ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଵ୍ରୀହୀଣାଂ କୋଦ୍ରଵାଣାଂ ଚ ସାରଧର୍ମମୁଦାରକଃ
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କରିବାକୁ ଉଚିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିବରଣୀ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଚାଉଳ ଏବଂ କୋଦୋ ଶସ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମୂଳ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଏହିପରି ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଶୂଦ୍ରାଣାଂ କ୍ଷଯଵୃଦ୍ଧ୍ଯାଦି ମନ୍ତଵ୍ଯଂ ଵେତନାନି ଚ । । ୨୨ କ୍ଷୌମକାର୍ପାସଯୋର୍ଵିଦ୍ଯାତ୍ସୂତ୍ରଂ ପଞ୍ଚମଭାଗକମ୍ । ଦେଶକାଲାଦିଭାଗାତ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାଦେଵ ନିର୍ଣଯଃ । । ୨୩ ଅଵଘାତେନ ତୂଲସ୍ଯ କ୍ଷଯୋ ଵିଂଶତିଭାଗକଃ । ଛନ୍ନାଂ ଵ୍ଯାପ୍ତାଂ ତୁ ଵାତେନ ତଦ୍ଵଦୂର୍ଣାଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । । ୨୪ ପଞ୍ଚାଶଦ୍ଭାଗିକୀଂ ହାନିଂ ସୂତ୍ରେ କୁର୍ଵୀତ ଲକ୍ଷଣାତ୍
ଶୂଦ୍ରମାନେ ପାଇଁ, ହାନି ଏବଂ ଲାଭ ଓ ତାଙ୍କର ଦରମା ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ଲିନେନ୍ ଏବଂ କପାସ ପାଇଁ, ସୂତକୁ ପଞ୍ଚମାଂଶ ଭାବରେ ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ବିଭାଜନ ସିଧାସଳଖ ଭାବେ, ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେବା ଉଚିତ। କପାସ ମାରିବାରେ ଯେଉଁ ହାନି ହୁଏ, ତାହା ଏକ-ବିଶମାଂଶ; ଏହିପରି, ପବନରେ ଢାକି ଓ ପ୍ରସାରିତ ଉନ୍ନ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବେ ଗଣନା କରାଯିବ। ସୂତର ହାନି ତାହାର ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ-ପଞ୍ଚାଶମାଂଶ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେବା ଉଚିତ।
ତାସାଂ ରତ୍ନସୁଵର୍ଣାଦି ଭାର ଏଵ ନ ମଣ୍ଡନମ୍ । । ୬୪ ଲୋକଜ୍ଞାନେ ପରା କୋଟିଃ ପତ୍ଯୌ ଭକ୍ତିଶ୍ଚ ଶାଶ୍ଵତୀ । ଶୁଦ୍ଧାନ୍ଵଯାନାଂ ନାରୀଣାଂ ଵିଦ୍ଯାଦେତତ୍କୁଲଵ୍ରତମ୍ । । ୬୫ ତସ୍ମାଲ୍ଲୋକଶ୍ଚ ଭର୍ତା ଚ ସମ୍ଯଗାରାଧିତୋ ଯଯା । ଧର୍ମମର୍ଥଂ ଚ କାମଂ ଚ ସୈଵାପ୍ନୋତି ନିରତ୍ଯଯା । । ୬୬ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମକଥନଂ ନାମ ତ୍ରଯୋଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏମିତି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ରତ୍ନ ଓ ସୁନା କେବଳ ଭାର, ଶୃଙ୍ଗାର ନୁହେଁ। ତାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁଣ ହେଉଛି ଲୋକ ଜ୍ଞାନ ଓ ପତିପ୍ରତି ଅଟୁଟ୍ ଭକ୍ତି। ଶୁଧ୍ଧ ବଂଶର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ଏହି ହେଉଛି କୁଳବ୍ରତ। ଯେଉଁ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକ ଓ ପତିକୁ ଭଲ ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ଲାଭ କରନ୍ତି।
୧୪ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଯଦେତତ୍ସାପତ୍ନ୍ଯଂ ପରଂ ମାତ୍ସର୍ଯକାରଣମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ପରିହର୍ତଵ୍ଯଂ ପରମୋଦାରଚର୍ଯଯା
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସାପତ୍ନୀ ଦ୍ୱେଷ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଇର୍ଷ୍ୟାର କାରଣ; ଏହିପରି ଦ୍ୱେଷ ଉଚ୍ଚ ଉଦାର ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରିବା ଉଚିତ୍।
୧୫ ତଥା କଲ୍ପିତନେପଥ୍ଯା ଭର୍ତୁଃ ପର୍ଯାଯଵାସରେ । ହ୍ରିଯମାଦଯମାନେଵ୩ ପତିଂ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଵିସର୍ଜିତା । । ୧୬ ଗତ୍ଵା ରହସି ଭର୍ତାରଂ ତତ୍କାଲୋଚିତସଂଭ୍ରମୈଃ । ତଦ୍ଭାଵାନୁଗତୈସ୍ତୈସ୍ତୈଃ ସଵିଶେଷମୁପାଚରେତ୍ । । ୧୭ ପ୍ରତିବୁଧ୍ଯ ତତଃ କାଲେ ସଵିଶେଷଂ ତ୍ରପାନ୍ଵିତା । ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଯ ଵସତିଂ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଵିଶେଷେଣ ତଥା ପୁନଃ । । ୧୮ ଅପ୍ରାତିକୂଲ୍ଯଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଯା ହିତମନ୍ଯତ୍ର ଯୋଷିତଃ । ତତଃ ଶନୈସ୍ତ୍ଵଵଚ୍ଛିଦ୍ଯ ପତିଂ ସ୍ଵଵଶମାନଯେତ୍ । । ୧୯ ବହିଷ୍ପାକାଦିଯୋଗେନ ଚତୁଃଷଷ୍ଟ୍ଯା ରହୋଗତମ୍ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠାମତିଶଯାନେଵ ଭର୍ତାରମୁପରଞ୍ଜଯେତ୍ । । 1.14.୨୦ ପ୍ରାଗଲ୍ଭ୍ଯଂ ରହସି ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଲଜ୍ଜାଧିକ୍ଯଂ ତତୋଽନ୍ଯଦା । ଚିତ୍ତଜ୍ଞାନାନୁଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ପତ୍ଯୌ ସଂସେଵନଂ ପରମ୍ । । ୨୧ ଏଵମାରାଧ୍ଯ ଭର୍ତାରଂ ଗୃହମାକ୍ରମ୍ଯ ଚ କ୍ରମାତ୍ । ଗୌରଵଂ ପ୍ରତିପତ୍ତିଂ ଵା ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଦିଷୁ ନ ହାପଯେତ୍ । । ୨୨ ଗୃହଵ୍ଯାପାରଦାନେଷୁ ପତିଂ ଗୁଢଂ ତଧା ଵଦେତ୍ । ଅଧିକୁର୍ଯାଦନିଚ୍ଛନ୍ତୀ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୈଵେନାଂ ଯଥା ବଲାତ୍ । । ୨୩ ସାପି ଵିଜ୍ଞାଯ ଭର୍ତାରଂ କନିଷ୍ଠାକୃଷ୍ଟମାନସମ୍ । ଵିଶ୍ରାମଂ ପ୍ରାର୍ଥଯେଦେନାମଧିକୁର୍ଯାତ୍ସୁତାମିଵ । । ୨୪ ମତ୍ଵା ଭର୍ତୁରଭିପ୍ରେତଂ ରକ୍ଷନ୍ତୀ ନିଜଗୌରଵମ୍ । କୃତଂ ଭର୍ତ୍ରନୁକୂଲଂ ସ୍ଯାତ୍ତଦିଷ୍ଟାଯାନୁମୋଦଯେତ୍ । । ୨୫ ସ୍ଥାନିନୋ ଯଦଭିପ୍ରେତଂ ଭୃତ୍ଯୈଃ କିଂ କ୍ରିଯତେଽନ୍ଯଥା । କ୍ଲିଶ୍ଯତେ ତତ୍ର ମୂଢାତ୍ମା ପରତନ୍ତ୍ରୋ ଵୃଥା ଜନଃ । । ୨୬ ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵାସ୍ଵଵସ୍ଥାସୁ ମନୋଵାକ୍କାଯକର୍ମଭିଃ । ହିତଂ ସ୍ଵାମ୍ଯନୁକୂଲତ୍ଵଂ ନାରୀଣାଂ ତୁ ଵିଶେଷତଃ । । ୨୭ ସାପି ଜ୍ଯେଷ୍ଠାପତିଂ ଚୈଵ ଗୃହତନ୍ତ୍ରଂ ଚ ସର୍ଵଦା । ସମାଵର୍ଜ୍ଯ ୧ ଗୁଣୈର୍ଧୀରା ପ୍ରାଗଵସ୍ଥାଂ ନ ଵିସ୍ମରେତ୍ । । ୨୮ ନ ସୌଭାଗ୍ଯମଦଂ କୁର୍ଯାନ୍ନ ଚୌଦ୍ଧତ୍ଯାଦିଵିକ୍ରିଯାମ୍ । ନିତରାମାନତିଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ସଦାନାର୍ଯଭଯାଦିଵ । । ୨୯ ଯଥା ଯୋଗ୍ଯତଯା ପତ୍ଯୌ ସୌଭାଗ୍ଯମଭିଵର୍ଧତେ । ସ୍ପର୍ଧଯେଚ୍ଯ କୁଲସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପ୍ରଶ୍ରଯୋପାଧିକଂ ତଥା । । 1.14.