜିହ୍ଵା ନରା ଜ୍ଞେଯାଃ ଶୌଚାଚାରସମନ୍ଵିତାଃ । ପଦ୍ମପତ୍ରସମା ଜିହ୍ଵା ସୂକ୍ଷ୍ମା ଦୀର୍ଘା ସୁଶୋଭନା । । ସ୍ଥୂଲା ଚ ନ ଚ ଵିସ୍ତୀର୍ଣା ଯେଷାଂ ତେ ମନୁଜାଧିପାଃ । । ୫୮ ନିମ୍ନା ସ୍ନିଗ୍ଧା ଚ ହ୍ରସ୍ଵା ଚ ରକ୍ତାଗ୍ରା ରସନା ଯଦି । ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାପ୍ରଵକ୍ତାରସ୍ତେ ଭଵନ୍ତି ନ ସଂଶଯଃ । । ୫୯ କୃଷ୍ଣତାଲୁର୍ନରୋ ଯସ୍ତୁ ସ ଭଵେତ୍କୁଲନାଶନଃ । ସୁଖଭାଗୀ ଦୁଃଖଭାଗୀ ପୀତତାଲୁର୍ନରାଧିପଃ । । 1.26.୬୦ ଵିକୃତଂ ସ୍ଫୁଟିତଂ ରୂକ୍ଷଂ ତାଲୁକଂ ନ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ସିଂହତାଲୁର୍ନରପତିର୍ଗଜତାଲୁସ୍ତଥୈଵ ଚ । । ପଦ୍ମତାଲୁର୍ଭଵେଦ୍ରାଜା ଶ୍ଵେତତାଲୁର୍ଧନେଶ୍ଵରଃ । । ୬୧ ହଂସସ୍ଵରା ନରା ଧନ୍ଯା ମେଘଗମ୍ଭୀରନିଃସ୍ଵନାଃ । କ୍ରୌଂଚସ୍ଵନାଶ୍ଚ ରାଜାନୋ ଭୋଗଵନ୍ତୋ ମହାଧନାଃ । । ୬୨ ଚକ୍ରଵାକସ୍ଵନା ଧନ୍ଯା ରାଜାନୋ ଧର୍ମଵତ୍ସଲାଃ । କୁମ୍ଭସ୍ଵନୋ ନରପତିର୍ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ଵନ ଏଵ ଚ । । ରୂକ୍ଷଦୀର୍ଘସ୍ଵରାଃ କ୍ରୂରାଃ ପଶୂନାଂ ସଦୃଶା ନ ତୁ । । ୬୩ ୨ଗୁର୍ଗୁରସ୍ଵରସଂଯୁକ୍ତାଃ ପୁରୁଷାଃ କ୍ଲେଶଭାଗିନଃ । ଚାଷସ୍ଵନା ଭାଗ୍ଯଯୁତା ଭିନ୍ନକାଂସ୍ଯସ୍ଵରାଶ୍ଚ ଯେ । । କ୍ଷୀଣଭିନ୍ନସ୍ଵରା ଯେ ସ୍ଯୁରଧମାସ୍ତେ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । । ୬୪ ପାର୍ଥିଵାସ୍ତନୁନାସାଶ୍ଚ ଦୀର୍ଘନାସାଶ୍ଚ ଭୋଗିନଃ । ହ୍ରସ୍ଵନାସା ନରା ଯେ ତୁ ଧର୍ମଶୀଲାସ୍ତୁ ତେ ମତାଃ । । ୬୫ ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵସିଂହନାସାଶ୍ଚ ସୂଚୀନାସାଶ୍ଚ ଯେ ନରାଃ । ତେଷାଂ ସିଧ୍ଯତି ଵାଣିଜ୍ଯଂ ହଯାନାଂ ଚୈଵ ଵିକ୍ରଯଃ । । ୬୬ ଵିକୃତା ନାସିକା ଯସ୍ଯ ୩ସ୍ଥୂଲାଗ୍ରା ରୂପଵର୍ଜିତା । ପାପକର୍ମା ସ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସାମୁଦ୍ରଵଚନଂ ଯଥା । । ୬୭ ଦାଡିମୀପୁଷ୍ପସଂକାଶେ ଭଵେତାଂ ଯସ୍ଯ ଲୋଚନେ । ୪ ଭୂପତିଃ ସ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପାଧିପୋ ଗୁହ । । ୬୮ ଵ୍ଯାଘ୍ରାକ୍ଷାଃ କୋପନା ଜ୍ଞେଯାଃ କ୫ର୍କଟାକ୍ଷାଃ କଲିପ୍ରିଯାଃ । ବିଡାଲହଂସନେତ୍ରାଶ୍ଚ ଭଵନ୍ତି ପୁରୁଷାଧମାଃ । । ୬୯ ମପୂରନକୁଲାକ୍ଷାଶ୍ଚ ନରାସ୍ତେ ମଧ୍ଯମାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ନ ୧ଶ୍ରୀସ୍ତ୍ଯଜତି ସର୍ଵଜ୍ଞ ପୁରୁଷଂ ମଧୁପିଙ୍ଗଲମ୍ । । 1.26.୭୦ ଆପିଙ୍ଗଲାକ୍ଷା ରାଜାନଃ ସର୍ଵଭୋଗସମନ୍ଵିତାଃ । ରୋଚନା ହରିତାଲାକ୍ଷା ଗୁଞ୍ଜାପିଙ୍ଗା ଧନେଶ୍ଵରାଃ । । ବଲସତ୍ତ୍ଵଗୁଣୋପେତାଃ ପୃଥିଵୀଚକ୍ରଵର୍ତିନଃ । । ୭୧ ଦ୍ଵିମାତ୍ରାଵୀକ୍ଷଣା ନିତ୍ଯଂ ଜୀଵନ୍ତି ପରମାଶ୍ରିତାଃ । ତ୍ରିମାତ୍ରାସ୍ଯନ୍ଦିନୋ ଜ୍ଞେଯାଃ ପୁରୁଷାଃ ସୁଖଭାଗିନଃ । । ୭୨ ଚତୁର୍ମାତ୍ରାନିମେଷୈଶ୍ଚ ନଯନୈରୀଶ୍ଵରାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଦୀର୍ଘାଯୁଷୋ ଧର୍ମରତାଃ ପଞ୍ଚମାତ୍ରାନିମେଷିଣଃ । । ୭୩ ହ୍ରସ୍ଵକର୍ଣା ମହାଭାଗା ମହାକର୍ଣାଶ୍ଚ ଯେ ନରାଃ । ଆଵର୍ତକର୍ଣା ଧନିନଃ ସ୍ନିଗ୍ଧକର୍ଣାସ୍ତଥୈଵ ଚ । । ୭୪ ଦୀର୍ଘାଯୁଷଃ ଶୁକ୍ତିକର୍ଣାଃ ଶଙ୍ଖକର୍ଣା ମହାଧନାଃ । ଦୀର୍ଘାଯୁଷୋ ଦୀର୍ଘକର୍ଣା ଲମ୍ବକର୍ଣାସ୍ତପସ୍ଵିନଃ । । ୭୫ ଲଲାଟେନାର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରେଣ ଭଵନ୍ତି ପୃଥିଵୀଶ୍ଵରାଃ । ଵିପୁଲେନ ଲଲାଟେନ ମହାଧନପତିଃ ସ୍ମୃତଃ । । ସ୍ଵଲ୍ପେନ ତୁ ଲଲାଟେନ ନରୋ ଧର୍ମରତଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୭୬ ରେଖା ପଞ୍ଚ ଲଲାଟେ ତୁ ସ୍ତ୍ରିଯା ଵା ପୁରୁଷସ୍ଯ ଵା । ଶତଂ ଜୀଵତି ଵର୍ଷାଣାମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଚାଧିଗଚ୍ଛତି । । ୭୭ ଚତୂରେଖାମଶୀତିଂ ତୁ ତ୍ରିଭିଃ ସପ୍ତତିମେଵ ଚ । ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଷଷ୍ଟିଂ ତୁ ରେଖାଭ୍ଯାଂ ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ତଥୈକଯା । । ଅରେଖେନ ଲଲାଟେନ ଵିଜ୍ଞେଯା ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଃ । । ୭୮ ରେଖାଚ୍ଛେଦୈସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ହୀନମଧ୍ଯୋତ୍ତମା ନରାଃ । ଅଲ୍ପାଯୁଷସ୍ତଥାଲ୍ପାଭିର୍ଵ୍ଯାଧିଭିଃ ପରିପୀଡିତାଃ । । ୭୯ ତ୍ରିଶୂଲଂ ପଟ୍ଟିଶଂ ଵାପି ଲଲାଟେ ଯସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଈଶ୍ଵରଂ ତଂ ଵିଜାନୀଯାଦ୍ଭୋଗିନଂ କୀର୍ତିମାଶ୍ରିତମ୍ । । 1.26.୮୦ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତନିମ୍ନଂ ତୁ ଶିରଃ ସ୍ଵଲ୍ପୋପହତମେଵ ଚ । ଚନ୍ଦ୍ରାକାରଂ୧ ନରେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଗଵାଢ୍ଯଂ ମଙ୍ଗଲଂ ସ୍ମୃତମ୍ । । ୮୧ ଵିଷମଂ ତୁ ଦରିଦ୍ରାଣାଂ ଶିରୋ ଦୀର୍ଘଂ ତୁ ଦୁଃଖିନାମ୍ । ନାଗକୁମ୍ଭନିଭଂ ରାଜ୍ଞଃ ସମଂ ସର୍ଵତ୍ର ଭୋଗିନଃ । । ୮୨ କପିଲଃ ସ୍ଫୁଟିତୈ ରୂକ୍ଷୈଃ ସ୍ଥୂଲୈଶ୍ଵ ଶିଖରେଶଯୈଃ । ଦୁଃଖିତା ପୁରୁଷା ଜ୍ଞେଯା ରୋମଶ୍ମଶ୍ରୁଭିରେଵ ଚ । । ୮୩ ରୂକ୍ଷା ଵିଵର୍ଣା ନିସ୍ତେଜାଃ ଖରାଃ ସ୍ଥୂଲାଶ୍ଚ ମୂର୍ଧଜାଃ । ନାତିସ୍ତୋକା ନ ବହୁଶୋ ମୂର୍ଧଜା ଦୁଃଖଭାଗିନଃ । । ୮୪ ଵିରଲାଶ୍ଚ ମୃଦୁସ୍ନିଗ୍ଧା ଭ୍ରମରାଞ୍ଜନସପ୍ରଭାଃ । କଚା ଯସ୍ଯ ତୁ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସ ଭଵେତ୍ପୃଥିଵୀପତିଃ । । ୮୫ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଚତୁର୍ଥୀକଲ୍ପେ ପୁରୁଷଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନଂ ନାମ ଷଡ୍ଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ପୁରୁଷଲକ୍ଷଣ-ଵର୍ଣନମ୍ କାର୍ତିକେଯ ଉଵାଚ ସଂକ୍ଷେପତୋ ମମ ଵିଭୋ ଲକ୍ଷଣାନି ନୃପସ୍ଯ ତୁ । ଶୁଭାନି ଚାଙ୍ଗଜାତାନି ବ୍ରୂହି ମେ ଵଦତାଂ ଵର । । ୧ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯେଙ୍ଗଜାତାନି ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ଶୁଭାନି ଚ । ପାର୍ଥିଵୋ ଜ୍ଞାଯତେ ଯୈସ୍ତୁ ନରାଣାଂ ମଧ୍ଯଭାଗତଃ । । ୨ ତ୍ରୀଣି ଯସ୍ଯ ମହାବାହୋ ଵିପୁଲାନି ନରସ୍ଯ ତୁ । ଉଦ୍ଯତାନି ତଥା ଷଡ୍ ଵୈ ଗମ୍ଭୀରାଣି ଚ ତ୍ରୀଣି ଵୈ । । ୩ ଚତ୍ଵାରି ଚାପି ହ୍ରସ୍ଵାନି ସପ୍ତ ରକ୍ତାନି ଵା ଵିଭୋ । ଦୀର୍ଘାଣି ଚାପି ସୂକ୍ଷ୍ମାଣି ଭଵନ୍ତି ଯସ୍ଯ ପଞ୍ଚ ଵା । । ୪ ନାଭିଃ ସଂଧିଃ ସ୍ଵନଶ୍ଚେତି ଗମ୍ଭୀରାଣି ଚ ତ୍ରୀଣି ଵୈ । ଵଦନଂ ଚ ଲଲାଟଂ ଚ ଦନ୍ତୋତ୍ତମ ଉରସ୍ତଥା । । ୫ ଵିସ୍ତୀର୍ଣମେତସ୍ତ୍ରିତଯଂ ଵୀର ଯସ୍ଯ ନରସ୍ଯ ତୁ । ସ ରାଜା ନାତ୍ର ସନ୍ଦେହଃ ଶୃଣୁଷ୍ଵେଵୋନ୍ନତାନି ଚ । । ୬ କୃକାଟିକା ତଧା ଚାସ୍ଯଂ ନଖା ଵକ୍ଷୋଽଥ ନାସିକା । କକ୍ଷେ ଚାପି ମହାବାହୋ ଷଡେତାନି ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । । ୭ ଲିଙ୍ଗଂ ପୃଷ୍ଠଂ ତଥା ଗ୍ରୀଵା ଜଙ୍ଘା ହ୍ରସ୍ଵାନି ସୁଵ୍ରତ । ନେତ୍ରାନ୍ତେ ହସ୍ତପାଦୌ ତୁ ତାଲ୍ଵୋଷ୍ଠୌ ଚ ସୁରୋତ୍ତମ । । ଜିହ୍ଵା ରକ୍ତା ନଖାଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତୈତାନି ମହାମତେ । । ୮ ତ୍ଵଚଃ କରରୁହାଃ କେଶା ଦଶନା ଋଭଵୋତ୍ତମ । ସୂକ୍ଷ୍ମାଣ୍ଯେତାନି ଚ ଗୁହ ପଞ୍ଚ ଚାପି ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । । ୯ ନାସିକାଲୋଚନେ ବାହୂ ସ୍ତନଯୋରନ୍ତରଂ ହନୁଃ । ଇତି ଦୀର୍ଘମିଦଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପଞ୍ଚକଂ ଭୂଭୁଜାଂ ନୃପ । । 1.27.