୩୦ ଏଵମାରାଧ୍ଯ ଭର୍ତାରଂ ତତ୍କାର୍ଯେଷ୍ଵପ୍ରମାଦିନୀ । ପୂଜ୍ଯାନାଂ ପୂଜନେ ନିତ୍ଯଂ ଭୃତ୍ଯାନାଂ ଭରଣେଷୁ ଚ । । ୩୧ ଗୁଣାନାମର୍ଜନେ ନିତ୍ଯଂ ଶୀଲଵତ୍ପରିରକ୍ଷଣେ । ପ୍ରେତ୍ଯ ଚେହ ଚ ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଂ ସୁଖମାପ୍ନୋତ୍ଯନୁତ୍ତମମ୍ । । ୩୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମେଷୁ ସପତ୍ନୀକର୍ତଵ୍ଯଵର୍ଣନଂ ନାମ ଚତୁର୍ଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶୋଭିତ ହୋଇ, ପତିଙ୍କର ପାଳି ଆସିଲେ, ସେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ନେଇଯାଉଥିବା ପରି ପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଦୁର୍ଭଗା ଚ ପୁନର୍ନିତ୍ଯମୁପଵାସାଦିତତ୍ପରା । ବାହ୍ଯେଷୁ ପତିକୃତ୍ଯେଷୁ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଶେଷାଭିଯୋଗିନୀ । । ୧ ନ ପ୍ରଶଂସାଂ ସପତ୍ନୀଷୁ ନିଂଦାଂ ଚାପି ତଥାତ୍ମନି । ଅସୂଯାଂ ଭର୍ତୁରୀର୍ଷ୍ଯାଂ ଵା ପ୍ରଣଯଂ ଵାପି ଦର୍ଶଯେତ୍ । । ୨ ମଦ୍ଵିଧା ଯା ହି ବହ୍ଵେତତ୍ତଚ୍ଚାତ୍ତ୍ଯଂତିକମଶ୍ନୁତେ । ଯଦସ୍ଯା ଯୁଷ୍ମତୋ ଯାଯାଦ୍ଭାର୍ଯାଶବ୍ଦାଭିଧେଯତାମ୍ । । ୩ ନ ଚ ନିର୍ଭୂଷଣା ତିଷ୍ଠେନ୍ନ ଚାପ୍ଯୁଦ୍ଧତଭୂଷଣା । ନାନ୍ଯଦା ଗଂଧମାଲ୍ଯାଦି ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ପତ୍ଯୁପଚାରତଃ । । ୪ ତନ୍ନ୍ଯୂନଂ ସର୍ଵଶୋ ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ଵଲ୍ଲଭାଯା ଵିଶେଷତଃ । ଭୂଷଣଂ ଗନ୍ଧମାଲ୍ଯଂ ତୁ ତାଵତ୍କାଲମଲକ୍ଷିତମ୍ । । ୫ ସମ୍ବାଧାନାଂ ପ୍ରଦେଶାନାଂ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଵେଦାଦିମାର୍ଜନମ୍ । ଦନ୍ତନାସାଦିପଙ୍କାନାଂ ଵିଗନ୍ଧସ୍ଯ ଚ ଶୋଧନମ୍ । । ୬ ନିମିତ୍ତଂ ଭର୍ତୁରେତାସାଂ ଯତ୍କିଂଚିଦଭିଲକ୍ଷଯେତ୍ । ନାନେନ ଵା ତଯୋର୍ଯତ୍ନଂ ଵିଦଧ୍ଯାଦଙ୍ଗମାର୍ଜନେ । । ୭ ସର୍ଵାସାଂ ଚ ସପତ୍ନୀନାଂ ସର୍ଵତ୍ରାନୁଗତା ଭଵେତ୍ । ଵୈତସୀଂ ଵୃତ୍ତିମାସ୍ଥାଯ ଵଲ୍ଲଭାଯା ଵିଶେଷତଃ । । ୮ ଅନ୍ଯସ୍ଯା ଯଦନୁଷ୍ଠେଯଂ ଯନ୍ନ ସୀଦେତ୍ସମର୍ପିତମ୍ । ଭର୍ତୁଶ୍ଚାଵିଦିତଂ ଯତ୍ନାତ୍ତତ୍କୁର୍ଯାଦଵିରୋଧି ଚେତ୍ । । ୯ କୋଶଵସ୍ତ୍ରାନ୍ନତାମ୍ବୂଲଗନ୍ଧାପାନୌଷଧାଦିକମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵମନିଯୁକ୍ତାନାଂ ଦୋଷଵତ୍ଵାଦ୍ଵିରୁଧ୍ଯତେ । । 1.15.୧୦ ଯତ୍ତୁ ମୁକ୍ତମନୁଷ୍ଠେଯଂ ଗହସମ୍ମାର୍ଜନାଦିକମ୍ । ସ୍ତ୍ରୀଣାମନଧିକାରେଽପି ପ୍ରାଯସ୍ତଦ୍ଵିଧିରୁଚ୍ଯତେ । । ୧୧ ଅଭ୍ଯଙ୍ଗୋଦ୍ଵର୍ତନଂ ସ୍ନାନଂ ଭୋଜନଂ ମଣ୍ଡନାନି ଚ । କୁର୍ଯାଦ୍ଭର୍ତୁରପତ୍ଯାନାଂ ଧାତ୍ରୀକର୍ମାଣି ସାଦରମ୍ । । ୧୨ ଆତ୍ମଵତ୍ତାନ୍ଯପତ୍ଯାନି ସାଧଯତ୍ଯନୁଯୋଗତଃ । ସ୍ଵେନାପ୍ଯମୀଷାଂ ଵିତ୍ତେନ ଵିଦଧ୍ଯାନ୍ମଣ୍ଡନାଦିକମ୍ । । ୧୩ ଭୋଗଃ ସ୍ଵଯମପତ୍ଯୈର୍ଵା ସ୍ତ୍ରୀଵିତ୍ତସ୍ଯ ପତିର୍ଵିଧା । ପୂର୍ଵେ ଵଯସ୍ଯଭିନନ୍ଦ୍ଯ ପଶ୍ଚିମେ ଚୋପଯୋଜନମ୍ । । ୧୪ ଉଭଯୋଗସ୍ତୁ ଵା ମା ଵା କର୍ମଜଃ ପୃଥଗେଵ ସଃ । ସଦ୍ଵୃତ୍ତେ ତ୍ଵଧିକାଂ ଖ୍ଯାତିଂ କୁର୍ଵୀତ କ୍ରିଯଯା ପୁନଃ । । ୧୫ ନ କାପି ଦୁର୍ଭଗା ନାମ ସୁଭଗା ନାମ ଜାତିତଃ । ଵ୍ଯଵହାରାଦ୍ଭଵତ୍ଯେଷ ନିର୍ଦେଶୋ ରିପୁମିତ୍ରଵତ୍ । । ୧୬ ଭର୍ତୃଚିତ୍ତାପରିଜ୍ଞାନାଦନନୁଷ୍ଠାନତୋଽପି ଵା। ଵୃତ୍ତୈର୍ଲୋକଵିରୁଦ୍ଧୈଶ୍ଚ ଯାନ୍ତି ଦୁର୍ଭଗତାଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । । ୧୭ ପ୍ରାନୁକୂଲ୍ଯାନ୍ମନୋଵୃତ୍ତୈଃ ପରୋଽପି ପ୍ରିଯତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ପ୍ରାତିକୂଲ୍ଯାନ୍ନିଜୋପ୍ଯାଶୁ ପ୍ରିଯଃ ପ୍ରଦ୍ଵେଷତାମିଯାତ୍ । । ୧୮ ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵାସ୍ଵଵସ୍ଥାସୁ ମନୋଵାକ୍କାଯକର୍ମଭିଃ । ପ୍ରିଯଂ ସମାଚରେନ୍ନିତ୍ଯଂ ତଚ୍ଚିତାନୁଵିଧାଯିନୀ । । ୧୯ ଯାମନ୍ଯାଂ କାମଯେତ୍ତାସାଂ ତଂ ତଯା ସଂପ୍ରଯୋଜଯେତ୍ । କୁପିତାଂ ଚ ପ୍ରିଯାଂ କାଞ୍ଚିଦ୍ଯତ୍ନାଦସ୍ମୈ ପ୍ରସାଦଯେତ୍ । । 1.15.୨୦ ତତ୍ପାଦପରିଚର୍ଯାଯାଂ ଗୋତ୍ରସଂଵାହନେ ୧ ତଥା । ପୀଡନେ ଶିରସଶ୍ଚୈଵ ପରଂ କୌଶଲମଭ୍ଯସେତ୍ । । ୨୧ ପୀଡନଂ ମୃଦୁ ମଧ୍ଯଂ ଚ ଗାତ୍ରାଵସ୍ଥାଵିଶେଷତଃ । ମୁଖଗାତ୍ରାଦିଭିର୍ଲିଙ୍ଗୈଃ ପ୍ରଯୋଜ୍ଯଂ ତତ୍ସୁଖାଵହମ୍ । । ୨୨ ବାହୂରୁକଟିପୃଷ୍ଠେଷୁ ସ୍କଂଧେ ଶିରସି ପାଦଯୋଃ । ଗାଢମର୍ଦନମିଚ୍ଛନ୍ତି ପ୍ରାଯୋନ୍ଯତ୍ରାପି ମଧ୍ଯମମ୍ । । ୨୩ ନିର୍ମାଂସେଷୁ ପ୍ରଦେଶେଷୁ ନାଭିମୂଲେଷୁ ମର୍ମସୁ । ହୃଦ୍ଗଣ୍ଡକକପୋଲାଦାଵିଚ୍ଛନ୍ତି ମୃଦୁମର୍ଦନମ୍ । । ୨୪ ଗାଢଂ ଜାଗ୍ରଦଵସ୍ଥାଯାମର୍ଧସୁପ୍ତସ୍ଯ ମଧ୍ଯମମ୍ । କିଞ୍ଚିତ୍ସପରିଘାତଂ ଚ ମୃଦୁସୁପ୍ତସ୍ଯ ନେତି ଵା । । ୨୫ ଵିରୁଦ୍ଧଂ ସର୍ଵଗାତ୍ରେଷୁ୨ ଲୋମଵସ୍ତୁ ଵିଶେଷତଃ । ଉତ୍କଣ୍ଡୂଯତ୍ଯୁ ସୋଦ୍ଧର୍ଷଂ ସ୍ନେହାକ୍ତେଷୁ ଚ ମର୍ଦ ନମ୍ । । ୨୬ ସ୍ପର୍ଶାଦ୍ରୋମାଞ୍ଚଜନନଂ ସନଖଚ୍ଛୁରିତଂ ଶନୈଃ । ପୁଲକୋଲ୍ଲେଖନୋପେତଂ ଶିରଃକଂଡୂଶ୍ଚ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋଃ । । ୨୭ ତେଷୁ ତେଷୁ ଚ ଗାତ୍ରେଷୁ ତତ୍ପ୍ରଯୋଜ୍ଯଂ ତଥାତଥା । ନିଦ୍ରାଗମାଯ ତତ୍କାଲେ ରାଗସଂଧୁକ୍ଷଣାଯ ଚ । । ୨୮ ତିଷ୍ଠତଶ୍ଚୋପଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ୧ ଜାଗ୍ରତଃ ସ୍ଵପତୋଽପି ଵା । ସଂଵାହନଂ ପ୍ରଶଂସଂତି ଯଦତ୍ଯର୍ଥଂ ସୁଖାଵହମ୍ । । ୨୯ ନୈଷ୍ପନ୍ଦ୍ଯଂ ପୁଲକୋଦ୍ଭେଦୋ ଗାତ୍ରାଣାମକ୍ଷିମୀଲନମ୍ । ତତ୍ପ୍ରଦେଶାର୍ପଣଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ବୋଧେଦ୍ଵିକୃତିଦର୍ଶନମ୍ । । 1.15.୩୦ ଊରୂ ମୂଲାଦିଦେଶେ ଚ ତତ୍ପାଣିପ୍ରତିପୀଡନମ୍ । ଲକ୍ଷଯେନ୍ନିପୁଣା୨ ଯତ୍ର ତତ୍ରୈଵାଧିକମାଚରେତ୍ । । ୩୧ ଏଵମେଵ ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ସ୍ତ୍ରୀଵୃତ୍ତଂ ଯାନୁତିଷ୍ଠତି । ପତିମାରାଧ୍ଯ ସମ୍ପୂର୍ଣ ତ୍ରିଵର୍ଗଂ ସାଧିଗଚ୍ଛତି
୩୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଂଚଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ହେଉଛି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିବରଣୀ।
ପ୍ରତିପତ୍କଲ୍ପଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ତ୍ରୀଲକ୍ଷଣମଶେଷତଃ । ସଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ଚ ତଥା ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଜଗାମ ସ ନିଜାଲଯମ୍ । । ୧ ଋଷଯଶ୍ଚ ତଥା ଜଗ୍ମୁଃ ସ୍ଵାନି ଧିଷ୍ଣ୍ଯାନ୍ଯଶେଷତଃ । ସ୍ତ୍ରୀଲକ୍ଷଣଂ ତଥା ଵୃତ୍ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୃତ୍ସ୍ନଂ ମହୀପତେ । । ୨ ଇତ୍ଥଂ ଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନାଂ ଭାର୍ଯାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ମହୀପତେ । କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯଦ୍ଗୃହସ୍ଥେନ ତଦିଦାନୀଂ ନିବୋଧ ମେ । । ୩ ବୈଵାହିକାଗ୍ନୌ କୁର୍ଵୀତ ଗୃହ୍ଯଂ କର୍ମ ଯଥାଵିଧି । ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞଵିଧାନଂ ତୁ ପକ୍ତିଂ କୁର୍ଯାତ୍ସଦା ଗୃହୀ । ।୪ ପଞ୍ଚ ସୂନା ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ତେନ ସ୍ଵର୍ଗଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । କଣ୍ଡନୀ ପେଷଣୀ ଚୁଲ୍ଲୀ ଉଦକୁମ୍ଭୀଃ ପ୍ରମାର୍ଜନୀ । । ୫ ଆସାଂ କ୍ରମେଣ ସର୍ଵାସାଂ ଵିଶୁଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ମନୀଷିଭିଃ । ପଞ୍ଚୋଦ୍ଦିଷ୍ଟା ମହାଯଜ୍ଞାଃ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଗୃହମେଧିନାମ୍ । । ୬ ଅଧ୍ଯାପନଂ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞଃ ପିତୃଯଜ୍ଞଶ୍ଚ ତର୍ପଣମ୍ । ହୋମୋ ଦୈଵୋ ବଲିର୍ଭୌମସ୍ତଥାନ୍ଯୋଽତିଥିପୂଜନମ୍ । ।୭ ପଞ୍ଚୈତାନ୍ଯୋ ମହାଯଜ୍ଞାନ୍ନ ହାପଯତି ଶକ୍ତିତଃ । ସ ଗୃହେଽପି ଵସନ୍ନିତ୍ଯଂ ସୂନୋଦୋର୍ଷୈର୍ନ ଲିପ୍ଯତେ । । ୮ ଦେଵତାତିଥିଭୃତ୍ଯାନାଂ ପିତୄଣାମାତ୍ମନଶ୍ଚ ଯଃ । ନ ନିର୍ଵପତି ପଞ୍ଚାନାମୁଚ୍ଛ୍ଵସନ୍ନ ଚ ଜୀଵତି । । ୯ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଯସ୍ଯ ନାସ୍ତି ଗୃହେ ତ୍ଵଗ୍ନିଃ ସ ମୃତୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ନ ସ ପୂଜଯିତୁଂ ଶକ୍ତୋ ଦେଵାଦୀନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋତ୍ତମଃ । । 1.16.୧୦ ନିରଗ୍ନିକସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ କଥଂ ଦେଵାଦଯୋ ଦ୍ଵିଜ. । ପ୍ରୀତାଃ ସ୍ଯୁଃ ଶାନ୍ତଯେ ତସ୍ଯ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ମମ । । ୧୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଶ୍ରୂଯତାଂ ପରମଂ ଵଚଃ। ଅନଗ୍ନଯସ୍ତୁ ଯେ ଵିପ୍ରାସ୍ତେଷାଂ ଶ୍ରେଯୋଽଭିଧୀଯତେ । । ୧୨ ଵ୍ରତୋପଵାସନିଯମୈର୍ନାନାଦାନୈସ୍ତଥା ୧ ନୃପ । ଦେଵାଦଯୋ ଭଵନ୍ତ୍ଯେଵ ପ୍ରୀତାସ୍ତେଷାଂ ନ ସଂଶଯଃ । । ୧୩ ଵିଶେଷାଦୁପଵାସେନ ତିଥୌ କିଲ ମହୀପତେ । ପ୍ରୀତା ଦେଵାଦଯସ୍ତେଷାଂ ଭଵନ୍ତି କୁରୁନନ୍ଦନ । । ୧୪ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଭଗଵଂସ୍ତ୍ଵଂ ତିଥୀନ୍ବ୍ରୂହି ତିଥୀନାଂ ଚ ଵିଧିଂ ହି ମେ । ପ୍ରାଶନଂ ଗୃହ୍ଯଧର୍ମାଂଶ୍ଚ ଉପଵାସଵିଧୀନପି । । ୧୫ ମୁଚ୍ଯେମ ଯେନ ପାପୌଘାତ୍ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ସଂସାରାଚ୍ଚାପି ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଶ୍ରେଯସେ ଜଗତସ୍ତଥା । । ୧୬ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଶୃଣୁ କୌରଵ କର୍ମାଣି ତିଥିଗୁହ୍ଯାଶ୍ରିତାନି ତୁ । ଶ୍ରୁତାନି ଘ୍ନନ୍ତି ପାପାନି ଉପୋଷିତଫଲାନି ଚ । । ୧୭ ପ୍ରତିପଦି କ୍ଷୀରପ୍ରାଶନଂ ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ଲଵଣଵର୍ଜନମ୍ । ତୃତୀଯାଯାଂ ତିଲାନ୍ନଂ ପ୍ରାଶ୍ନୀଯାଚ୍ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ କ୍ଷୀରାଶନଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମ୍ଯାମ୍ । । ଫଲାଶନଃ ସଦା ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଶାକାଶନଃ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ବିଲ୍ଵାହାରୋଷ୍ଟମ୍ଯାଂ ତୁ । । ୧୮ ପିଷ୍ଟାଶନୋ ନଵମ୍ଯାମନଗ୍ନିପାକାହାରୋ ଦଶମ୍ଯାମେକାଦଶ୍ଯାଂ ଘୃତାହାରୋ ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପାଯସାହାରଃ । ତ୍ରଯୋଦଶ୍ଯାଂ ଗୋମୂତ୍ରାହାରଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ୍ଯାଂ ଯଵାନ୍ନାହାରଃ । । ୧୯ କୁଶୋଦକପ୍ରାଶନଃ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ହଵିଷ୍ଯାହାରୋଽମାଵାସ୍ଯାଯାମ୍ । ଏଷ ପ୍ରାଶନଵିଧିସ୍ତିଥୀନାମେଵ ଚାନେନ ଵିଧିନା ପକ୍ଷମେକଂ ଯୋ ଵର୍ତଯତି । । 1.16.୨୦ ସୋଽଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ଦଶଗୁଣଫଲମଵାପ୍ନୋତି । ସ୍ଵର୍ଗେ ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଯାଵତ୍ପ୍ରତିଵସତି । । ୨୧ ଉପଗୀଯମାନୋପ୍ସରୋଗନ୍ଧର୍ଵୈର୍ମାସତ୍ରଯଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ସୋଶ୍ଵମେଧରାଜସୂଯାନାଂ ଶତଗୁଣମଵାପ୍ନୋତି । । ୨୨ ସ୍ଵର୍ଗେ ଉପଗୀଯମାନୋପ୍ସରୋଗନ୍ଧର୍ଵୈଶ୍ଚତୁର୍ଯୁଗାନାଂ ଦଶଶତୀର୍ଯାଵତ୍ପ୍ରତିଵସତି । ତଥାଷ୍ଟମାସପାରଣେ ରାଜସୂଯାଶ୍ଵମେଧାଭ୍ଯାଂ ସହସ୍ରଗୁଣଫଲମଵାପ୍ନୋତି । । ୨୩ ସ୍ଵର୍ଗେ ଚତୁର୍ଦଶ ମନ୍ଵତରାଣି ଯାଵତ୍ପ୍ରତିଵସତି । ଉପଗୀଯମାନୋପ୍ସରୋଗନ୍ଧର୍ଵୈର୍ଯ ଏଵଂ ନିଯମମାସ୍ଥାଯ ଵର୍ଷମେକଂ ଵର୍ତଯତି । । ୨୪ ସ ସଵିତୁର୍ଲୋକେ କାଲଂ ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ପ୍ରତିଵସତି । । ୨୫ ଯ ଏଵଂ ନିଯମାନ୍ରାଜନ୍ନାଶ୍ଵଯୁଜନଵମ୍ଯାଂ ମାଘମାସସ୍ଯ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଵୈଶାଖତୃତୀଯାଯାଂ କାର୍ତିକପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ତିଥିଵ୍ରତାନି ଗୃଦୃଣାତି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଗୃହସ୍ଥୋ ଵନସ୍ଥୋ ନାରୀ ନରୋ ଵା ଶୂଦ୍ରଃ ପ୍ରଯତମାନସଃ ଦୀର୍ଘାଯୁଷ୍ଯଂ ସଵିତୁଃ ସାଲୋକ୍ଯଂ ଵ୍ରଜତି।।୨୬ ଯୈଶ୍ଚାପି ପୁରା ରାଜନ୍ନନେନ ଵିଧିନା ଏତାସୁ ତିଥିଷ୍ଵନ୍ଯଜନ୍ମାନ୍ତରେ ଉପଵାସଵିଧିଃ କୃତଃ ଦାନାନି ଦତ୍ତାନି ଵିଵିଧପ୍ରକାରାଣି ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ତପସ୍ଵିଜନେଷୁ ଵା । । ୨୭ ତ୍ରିରାତ୍ରୋପଵାସିନାଂ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାତପୋଗୁରୁମାତାପିତୃଶୁଶ୍ରୂଶାନିରତାନାଂ ତେଷାଂ ସ୍ଵର୍ଗାଦିଭୋଗଵାସନାଦିହାଗତାନାଂ ଫଲନିଷ୍ପତ୍ତିଚିହ୍ନାନି ମନୁଷ୍ଯଲୋକେ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତ ଏଵ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ । । ୨୮ ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵଯାନଯୁଗ୍ଯଧନରତ୍ନକନକହିରଣ୍ଯକଟକକେଯୂରଗ୍ରୈଵେଯକକଟିସୂତ୍ରକର୍ଣାଲଙ୍କାରମୁକୁଟଵରଵସ୍ତ୍ରଵରନାରୀ-ଵରଵିଲେପନସୁରୂପଗୁଣଦୀର୍ଘାଯୁଷୋ ଵିଗତାଧିଵ୍ଯାଧଯୋ ଦାନୋପଵାସରତାନାଂ ଫଲାନ୍ଯେତାନି ନୃତ୍ଯଗୀତ-ଵାଦିତ୍ରମଙ୍ଗଲପାଠକଶବ୍ଦୈରିହାଦ୍ଯାପି ପୁଣ୍ଯକୃତୋ ବୋଧ୍ଯମାନା ଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ଇତି । । ୨୯ ତଥାକୃତୋପଵାସା ଅପି ହି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ । । 1.16.