୧୦ କ୍ଷୁତଂ ରାଜ୍ଞାଂ ସକୃଦ୍ଦ୍ଵିସ୍ତ୍ରିର୍ନାଦିତଂ ହ୍ରାଦିତଂ ତଥା । ଦୀର୍ଘାଯୁଷାଂ ପ୍ରଯୁକ୍ତଂ ତେ ହସିତଂ ଚ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । । ୧୧ ପଦ୍ମପତ୍ରନିଭେ ନେତ୍ରେ ଧନିନାଂ ଶିଵନନ୍ଦନ । ଭାର୍ଗଵୀମାପ୍ନୁଯାତ୍ସୋଽପି ରକ୍ତାନ୍ତେ ଯସ୍ଯ ଲୋଚନେ । । ୧୨ ମଧୁପିଙ୍ଗୈର୍ମହାତ୍ମାନୋ ନରା ଜ୍ଞେଯାଃ ସୁରାଧିପ । ଭୀରଵୋ ହି କୃଶାକ୍ଷାସ୍ତୁ ଚୌରା ମଣ୍ଡଲଚକ୍ରକୈଃ । । ୧୩ ହଯଃ କେକରନେତ୍ରାସ୍ତୁ ଗମ୍ଭୀରୈରର୍ଥସମ୍ପଦଃ । ନୀଲୋତ୍ପଲାଭୈର୍ଵେଦଵିଦୋ ଭୃଶଂ କୃଷ୍ଣୈସ୍ତଥାର୍ଥିତା । । ମନ୍ତ୍ରିତ୍ଵଂ ସ୍ଥୂଲସୁଦୃଶୋ ଵଦନ୍ତି ଭୁଵି ତଦ୍ଵିଦଃ । । ୧୪ ଶ୍ଯାମାକ୍ଷାଃ ସୁଭଗା ଜ୍ଞେଯା ଦୀନାକ୍ଷୈଭ୍ର ଦରିଦ୍ରତା । ଵିସ୍ତୀର୍ଣୈର୍ଭୋଗିନୋ ଶ୍ରେଯା ଵିପୁଲୈଶ୍ଚ ତଥା ଗୁହ । । ୧୫ ଅଭ୍ଯୁନ୍ନତାଭିର୍ହ୍ରସ୍ଵାଯୁର୍ଵିଶାଲାଭିଃ ସୁଖୀ ଭଵେତ୍ । ଦରିଦ୍ରୋ ଵିଷମାଭିସ୍ତୁ ତତୋ ଜ୍ଞେଯଃ ସୁରୋତ୍ତମ । । ୧୬ ଭ୍ରୁଵୋ ବାଲେନ୍ଦୁସଦୃଶା ଧନିନାମାର୍ଭଵୋତ୍ତମ । ଦୀର୍ଘାଭିର୍ନିର୍ଧନୋ ଜ୍ଞେଯଃ ସଂସକ୍ତାଭିସ୍ତୁ ସୁଵ୍ରତ । । ୧୭ କ୍ଷୀଣାଭିରର୍ଥହୀନାଃ ସ୍ଯୁର୍ନରା ଜ୍ଞେଯାଃ ସୁରୋତ୍ତମ । ମଧ୍ଯେ ନତଭ୍ରୁଵୋ ଯେ ଚ ପରଦାରରତାସ୍ତୁ ତେ । । ୧୮ ଵିରଲୈରୁନ୍ନତୈଃ ଶଂଖୈର୍ଧନ୍ଯାଃ୧ ସ୍ଯୁର୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ନିମ୍ନୈଃ ସ୍ତୁତ୍ଯର୍ଥସଂସକ୍ତା୨ ଉନ୍ନତୈଶ୍ଚ ଜନାଧିପାଃ । । ୧୯ ଵିଷମଲଲାଟା ଵିଧନାଃ ସଦା ସ୍ଯୁର୍ଦେଵସତ୍ତମ । ଆଚାର୍ଯାଃ ଶୁକ୍ତିସଦୃଶୈର୍ନରାଃ ସ୍ଯୁର୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । 1.27.୨୦ ଉନ୍ନତଶିରୋଭିରାଢ୍ଯା ନରା ଜ୍ଞେଯାଃ ସଦା ଗୁହ । ଵଧବନ୍ଧଭାଗିନୋ ଵୀରା ନରା ନିନ୍ନଲଲାଟିନଃ । । ଭୃଶମୁନ୍ନତୈଶ୍ଚ ମୂର୍ଖାଶ୍ଚ କୃପଣାଶ୍ଚ ତଥା ନତୈଃ । । ୨୧ ଶୁଭାଵହଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଵଦନଂ ସ୍ଯାଦ୍ଯଥା ଶୃଣୁ । ଅଦୀନମାନନଂ ସ୍ନିଗ୍ଧଂ ସସ୍ମିତଂ ଚ ଵିଶେଷତଃ । । ୨୨ ସାଶ୍ରୁଦୀନଂ ତଥା ରୂକ୍ଷମସ୍ନିଗ୍ଧଂ ନିନ୍ଦିତଂ୪ ଗୁହ । ଅସମ୍ଭାଵ୍ଯଂ ମୁଖଂ ଜ୍ଞେଯଂ ନରାଣାଂ ନଗଦାରଣ । । ୨୩ ଅକମ୍ପଂ ଗୁଭଦଂ ଜ୍ଞେଯଂ ନରାଣାଂ ହସିତଂ ଗୁହ । ନିମୀଲିତାକ୍ଷଂ ପାପସ୍ଯ ହସିତଂ ଚାର୍ଭଵୋତ୍ତମ । । ୨୪ ଆମଣ୍ଡଲଂ ଶିରୋ ଯସ୍ଯ ସ ଗଵାଢ୍ଯୋ ନରୋ ଭଵେତ୍ । ଛତ୍ରାକୃତି ଶିରୋ ଯସ୍ଯ ସ ଭଵେନ୍ନୃପତିର୍ନରଃ । । ୨୫ ଚିପିଟାକାରିତଶିରା ହନ୍ଯାଦ୍ଵୈ ପିତରୌ ନରଃ । ଘଣ୍ଟାକୃତି ଶିରୋଧ୍ଵାନମସକୃତ୍ସେଵତେ ନରଃ । । ନିମ୍ନଂ ଶିରୋନର୍ଥଦଂ ସ୍ଯାନ୍ନରାଣାମର୍ଭଵୋତ୍ତମ । । ୨୬ ଗୁଡୈଃ ସ୍ନିଗ୍ଧୈସ୍ତଥା କୃଷ୍ଣୈରଭିନ୍ନାଗ୍ରୈସ୍ତଥୈଵ ହି । କେଶୈର୍ନ ଚାତିବହୁଲୈର୍ମୃଦୁଭିଃ ପାର୍ଥିଵୋ ଭଵେତ୍ । । ୨୭ ବହୁଲାଃ କପିଲାଃ ସ୍ଥୂଲା ଵିଷମାଃ ସ୍ଫୁଟିତାସ୍ତଥା । ପରୁଷା ହ୍ରସ୍ଵାତିକୁଟିଲା ଦରିଦ୍ରାଣାଂ କଚାଃ ଘନାଃ । । ୨୮ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଲକ୍ଷଣଂ ନୄଣାଂ ଶୁଭଂ ଵାଶୁଭମେଵ ଚ । ଯୋଷିତାଂ ତଦିଦାନୀଂ ତେ ଲକ୍ଷଣଂ ଵଚ୍ମି ଭୀମଜ । । ୨୯ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଚତୁର୍ଥୀକଲ୍ପେ ପୁରୁଷଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନଂ ନାମ ସପ୍ତଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସ୍ତ୍ରୀଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଶୃଣ୍ଵିଦାନୀଂ ମହାବାହୋ ସ୍ତ୍ରୀଲକ୍ଷଣମନୁତ୍ତମମ୍ । ଯନ୍ମଯୋକ୍ତଂ ପୁରା ଵୀର ନାରଦସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । । ୧ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵିଜ୍ଞାଯତେ ଯେନ ଶୁଭାଶୁଭମଵସ୍ଥିତମ୍ । ନିନ୍ଦିତଂ ଚ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ଚ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଲକ୍ଷଣମ୍ । । ୨ ମାତରଂ ପିତରଂ ଚୈଵ ଭ୍ରାତରଂ ମାତୁଲଂ ତଥା । ଦ୍ଵୌ ତୁ ବିମ୍ବୌ ପରୀକ୍ଷେତ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ଵଚୋ ଯଥା । । ୩ ମୁହୂର୍ତେ ତିଥିସମ୍ପନ୍ନେ ନକ୍ଷତ୍ରେ ଚାଭିପୂଜିତେ । ଦ୍ଵିଜୈସ୍ତୁ ସହ ଵାଗମ୍ଯ କନ୍ଯାଂ ଵୀକ୍ଷେତ ଶାସ୍ତ୍ରଵିତ୍ । । ୪ ହସ୍ତୌ ପାଦୌ ପରୀକ୍ଷେତ ଅଙ୍ଗୁଲୀର୍ନଖମେଵ ଚ । ୧ପାଣିମେଵ ଚ ଜଙ୍ଘେ ଚ କଟିନାସୋରୁ ଏଵ ଚ । । ୫ ଜଘନୋଦରପୃଷ୍ଠଂ ଚ ସ୍ତନୌ କର୍ଣୌ ଭୁଜୌ ତଥା । ଜିହ୍ଵାଂ ଚୋଷ୍ଠୌ ଚ ଦନ୍ତାଶ୍ଚ କପୋଲଂ ଗଲକଂ ତଥା । । ୬ ଚକ୍ଷୁର୍ନାସା ଲଲାଟଂ ଚ ଶିରଃ କେଶାଂସ୍ତଥୈଵ ଚ । ରୋମରାଜିଂ୧ ସ୍ଵରଂ ଵର୍ଣମାଵର୍ତାନି ତୁ ଵା ପୁନଃ । । ୭ ଯସ୍ଯାସ୍ତୁ ରେଖାଗ୍ରୀଵାଯାଂ ଯା୨ ଚ ରକ୍ତାନ୍ତଲୋଚନା । ଯସ୍ଯ ସା ଗୃହମାଗଚ୍ଛେତ୍ତଦ୍ଗୃହଂ ସୁଖମେଧତେ । । ୮ ଲଲାଟେ ଦୃଶ୍ଯତେ ଯସ୍ଯାସ୍ତ୍ରିଶୂଲଂ ଦେଵନିର୍ମିତମ୍ । ବହୂନାଂ ସ୍ତ୍ରୀସହସ୍ରାଣାଂ ସ୍ଵାମିନୀଂ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । । ୯ ରାଜହଂସଗତିର୍ଯସ୍ଯା ମୃଗାକ୍ଷୀ ମୃଗଵର୍ଣିକା । ସମଶୁକ୍ଲାଗ୍ରଦନ୍ତା ଚ କନ୍ଯାଂ ତାମୁତ୍ତମାଂ ଵିଦୁଃ । । 1.28.୧୦ ମଣ୍ଡୂକକୁକ୍ଷୀ ଯା କନ୍ଯା ନ୍ଯଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲା । ଏକଂ ଜନଯତେ ପୁତ୍ରଂ ସୋଽପି ରାଜା ଭଵିଷ୍ଯତି । । ୧୧ ହଂସସ୍ଵରା ମୃଦୁଵଚା ଯା କନ୍ଯା ମଧୁପିଙ୍ଗଲା । ଅଷ୍ଟୌ ଜନଯତେ ପୁତ୍ରାନ୍ଧନଧାନ୍ଯଵିଵର୍ଧିନୀ । । ୧୨ ଆଯତୌ ଶ୍ରଵଣୌ ଯସ୍ଯାଃ ସୁରୂପା ଚାପି ନାସିକା । ଭ୍ରୁଵୌ ଚେନ୍ଦ୍ରାଯୁଧାକାରୌ ସାତ୍ଯନ୍ତଂ ସୁଖଭାଗିନୀ । । ୧୩ ତନ୍ଵୀ ଶ୍ଯାମା ତଥା କୃଷ୍ଣା ସ୍ନିଗ୍ଧାଙ୍ଗୀ ମୃଦୁଭାଷିଣୀ । ଶଙ୍ଖକୁନ୍ଦେନ୍ଦୁଦଶନା ଭଵେଦୈଶ୍ଵର୍ଯଭାଗିନୀ । । ୧୪ ଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ଜଘନଂ ଯସ୍ଯା ଵେଦିମଧ୍ଯା ତୁ ଯା ଭଵେତ୍ । ଆଯତେ ଵିପୁଲେ ନେତ୍ରେ ରାଜପତ୍ନୀ ତୁ ସା ଭଵେତ୍ । । ୧୫ ଯସ୍ଯାଃ ପଯୋଧରେ ଵାମେ ହସ୍ତେକର୍ଣେ ଗଲେଽପି ଵା । ମଶକଂ ତିଲକଂ ଵାପି ସା ପୂର୍ଵଂ ଜନଯେତ୍ସୁତମ୍ । । ୧୬ ଗୂଢଗୁଲ୍ଫାଙ୍ଗୁଲିଶିରା ଅଲ୍ପପାର୍ଷ୍ଣିଃ ସୁମଧ୍ଯମା । ରକ୍ତାକ୍ଷୀ ରକ୍ତଚରଣା ସାତ୍ଯନ୍ତଂ ସୁଖଭାଗିନୀ । । ୧୭ କୂର୍ମପୃଷ୍ଠାଯତନଖୌ ସ୍ନିଗ୍ଧଭାଵଵିଵର୍ଜିତୌ । ଵକ୍ରାଙ୍ଗୁଲିତଲୌ ପାଦୌ କନ୍ଯାଂ ତାଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । । ୧୮ ଯେନ କେନଚିଦଂଶେନ ମାଂସଂ ଯସ୍ଯା ଵିଵର୍ଧତେ । ରାସଭୀଂ ତାଦୃଶୀଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନ ସା କଲ୍ଯାଣମର୍ହତି । । ୧୯ ପାଦେ ପ୍ରଦେଶିନୀ ଯସ୍ଯା ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠଂ ସମତିକ୍ରମେତ୍ । ଦୁଃଶୀଲା ଦୁର୍ଭଗା ଜ୍ଞେଯା କନ୍ଯାଂ ତାଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । । 1.28.୨୦ ପାଦେ ମଧ୍ଯମିକା ଯସ୍ଯାଃ କ୍ଷିତିଂ ନ ସ୍ପୃଶତେ ଯଦି । ରମତେ ସା ନ କୌମାରେ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦା୧ କାମଚାରିଣୀ । । ୨୧ ପାଦେ ଅନାମିକା ଯସ୍ଯାଃ କ୍ଷିତିଂ ନ ସ୍ପୃଶତେ ଯଦି । ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପୁରୁଷଂ ହତ୍ଵା ତୃତୀଯେ ସା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା । । ୨୨ ପାଦେ କନିଷ୍ଠା ଯସ୍ଯାସ୍ତୁ କ୍ଷିତିଂ ନ ସ୍ପୃଶତେ ଯଦି । ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପୁରୁଷଂ ହତ୍ଵା ତୃତୀଯେ ସା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା । । ୨୩ ନ ଦେଵିକା ନ ଧନିକା ନ ଧାନ୍ଯପ୍ରତିନାମିକା । ଗୁଲ୍ମଵୃକ୍ଷସନାମ୍ନୀ ଚ କନ୍ଯାଂ ତାଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । । ୨୪ ଇନ୍ଦ୍ରଚନ୍ଦ୍ରାଦିପୁରୁଷସନାମ୍ନୀ ଚ ଯଦା ଭଵେତ୍ । ନୈତାଃ ପତିଷୁ ରଜ୍ଯନ୍ତେ ଯାଶ୍ଚ ନକ୍ଷତ୍ରନାମିକାଃ । । ୨୫ ଆଵର୍ତଃ ପୃଷ୍ଠତୋ ଯସ୍ଯା ନାଭିଂ ସମନୁଵିନ୍ଦତି । ତଦପତ୍ଯଂ ଭଵେଦ୍ ଧ୍ରସ୍ଵଂ ହ୍ରସ୍ଵାଯୁଶ୍ଚ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । । ୨୬ ପୃଷ୍ଠାଵର୍ତା ପତିଂ ହନ୍ତି ନାଭ୍ଯାଵର୍ତା ପତିଵ୍ରତା । କଟ୍ଯାଵର୍ତା ତୁ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦା ନ କଦାଚିଦ୍ଵିରଜ୍ଯତେ । । ୨୭ ଯସ୍ଯାସ୍ତୁ ହସମାନାଯା ଗଣ୍ଡେ ଜାଯେତ୍ କୂପକମ୍ । ରମତେ ସା ନ କୌମାରେ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦା କାର୍ଯକାରିଣୀ । । ୨୮ ଯସ୍ଯାସ୍ତୁ ଗଚ୍ଛମାନାଯାଷ୍ଟିଟ୍ଟୀକାଯତି ଜଙ୍ଘିକା । ପୁତ୍ରଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଯେତ୍ସା କର୍ତୁଂ ପତିତ୍ଵେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୨୯ ସ୍ଥୂଲପାଦା ଚ ଯା କନ୍ଯା ସର୍ଵାଂଗେଷୁ ଚ ଲୋମଶା । ସ୍ଥୂଲହସ୍ତା ଚ ଯା ସ୍ଯାଦ୍ଵୈ ଦାସୀଂ ତାଂ ନିର୍ଦିଶେଦ୍ବୁଧଃ । । 