୩୦ ତଥା ଅଦତ୍ତଦାନା ଅକୃତପୁଣ୍ଯାଶ୍ଚ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତ ଏଵ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ । । ୩୧ ତଦ୍ଯଥା କାଣକୁଷ୍ଠିବଧିରଜଡମୂକଵ୍ଯଙ୍ଗା ରୋଗଦାରିଦ୍ର୍ଯୋପସର୍ଗଵ୍ଯାଧିହତାଯୁଷଶ୍ଚ ଦୃଶ୍ଯଂତେଽଦ୍ଯାପି ମାନଵାଃ । । ୩୨ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଦ୍ଵିଜେନ୍ଦ୍ର ତିଥଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସମାସେନ ତ୍ଵଯା ବୁଧ । ଵିସ୍ତରେଣୈଵ ମେ ଭୂଯଃ ପ୍ରବ୍ରୂହି ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । । ୩୩ ରହସ୍ଯଂ ଯତ୍ତିଥୀନାଂ ତୁ ଦେଵାନାଂ ଚ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ଯାନୀଷ୍ଟାନି ଚ ଦେଵାନାଂ ଭୋଜ୍ଯାନି ନିଯମାସ୍ତଥା । । ୩୪ ତାନି ମେ ଵଦ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଯେନ ପୂତୋ ଭଵେନ୍ଵହମ୍ । ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋ ହି ଯଥା ଵିପ୍ର ଲଭେ ଯାଗଫଲାନି ତୁ । । ୩୫ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ରହସ୍ଯଂ ଯତ୍ତିଥୀନାଂ ଚ ଭୋଜନଂ ଫଲମେଵ ତୁ । ଯାଵଚ୍ଚ ଯେନ ନିଯମୋ ଵିଶେଷାତ୍ସ୍ତ୍ରୀଜନସ୍ଯ ଚ । । ୩୬ ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାମୋ ରହସ୍ଯଂ ତନ୍ନିବୋଧ ମେ । ଯନ୍ମଯା ନୋକ୍ତପୂର୍ଵଂ ହି କସ୍ଯଚିତ୍ସୁପ୍ରିଯସ୍ଯ ହି । । ୩୭ ତତ୍ତେଽହଂ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ଯା ତିଥିଃ । ଦେଵତାନାଂ ରହସ୍ଯାନି ଵ୍ରତାନି ନିଯମାସ୍ତଥା । । ୩୮ ତାଞ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ମହାବାହୋ ଗଦତୋ ମମ ନାରଦ । ସୃଷ୍ଟିଂ ପୂର୍ଵଂ ଵଦିଷ୍ଯାମି ସଂକ୍ଷେପେଣ ତିଥିଂ ପ୍ରତି । । ୩୯ ତମୋଭୂତମିଦଂ ତ୍ଵାସୀଦଲଭ୍ଯମଵିତର୍କିତମ୍ । ଜଗଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ସମାଗତ୍ଯାସୃଜଦାତ୍ମାନମାତ୍ମନା । । 1.16.୪୦ ସଂଭୂତାତ୍ମୈଵ ଆତ୍ମାସାଵଣ୍ଡମଧ୍ଯାଦ୍ଵିନିଃସୃତଃ । ଆତ୍ମନୈଵାତ୍ମନୋ ହ୍ଯଣ୍ଡଂ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ ଵିଭୁରାଦିତଃ । । ୪୧ ବ୍ରହ୍ମା ନାରାଯଣାଖ୍ଯୋଽସୌ ସୃଷ୍ଟିଂ କର୍ତୁଂ ସମୁଦ୍ଯତଃ । ତାଭ୍ଯାଂ ସୋଣ୍ଡକପାଲାଭ୍ଯାଂ ଦିଵଂ ଭୂମିଂ ଚ ନିର୍ମମେ । । ୪୨ ଦିଶଶ୍ଚୈଵୋପଦିଶଶ୍ଚୈଵ ଦେଵାଦୀନ୍ଦାନଵାଂସ୍ତଥା । ତିଥିଂ ପୂର୍ଵାମିମାଂ ରାଜଂଶ୍ଚକାରାଥ ଵିଭୁଃ ସ୍ଵଯମ୍ । । ୪୩ ତିଥୀନାଂ ପ୍ରଵରା ଯସ୍ମାଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣା ସମୁଦାହୃତା । ପ୍ରତିପାଦିତା ପରେ ପୂର୍ଵେ ପ୍ରତିପତ୍ତେନ ତୂଚ୍ଯତେ । । ୪୪ ଅସ୍ମାତ୍ପଦାତ୍ତୁ ତିଥଯୋ ଯସ୍ମାତ୍ତ୍ଵନ୍ଯାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । ଅସ୍ଯାନ୍ତେ କଥଯିଷ୍ଯାମି ଉପଵାସଵିଧିଂ ପରମ୍ । । ୪୫ କାର୍ତ୍ତିକ୍ଯାଂ ମାଘସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଵୈଶାଖସ୍ଯ ଯୁଗାଦିଷୁ । ନିଯମୋପଵାସଂ ପ୍ରଥମଂ ଗ୍ରାହଯେତ ଵିଧାନଵିତ୍
୬୧ ଇତ୍ଯେଷା ପରମା ପୁଣ୍ଯା ଶିଵା ପାପହରା ତଥା । ପଠିତୋପାସିତା ରାଜଞ୍ଛ୍ରଦ୍ଧଯା ଚ ଶ୍ରୁତା ୧ ତଥା । । ୬୨ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଚାପି ଯୋପ୍ଯସ୍ଯାଃ ଶୃଣୁଯାନ୍ମାନଵୋ ନୃପ । ଋଦ୍ଧିଂ ଵୃଦ୍ଧିଂ ତଥା କୀର୍ତିଂ ଶିଵଂ ଚାପ୍ଯ ଦିଵଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୬୩ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ପ୍ରତିପତ୍କଲ୍ପଵର୍ଣନଂ ନାମ ଷୋଡଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହି କଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ, ଶୁଭ ଏବଂ ପାପ ନାଶକ। ରାଜା, ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ପଢ଼ାଯାଏ, ଉପାସନା କରାଯାଏ କିମ୍ବା ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ଶୁଣାଯାଏ, ସେଠାରେ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। ଯେଉଁ ମଣିଷ ଏହାର ମହିମା ଶୁଣେ, ସେ ଧନ, ବୃଦ୍ଧି, କୀର୍ତି, ଶୁଭ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ବ୍ରହ୍ମପୂଜାଵିଧାନଂ ଚ ପୂଜନେ ଯଚ୍ଚ ଵୈ ଫଲମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୂଜା କେମିତି କରିବା ଓ ପୂଜା କଲେ କଣ ଫଳ ମିଳେ, ଏହି ବିଧି ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି।
ପୂର୍ଵମେକାର୍ଣଵେ ଘୋରେ ନଷ୍ଟେ ସ୍ଥାଵରଜଂଗମେ
ପୂର୍ବରୁ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ସମୁଦ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଜିନିଷ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ସ୍ଵଯଂଭୂରଭଵଦ୍ଦେଵଃ ସୁରଜ୍ଯେଷ୍ଠଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖଃ
ସେଠାରେ, ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦେବତା, ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ଚାରିମୁହଁ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
କାଯେନ ମନସା ଵାଚା ଜଂଗମସ୍ଥାଵରାଣି ଚ
ସେ ତାଙ୍କର ଦେହ, ମନ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ତସ୍ମାଦେଷ ସଦା ପୂଜ୍ଯୋ ଯତୋ ଲୋକଗୁରୁଃ ପରଃ
ଏହି କାରଣରୁ, ସେ ସଦା ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ।
ରୁଦ୍ରୋଽସ୍ଯ ମନସୋ ଜାତୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଜାତୋଽସ୍ଯ ଵକ୍ଷସଃ
ତାଙ୍କର ମନରୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ବକ୍ଷସ୍ଥଳରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା।
ଦେଵାପ୍ସରସଗଂଧର୍ଵାଃ ସଯକ୍ଷୋରଗରାକ୍ଷସାଃ
ଦେବତା, ଅପ୍ସରା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଏହାସହିତ ଯକ୍ଷ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ।
ସର୍ଵୋ ବ୍ରହ୍ମମଯୋ ଲୋକଃ ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ସଂସ୍ଥିତମ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମରେ ଗଠିତ, ସବୁ କିଛି ବ୍ରହ୍ମରେ ବିସ୍ରାମ କରେ।
ଯୋ ନ ପୂଜଯତେ ଭକ୍ତ୍ଯା ସୁରଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ସୁରେଶ୍ଵରମ୍
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଭକ୍ତି ସହିତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନଙ୍କୁ ପୂଜା ନକରନ୍ତି,
ଯସ୍ତୁ ପୂଜଯତେ ଭକ୍ତ୍ଯା ଵିରିଂଚିଂ ଭୁଵନେଶ୍ଵରମ୍ 1.17.
କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ବିରିଞ୍ଚି, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ,
ତସ୍ମାତ୍ସୌମ୍ଯମନା ଭୂତ୍ଵା ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞଯା
ସେଥିପାଇଁ ନମ୍ର ହୃଦୟ ରଖି, ସମସ୍ତ ଜୀବନ ଧରି ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।
ଵରଂ ଦେହପରିତ୍ଯାଗୋ ଵରଂ ନରକସମ୍ଭଵଃ
ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିବା ଭଲ, ନରକରେ ଜନ୍ମ ନେବା ମଧ୍ୟ ଭଲ।
ସଦା ପୂଜଯତେ ଯସ୍ତୁ ଵୀର ଭକ୍ତ୍ଯା ପିତାମହମ୍
ଯିଏ ସଦା ଭକ୍ତି ସହିତ ପିତାମହଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ହେ ବୀର,
ନ ହି ଵେଧୋଽର୍ଚନାତ୍କିଂଚିତ୍ପୁଣ୍ଯମଭ୍ଯଧିକଂ ଭଵେତ୍
ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ, ପୂଜା କରିଲେ ଯେତେ ଉପକାର ମିଳେ, ଭାଗ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି କିଛି ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ।
ଯୋ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ମୋହାତ୍ସର୍ଵଦେଵନମସ୍କୃତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଆଦର ଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କେହି ମୂଢ଼ତାରେ ଦ୍ୱେଷ କରେ—
ବ୍ରହ୍ମଣୋର୍ଚାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ସର୍ଵଯତ୍ନୈର୍ଵିଧାନତଃ
ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା ଓ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରି—
ସର୍ଵଯଜ୍ଞତପୋଦାନତୀର୍ଥଵେଦେଷୁ ଯତ୍ଫଲମ୍
ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଦାନ, ତୀର୍ଥ ଓ ବେଦ ରୁ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ—
କଞ୍ଜଜଂ ସ୍ଥାପଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ କୃତ୍ଵା ଶାଲାଂ ମନୋରମାମ୍
ଯିଏ ମନୋହର ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରି, ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରେ—
ମାତୃଜାନ୍ପିତୃଜାଂଶ୍ଚୈଵ ଯାଂ ଚୈଵୋଦ୍ଵହତେ ସ୍ତ୍ରିଯମ୍
ମାଆ କିମ୍ବା ବାପାଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଉ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମହିଳା, ଯାହାକୁ ବିବାହ କରାଯାଏ—
ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ପ୍ରଥମଂ ପ୍ରତିବୁଧ୍ଯେତ ପ୍ରଵର୍ତେତ ସ୍ଵକର୍ମସୁ । ପଶ୍ଚାଦ୍ଭୃତ୍ଯଜନସ୍ଯାପି ଭୁଞ୍ଜୀତ ଚ ଶଯୀତ ଚ । । ୧ ଭର୍ତ୍ରା ଵିରହିତା ସ୍ତ୍ରୀ ଚ ଶ୍ଵଶୁରାଭ୍ଯାଂ ଵିଶେଷତଃ । ଦେହଲୀଂ ନାତିଵର୍ତେତ ପ୍ରତୀକାରେ ୧ ମହତ୍ଯପି । । ୨ ଉତ୍ଥାଯ ପ୍ରଥମଂ ଭର୍ତୁରଵିଜ୍ଞାତା ନ ନିଷ୍କ୍ରମେତ୍ । କ୍ଷପାଯାଂ ସାଵଶେଷାଯାଂ ରାତ୍ରୌ ଵା ଵାସରାଦିଷୁ । । ୩ ତଦ୍ଵାସଭଵନସ୍ଯୈଵ ଶନୈରାହୂଯ କାର୍ମିକାନ୍ । ସ୍ଵଵ୍ଯାପାରେଷୁ ତାନ୍ସର୍ଵାଂସ୍ତତ୍ରତତ୍ର ନିଯୋଜଯେତ୍ । । ୪ ଵିବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ତତୋ ଭର୍ତୁର୍ନିର୍ଵର୍ତ୍ଯାଵଶ୍ଯକଂ ଵିଧିମ୍ । ଗୃହକାର୍ଯାଣି ସର୍ଵାଣି ଵିଦଧୀତାପ୍ରମାଦତଃ । । ୫ ମୁକ୍ତ୍ଵାଵାସକନେପଥ୍ଯଂ କର୍ମଯୋଗ୍ଯଂ ଵିଧାଯ ଚ । ତତ୍କାଲୋଚିତକର୍ତଵ୍ଯମନୁତିଷ୍ଠେଦ୍ଯଥାକ୍ରମମ୍ । । ୬ ମହାନସଂ ସୁସମ୍ମୃଷ୍ଟଂ ଚୁଲ୍ଲ୍ଯାଦିଵିହିତାର୍ଚନମ୍ । ସର୍ଵୋପକରଣୋପେତମସମ୍ବାଧମନାଵିଲମ୍ । । ୭ ନ ଚାତିଗୁହ୍ଯଂ ପ୍ରକଟଂ ପ୍ରଵିଭକ୍ତକ୍ରିଯାଶ୍ରଯମ୍ । ଭର୍ତୁରାପ୍ତଜନାକୀର୍ଣଂ ଗୂଢଂ କକ୍ଷାଦିଵର୍ଜିତମ୍ । । ୮ ତତ୍ର ପାକାଦିଭାଣ୍ଡାନି ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ କାରଯେତ୍ । ନିଣିକ୍ତମଲପଙ୍କାନି ଶୁକ୍ତିଵଲ୍କାଦିଚୂର୍ଣକୈଃ । । ୯ ନିଶି କୁର୍ଵୀତ ଧୂମାର୍ଚିଃ ଶୋଧିତାନି ଦିଵାତପଃ । ଦଧିପାତ୍ରାଣି କୁର୍ଵୀତ ସଦୈଵାନ୍ତରିତାନି ଚ । । 1.13.୧୦ ସାଧୁକାରିତଦୁଗ୍ଧେଷୁ ଶୋଧିତେଷୁ ଦିଵାତପେ । ଈଷଦ୍ଗୃହ୍ଯୋକ୍ତପାତ୍ରେଷୁ ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ଯେନ ଭଵେଦ୍ଦଧି । । ୧୧ ସ୍ନେହଗୋରସପାକାଦି କୃତ୍ଵା ସୁପ୍ରତ୍ଯଯେକ୍ଷିତମ୍ । କୁର୍ଯାତ୍ସ୍ଵଯମଧିଷ୍ଠାଯ ଭର୍ତୁଃ ପାକଵିଧିକ୍ରିଯାମ୍ । । ୧୨ କିଂ ପ୍ରିଯଂ ଚ କିମାଗ୍ନେଯଂ ଷଡ୍ରସାଭ୍ଯନ୍ତରେଷୁ ଚ । କିଂ ପଥ୍ଯଂ କିମପଥ୍ଯଂ ଚ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ୨ ଵାସ୍ଯ କଥଂ ଭଵେତ୍ । । ଇତି ଯତ୍ନାଦ୍ଵିଜାନୀଯାଦନୁଷ୍ଠେଯଂ ଚ ତତ୍ତଥା । । । ୧୩ ନିତ୍ଯାନୁରାଗଂ ସତ୍କାରମାହାରଂ ସୁପରୀକ୍ଷିତମ୍ । ମହାନସାଦୌ କୁର୍ଵୀତ ଜନମାପ୍ତଂ କ୍ରମାଗତମ୍ । । ୧୪ ଶତ୍ରୁ ଦାଯାଦସମ୍ବନ୍ଧଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଭୀତାଵମାନିତମ୍ । ଅଵାଚ୍ଯୋପଗୃହୀତଂ ଵା ନୈଵମାଦୀନି ଯୋଜଯେତ୍ । । ୧୫ ପୁନଃ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ଗୁପ୍ତଂ ସ୍ଵଯମଧିଷ୍ଠିତମ୍ । ଭର୍ତୁରାହାରପାନାଦି ଵିଦଧ୍ଯାଦପ୍ରମାଦତଃ । । ୧୬ ପାକଂ ନିର୍ଵର୍ତ୍ଯ ମାତ୍ରାଣାଂ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵେଦପ୍ରମାର୍ଜନମ୍ । ଗନ୍ଧତାମ୍ବୂଲମାଲ୍ଯାଦି କିଞ୍ଚିଦାଦାଯ ମାତ୍ରଯା । । ୧୭ ଯଥୌଚିତ୍ଯାଦିତତ୍କାଲେ ଭର୍ତୁର୍ଵିନଯସମ୍ଭ୍ରମୈଃ । ତତ୍କାଲାନୁଗତାତ୍ଯର୍ଥମାହାରମୁପପାଦଯେତ୍ । । ୧୮ ସ୍ଵଭାଵାମଯକାଲାନାଂ ଵୈପରୀତ୍ଯେନ ସର୍ଵଦା । ସର୍ଵମାହାରପାନାଦି ପ୍ରଯୋଜ୍ଯଂ ତଦ୍ଵିଦୋ ଜଗୁଃ । । ୧୯ ହୀନତୁଲ୍ଯାଧିକତ୍ଵେନ ଭର୍ତା ପଶ୍ଯତି ଯଂ ଯଥା । ତଂ ତଥୈଵାଧିକଂ ପଶ୍ଯେନ୍ନ୍ଯାଯତଃ ପ୍ରତିପତ୍ତିଷୁ । । 1.13.୨୦ ସାପତ୍ନକାନ୍ଯପତ୍ଯାନି ପଶ୍ଯେତ୍ସ୍ଵେଭ୍ଯୋ ଵିଶେଷତଃ । ଭଗିନୀଵତ୍ସପତ୍ନୀଶ୍ଚ ତଦ୍ଵଧୂନ୍ନିଜବନ୍ଧୁଵତ୍ । । ୨୧ ଗ୍ରାସାଚ୍ଛାଦଶିରୋଭ୍ଯଙ୍ଗସ୍ନାନମଣ୍ଡନକାଦିକମ୍ । ସପତ୍ନୀନାମକୃତ୍ଵା ତୁ ଆତ୍ମନୋଽପି ନ କାରଯେତ୍ । । ୨୨ ଵ୍ଯାଧିତାନାଂ ଚିକିତ୍ସାର୍ଥମୌଷଧାଦିକମାଦରାତ୍ । ଵିଦଧ୍ଯାଦାତ୍ମନସ୍ତାସାଂ ସର୍ଵାଶ୍ରିତଜନସ୍ଯ ଚ । । ୨୩ ତଚ୍ଛୋକେ ଶୁଚମାଦଦ୍ଯାତ୍ତତ୍ତୁଷ୍ଟୌ ମୁଦମାଵହେତ୍ । ଭୃତ୍ଯବନ୍ଧୁସପତ୍ନୀନାଂ ତୁଲ୍ଯଦୁଃଖସୁଖା ଭଵେତ୍ । । ୨୪ ଲଗ୍ଧାଵକାଶା ସ୍ଵପ୍ଯାଚ୍ଯ ନିଶି ସୁପ୍ତୋତ୍ଥିତା କ୍ରମାତ୍ । ଅନ୍ଯତ୍ର ଵ୍ଯଯକର୍ତାରଂ ପତିଂ ରହସି ବୋଧଯେତ୍ । । ୨୫ ଯଦଵଦ୍ଯଂ ସପତ୍ନୀନାଂ ସ୍ଵଯମସ୍ମୈ ନ ତଦ୍ଵଦେତ୍ । ଦୌଃଶୀଲ୍ଯାଦି ତୁ ସାପାଯଂ ଗୂଢମସ୍ମୈ ନିଵେଦଯେତ୍ । । ୨୬ ଦୁର୍ଭଗାମନପତ୍ଯାଂ ଵା ଭର୍ତ୍ରା ଚାତିତିରସ୍କୃତାମ୍ । ୧ ଅଦୁଷ୍ଟାଂ ସମ୍ଯମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ତେନୈତାମନୁକୂଲଯେତ୍ । । ୨୭ ତଥା ଵାଗ୍ଦଣ୍ଡପାରୁଷ୍ଯୈର୍ଜନଂ ଭର୍ତ୍ରା ଵିପୀଡିତମ୍ । କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଧେଯମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ନ ଚେଦ୍ଦୋଷାଯ ତଦ୍ଭଵେତ୍ । । ୨୮ ମତ୍ଵାତ୍ମନୋନପତ୍ଯତ୍ଵଂ କାଲଂ ଚାପି ଗତଂ ବହୁମ୍ । ସନ୍ତାନାଦିକମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ କାର୍ଯମାତ୍ମନିଵେଦନମ୍ । । ୨୯ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଦପି ଜାନୀଯାତ୍କିଞ୍ଚିଦସ୍ଯ ଚିକୀର୍ଷିତମ୍ । ତତ୍କିଲାଜାନତୀଵାସ୍ଯ ସିଦ୍ଧମେଵ ପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍ । । 1.13.