1.28.୩୦ ଯସ୍ଯାଶ୍ଚୋତ୍କଟକୌ୨ ପାଦୌ ମୁଖଂ ଚ ଵିକୃତଂ ଭଵେତ୍ । ଉତ୍ତରୋଷ୍ଠେ ଚ ରୋମାଣି ସା କ୍ଷିପ୍ରଂ ଭକ୍ଷଯେତ୍ପତିମ୍ । । ୩୧ ତ୍ରୀଣି ଯସ୍ଯାଃ ପ୍ରଲମ୍ବନ୍ତେ ଲଲାଟମୁଦରଂ ସ୍ଫିଚୌ । ତ୍ରୀଣି ଭକ୍ଷଯତେ ସା ତୁ ଦେଵରଂ ଶ୍ଵସୁରଂ ପତିମ୍ । । ୩୨ ସମୁଦ୍ଭୂଷିତଚାରିତ୍ରା ଗୁରୁଭକ୍ତା ପତିଵ୍ରତା । ଦେଵବ୍ରାହ୍ମଣଭକ୍ତା ଚ ମାନୁଷୀଂ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।।୩ ୩ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ନାତା ସୁଗନ୍ଧା ଚ ନିତ୍ଯଂ ଚ ପ୍ରିଯଵାଦିନୀ । ଅଲ୍ପାଶିନ୍ଯଲ୍ପରୋଷା ଚ ଦେଵତାଂ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।। ୩୪ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନଂ କୁରୁତେ ପାପମପଵାଦଂ ଚ ରକ୍ଷତି । ହଦଯଂ ସ୍ଯାଚ୍ଚ ଦୁର୍ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ମାର୍ଜାରୀ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।।୩୫ ହସତେ କ୍ରୀଡତେ ଚୈଵ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଚୈଵ ପ୍ରସୀଦତି । ନୀଚେଷୁ ରମତେ ନିତ୍ଯଂ ରାସଭୀ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।। ୩୬ ପ୍ରତିକୂଲକରୀ ନିତ୍ଯଂ ବନ୍ଧୂନାଂ ଭର୍ତୁରେଵ ଚ । ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦେ ଲଲିତାଂ ଚୈଵ ଆସୁରୀଂ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।।୩୭ ୧ବହ୍ଵାଶୀ ବହୁଵାକ୍ଯା ଚ ନିତ୍ଯଂ ଚାପ୍ରିଯଵାଦିନୀ । ହିନସ୍ତି ସ୍ଵପତିଂ ଯା ତୁ ରାକ୍ଷସୀଂ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।। ୩୮ ଶୌଚାଚାରପରିଭ୍ରଷ୍ଟା ରୂପଭ୍ରଷ୍ଟା ଭଯଙ୍କରା । ପ୍ରସ୍ଵେଦମଲପଙ୍କା ଚ ପିଶାଚୀଂ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।।୩୯ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ନାତାଂ ସୁଗନ୍ଧାଂ ଚ ମାଂସମଦ୍ଯପ୍ରିଯାଦିନୀମ୍ । ଵୃକ୍ଷୋଦ୍ଯାନପ୍ରସକ୍ତା ଚ ଗାନ୍ଧର୍ଵୀଂ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।।1.28.୪୦ ଚପଲା ଚଞ୍ଚଲା ଚୈଵ ନିତ୍ଯଂ ପଶ୍ଯେଦ୍ଦିଶସ୍ତଥା । ଚଲସ୍ଵଭାଵା ଲୁବ୍ଧା ଚ ଵାନରୀଂ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।।୪ ୧ ଚନ୍ଦ୍ରାନନାଂ ଶୁଭାଙ୍ଗୀଂ ତୁ ମତ୍ତଵାରଣଗାମିନୀମ୍ । ଆରକ୍ତନଖହସ୍ତାଂ ତୁ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵିଦ୍ଯାଧରୀଂ ବୁଧଃ ।।୪୨ ଵୀଣାଵାଦିତ୍ରଶବ୍ଦେନ ଵଂଶଗୀତରଵେଣ ଚ । ପୁଷ୍ପଧୂପପ୍ରସକ୍ତାଂ ଚ ଗାନ୍ଧର୍ଵୀଂ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।।୪୩ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ମହାନୁଭାଵୋ ଜଗାମ ଵେଧା ନିଜମନ୍ଦିରଂ ଵୈ । ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ତଥା ପୁଂସ୍ତ୍ଵଵତାଂ ଚ ଵୀର ଯଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ପାର୍ଥିଵ ଲୋକପୂଜ୍ଯମ୍ । । ୪୪ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଚତୁର୍ଥୀ କଲ୍ପେ ସ୍ତ୍ରୀଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନଂ ନାମାଷ୍ଟାଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଗଣପତିକଲ୍ପଵର୍ଣନମ୍ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଗକାରାକ୍ଷରଦେଵସ୍ଯ ଗଣେଶସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଆରାଧନଵିଧିଂ ବ୍ରୂହି ସାଙ୍ଗଂ ମନ୍ତ୍ରସମନ୍ଵିତମ୍ । । ୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ନ ତିଥିର୍ନ ଚ ନକ୍ଷତ୍ରଂ ନୋପଵାସୋ ଵିଧୀଯତେ । ଯଥେଷ୍ଟଂ୧ ଚେଷ୍ଟତଃ ସିଦ୍ଧିଃ ସଦା ଭଵତି କାମିକା । । ୨ ଶ୍ଵେତାର୍କମୂଲଂ ସଙ୍ଗୃହ୍ଯ କୁର୍ଯାଦ୍ଗଣପତିଂ ବୁଧଃ । ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠପର୍ଵମାତ୍ରଂ ତୁ ପଦ୍ମାସନଗତଂ ତଥା । । ୩ ଚତୁର୍ଭୁଜଂ ତ୍ରିନେତ୍ରଂ ଚ ସର୍ଵାଭରଣଭୂଷିତମ୍ । ନାଗଯଜ୍ଞୋପଵୀତାଙ୍ଗଂ ଶଶାଙ୍କକୃତଶେଖରମ୍ । । ୪ ଦନ୍ତଂ ସଵ୍ଯେ କରେ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵିତୀଯେ ଚାକ୍ଷସୂତ୍ରକମ୍ । ତୃତୀଯେ ପରଶୁଂ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚତୁର୍ଥେ ମୋଦକଂ ନ୍ଯସେତ୍ । । ୫ କୁଙ୍କୁମଂ ଚନ୍ଦନଂ ଚାପି ସମାଲମ୍ଭନମୁଚ୍ଯତେ । ଵାସୋଭିର୍ଭୂଷଣୈ ରକ୍ତୈର୍ମାଲ୍ଯୈଶ୍ଚାରାଧଯେଦ୍ଗଣମ୍ । । ୬ ଧୂପେନ ଚ ସୁଗନ୍ଧେନ ମୋଦକୈଶ୍ଚାପି ପୂଜଯେତ୍ । ଏଵଂ ପୂଜ୍ଯାଗ୍ରତସ୍ତସ୍ଯ ଭୋଜଯେଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ବୁଧଃ । । ୭ ଵାମନଂ କୁବ୍ଜକଂ ଚାପି ଭୋଜଯେତ୍ପୁରତୋ ଦ୍ଵିଜମ୍ । ଆଶୀର୍ଵାଦଂ ତତସ୍ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ସିଦ୍ଧିମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୮ ଭକ୍ତ୍ଯା କୁରୁକୁଲଶ୍ରେଷ୍ଠ ୧ଶୃଣୁ ମନ୍ତ୍ରପଦାନି ଵୈ । ଗଂ ସ୍ଵାହା ମୂଲମନ୍ତ୍ରୋଽଯଂ ପ୍ରଣଵେନ ସମନ୍ଵିତଃ । । ୯ ଗାଂ ନମୋ ହଦଯଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଗୀଂ ଶିରଃ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । ଶିଖା ଚ ଗୂଂ ନମୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଗୈଂ ନମଃ କଵଚଂ ସ୍ମୃତମ୍ । । 1.29.୧୦ ଗୌଂ ନମୋ ନେତ୍ରମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଗଃ ଫଟ୍ କାମାସ୍ତ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ଆଗଚ୍ଛୋଲ୍କାମୁଖାଯେତି ମନ୍ତ୍ର ଆଵାହନେ ହ୍ଯଯମ୍ । । ୧୧ ଗଂ ଗଣେଶାଯ ନମୋ ଗନ୍ଧମନ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ପୁଷ୍ପୋଲ୍କାଯ ନମଃ ପୁଷ୍ପମନ୍ତ୍ର ଏଷ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । । ୧୨ ଧୂପୋଲ୍କାଯ ନମୋ ଧୂପମନ୍ତ୍ର ଏଷ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଦୀପୋଲ୍କାଯ ନମୋ ଦୀପମନ୍ତ୍ର ଏଷ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । । ୧୩ ଓଁ ଗଂ ମହୋଲ୍କାଯ ନମୋ ବଲିମନ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଓଂ ସଂସିଦ୍ଧୋଲ୍କାଯ ନମୋ ମନ୍ତ୍ରଶ୍ଚାଯଂ ଵିସର୍ଜନେ । । ୧୪ ଓଂ ମହାକର୍ଣାଯ ଵିଦ୍ମହେ ଵକ୍ରତୁଣ୍ଡାଯ ଧୀମହି । ତନ୍ନୋ ଦନ୍ତିଃ ପ୍ରଚୋଦଯାତ୍ ଗାଯତ୍ରୀ ଜପଃ ପୂର୍ଵତଃ । । ୧୫ ମହାଗଣପତଯେ ଵୀର୧ ସ୍ଵାହା ଦକ୍ଷିଣତଃ ସଦା । ମହୋଲ୍କାଯ ପଶ୍ଚିମତଃ କୂଶ୍ମାଣ୍ଡାଯୋତ୍ତରେଣ ତୁ । । ଏକଦନ୍ତତ୍ରିପୁରାନ୍ତକାଯ ଆଗ୍ନେଯ୍ଯାଂ ଵୀର ନିର୍ଦିଶେତ୍ । । ୧୬ ଓଂ ଶିଵଦତ୍ତ ଵିକଟହରହାସ ପ୍ରାଣାଯ ସ୍ଵା ନୈର୍ଋତ୍ଯାମ୍ । ୨ତୁଲମ୍ବନାତ୍ଯଚଲଦନ୍ତକାଯ ସ୍ଵାହା ଵାଯଵ୍ଯାମ୍ । । ୧୭ ପଦ୍ମଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯ ନରାଯେତି ଐଶାନ୍ଯାଂ ହୋମଯେଦ୍ବୁଧଃ । ହୁଂ ଫଟ୍ ହୁଁ ଫଟ୍ ହସ୍ତତାଲଧ୍ଵନିର୍ହସନକୂର୍ଦନଃ । । ୧୮ ମୃଦନର୍ତନଗଣପତିର୍ଦେଵସ୍ଯ ମୁଦ୍ରାଂ ତତୋ ହୋମଂ ସମାଚରେତ୍ । ନ ଯଦା ଵଶ୍ଯା ଭଵତି । । କୃଷ୍ଣତିଲାହୁତିମଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଜୁହୁଯାତ୍ତ୍ରିରାତ୍ରେଣ ରାଜା ଵଶ୍ଯୋ ଭଵତି । । ୧୯ ତିଲଯଵହୋମେନ ସର୍ଵେ ଜନପଦା ଵଶ୍ଯା ଭଵନ୍ତି । ଅତି ରୂପଵତୀ କନ୍ଯା ଗଚ୍ଛନ୍ତମନୁ(?)ଚ୍ଛତି । । 1.29.୨୦ ଚଣତନ୍ଦୁଲହୋମେନାଜିତୋ ଭଵେତ୍ । ନିମ୍ବପତ୍ରସମୈସ୍ତୈଲୈର୍ଵିଦ୍ଵେଷଣଂ କରୋତି । । ସୋମଗ୍ରହଣେ ଉଦକମଧ୍ଯେ ଅଵତୀର୍ଯ ଅଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଜପେତ୍ । ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ଅପରାଜିତୋ ଭଵତି । । ୨୧ ( ଓଁ ଲମ୍ବରାଜ୍ଞେ ନମଃ ।) ଆଦିତ୍ଯାଭିମୁଖୋ ଭୂତ୍ଵା ଅଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଜପେତ୍ । ଆଦିତ୍ଯୋ ଵରଦୋ ଭଵତି । । ୨୨ ଶୁକ୍ଲଚତୁର୍ଥ୍ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପାଦିଭିରର୍ଚନଂ କୃତ୍ଵା ତିଲତନ୍ଦୁଲାଞ୍ଜୁହୁଯାତ୍ । ଶିରସା ଧାରଯଂସ୍ତୈରପରାଜିତୋ ଭଵତି । । ୨୩ ଅପାମାର୍ଗସମିଦ୍ଭିରଗ୍ନିଂ ପ୍ରଜ୍ଵାଲ୍ଯ ଏକଵିଂଶତ୍ଯାହୁତୀର୍ଯୋ ଜୁହୁଯାତ୍ । ତ୍ରିରାତ୍ରାଚ୍ଛତ୍ରୁଂ ଵ୍ଯାପାଦଯତି । । ୨୪ ଅଥୋତ୍ତରେଣ ମନ୍ତ୍ରଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯେ । ଵୃକ୍ଷମୂଲେ କଜ୍ଜଲଂ ସଙ୍ଗୃହ୍ଯ ସପ୍ତଭିର୍ମନ୍ତ୍ରିତଂ କୃତ୍ଵା ନେତ୍ରାଣ୍ଯଞ୍ଜଯେଦ୍ଯଂ ପଶ୍ଯତି ସ ଵଶୀ ଭଵତି । । ୨୫ ପୁଷ୍ପଂ ଫଲଂ ମୂଲଂ ଚାଷ୍ଟସହସ୍ରାଭିମନ୍ତ୍ରିତଂ କୃତ୍ଵା ଯସ୍ମୈ ଦଦାତି ସ ଵଶ୍ଯୋ ଭଵତି । । ୨୬ ଯତ୍କିଞ୍ଚିନ୍ମୂଲମନ୍ତ୍ରେଣ କରୋତି ତତ୍ସିଧ୍ଯତି । ସର୍ଵେ ଗ୍ରହାଃ ସୁପ୍ରୀତା ଭଵନ୍ତି । । ନଗରଦ୍ଵାରଂ ଗତ୍ଵା ଅଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଦ୍ଵାରଂ ନିରୂପଯେତ୍ । । ୨୭ ପୁରଂ ଦ୍ଵାରେଣ ଗୃହ୍ଯତେ ପ୍ରାଙ୍ମୁଖୋ ଯଜତି ସ ଉଚ୍ଚାଟଯତି । ସମ୍ମୁଖୋ ଜପତି ଚୋରାନ୍ଵିଦ୍ରାଵଯତି । । ୨୮ ତୃଣାନି ଲୂନଯତି । କାଷ୍ଠାନି ଚ୍ଛେଦଯତି । । ୨୯ ୧ଗଜରାଜେନ ଯୁଦ୍ଧଯତି । ଜଲମଧ୍ଯେ ସପ୍ତରାତ୍ରଂ ଜପେତ୍ । ଅକାଲେ ଵର୍ଷଯତି । କୂପତଡାଗାଞ୍ଛୋଷଯତି । । ପ୍ରତିମାଂ ନୃତ୍ଯଯତି । ଆକର୍ଷଯତି । ସ୍ତମ୍ଭଯତି । ଯୋଜନଶତାତ୍ସ୍ତ୍ରୀପୁରୁଷାନାକର୍ଷଯତି । । 1.29.୩୦ ଗୋରୋଚନାଂ ଚ ସହସ୍ରାଭିମନ୍ତ୍ରିତାଂ କୃତ୍ଵା ହସ୍ତେ ବଦ୍ଧ୍ଵା ଯୋଜନଶତସହସ୍ରଂ ଗତ୍ଵା ପୁନରାଗଚ୍ଛତି । । ୩୧ ଅଥ ମାରଯିତୁକାମଃ ଖଦିରକୀଲକଂ କୃତ୍ଵା ସ୍ତ୍ରୀପୁରୁଷଂ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ହଦଯେ ନିଖନଯେତ୍ । କ୍ଷଣାଦେଵ ମ୍ରିଯତେ । । ୩୨ ସର୍ଵପାତକଵିମୁକ୍ତୋ ଭଵତି । ଅଗ୍ନିତେଜାଃ ସର୍ଵେଭ୍ଯୋଽପରାଜିତୋ ଭଵତି । । ୩୩ ଓଁ ଵକତୁଣ୍ଡାଯ ସ୍ଵାହା । ଓଁ ଏକଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯ ସ୍ଵାହା । ଓଁ କୃତକୃଷ୍ଣାଯ ସ୍ଵାହା । ଓଁ ଗଜକର୍ଣାଯ ସ୍ଵାହା । । ଓଁ ଲମ୍ବୋଦରାଯ ସ୍ଵାହା । ଓଁ ଵିକଟାଯ ସ୍ଵାହା । ଓଁ ଧୂମ୍ରଵର୍ଣାଯ ସ୍ଵାହା । ଓଁ ଗଗନକୂଜାଯ ସ୍ଵାହା । । ଓଁ ଵିନାଯକାଯ ସ୍ଵାହା । ଓଁ ଗଣପତଯେ ସ୍ଵାହା । ଓଁ ହସ୍ତିମୁଖାଯ ସ୍ଵାହା । । ୩୪ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଚତୁର୍ଥୀକଲ୍ପେ ଗଣପତିକଲ୍ପଵର୍ଣନଂ ନାମୈକୋନତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଵିନାଯକପୂଜାଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତରୁଵାଚ ନିମ୍ବମଯମଙ୍ଗୁଷ୍ଠପର୍ଵମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କୃତ୍ଵା ନିତ୍ଯଧୂପଗନ୍ଧାଦିଭିରର୍ଚଯିତ୍ଵା ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନଂ ଶିରସି ବଦ୍ଧ୍ଵା ଗଚ୍ଛେତ୍ । । ସର୍ଵଜନପ୍ରିଯୋ ଭଵତି । ଶ୍ଵେତାର୍କମୂଲାଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କୃତ୍ଵା ଧୂପାଦିଭିରର୍ଚଯିତ୍ଵା ସର୍ଵାନ୍ଵର୍ଣାନ୍ଵଶମାନଯତି ।। ଶ୍ଵେତଚନ୍ଦନମଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କୃତ୍ଵା ପୁଷ୍ପଗନ୍ଧାଦିଭିରର୍ଚଯିତ୍ଵା ଶୁକ୍ଲଚତୁର୍ଥ୍ଯାମଷ୍ଟମ୍ଯାଂ ଵା ବଲିଂ କୁର୍ଯାଦଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଜୁହୁଯାଦ୍ଦଧ୍ନା ପାଯସେନ ରାଜାନଂ ଵଶମାନଯତି । ରକ୍ତଚନ୍ଦନମଯଂ ଗଣପତିମଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରଂ କୃତ୍ଵା ଭୌତିକଂ ବଲିଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦଧିମଧୁଘୃତାହୁତୀନାଂ ଗଣପତିମଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଜୁହୁଯାଦାତ୍ମପ୍ରାପିକାଂ ପ୍ରଜାଂ ଵଶମାନଯତି । ରକ୍ତକରଵୀରମୂଲାଙ୍ଗୁଷ୍ଠପର୍ଵମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କାରଯେତ୍ । । ରକ୍ତପୁଷ୍ପଗନ୍ଧୋପହାରୈର୍ବଲିଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ । ତିଲଲଵଣଘୃତେନାଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଜୁହୁଯାତ୍ । ଦଶଗ୍ରାମାନ୍ଵଶମାନଯତି । । ଶ୍ଵେତକରଵୀରାଙ୍ଗୁଷ୍ଠପର୍ଵମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କୃତ୍ଵା ତିଲପିଷ୍ଟଦଧିଘୃତକ୍ଷୀରହରିଦ୍ରାମିଶ୍ରେଣାଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଜୁହୁଯାଦ୍ଵେଶ୍ଯାଂ ଵଶମାନଯତି । । ଅଶ୍ଵତ୍ଥମୂଲାଙ୍ଗୁଷ୍ଠପର୍ଵମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କୃତ୍ଵା ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପଧୂପବଲିଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଶତଂ ଜୁହୁଯାଚ୍ଛତ୍ରୁଂ ଵଶମାନଯତି । । ଅର୍କମୂଲାଙ୍ଗୁଷ୍ଠପର୍ଵମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କୃତ୍ଵା ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପଧୂପବଲୀନ୍ ଦଦ୍ଯାତ୍ । ତିନ୍ଦୁକାଷ୍ଟଶତଂ ଜୁହୁଯାଚ୍ଛତ୍ରୁଂ ଵଶମାନଯତି । । ବିଲ୍ଵମୂଲମଯମଙ୍ଗୁଷ୍ଠପର୍ଵମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କୃତ୍ଵା ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପଧୂପାର୍ଚିତଂ କୃତ୍ଵା ତ୍ରିମଧ୍ଵକ୍ତାନାମଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଜୁହୁଯାଦ୍ରାଜାମାତ୍ଯାନ୍ଵଶମାନଯତି । । ଶିରସି ଧୂପାନ୍ଧୃତ୍ଵା ଗଚ୍ଛେଦ୍ରାଜଦ୍ଵାରଂ ଵିଗ୍ରହେ ଜଯୋ ଭଵତି । ହସ୍ତିଦନ୍ତମୃତ୍ତିକାମଯମଙ୍ଗୁଷ୍ଠପର୍ଵମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କାରଯେତ୍ । । ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପଧୂପାର୍ଚିତଂ କୃତ୍ଵା. କୃଷ୍ଣଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ନଗ୍ନୋ ଭୂତ୍ଵାଭ୍ଯର୍ଚଯେତ୍ । ସପ୍ତ ଵାରାଞ୍ଜପେନ୍ନିତ୍ଯଂ ୧ ନାରୀଣାଂ ସୁଭଗୋ ଭଵତି । । ଵୃଷଭଶୃଙ୍ଗମୃତ୍ତିକାଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କାରଯେତ୍ । ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପାର୍ଚିତଂ କୃତ୍ଵା ଗୁଗ୍ଗୁଲୁଧୂପଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଘୋଷପତିଂ ଵଶମାନଯତି । । ଅଥ ଵା ଵଲ୍ମୀକମୃତ୍ତିକାଂଗୁଷ୍ଠପର୍ଵମାତ୍ରଂ ଗଣପତିଂ କାରଯେତ୍ । କଟୁକତୈଲେନ ପ୍ରତିମାଂ ଲେପଯେତ୍ । । ଉନ୍ମତ୍ତକକାଷ୍ଠେନାଗ୍ନିଂ ପ୍ରଜ୍ଵାଲ୍ଯାହୁତୀନାମଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଜୁହୁଯାତ୍ତିଲସର୍ଷପମିଶ୍ରେଣ ସର୍ଵଧୂପଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତ୍ରିକଟୁକେନ ଲେପଯେତ୍ । । ଅଗରୁଧୂପଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ରାଜାନଂ ଵଶମାନଯତି । ପରେଷାଂ ଚ ଵଲ୍ଲଭୋ ଭଵତି । ରକ୍ତଚନ୍ଦନେନାତ୍ମାନଂ ଧୂପଯେତ୍ସୁଭଗୋ ଭଵତି । । ଓଁ ଗଣପତଯେ ଵକ୍ରତୁଣ୍ଡାଯ ଗଜଦନ୍ତାଯ ଗୁଲଗୁଲେତିନିନାଦାଯ୨ ଚତୁର୍ଭୁଜାଯ ତ୍ରିନେତ୍ରାଯ ମୁଶଲପାଶଵଜ୍ରହସ୍ତାଯ ସର୍ଵଭୂତଦମନାଯ ସର୍ଵଲୋକଵଶଂକରାଯ ସର୍ଵଦୁଷ୍ଟୋପଘାତଜନନାଯ ସର୍ଵଶତ୍ରୁଵିମର୍ଦନାଯ ସର୍ଵରାଜ୍ଯସମୀହନାଯ ରାଜାନମିହ ଵଶମାନଯ ହନ ହନ ପଚ ପଚ ଵଜ୍ରାଙ୍କୁଶେନ ଗଣେଶ ଫଟ୍ ସ୍ଵାହା । ଓଁ ଗାଂ ଗୀଂ ଗୂଂ ଗୈଂ ଗୌଂ ଗଃ ସ୍ଵାହା ନମଃ ହଦଯଂ ମୂଲମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ । ଓଁ କଃ ଶିରଃ, ଓଁ ଖଃ ଶିଖା, ଓଁ ଗଃ ହଦଯମ୍, ଓଁ ଗୁଃ ଵକ୍ତ୍ରଂ, ଓଁ ଗୈଂ ନେତ୍ରମ୍ । ଓଁ ଘଃ କଵଚମ୍, ଓଁ ଙ ଆଵାହନଂ ହଦଯସ୍ଯ ଆଵାହନାଙ୍ଗାନି ଭଵନ୍ତି ଓଁ ନମଃ ହଦଯଂ ମୂଲମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ, ଓଁ ଗାଃ ଶିରଃ, ଓଁ ଗୈଃ ନମଃ ଶିଖା ଓଁ ଗୌଃ ନମଃ କଵଚମ୍, ଓଁ ଗଂ ନମଃ ନେତ୍ରେ, ଓଁ ଗଃ ଫଟ୍ ଅସ୍ତ୍ରମ୍ । । ଓଁ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠୋଲ୍କାଯ ସ୍ଵାହା ଆଵାହନଂ ହଦଯସ୍ଯ ସ୍ଵାହା ଵିସର୍ଜନଂ ହଦଯସ୍ଯ ଓଁ ଗନ୍ଧୋଲ୍କାଯ ସ୍ଵାହା । । ଗନ୍ଧମନ୍ତ୍ରଃ । । ଓଁ ଧର୍ମଭୂତୋଲ୍କାଯ ସ୍ଵାହା । । ପୁଷ୍ପମନ୍ତ୍ରଃ । । ଦୁର୍ଜଯାଯ ୧ ପୂର୍ଵେଣ । ଓଁ ଧୂର୍ଜଟଯେ ଦକ୍ଷିଣେନ । ଓଁ ଲମ୍ବୋଦରାଯ ପଶ୍ଚିମତଃ । ଓଁ ଗଣପତଯେ ଉତ୍ତରତଃ । ଓଁ ଗଣାଧିପତଯେ ଐଶାନ୍ଯାମ୍ । ଓଁ ମହାଗଣପତଯେ ଆଗ୍ନେଯ୍ଯାମ୍ । ଓଁ କୂଶ୍ମାଣ୍ଡାଯ ନୈର୍ଋତ୍ଯାମ୍ । ଓଁ ଏକଦନ୍ତତ୍ରିପୁରଘାତିନେ୨ ତ୍ରିନେତ୍ରାଯ ଵାଯଵ୍ଯାମ୍ । ଓଁ ମହାଗଣପତଯେ ଵିଦ୍ମହେ ଵକ୍ରତୁଣ୍ଡାଯ ଧୀମହି । । ତନ୍ନୋ ଦନ୍ତିଃ ପ୍ରଚୋଦଯାତ୍ । । ଗାଯତ୍ରୀ । । ପଦ୍ମଦଂଷ୍ଟ୍ରାମାଲାପ୍ରକର୍ଷଣୀପରଶ୍ଵଂକୁଶପାଶପଟହମୁଦ୍ରା ଅଷ୍ଟୌ ମୁଦ୍ରା ଦର୍ଶଯିତ୍ଵା ତତଃ କର୍ମାଣି କାରଯେତ୍ । । କୃଷ୍ଣତିଲାହୁତୀନାମଷ୍ଟସହସ୍ରଂ ଜୁହୁଯାତ୍ । ରାଜାନଂ ଵଶମାନଯେତ୍ । । ଆଵାହନାଦ୍ଯେକାଦଶମୁଦ୍ରା ନୈଵେଦ୍ଯାନ୍ତଂ କ୍ରମାଦ୍ଦର୍ଶଯେତ୍ । । ଆରାଧଯେଦ୍ଯେନ ଵିଧିନା ତ୍ରିନେତ୍ରଂ ଶୂଲିନଂ ହରମ୍ । ତେନୈଵାରାଧଯେଦ୍ଦେଵଂ ଵିଘ୍ନେଶଂ ଗଣପଂ ନୃପ । । ୧ ତଦେଵ ମଣ୍ଡଲଂ ଚାସ୍ଯ ଅଙ୍ଗନ୍ଯାସସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଋତେ ମନ୍ତ୍ରପଦାନୀହ ସମାନଂ ସର୍ଵମେଵ ହି । । ୨ ପୂଜଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଵିଘ୍ନେଶମେକଦନ୍ତମୁମାସୁତମ୍ । ନଶ୍ଯନ୍ତି ତସ୍ଯ ଵିଘ୍ନାନି ନ ଚାରିଷ୍ଟଂ କଦାଚନ । । ୩ ଯଶ୍ଚୋପଵାସଂ କୃତ୍ଵା ତୁ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ପୂଜଯେନ୍ନରଃ । ସର୍ଵେ ତସ୍ଯ ସମାରମ୍ଭାଃ ସିଧ୍ଯେଯୁର୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ।୪ ଯସ୍ଯାନୁକୂଲୋ ଵିଘ୍ନେଶଃ ଶିଵଯୋଃ କୁଲନନ୍ଦନ । ତସ୍ଯାନୁକୂଲଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ଯାଜ୍ଜଗଦ୍ଵୈ ସର୍ଵକର୍ମସୁ । । ୫ ତସ୍ମାଦାରାଧଯେଦେନଂ ଭକ୍ତିଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତଃ । କୁଙ୍କୁମାଗୁରୁଧୂପେନ ତଥୈଵୋଣ୍ଡୀରକସ୍ରଜା । । ୩ପଲଲୋଲ୍ଲାପିକାଭିଶ୍ଚ ଜାତିକୋନ୍ମତ୍ତକୈସ୍ତଥା । । ୬ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ତୁ ଵିଧିନାନେନ ପୂଜଯେତ୍ । ତସ୍ଯ ସିଧ୍ଯତି ନିର୍ଵିଘ୍ନଂ ସର୍ଵକର୍ମ ନ ସଂଶଯଃ । ।୭ ଏକଦନ୍ତେ ଜଗନ୍ନାଥେ ଗଣେଶେ ତୁଷ୍ଟିମାଗତେ । ପିତୃଦେଵମନୁଷ୍ଯାଦ୍ଯାଃ ସର୍ଵେ ତୁଷ୍ଯନ୍ତି ଭାରତ । । ୮ ତସ୍ମାଦାରାଧଯେଦେନଂ ସଦା ଭକ୍ତିପୁରଃସରମ୍ । କର୍ଣଲେପୈସ୍ତୁଣ୍ଡିକାଭିର୍ମୋଦକୈଶ୍ଚ୧ ମହୀପତେ । । ପୂଜଯେତ୍ସତତଂ ଦେଵଂ ଵିଘ୍ନଵିନାଶାଯ ଦନ୍ତିନମ୍ । । ୯ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଚତୁର୍ଥୀକଲ୍ପେ ଵିନାଯକପୂଜାଵିଧିନିରୂପଣଂ ନାମ ତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
୯ ଵିଶେଷତଃ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ରାଜନ୍ପୂଜଯନ୍ତୋ ଗୁରୁଂ ନୃପ । ଗୁଡଲଵଣଘୃତୈର୍ଵୀର ସଦା ସ୍ଯୁର୍ଭାଗ୍ଯସଂଯୁତାଃ
ରାଜା, ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁ ମହିଳାମାନେ ଗୁଡ଼, ଲୁଣ, ଘିଅ ଦେଇ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ଭାଗ୍ୟଶାଳି ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରତିପତ୍କଲ୍ପସମାପ୍ତିଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯୁପଵାସଂ ତୁ କୃତ୍ଵା ଭକ୍ତ୍ଯା ନରାଧିପ । ଅନେନ ଵିଧିନା ଯସ୍ତୁ ଵିରିଞ୍ଚିଂ ପୂଜଯେନ୍ନରଃ । । ୧ ପ୍ରତିପଦ୍ଯାଂ ମହାବାହୋ ସ ଗଚ୍ଛେଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦମ୍ । ଋଗ୍ଭିର୍ଵିଶେଷତୋ ୧ ଦେଵୀ ଵିରିଞ୍ଚେର୍ଵାସ୍ତୁଦେଵତାଃ । । ୨ କାର୍ତ୍ତିକେ ମାସି ଦେଵସ୍ଯ ରଥଯାତ୍ରା ପ୍ରକୀର୍ତିତା । ଯାଂ କୃତ୍ଵା ମାନଵୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯାତି ବ୍ରହ୍ମସଲୋକତାମ୍ । । ୩ କାର୍ତିକେ ମାସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ଚତୁର୍ମୁଖମ୍ । ମାର୍ଗେଣ ଚର୍ମଣା ସାର୍ଧଂ ସାଵିତ୍ର୍ଯା ଚ ପରନ୍ତପ । । ୪ ଭ୍ରାମଯେନ୍ନଗରଂ ସର୍ଵଂ ନାନାଵାଦ୍ଯୈଃ ସମନ୍ଵିତମ୍ । ସ୍ଥାପଯେଦ୍ ଭ୍ରାମଯିତ୍ଵା ତୁ ସଲୋକଂ ନଗରଂ ନୃପ । । ୫ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଭୋଜଯିତ୍ଯାଗ୍ରେ ଶାଂଡିଲେଯଂ ପ୍ରପୂଜ୍ଯ ଚ । ଆରୋପଯେଦ୍ରଥେ ଦେଵଂ ପୁଣ୍ଯଵାଦିତ୍ରନିସ୍ଵନୈଃ । । ୬ ରଥାଗ୍ରେ ଶାଂଡିଲୀପୁତ୍ରଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଵିଧାନତଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଵାଚଯିତ୍ଵା ଚ କୃତ୍ଵା ପୁଣ୍ଯାହମଂଗଲମ୍ । । ୭ ଦେଵମାରୋପଯିତ୍ଵା ତୁ ରଥେ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଜାଗରମ୍ । ନାନାଵିଧୈଃ ପ୍ରେକ୍ଷଣକୈର୍ବ୍ରହ୍ମଘୋଷୈଶ୍ଚ ପୁଷ୍କଲୈଃ । । ୮ [http://vedastudy.tripod.com/pur_index25/ratha.htm ରଥୋପରି ଟିପ୍ପଣୀ] କୃତ୍ଵା ପ୍ରଜାଗରଂ ହ୍ଯେଵଂ ପ୍ରଭାତେ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ନୃପ । ଭୋଜଯିତ୍ଵା ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯୈରନେକଶଃ । । ୯ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଜନଂ୨ ଵୀର ଵଜ୍ରେଣ ଵିଧିଵନ୍ନୃପ । ବୀଜେନ ଚ ମହାବାହୋ ପଯସା ପାଯସେନ ଚ । । 1.18.୧୦ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଵାଚଯିତ୍ଵା ଚ ଚ୍ଛାଂଦେନ ଵିଧିନା ନୃପ । କୃତ୍ଵା ପୁଣ୍ଯାହଶବ୍ଦଂ ଚ ରଥଂ ଚ ଭ୍ରାମଯେତ୍ପୁରେ । । ୧୧ ଚତୁର୍ଵେଦଵିଦୈର୍ଵିପ୍ରୈର୍ଭ୍ରାମଯେଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରଥମ୍ । ବହ୍ଵୃଚାଥର୍ଵଣୋଚ୍ଚାରୈଶ୍ଛନ୍ଦୋଗାଧ୍ଵର୍ଯୁଭିସ୍ତଥା । । ୧୨ ଭ୍ରାମଯେଦ୍ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ସୁରଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯ ତଂ ରଥମ୍ । ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ପୁରଂ ସର୍ଵଂ ମାର୍ଗେଣ ସୁସମେନ ତୁ । । ୧୩ ନ ଵୋଢଵ୍ଯୋ ରଥୋ ଵୀର ଶୂଦ୍ରେଣ ଶୁଭମିଚ୍ଛତା । ନାରୁହେତ ରଥଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ମୁକ୍ତ୍ଵୈକଂ ଭୋଜକଂ ନୃପ । । ୧୪ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ସାଵିତ୍ରୀଂ ସ୍ଥାପଯେନ୍ନୃପ । ଭୋଜକୋ ଵାମପାର୍ଶ୍ଵେ ତୁ ପୁରତଃ କଞ୍ଜଜଂ ନ୍ଯସେତ୍ । । ୧୫ ଏଵଂ ତୂର୍ଯନିନାଦୈସ୍ତୁ ଶଂଖଶବ୍ଦୈଶ୍ଚ ପୁଷ୍କଲୈଃ । ଭ୍ରାମଯିତ୍ଵା ରଥଂ ରାଜନ୍ପୁରଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । । ସ୍ଵସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାପଯେଦ୍ଭୂଯଃ କୃତ୍ଵା ନୀରାଜନଂ ବୁଧଃ । । ୧୬ ଯ ଏଵଂ କୁରୁତେ ଯାତ୍ରାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯଶ୍ଚାପି ପଶ୍ଯତି । ରଥଂ ଚାକର୍ଷତେ ଯସ୍ତୁ ସ ଗଚ୍ଛେଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦମ୍ । । ୧୭ କାର୍ତିକେ ମାସ୍ଯମାଵାସ୍ଯାଂ ଯସ୍ତୁ ଦୀପପ୍ରଦୀପନମ୍ । ଶାଲାଯାଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ କୁର୍ଯାତ୍ସ ଗଚ୍ଛେଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦମ୍ । । ୧୮ ପ୍ରତିପଦି ବ୍ରାହ୍ମଣାଂଶ୍ଚାପି ଗୁଡମିଶ୍ରୈଃ ପ୍ରଦୀପକୈଃ । ଵାସୋଭିରହତୈଶ୍ଚାପି ସ ଗଚ୍ଛେଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦମ୍ । । ୧୯ ଗଂଧୈପୁଷ୍ପୈର୍ନଵୈର୍ଵସ୍ତ୍ରୈରାତ୍ମାନଂ ୧ ପୂଜଯେଚ୍ଚ ଯଃ । ତସ୍ଯାଂ ପ୍ରତିପଦାଯାଂ ତୁ ସ ଗଚ୍ଛେଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦମ୍ । । 1.18.୨୦ ମହାପୁଣ୍ଯା ତିଥିରିଯଂ ବଲିରାଜ୍ଯପ୍ରଵର୍ତିନୀ । ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁପ୍ରିଯା ନିତ୍ଯଂ ବାଲେଯା ପରିକୀର୍ତିତା । । ୨୧ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ପୂଜଯିତ୍ଵାସ୍ଯାମାତ୍ମାନଂ ଚ ଵିଶେଷତଃ । ସ ଯାତି ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଵିଷ୍ଣୋରମିତତେଜସଃ । । ୨୨ ଚୈତ୍ରେ ମାସି ମହାବାହୋ ପୁଣ୍ଯା ପ୍ରତିପଦା ପରା । ତସ୍ଯାଂ ଯଃ ଶ୍ଵପଚଂ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ନାନଂ କୁର୍ଯାନ୍ନରୋତ୍ତମ । ୨୩ ନ ତସ୍ଯ ଦୁରିତଂ କିଞ୍ଚିନ୍ନାଧଯୋ ଵ୍ଯାଧଯୋ ନୃପ । ଭଵନ୍ତି କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ ତସ୍ମାତ୍ସ୍ନାନଂ ପ୍ରଵର୍ତଯେତ୍ । । ୨୪ ଦିଵ୍ଯଂ ନୀରାଜନଂ ତଦ୍ଧି ସର୍ଵରୋଗଵିନାଶନମ୍ । ଗୋମହିଷ୍ଯାଦି ଯତ୍କିଂଚିତ୍ତତ୍ସର୍ଵଂ ଭୂଷଯେନ୍ନୃପ । । ୨୫ ତୈଲଶସ୍ତ୍ରାଦିଭିର୍ଵସ୍ତ୍ରସ୍ତୋରଣାଧସ୍ତତୋ ନଯେତ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ତଥା ଭୋଜ୍ଯଂ କୁର୍ଯାତ୍କୁରୁକୁଲୋଦ୍ଵହ । । ୨୬ ତିସ୍ରୋ ହ୍ଯେତାଃ ପରାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତିଥଯଃ କୁରୁନନ୍ଦନ । କାର୍ତ୍ତିକେଶ୍ଵଯୁଜେ ମାସି ଚୈତ୍ରେ ମାସେ ଚ ଭାରତ । । ୨୭ ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଶତଗୁଣଂ କାର୍ତ୍ତିକେ ଯା ତିଥିର୍ନୃପ । ବଲିରାଜ୍ଯାପ୍ତିସୁଖଦା ପାଂଶୁଲାଶୁଭନାଶିନୀ । । ୨୮ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ପ୍ରତିପତ୍କଲ୍ପସମାପ୍ତିଵର୍ଣନଂ ନାମାଷ୍ଟାଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ପ୍ରତିପଦ କଳ୍ପ ସମାପ୍ତିର ବିବରଣା ସୁମନ୍ତୁରୁ କହିଲେ: ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ଉପବାସ କରି, ଏହି ପ୍ରକାରରେ ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ତିସହିତ ବିରିଞ୍ଚିଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ପ୍ରତିପଦ ଦିନରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ବିଶେଷ ଭାବରେ ରୁଗ୍ବେଦ ଓ ଦେବୀ, ବିରିଞ୍ଚି ଓ ବାସ୍ତୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଦେବତାଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଏହି ଯାତ୍ରା କରି, ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ତିସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଲୋକତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ, ରାଜା ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଚର୍ମ ଓ ସାବିତ୍ରୀ ସହିତ ମାର୍ଗରେ ନେଇ, ସମସ୍ତ ନଗରକୁ ନାନା ବାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମଣ କରେ। ଭ୍ରମଣ ପରେ, ରଥକୁ ନଗରରେ ରଖି, ପ୍ରଥମେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇ, ଶାଣ୍ଡିଳେୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଦେବତାଙ୍କୁ ରଥରେ ଆସିନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ରଥର ଆଗରେ ଶାଣ୍ଡିଳୀପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି, ପୁଣ୍ୟାହ ଓ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଦେବତାଙ୍କୁ ରଥରେ ଆସିନ କରି, ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ; ନାନା ପ୍ରକାର ଦୃଶ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଗୋଷ୍ଠୀ ଦ୍ୱାରା ଏହା କରାଯିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭାତରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଭୋଜନ ଦେଇ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଜନସମୂହକୁ ଭକ୍ତିସହିତ ବିଜ ଓ ପାୟସ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଚ୍ଛାନ୍ଦ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି, ପୁଣ୍ୟାହ ଶବ୍ଦ କରି, ରଥକୁ ପୁରରେ ଭ୍ରମଣ କରିବା ଉଚିତ। ଚାରି ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରଥକୁ ବହୁ ରୁଗ୍ବେଦ, ଅଥର୍ବବେଦ, ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ଓ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ଭ୍ରମଣ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଦେବଦେବ, ସୁରଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଦେବତାଙ୍କ ରଥକୁ ସମସ୍ତ ପୁରକୁ ସୁସମ ମାର୍ଗରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ର ଶୁଭ ଚାହେ, ସେ ରଥକୁ ବହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନୀ ମନୁଷ୍ୟ ଏକମାତ୍ର ଭୋଜକ ଛଡ଼ା ରଥକୁ ଆରୋହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ରଖିବା ଉଚିତ; ଭୋଜକକୁ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଓ ପୂର୍ବରେ କଞ୍ଜଜଙ୍କୁ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ତୁର୍ୟ ନିନାଦ ଓ ଶଙ୍ଖ ଶବ୍ଦରେ ରଥକୁ ସମସ୍ତ ପୁରରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରି, ପୁନଃ ଏହାକୁ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ନୀରାଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଏଭଳି ଭକ୍ତିସହିତ ଯାତ୍ରା କରେ, ଯେଉଁ ଦେଖେ, ଯେଉଁ ରଥକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଅମାବାସ୍ୟାରେ, ଯେଉଁ ଜଣେ ଶାଳାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦୀପ ପ୍ରଦୀପନ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ପ୍ରତିପଦରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୁଡ଼ ମିଶ୍ରିତ ଦୀପ ଓ ଅହତ ଭାସ୍ତ୍ର ଦେଇ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ନୂତନ ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ ଓ ଭାସ୍ତ୍ର ଦେଇ ଆତ୍ମାକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରତିପଦରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ତିଥି ଅତି ପୁଣ୍ୟମୟ, ବଳିରାଜ୍ୟ ପ୍ରଚଳିତ କରିଥିବା, ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ବାଲେୟା ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହି ତିଥିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପୂଜା କରିଲେ, ଅମିତ ତେଜସ୍ୱୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ଚୈତ୍ର ମାସରେ ମହାପୁଣ୍ୟମୟ ପ୍ରତିପଦ ଅଛି; ଏହି ତିଥିରେ ଯେଉଁ ଜଣେ ଶ୍ୱପଚକୁ ଛୁଇଁ ନିଆଁ କରେ, ସେ ଦୁଃଖ, ରୋଗ ଓ ଅନ୍ୟ କଷ୍ଟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ତେଣୁ ଏହି ତିଥିରେ ନିଆଁ କରିବା ଉଚିତ। ଦିବ୍ୟ ନୀରାଜନ ସମସ୍ତ ରୋଗ ନାଶ କରେ; ଗୋ, ମହିଷ ଆଦି ଯାହା ଅଛି, ସମସ୍ତକୁ ଶୋଭା କରିବା ଉଚିତ। ତେଲ, ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଭାସ୍ତ୍ର ଦେଇ ତୋରଣ ତଳକୁ ନେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇବା ଉଚିତ। କୁରୁନନ୍ଦନ, ଏହି ତିନି ତିଥି ପ୍ରମୁଖ ଭାବରେ କାର୍ତ୍ତିକ, ଅଶ୍ୱିନ ଓ ଚୈତ୍ର ମାସରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏହି ତିଥିରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ଶତଗୁଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ବଳିରାଜ୍ୟ ଆପ୍ତି, ସୁଖ ଦାୟକ ଓ ଅଶୁଭ ନାଶକ।
ଶର୍ୟାତିଙ୍କର ବିବରଣୀରେ, ପୁଷ୍ପଦ୍ୱିତୀୟାର ବର୍ଣ୍ନନା।
ଆମେ ତୁମର ପତିକୁ ତୁମ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସୁନ୍ଦର କରିଦେବୁ; ପରେ, ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତୁମେ ଜଣେକୁ ପତି ଭାବରେ ଚୟନ କରିପାରିବ।
ଅଶୂନ୍ୟଶୟନା ନାମକ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରଦିନର ମହାତ୍ମ୍ୟ।
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: ଏକ ଦେବୀ, ଯାହାର ଜୀବନ ପତିଙ୍କ ସହିତ ବନ୍ଧା, ପତିଙ୍କ ସେବାରେ ନିରତ, ଏପରି ଶୁଧ୍ଧ ଓ ସଦ୍ଗୁଣୀ ନାରୀ, ତୃତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରଦିନରେ ଉପବାସ କରିବା ସମୟରେ ଲୁଣ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ସେ ଏହି ବ୍ରତକୁ ଭକ୍ତିସହିତ ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥାଏ।
ଏଵଂ ନିଯମଯୁକ୍ତସ୍ଯ୪ ଦେଵ୍ଯା ଯତ୍ସମୁଦାହୃତମ୍ । । ୧୩ ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ମହାବାହୋ କଥ୍ଯମାନଂ ମହାଫଲମ୍ । ଭର୍ତାରଂ ତୁ ଲଭେତ୍କନ୍ଯା ଯଂ ଵାଚ୍ଛତି ମନୋଽନୁଗମ୍ । । ୧୪ ସୁଚିରଂ ସହ ଵୈ ଭର୍ତ୍ରା କ୍ରୀଡଯିତ୍ଵା୫ ଇହୈଵ ସା । ସନ୍ତତିଂ ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ସହ ତେନୈଵ ଗଚ୍ଛତି । । ୧୫ ହେଲିଲୋକଂ ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକଂ ଲୋକଂ ଚିତ୍ରଶିଖଣ୍ଡିନଃ । ଗତ୍ଵା ଯାତି ସଦୋ ରାଜନ୍ଵାମଦେଵସ୍ଯ ଭାରତ । । ୧୬ ଵିଧଵା ତୁ ଯଦା ରାଜନ୍ଦେଵ୍ଯା ଵ୍ରତପରାଯଣା
ଏହିପରି ନିୟମରେ ଯେଉଁ ଦେବୀ କହିଥିଲେ, ମହାବାହୁ, ତାହାର ଫଳ ବହୁତ ଉତ୍ତମ। ତୁମେ ଶୁଣ। ଜଣେ କନ୍ୟା ନିଜ ମନରେ ଯେଉଁ ପୁରୁଷକୁ ଚାହେ, ସେ ଭାର୍ତ୍ତା ଭାବେ ପାଇଥାଏ। ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଭାର୍ତ୍ତା ସହିତ ଏଠାରେ ଖେଳିବା ପରେ, ସନ୍ତାନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ଭାର୍ତ୍ତା ସହିତ ଏକାଠି ଚାଲିଯାଏ। ହେଲିଲୋକ, ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକ, ଚିତ୍ରଶିଖଣ୍ଡିର ଲୋକକୁ ଯାଇ, ରାଜନ୍, ଭାରତ, ଭାମଦେବଙ୍କ ସଦନକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଦେବୀ ଏହି ଉପବାସରେ ଲାଗିଥିବା ବିଧବା ରାଜନ୍...
ଭର୍ତ୍ତାରଂ ନିଯତା ନିତ୍ଯଂ ସଦାର୍ଚନପରାଯଣା । । ୧୭ ଇହ ଚୋତ୍ସୃଜ୍ଯ ଦେହଂ ସ୍ଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହରିପୁରେ ପ୍ରିଯମ୍ । ଆକ୍ଷିପ୍ଯ ଯମଦୂତେଭ୍ଯଃ ସହ ଭର୍ତ୍ରା ରମେଦ୍ଦିଵି । । ୧୮ ଵର୍ଷକୋଟିଂ ଦଶଗୁଣାଂ ରମିତ୍ଵା ସା ଇହାଗତା । ଭର୍ତ୍ରା ସହୈଵ ପୂର୍ଵୋକ୍ତଂ ଲଭତେ ଫଲମୀପ୍ସିତମ୍ । । ୧୯ ଇନ୍ଦ୍ରାଣ୍ଯାପି ଵ୍ରତମିଦଂ ପୁତ୍ରାର୍ଥିନ୍ଯା ନରାଧିପ । ଲବ୍ଧଃ ପୁତ୍ରୋ ଵ୍ରତସ୍ଯାନ୍ତେ ଜଯନ୍ତୋ ନାମ ନାମତଃ । । 1.21.୨୦ ଅରୁନ୍ଧତ୍ଯା ତଥା ଚୀର୍ଣଂ ଵଶିଷ୍ଠଂ ପ୍ରତି କାମତଃ । ଦୃଶ୍ଯତେ ଦିଵି ଚାଦ୍ଯାପି ଵଶିଷ୍ଠସ୍ଯ ସମୀପତଃ । । ୨୧ ରୋହିଣ୍ଯା ଲଵଣତ୍ଯାଗାତ୍ସପନ୍ନୀଗଣମର୍ଦନମ୍ । ଲବ୍ଧଂ ଦେଵ୍ଯାଃ ପ୍ରସାଦେନ ସୌଭାଗ୍ଯମଚଲଂ ଦିଵି । । ୨୨ ଇତ୍ଯେଷା ତିଥିରିତ୍ଯେଵ ତୃତୀଯା ଲୋକପୂଜିତା । ସଦା ଵିଶେଷତଃ ପୁଣ୍ଯା ଵୈଶାଖେ ମାସି ଯା ଭଵେତ୍ । । ୨୩ ପୁଣ୍ଯା ଭାଦ୍ରପଦେ ମାସି ମାଘେପ୍ଯେଵଂ ନ ସଂଶଯଃ । ମାଘେ ଭାଦ୍ରପଦେ ଚାପି ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଧନ୍ଯା୧ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । । ୨୪ ସାଧାରଣୀ ତୁ ଵୈଶାଖେ ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଭାରତ । ମାଘମାସେ ତୃତୀଯାଯାଂ ଗୁଡସ୍ଯ ଲଵଣସ୍ଯ ଚ । । ଦାନଂ ଶ୍ରେଯସ୍କରଂ ରାଜନ୍ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ୨ ଚ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଚ । । ୨୫ ଗୁଡେନ ତୁଷ୍ଯତେ ଦତ୍ତୋ ଲଵଣେନ ତୁ ଵିଶ୍ଵଭୂଃ । ଗୁଡପୂପାସ୍ତୁ ଦାତଵ୍ଯା ମାସି ଭାଦ୍ରପଦେ ତଥା । । ୨୬ ତୃତୀଯାଯାଂ ତୁ ମାଘସ୍ଯ ଵାମଦେଵସ୍ଯ ପ୍ରୀତଯେ । ଵାରିଦାନଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ସ୍ଯାନ୍ମୋଦକାନାଂ ଚ ଭାରତ । । ୨୭ ଵୈଶାଖେ ମାସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ତୃତୀଯା ଚନ୍ଦନସ୍ଯ ଚ । ଵାରିଣା ତୁଷ୍ଯତେ ଵେଧା ମୋଦକୈର୍ଭୀମ ଏଵ ହି । । ଦାନାତ୍ତୁ ଚନ୍ଦନସ୍ଯେହ କଞ୍ଜଜୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୨୮ ଯାତ୍ଵେଷା କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ ଵୈଶାଖେ ମାସି ଵୈ ତିଥିଃ । ତୃତୀଯା ସାଽକ୍ଷଯା ଲୋକେ ଗୀର୍ଵାଣୈରଭିନନ୍ଦିତା । । ୨୯ ଆଗତେଯଂ ମହାବାହୋ ଭୂରି ଚନ୍ଦ୍ରଂ ଵସୁଵ୍ରତା । କଲଧୌତଂ ତଥାନ୍ନଂ ଚ ଘୃତଂ ଚାପି ଵିଶେଷତଃ । । ଯଦ୍ଯଦ୍ଦତ୍ତଂ ତ୍ଵକ୍ଷଯଂ ସ୍ଯାତ୍ତେନେଯମକ୍ଷଯା ସ୍ମୃତା । । 1.21.୩୦ ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦ୍ଦୀଯତେ ଦାନଂ ସ୍ଵଲ୍ପଂ ଵା ଯଦି ଵା ବହୁ । ତତ୍ସର୍ଵମକ୍ଷଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵୈ ତେନେଯମକ୍ଷଯା ସ୍ମୃତା । । ୩୧ ଯୋଽସ୍ଯାଂ ଦଦାତି କରକନ୍ଵାରିବୀଜସମନ୍ଵିତାନ୍ । ସ ଯାତି ପୁରୁଷୋ ଵୀର ଲୋକଂ ଵୈ ହେମମାଲିନଃ । । ୩୨ ଇତ୍ଯେଷା କଥିତା ଵୀର ତୃତୀଯା ତିଥିରୁତ୍ତମା । ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ନରୋ ରାଜନ୍ନୃଦ୍ଧିଂ ଵୃଦ୍ଧିଂ ଶ୍ରିଯଂ ଭଜେତ୍ । । ୩୩ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ତୃତୀଯାକଲ୍ପଵିଧିଵର୍ଣନଂ ନାମୈକଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଯେଉଁ ନିୟତା ନିତ୍ୟ ଭାର୍ତ୍ତାକୁ ସମ୍ମାନ କରେ, ଏଠାରେ ଦେହ ଛାଡି ହରିପୁରରେ ପ୍ରିୟକୁ ଦେଖି, ଯମଦୂତମାନଙ୍କୁ ଅଟକାଇ, ଭାର୍ତ୍ତା ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଖେଳିଥାଏ। ଦଶ କୋଟି ବର୍ଷ ଭାର୍ତ୍ତା ସହିତ ଖେଳି, ପୁର୍ବକଥିତ ଫଳ ପାଇଥାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ, ତାହାର ଶେଷରେ ଜୟନ୍ତ ନାମକ ପୁତ୍ର ପାଇଥିଲେ। ଅରୁନ୍ଧତୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ, ଭାସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଚାହିଁ, ଆଜି ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଭାସିଷ୍ଠଙ୍କ ସମୀପରେ ଦେଖାଯାଏ। ରୋହିଣୀ ଲବଣ ତ୍ୟାଗ କରି, ସପନୀଗଣମର୍ଦନ କରି, ଦେବୀଙ୍କ ଦୟାରେ ଅଚଳ ସଉଭାଗ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ ପାଇଥିଲେ। ଏହି ତୃତୀୟା ତିଥି ଲୋକମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ବିଶେଷ ଭାବରେ ବୈଶାଖ ମାସରେ ଏହି ତିଥି ଅତି ପୁଣ୍ୟ। ଭାଦ୍ରପଦ ମାସରେ, ମାଘ ମାସରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତିଥି ଅତି ପୁଣ୍ୟ, ଏଥିରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଧନ୍ୟ ମନାଯାନ୍ତି। ବୈଶାଖ ମାସରେ ଏହି ତୃତୀୟା ସାଧାରଣ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ପାଇଁ। ମାଘ ମାସରେ ତୃତୀୟାରେ ଗୁଡ଼ ଓ ଲବଣ ଦାନ ଉତ୍ତମ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୁଷ ଦୁଇଁ ପାଇଁ। ଗୁଡ଼ ଦେଲେ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ, ଲବଣ ଦେଲେ ବିଶ୍ୱଭୂ ପ୍ରସନ୍ନ। ଭାଦ୍ରପଦ ମାସରେ ଗୁଡ଼ପୁପ ଦେବା ଉଚିତ। ମାଘ ମାସରେ ତୃତୀୟାରେ ଭାମଦେବଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଜଳ ଦାନ ଓ ମୋଦକ ଦେବା ଉତ୍ତମ। ବୈଶାଖ ମାସରେ ତୃତୀୟାରେ ଚନ୍ଦନ ଦାନ ଓ ଜଳ ଦେଲେ ବେଧା ପ୍ରସନ୍ନ, ମୋଦକ ଦେଲେ ଭୀମ ପ୍ରସନ୍ନ। ଚନ୍ଦନ ଦାନରେ କଞ୍ଜଜ ଲୋକ ପାଇଯାଏ। ବୈଶାଖ ମାସରେ ଏହି ତୃତୀୟା ଅକ୍ଷୟ ମନାଯାଏ, ଦେବତାମାନେ ଅନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ଏହି ଦିନ ମହାବାହୁ, ବହୁତ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ବସୁବ୍ରତ ପାଇଯାଏ, କଳାଧୌତ ଅନ୍ନ ଓ ଘୃତ ଦାନ ଉତ୍ତମ। ଯେଉଁ ଦିନ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଅ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ, ଏହି ତୃତୀୟା ଅକ୍ଷୟ ମନାଯାଏ। କିଛି ଦାନ ଦିଅ, ଅଳ୍ପ କିମ୍ବା ବହୁତ, ସେ ସବୁ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ, ଏହି ତୃତୀୟା ଅକ୍ଷୟ ମନାଯାଏ। ଏଠାରେ କରକ, ଜଳ, ଓ ଚାଉଳ ଦାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ସେ ହେମମାଳିନ ଲୋକକୁ ଯାଏ। ଏହି ଭାବରେ ବୀର, ତୃତୀୟା ତିଥିର ଉତ୍ତମତା କଥାହେଲା। ଏହି ଉପବାସ କରିଥିବା ଲୋକ ରାଜନ୍, ଧନ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ଶ୍ରୀ ପାଇଥାଏ।