୩୦ ଵୈଵାହିକଂ ଵିଧିଂ ଭର୍ତୁଃ ସର୍ଵଂ କୃତ୍ଵା ସସମ୍ଭ୍ରମମ୍ । ପରିଣୀତା ଚ ତାଂ ପଶ୍ଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଭଗିନିକାମିଵ । । ୩୧ ପୂଜାଂ ସମ୍ବନ୍ଧିଵର୍ଗସ୍ଯ ମଙ୍ଗଲଂ ମଙ୍ଗଲାନି ଚ । କୁର୍ଯାଦଭିନଵୋଢାଯାଃ ସୁପ୍ରହଷ୍ଟେନ ଚେତସା । । ୩୨ ମାତୃଵଚ୍ଛିକ୍ଷଯେଦେନାଂ ଗୃହକୃତ୍ଯେଷ୍ଵମତ୍ସରା । ପ୍ରଦେଶିକଵିଧିଂ ଵାସ୍ଯା ଵିଦଧ୍ଯାଦ୍ଯତ୍ନତଃ ସ୍ଵଯମ୍ । । ୩୩ ଏଵଂ ଭର୍ତୁରଭିପ୍ରାଯ ସର୍ଵମିତ୍ଯାଦିକାରଯେତ୍ । ସୁଖାର୍ଥଂ ଵାପି ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଭର୍ତାଧିଦେଵତା । । ୩୪ ଭର୍ତାଧିଦେଵତା ନାର୍ଯା ଵର୍ଣା ବ୍ରାହ୍ମଦେଵତାଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣା ହ୍ଯଗ୍ନିଦେଵାସ୍ତୁ ପ୍ରଜା ରାଜନ୍ଯଦେଵତାଃ । । ୩୫ ତାସାଂ ତ୍ରିଵର୍ଗସଂସିଦ୍ଧୌ ପ୍ରଦିଷ୍ଟଂ କାରଣଦ୍ଵଯମ୍ । ଭର୍ତୁର୍ଯଦନୁକୂଲତ୍ଵଂ ଯଚ୍ଚ ଶୀଲମଵିପ୍ଲୁତମ୍ । । ୩୬ ନ ତଥା ଯୌଵନଂ ଲୋକେ ନାପି ରୂପଂ ନ ଭୂଷଣମ୍ । ଯଥା ପ୍ରିଯାନୁକୂଲତ୍ଵଂ ସିଦ୍ଧଂ ଶଶ୍ଵଦନୌଷଧମ୍ । । ୩୭ ଵଯୋରୂପାଦିହାରିଣ୍ଯୋ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଦୁର୍ଭଗାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଵଲ୍ଲଭା ମନ୍ଦରୂପାଶ୍ଚ ବହ୍ଵ୍ଯୋ ଗଲିତଯୌଵନାଃ । । ୩୮ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରିଯତ୍ଵଂ ଲୋକାନାଂ ନିଦାନଂ ୧ଯୋଗ୍ଯତାପରମ୍ । ତାଂ ଵିନାନ୍ଯେ ଗୁଣା ଵନ୍ଧ୍ଯାଃ ସର୍ଵେଽନର୍ଥକୃତୋଽପି ଵା । । ୩୯ ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଵିଦଧ୍ଯାଦାତ୍ମଯୋଗ୍ଯତାମ୍ । ପରଚିତ୍ତଜ୍ଞତା ଚାସ୍ଯା ମୂଲଂ ସର୍ଵକ୍ରିଯାସ୍ଵିହ । ।1.13.୪ ୦ ବହିରାଗଚ୍ଛତୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କାଲଂ ସଂମୃଜ୍ଯ ଭୂମିକାମ୍ । ସଜ୍ଜୀକୃତାସନା ତିଷ୍ଠେତ୍ତସ୍ଯାଜ୍ଞାଂ ପ୍ରତିତତ୍ପରା । । ୪୧ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରକ୍ଷାଲଯେତ୍ପାଦାଵୁତ୍ଥାପ୍ଯ ପରିଚାରିକାମ୍ । ତାଲଵୃନ୍ତାଦିକୈଃ କୁର୍ଯାଚ୍ଛମସ୍ଵେଦାପନୋଦନମ୍ । । ୪୨ ଆହାରସ୍ନାନପାନାଦୌ ସସ୍ପୃହଂ ଯତ୍ର ଲକ୍ଷଯେତ୍ । ତଦିଂଗିତଜ୍ଞା ତତ୍ତ୍ଵେନ ସିଦ୍ଧମସ୍ମୈ ନିଵେଦଯେତ୍ । । ୪୩ ସପନ୍ତୀପତିବନ୍ଧୂନାଂ ଭର୍ତୃଚିତ୍ତାନୁକୂଲ୍ଯତଃ । ପ୍ରତିପତ୍ତିଂ ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ ସ୍ଵବନ୍ଧୂନାଂ ନ ଵୈ ତଥା । । ୪୪ ତେଷୁ ଚାତ୍ମନି ଚ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭର୍ତୃଚିତ୍ତଂ ପ୍ରସାଦଯେତ୍ । ପ୍ରତିପତ୍ତିଂ ତଥାପ୍ଯେଷାଂ ନାଦ୍ରିଯେତ ସ୍ଵବନ୍ଧୁଷୁ । । ୪୫ ଅପି ଭର୍ତୁରଭିପ୍ରେତଂ ନାରୀ ତତ୍କୁଲଵାସିନୀ । ସତ୍କାରୈର୍ନିଜବନ୍ଧୂନାଂ ତେନ ନୋପୈତି ଵାଚ୍ଯତାମ୍ । ।୪୬ ପୂଜ୍ଯ ଏଵ ହି ସମ୍ବନ୍ଧଃ ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ ଯୋଷିତାମ୍ । କସ୍ତତୋଽପ୍ଯୁପକାରାଂଶଂ ଲିପ୍ସେତ କୁଲଜଃ ପୁମାନ୍ । ।୪୭ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ସ୍ଵସୁତାଂ ତସ୍ମୈ ଵିଧିଵତ୍ପ୍ରତିପାଦ୍ଯତେ । ତତୋଽସ୍ଯା ଲିପ୍ସତେ ନାମ କିମକାର୍ଯମତଃ ପରମ୍ । । ୪୮ କନ୍ଯାଂ ପ୍ରଦାଯ ଯୈର୍ଵୃତ୍ତିରାତ୍ମନଃ ପରିକଲ୍ପ୍ଯତେ । ଦାସଭଣ୍ଡନଟାଦୀନାଂ ମାର୍ଗୋଽଯଂ ନ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ।୪୯ ତସ୍ମାତ୍ସ୍ତ୍ରୀବାଂଧଵା ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରୀତିମାତ୍ରୈକସାଧିନୀମ୍ । ପ୍ରତିପତ୍ତିଂ ସମାଦଦ୍ଯୁଃ ସମ୍ବନ୍ଧିଭ୍ଯଃ ପ୍ରସଂଗିନୀମ୍ । 1.13.୫୦ ତସ୍ଯା ଭର୍ତରି ରକ୍ଷେତ ପ୍ରୀତିଂ ଲୋକେ ଚ ଵାଚ୍ଯତାମ୍ । ଆତ୍ମନୋଽସତ୍ପ୍ରଵାଦଂ ଚ ଚେଷ୍ଟେରନ୍ସାଧୁଵୃତ୍ତଯଃ । । ୫୧ ଏଵଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ସଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ସ୍ତ୍ରୀ ଵର୍ତେତ ତଥା ସଦା । ଯେନ ତତ୍ପରିଵର୍ଗସ୍ଯ ଭଵେଦ୍ଭର୍ତୁଶ୍ଚ ସମ୍ମତା । । ୫୨ ପ୍ରିଯାପି ସାଧୁଵୃତ୍ତାପି ଵିଖ୍ଯାତାଭିଜନାପି ଚ । ଜନାପଵାଦାତ୍ସମ୍ପ୍ରାପ ସୀତାନର୍ଥଂ ସୁଦାରୁଣମ୍ । । ୫୩ ସର୍ଵସ୍ଯାମିଷଭୂତତ୍ଵାଦ୍ଗୁଣଦୋଷାନଭିଜ୍ଞତଃ । ପ୍ରାଯେଣାଵିନଯୌଚିତ୍ଯାତ୍ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଵୃତ୍ତଂ ହି ଦୁଷ୍କରମ୍ । । ୫୪ ଅଗୃହ୍ଯତ୍ଵାନ୍ମନୋଵୃତ୍ତେଃ ପ୍ରାଯଃ କପଟଦର୍ଶନାତ୍ । ନିରଙ୍କୁଶତ୍ଵାଲ୍ଲୋକସ୍ଯ ନିର୍ଵାଚ୍ଯା ଵିରଲାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । । ୫୫ ଦୈଵଯୋଗାଦଯୋଗତ୍ଵାଦ୍ଵ୍ଯଵହାରାନଭିଜ୍ଞତଃ । ଵାଚ୍ଯତାପତ୍ତଯୋ ଦୃଷ୍ଟାଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଶୁଦ୍ଧେଽପି ଚେତସି । । ୫୬ ତାସାଂ ଦୈଵପ୍ରତୀକାରୋ ନୋପଭୋଗାଦୃତେ ଭଵେତ୍ । ଚାରିତ୍ରଂ ଲୋକଵୃତ୍ତଂ ଚ ଏତଯୋର୍ଵିଦୁରୌଷଧମ୍ । । ୫୭ ହିଂଦୋଲକାଦିକ୍ରୀଡାଯାଂ ପ୍ରସକ୍ତାଂ ତରୁଣୀଂ ନିଶି । ରମମାଣାଂ ଵିଟୈଃ ସାର୍ଧଂ ଵିଧଵାଂ ସ୍ଵୈରଚାରିଣୀମ୍ । । ୫୮ ଵୃଦ୍ଧାଦିଭାର୍ଯାଂ ୧ସଜ୍ଜାଯାଂ ଯାନଗେଯାଦିସଂଗିନୀମ୍ । କଃ ଶ୍ରଦ୍ଦଧ୍ଯାତ୍ସତୀତ୍ଯେଵଂ ସାଧ୍ଵୀମପି ହି ଯୋଷିତମ୍ । । ୫୯ ଯୌ ଚାସାମିଙ୍ଗିତାକାରୌ ସନ୍ଦିଗ୍ଧାର୍ଥପ୍ରସାଧକୌ । ତଯୋସ୍ତତ୍ତ୍ଵପରିଜ୍ଞାନଂ ଵିଷଯୋ ଯୋଗିନାଂ୨ ଯଦି । । 1.13.୬୦ ତସ୍ମାଦ୍ଯଥୋକ୍ତମାଚାରମନୁତିଷ୍ଠେତ୍ସୁସଂଯତା । ମିଥ୍ଯାଲଗ୍ନୋପ୍ଯସଦ୍ଵାଦଃ କମ୍ପଯତ୍ଯେଵ ତତ୍କୁଲମ୍ । । ୬୧ ତ୍ରିକୁଲ୍ଯା ଵାଚ୍ଯତା ରକ୍ଷ୍ଯା ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯଥ ସନ୍ତତିଃ । ଭର୍ତୁସ୍ତ୍ରିଵର୍ଗସିଦ୍ଧିଶ୍ଚ ସାଧ୍ଯଂ ତତ୍କୁଲଯୋଷିତାମ୍ । । ୬୨ ପାତଯନ୍ତ୍ଯେଵ ଦୌଃଶୀଲ୍ଯାଦାତ୍ମାନଂ ସକୁଲତ୍ରଯମ୍ । ଉଦ୍ଧରନ୍ତି ତଦୈଵୈତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ଚାରିତ୍ରଭୂଷଣାଃ । । ୬୩ ଭର୍ତୃଚିତ୍ତାନୁକୂଲତ୍ଵଂ ଯାସାଂ ଶୀଲମଵିଚ୍ଯୁତମ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ପ୍ରଥମେ ଜଗି ନିଜ କାମକୁ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍, ପରେ ଭୃତ୍ୟମାନେ ଭଳି ଖାଇବା ଓ ଶୁଇବା ଅନୁମତି ମିଳିବ। ସ୍ତ୍ରୀ ଯଦି ପତିଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ବିଶେଷକରି ଶ୍ୱଶୁର ଓ ଶ୍ୱଶୁରୀ ଥିଲେ, ବଡ଼ କାରଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହଳି ଉକ୍ରାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପତି ଜଣାନଥିବାବେଳେ, ରାତିରେ କିମ୍ବା ଦିନ ଆରମ୍ଭରେ, ପ୍ରଥମେ ଉଠି ଘରୁ ବାହାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଘରର କାର୍ମିକମାନେକୁ ଶାନ୍ତିରେ ଡାକି ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍। ପତି ଉଠିଲାପରେ ଆବଶ୍ୟକ କାମ ଓ ଘରର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଲସ୍ୟ ଛାଡ଼ି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ନିଜ ପୋଷାକ ଓ ଗହଣା ଛାଡ଼ି ଦାୟିତ୍ୱ ଅନୁଯୋଗ୍ୟ କାମ କରି, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରମରେ କରିବା ଉଚିତ୍। ରସୁଇ ଶୁଧ୍ଧ ଓ ସଜା ରଖିବା, ଚୁଲି ଓ ଉପକରଣ ଠିକ୍ ରଖିବା, ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ଥିବା, ଖୋଲା ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଗୁପ୍ତ କଥା ଖୋଲା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଭାଗ ଭାଗ କାମ ଉପରେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ପତିଙ୍କର ଭରସାଯୋଗ୍ୟ ଲୋକ ରସୁଇରେ ରଖିବା, ଗୁପ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ରାନ୍ଧଣି ପାତ୍ର ଭିତର ଓ ବାହାର ଦୁଇଁ ଶୁଧ୍ଧ କରିବା, ମଳ ଓ ମାଟି ଶଙ୍କ ଓ ଚାଲି ଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ କରିବା। ରାତିରେ ଅଗ୍ନି ଓ ଆଲୋକରେ ପାତ୍ର ଶୁଧ୍ଧ କରିବା, ଦିନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ; ଦହି ପାତ୍ର ସଦା ଅଲଗା ରଖିବା। ଭଲ ଫୁଟା ଓ ଶୁଧ୍ଧ କରା ଦୁଧ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ରଖି, ଶୁଧ୍ଧ ପାତ୍ରରେ ଦହି ଶୁଧ୍ଧ ରଖିବା। ଘି ଓ ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଦ୍ରବ୍ୟ ନିଜେ ଦେଖି, ପତିଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନିଜେ ଦେଖିବା। କଣ ପ୍ରିୟ, କଣ ଅଗ୍ନିଯୋଗ୍ୟ, ଷଡ୍ରସ ମଧ୍ୟରେ କଣ ଭଲ, କଣ ଅଭଲ, କଣ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକର, ଏହି ସବୁ ଜାଣି ଏହିପରି କାମ କରିବା। ସଦା ଆସ୍ତା, ସମ୍ମାନ, ଭଲ ଦେଖି ଖାଦ୍ୟ ରସୁଇରେ ଦେବା, ଭରସାଯୋଗ୍ୟ ଲୋକ କ୍ରମରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା। ଶତ୍ରୁ, ଦାୟିତ୍ୱ ନଥିବା, କ୍ରୁଧ, ଭୟ, ଅବମାନିତ, ଅପବାଦିତ, ଏମିତି ଲୋକ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପୁନିପୁନି ନିଜେ ଦେଖି, ପତିଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନ ଭଲ ଭାବେ ଦେବା। ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଘମ ମାଛି, ଶୁଧ୍ଧ କରି, ଅଳ୍ପ ଗନ୍ଧ ତାମ୍ବୁଲ, ମାଳା ଓ ଏପରି ଦ୍ରବ୍ୟ ମାତ୍ରା ନେବା। ଯଥାଯଥା ସମୟରେ, ପତିଙ୍କ ଆଦର ଓ ନମ୍ରତା ସହିତ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା। ନିଜ ଓ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, ରୋଗ ଓ ନିରୋଗ ସମୟରେ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନ ଦେବା ଉଚିତ୍। ହୀନ, ସମ, ଅଧିକ ଭାବେ ପତି ଯେଉଁପରି ଦେଖି, ସେଉଁପରି ନ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ ଦେଖିବା। ସାପତ୍ନୀ ଓ ତାଙ୍କ ପିଲାମାନେକୁ ନିଜ ପିଲା ଭାବେ ଦେଖିବା, ସାପତ୍ନୀକୁ ଭଉଣୀ ଭାବେ, ତାଙ୍କ ଭାବିକୁ ନିଜ ଗୋତିଏ ଭାବେ। ଖାଦ୍ୟ, ପୋଷାକ, ମୁଣ୍ଡ ମାର୍ଜନ, ସ୍ନାନ, ଶୃଙ୍ଗାର ଏହି ସାପତ୍ନୀ ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନିଜ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ରୋଗୀ ପାଇଁ ଔଷଧ ଓ ଚିକିତ୍ସା ନିଜ, ସାପତ୍ନୀ, ଓ ଆଶ୍ରିତମାନେ ପାଇଁ ଦିଆଯିବା। ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖ ନେବା, ତାଙ୍କ ଖୁସିରେ ଖୁସି ନେବା, ଭୃତ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ, ସାପତ୍ନୀ ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ସମ ଭାବ ରଖିବା। ସୁଯୋଗ ମିଳିଲେ ରାତିରେ ଶୁଇବା, କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଉଠିବା; ଅନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଲେ ପତିକୁ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଜଣାଇବା। ସାପତ୍ନୀ ବିଷୟରେ ନିଜେ ଅପବାଦ ପତିକୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ଥିଲେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଜଣାଇବା। ଦୁଃଖୀ, ଅନପତ୍ୟା, ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତା, ଦୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ ଥିଲେ ନିଜେ ଆଶ୍ୱାସ କରି ପତିଙ୍କ ସହିତ ମିଳାଇବା। ଏପରି ଭାବରେ ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଠୋର ଶବ୍ଦ ଓ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯାଇଥିବା ଲୋକକୁ ଆଶ୍ୱାସ ଦେଇ ଯଥାଯଥା କାମ କରିବା; ନହେଲେ ଦୋଷ ହେବ। ନିଜେ ଅନପତ୍ୟା ଓ ବହୁ ସମୟ ଗଲା ବୋଲି ବୁଝିଲେ, ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ କାମ ନିଜେ ପତିକୁ ଜଣାଇବା। ପତି କିଛି କରିବାକୁ ଚାହେଁ କି ଜାଣିଲେ, ଅଜଣା ଭାବେ ଏହା ସଫଳ କରିବା। ବିବାହ ନିୟମ ପତି ପାଇଁ ସମ୍ମାନ ସହିତ କରି, ନୂତନ ବିବାହିତାକୁ ସଦା ଭଉଣୀ ଭାବେ ଦେଖିବା। ନୂତନ ବିବାହିତାର ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ପାଇଁ ପୂଜା ଓ ମଙ୍ଗଳ କାମନା ଖୁସି ମନେ କରିବା। ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି ଘର କାମରେ ମାତୃଭାବରେ ଶିଖାଇବା, ଦେଶୀୟ ନିୟମ ନିଜେ ଯଥାଯଥା କରିବା। ଏପରି ଭାବରେ ପତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ସବୁ କାମ କରିବା, ସୁଖ ପାଇଁ, କାରଣ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପତିକୁ ଦେବତା ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ପତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି, ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ରାଜା ଦେବତା। ତାଙ୍କ ତିନି ଲକ୍ଷ୍ୟ ସଫଳତା ପାଇଁ ଦୁଇଟି କାରଣ: ପତିଙ୍କ ଆନୁକୂଳ୍ୟ ଓ ଅଦୂଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର। ଯୁବା ନୁହେଁ, ରୂପ ନୁହେଁ, ଗହଣା ନୁହେଁ, ପତିଙ୍କ ପ୍ରିୟତା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଔଷଧ। ବୟସ୍ ଓ ରୂପ ଦେଖି ଅନେକ ସ୍ତ୍ରୀ ଦୁଃଖୀ, ମନ୍ଦ ରୂପ ଓ ଅବୟସ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଅନେକ ପ୍ରିୟ। ଏହିପରି ପ୍ରିୟତା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଯୋଗ୍ୟତା; ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଅର୍ଥହୀନ। ଏହିପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ନିଜେ ଯୋଗ୍ୟତା ଆର୍ଜନ କରିବା, ପତିଙ୍କ ମନ ଜାଣିବା ସମସ୍ତ କାମର ମୂଳ। ପତି ଘରକୁ ଆସିଲେ, ସମୟ ଜାଣି, ଭୂମି ଶୁଧ୍ଧ କରି, ତିଆରି ଆସନ ରଖି, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହିବା। ନିଜେ ପାଦ ଧୁଇବା, ଦାସୀକୁ ଉଠାଇ, ତାଲପତ୍ର ଓ ଏପରି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଧୁଳି ଓ ଘମ ଦୂର କରିବା। ପତିଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ, ସ୍ନାନ, ପାନ ଆଶା ଦେଖିଲେ, ଇଙ୍ଗିତ ଜାଣି, ସଜା ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେବା। ସାପତ୍ନୀ, ପତିବନ୍ଧୁମାନେ ପାଇଁ ପତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରିବା, ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେ ପାଇଁ ଏପରି ନୁହେଁ। ତାଙ୍କ ଓ ନିଜ ପାଇଁ ପତିଙ୍କ ମନ ଜାଣି, ପତିକୁ ଖୁସି କରିବା, ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେ ପାଇଁ ଏପରି ନୁହେଁ। ପତି ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେ ପାଇଁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଅପବାଦ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା; କେଉଁ ବଉଳ ଲୋକ ଏହା ପାଇଁ ଉପକାର ଚାହିବେ? ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ପତିକୁ ଦେଇଲେ, ଏହା ପରେ ଅନ୍ୟ କାମ କି? ଯେଉଁମାନେ ଦାସ, ନଟ ଓ ଏପରି ଲୋକ ଭଳି କନ୍ୟା ଦେଇ ଜୀବିକା କରନ୍ତି, ଏହା ମହାତ୍ମାମାନେର ରାସ୍ତା ନୁହେଁ। ଏହିପରି ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ସଦା ପ୍ରିତି ଓ ଯଥାଯଥା ବ୍ୟବହାର ରଖିବା, ପତି ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ପାଇଁ। ପତି ପ୍ରିତି ଓ ନିଜ ନାମ ଲୋକରେ ରକ୍ଷିବା, ନିଜ ଅସତ୍ ପ୍ରଚାର ଦୂର କରିବା। ଏପରି ଭଲ ବ୍ୟବହାର ଜାଣି, ସ୍ତ୍ରୀ ସଦା ଏପରି କାମ କରିବା, ଯେଉଁଠି ପତି ପରିବାର ଓ ସ୍ବୀକୃତି ମିଳିବ। ପ୍ରିୟ, ଭଲ ବ୍ୟବହାର, ଉଚ୍ଚ ଜନ୍ମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକ ଅପବାଦରେ ସୀତା ଭଳି ବଡ଼ ଅନର୍ଥ ହୁଏ। ଲୋକ ଗୁଣ ଦୋଷ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଅନୈତିକତା ଓ ଅନୁଚିତ ଅନୁସାରେ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେର ବ୍ୟବହାର ଦୁର୍ଲଭ। ମନ ଅଗ୍ରହଣୀୟ ଓ ଚଳାକ ଦେଖି, ଲୋକ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଥିବାରୁ, ଅପବାଦ ରହିତ ସ୍ତ୍ରୀ ଦୁର୍ଲଭ। ଦୈବ ଅନୁଗ୍ରହ, ଅଅନୁଗ୍ରହ, ନିୟମ ଅଜ୍ଞାନରୁ, ଶୁଧ୍ଧ ମନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅପବାଦ ହୁଏ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୈବ ଛାଡ଼ି ଉପାୟ ନାହିଁ, ଭଲ ବ୍ୟବହାର ଓ ଲୋକ ଚରିତ୍ର ଏହି ଦୁଇ ଔଷଧ। ହିଂଦୋଳ ଓ ଖେଳାରେ ଆସକ୍ତ ଯୁବତୀ, ରାତିରେ ପ୍ରେମିକ ସହିତ ମଜା କରି, ବିଧବା, ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦାଚାରିଣୀ; ବୃଦ୍ଧା, ସାପତ୍ନୀ, ଗୀତ ଓ ଯାନ ଭଳି ସଂଗୀନୀ; କିଏ ଏମିତି ସ୍ତ୍ରୀକୁ ସତୀ ଭାବେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବ? ଏହିପରି ସାଧୁ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ ହୁଏ। ଏମିତି ଇଙ୍ଗିତ ଓ ଆକାର ଜାଣିବା ଯୋଗୀମାନେର କ୍ଷେତ୍ର। ଏହିପରି ନିୟମ ଅନୁସରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ସ୍ତ୍ରୀ ବ୍ୟବହାର କରିବା; ମିଥ୍ୟା ଅପବାଦ ଏହି କୁଳକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଏ। ତିନି ପିଢିର କୁଳରେ ନାମ ରକ୍ଷିବା, ସନ୍ତାନ ସ୍ଥାପନା, ପତିଙ୍କ ତିନି ଲକ୍ଷ୍ୟ ସଫଳତା, ସ୍ତ୍ରୀମାନେର କାମ। ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ୟବହାରରେ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ତାଙ୍କ କୁଳ ତଳେ ପଡ଼ନ୍ତି; ଭଲ ଚରିତ୍ରରେ ଉଠନ୍ତି।
ପତିପରଦେଶଵାସେ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଶୃଙ୍ଗାରନିଷେଧଃ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ପ୍ରେଷିତେ ମଣ୍ଡନଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପତ୍ଯୌ ମଙ୍ଗଲମାତ୍ରକମ୍ । ନିଷ୍ପାଦନଂ ଚ ଯତ୍ନେନ ତଦାରବ୍ଧସ୍ଯ କର୍ମଣଃ । । ୧ ଶଯ୍ଯାମୁପାର୍ଜନମର୍ଥାନାଂ ଵ୍ଯଯାନାଂ ପରିହାପଣମ୍ । । ୨ ଵ୍ରତୋପଵାସତାତ୍ପର୍ଯଂ ତଦ୍ଵାର୍ତାପରିମାର୍ଗଣମ୍ । ଦୈଵଜ୍ଞେକ୍ଷଣିକପ୍ରଶ୍ନୋ ଦେଵାନାମୁପଯାଚନମ୍ । । ୩ ନିତ୍ଯଂ ତସ୍ଯାଗମାଶଂସା କ୍ଷେମାର୍ଥଂ ଦେଵପୂଜନମ୍ । ନ ଚାତ୍ଯୁଜ୍ଜ୍ଵଲଵେଷତ୍ଵଂ ନ ସଦା ତୈଲଧାରଣମ୍ । ।୪ ଜ୍ଞାତିଵେଶ୍ମ ନ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ସକାମଗମନେନ ୧ ଚ । ଗୁରୂଣାମାଜ୍ଞଯା ଯାଵଦ୍ଭର୍ତୁରାପ୍ତଜନୈଃ ସହ । । ୫ ତତ୍ରାପି ନ ଚିରଂ ତିଷ୍ଠେତ୍ସ୍ନାନାଦୀନ୍ଵାପି ନାଚରେତ୍ । ଯାଵଦର୍ଥଂ କ୍ଷଣଂ ସ୍ଥିତ୍ଵା ତତଃ ଶୀଘ୍ରଂ ସମାଚରେତ୍ । । ୬ ଆଗତେ ପ୍ରକୃତିସ୍ଥୈଵ କୃତ୍ଵା ତାତ୍କାଲିକଂ ଵିଧିମ୍ । ମୁକ୍ତପ୍ରଵାସନେ ପଥ୍ଯେ ସ୍ନାତେ ଭୁକ୍ତଵତି ପ୍ରିଯେ । । ୭ ଆତ୍ମାନଂ ସମଲଙ୍କୃତ୍ଯ ସଵିଶେଷଂ ମୁଦାନ୍ଵିତା । ଦେଵପୂଜୋପହାରାଦୀନ୍ଦଦ୍ଯାତ୍ପ୍ରାଗୁପପାଦିତାନ୍ । । ୮ କନିଷ୍ଠାମାତୃଵଜ୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଂ ତଦପତ୍ଯାନି ଚାତ୍ମଵତ୍ । ପଶ୍ଯେତ୍ତତ୍ପରିଵର୍ଗଂ ତୁ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଵପରିଵର୍ଗଵତ୍ । । ୯ ତତ୍ପୁରୋନାସନେ ତିଷ୍ଠେତ୍ପତିଂ ନାମଂତ୍ରଯେତ ଚ । ତଦଭିପ୍ରାଯତଃ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ସର୍ଵକର୍ମସୁ । । 1.14.୧୦ ନ ସଂସୃଜେତ ତଦ୍ଦ୍ଵିଷ୍ଟୈଃ ସଖ୍ଯଂ କୁର୍ଵୀତ ତତ୍ପ୍ରିଯୈଃ । ଜନମାପ୍ତତମଂ ତସ୍ଯ ସଦାଭର୍ତୁଶ୍ଚ ମାନଯେତ୍ । । ୧୧ ପୈତୃକାତ୍ସମୁପାନୀତଂ ଵସୁସୌଗଂଧିକାଦିକମ୍ । ତସ୍ମୈ ନିଵେଦ୍ଯାତ୍ମତଯା ତଦା ତଦୁପଯୋଜଯେତ୍ । । ୧୨ ସୋପି ତତ୍ପ୍ରୀତଯେ କିଂଚିଦାଦଦ୍ଯାଦଲ୍ପମୂଲ୍ଯକମ୍ । ସଂଗୋପ୍ଯ ମାତୃଵତ୍ସ୍ଥେଯଂ ତତ୍ତଥୈଵୋପଯୋଜଯେତ୍ । । ୧୩ ତତ୍ପ୍ରୀତ୍ଯର୍ଥଂ ଗୃହୀତଂ ଯଦ୍ଵୈଲକ୍ଷ୍ଯାଦିନିଵୃତ୍ତଯେ । ସଵିଶେଷଂ ପ୍ରସଂଗେନ ତସ୍ଯୈତତ୍ପ୍ରତିପାଦଯେତ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ପତି ଦୂରେ ଥିଲେ, ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର ଶୃଙ୍ଗାର କେବଳ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ହେବା ଉଚିତ୍। ଆରମ୍ଭ କରା କାମକୁ ଯଥାଯଥା କରିବା, ଶୟ୍ୟା ଦେଖିବା, ଧନ ଆର୍ଜନ କରିବା, ଅନାବଶ୍ୟକ ଖର୍ଚ୍ଚ ରୋକିବା। ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସରେ ଆସ୍ତା ରଖିବା, ଏହି ବିଷୟରେ ଜାଣିବା, ଦୈବଜ୍ଞ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କରିବା, ଦେବତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଚାହିବା। ସଦା ପତି ଆସିବା ଆଶା ରଖିବା, ତାଙ୍କ ସୁକୁଳି ପାଇଁ ଦେବପୂଜା କରିବା, ଅତି ଚମକଦାର ପୋଷାକ ନ ପିନ୍ଧିବା, ସଦା ତେଲ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଜ୍ଞାତି ଘରକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଓ ପତିଙ୍କ ଭରସାଯୋଗ୍ୟ ଲୋକ ସହିତ ଯିବା ଉଚିତ୍। ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସ୍ନାନ ଓ ଏପରି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁଯାୟୀ ଅଳ୍ପ ସମୟ ରହି ଶୀଘ୍ର ଫେରିବା। ପତି ଆସିଲେ, ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଏହି ସମୟର ନିୟମ କରିବା। ପ୍ରବାସରୁ ଫେରିଲେ, ସ୍ୱସ୍ଥ, ସ୍ନାନ କରି, ଖାଇଥିଲେ, ସ୍ତ୍ରୀ ନିଜକୁ ଶୃଙ୍ଗାର କରି ଖୁସି ମନେ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦେବପୂଜା ଓ ଉପହାର ଦେବା। କନିଷ୍ଠାକୁ ମାତୃଭାବରେ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ଓ ତାଙ୍କ ପିଲାମାନେକୁ ନିଜ ପିଲା ଭାବେ ଦେଖିବା, ସେମାନଙ୍କ ପରିବାରକୁ ନିଜ ପରିବାର ଭାବେ ଦେଖିବା। ପତି ସାମ୍ନାରେ ଆସନରେ ବସିବା, ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ କାମ କରିବା। ପତି ଅପ୍ରିୟ ଲୋକ ସହିତ ମିଶିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ପ୍ରିୟ ଲୋକ ସହିତ ମିଶିବା, ତାଙ୍କର ଆପ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ସଦା ସମ୍ମାନ କରିବା। ପିତୃଘରରୁ ଆସିଥିବା ଧନ, ଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଏହି ସବୁ ପତିକୁ ଦେଇ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବହାର କରିବା। ପତି ପ୍ରିତି ପାଇଁ ଅଳ୍ପ ମୂଲ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିଜେ ନେଇ, ମାତୃଭାବରେ ରଖିବା, ଏହିପରି ବ୍ୟବହାର କରିବା। ପତି ପ୍ରିତି ଓ ଅସୁବିଧା ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସମ୍ମାନ ସହିତ ପତିକୁ ଦେବା।
ଏହିପରି ହେଉଛି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିବରଣୀ।
ପ୍ରଥମ ଦିନ ପାଇଁ ନିୟମଗୁଡ଼ିକର ବିବରଣୀ।