ଏଠାରେ ଅତି କଷ୍ଟକର କାମଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସାଧିତ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ବଡ଼ କାମଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ । ଘୋଡା ଓ ରଥ ନିୟେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରି, ପୁଅ ଓ ସହାୟ ପାଇଁ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ରାଜା ହେଇ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟ କରିଥାଏ—ଏହି ସବୁ ଦୟାଳୁ ବିଘ୍ନହର ଶ୍ରୀ ଵିନାୟକ ଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଦେଇଥାନ୍ତି ।
ବିଘ୍ନ-ବିନାୟକଙ୍କ ବିବରଣୀ: ଶତାନୀକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଭୀମଜ, ପ୍ରମଥାଙ୍କର ନାୟକ, କିଏ ତିଆରି କଲେ? ଏବଂ ସେ କିପରି ବିଘ୍ନମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଓ ଅଧିକାରୀ ହେଲେ?
ଚତୁର୍ଥୀ କଳ୍ପରେ ପୁରୁଷ ଚିହ୍ନ ବିବରଣା: ଶତାନୀକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀଙ୍କର ଚିହ୍ନ କଣ, ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର? ଏହି ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ଶ୍ରୀ ବ୍ୟୋମକେଶଙ୍କ ପୁଅ କହିଥିଲେ । ଯେଉଁଗୁଡିକ ଦେବତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ବଡ଼ ସାଗରକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅଯାଇଥିଲା, ପରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସମୁଦ୍ର ଦେଇଥିଲେ—ସେଗୁଡିକ କିପରି ମିଳିଲା? ମୋତେ କହ, ବାହୁଳେୟ କିପରି ପାଇଥିଲେ ।
ପୁରୁଷଙ୍କ ଚିହ୍ନର ବର୍ଣ୍ଣନା: ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଯାହାଙ୍କର ପେଟ ସମତଳ, ସେ ଭୋଗୀ; ଅବସାନ୍ନ ପେଟ ଥିଲେ, ସେ ଧନ ହରାଇବେ; ଅସମ ପେଟ ଥିଲେ, ସେ ଚତୁର ଏବଂ ସଦା ଚତୁରାଇ କରେ।
ଚପ୍ଟା କାନ ଥିଲେ, ସେ ରୋଗୀ; ଛୋଟ କାନ ଥିଲେ, ସେ ଦୁଃଖୀ। ଶଂଖାକାର କାନ ଥିଲେ, ସେ ପୃଥିବୀର ମାଲିକ, ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଭୟଦାୟକ। ଲମ୍ବା କେଶ ଥିବା କାନ ଥିଲେ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ; ପ୍ରସ୍ତର କାନ ଥିଲେ, ସେ ରାଜା, ସଦା ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଏବଂ ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତ।
ପୁରୁଷଙ୍କ ଚିହ୍ନର ବର୍ଣ୍ଣନା: କାର୍ତ୍ତିକେୟ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ, ରାଜାଙ୍କ ଶୁଭ ଶରୀର ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହନ୍ତୁ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଶୁଣ, ମୁଁ ଏବେ ରାଜାଙ୍କ ଶରୀର ଚିହ୍ନ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଶୁଭତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଚିହ୍ନର ବର୍ଣ୍ଣନା: ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏବେ ଶୁଣ, ହେ ମହାବାହୁ, ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ, ଯାହାକି ମୁଁ ଏକଦା ମହାତ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ କହିଥିଲି।
ଗଣପତି ବିଧିର ବର୍ଣ୍ଣନା: ଶତାନିକ କହିଲେ—ଦେବତା 'ଗ' ଅକ୍ଷର ପାଇଁ, ମହାଗଣେଶଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ, ମନ୍ତ୍ରସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା ବିଧି କୁହନ୍ତୁ।
ବିନାୟକଙ୍କ ପୂଜା ବିଧିର ବର୍ଣ୍ଣନା: ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ—ନିମ୍ବ ଗଛର କାଠିରେ ଅଙ୍ଗୁଳି ଯୋଗ୍ୟ ଆକୃତିର ଗଣପତି ପ୍ରତିମା ତିଆରି କରି, ପ୍ରତିଦିନ ଧୂପ ଓ ଗନ୍ଧରେ ପୂଜା କରିବା, ଗୁପ୍ତରେ ମୁଣ୍ଡରେ ବାନ୍ଧି ଧରିବା ଓ ବାହାରିବା—ଏହା କଲେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହେବେ।
ଶିଵାଚତୁର୍ଥୀ ପୂଜନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଶିଵା ଶାନ୍ତା ସୁଖା ରାଜଂଶ୍ଚତୁର୍ଥୀ ତ୍ରିଵିଧା ସ୍ମୃତା । ମାସି ଭାଦ୍ରପଦେ ଶୁକ୍ଲା ଶିଵା ଲୋକେଷୁ ପୂଜିତା । । ୧ ତସ୍ଯାଂ ସ୍ନାନଂ ତଥା ଦାନମୁପଵାସୋ ଜପସ୍ତଥା । କ୍ରିଯମାଣଂ ଶତଗୁଣଂ ପ୍ରସାଦାଦ୍ଦନ୍ତିନୋ ନୃପ । । ୨ ଗୁଡଲଵଣଘୃତାନାଂ ତୁ ଦାନଂ ଶୁଭକରଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଗୁଡାପୂପୈସ୍ତଥା ଵୀର ପୁଣ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନମ୍ । । ୩ ଯାସ୍ତସ୍ଯାଂ ନରଶାର୍ଦୂଲ ପୂଜଯନ୍ତି ସଦା ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଗୁଡଲଵଣପୂପୈଶ୍ଚ ଶ୍ଵଶ୍ରୂଂ ଶ୍ଵସୁରମେଵ ଚ । ।୪ ତାଃ ସର୍ଵାଃ ସୁଭଗାଃ ସ୍ଯୁର୍ଵେ୧ ଵିଘ୍ରେଶସ୍ଯାନୁମୋଦନାତ୍ । କନ୍ଯକା ତୁ ଵିଶେଷେଣ ଵିଧିନାନେନ ପୂଜଯେତ୍ । । ୫ ( ଇତି ଶିଵାକଲ୍ପଃ) ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ମାଘେ ମାସି ତଥା ଶୁକ୍ଲା ଯା ଚତୁର୍ଥୀ ମହୀପତେ । ସା ଶାନ୍ତା ଶାନ୍ତିଦା ନିତ୍ଯଂ ଶାନ୍ତିଂ କୁର୍ଯାତ୍ସଦୈଵ ହି । । ୬ ସ୍ନାନଦାନାଦିକଂ କର୍ମ ସର୍ଵମସ୍ଯାଂ କୃତଂ ଵିଭୋ । ଭଵେତ୍ସହସ୍ରଗୁଣିତଂ ପ୍ରସାଦାତ୍ତସ୍ଯ୨ ଦନ୍ତିନଃ । । ୭ କୃତୋପଵାସୋ ଯସ୍ତସ୍ଯାଂ ପୂଜଯେଦ୍ଵି ଘ୍ନନାଯକମ୍ । ତସ୍ଯ ହୋମାଦିକଂ କର୍ମ ଭଵେତ୍ସାହସ୍ରିକଂ ନୃପ । । ୮ ଲଵଣଂ ଚ ଗୁଡଂ ଶାକଂ ଗୁଡପୂପାଂଶ୍ଚ ଭାରତ । ଦତ୍ତ୍ଵା ଭକ୍ତ୍ଯା ତୁ ଵିପ୍ରେଭ୍ଯଃ ଫଲଂ ସାହସ୍ରିକଂ ଭଜେତ୍
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ — ଶିବା ଶାନ୍ତ ଓ ଶୁଭ, ରାଜା, ଚତୁର୍ଥୀ ତିନି ପ୍ରକାର ରୂପରେ ମନେ ପକାଯାଏ। ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଶିବା ଲୋକମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହି ଦିନରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଉପବାସ ଓ ଜପ କରିଲେ, ରାଜା, ଏହାର ଫଳ ଶତଗୁଣ ହୁଏ। ଗୁଡ଼, ଲୁଣ, ଘିଅ ଦାନ କରିବା ଶୁଭ ମନାଯାଏ; ଗୁଡ଼ପୁପ ଦେଇ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏହି ଦିନରେ ଯେଉଁ ମହିଳାମାନେ ଗୁଡ଼, ଲୁଣ, ପୁପ ଦେଇ ଶ୍ୱଶ୍ରୁ ଓ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଭାଗ୍ୟବତୀ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଭିନ୍ନେଶ୍ୱରଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଶୁଭ ଲାଭ କରନ୍ତି। ବିଶେଷ କରି କନ୍ୟାମାନେ ଏହି ନିୟମରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।