ନୋଚ୍ଛିଷ୍ଟଂ କସ୍ଯଚିଦ୍ଦଦ୍ଯାନ୍ନାଦ୍ଯାଚ୍ଚୈତତ୍ତଥାନ୍ତରା । । ୩୯ ଯସ୍ତ୍ଵନ୍ନମନ୍ତରା କୃତ୍ଵା ଲୋଭାଦତ୍ତି ନୃପୋତ୍ତମ । ଵିନାଶଂ ଯାତି ସ ନର ଇହ ଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ । । ଯଥାଭଵତ୍ପୁରା ଵୈଶ୍ଯୋ ଧନଵର୍ଦ୍ଧନସଂଜ୍ଞିତଃ । । 1.3.୪୦ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ସ କଥମନ୍ତରଂ ପୂର୍ଵମନ୍ନସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । କିମନ୍ତରଂ ତଥାନ୍ନସ୍ଯ କଥଂ ଵା ତତ୍କୃତଂ ଭଵେତ୍ । । ୪୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ପୁରା କୃତଯୁଗେ ରାଜନ୍ଵୈଶ୍ଯୋ ଵସତି ପୁଷ୍କରେ । ଧନଵର୍ଧନନାମା ଵୈ ସମୃଦ୍ଧୌ ଧନଧାନ୍ଯତଃ । । ୪୨ ନିଦାଘକାଲେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସ କୃତ୍ଵା ଵୈଶ୍ଵଦେଵିକମ୍ । ସପୁତ୍ରଭ୍ରାତୃଭିଃ ସାର୍ଧଂ ତଥା ଵୈ ମିତ୍ରବନ୍ଧୁଭିଃ । । ଆହାରଂ କୁରୁତେ ରାଜନ୍ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯସମନ୍ଵିତମ୍
କେହିଁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟର ଅବଶିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏହା ଲୋଭରେ କଲେ ଏହି ଜନ୍ମ ଓ ପରଜନ୍ମରେ ନାଶ ହୁଏ।
ସୁସମୌ ଚରଣୌ କୃତ୍ଵା ତଥା ବଦ୍ଧଶିଖୋ ନୃପ । । ୫୮ ନ ତିଷ୍ଠନ୍ନ ଚ ସଂଜଲ୍ପଂସ୍ତଥା ଚାନଵଲୋକଯନ୍ । ନ ତ୍ଵରନ୍କୁପିତୋ ଵାପି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରାଜନ୍ସୁଦୂରତଃ । । ୫୯ ପ୍ରସନ୍ନାଭିସ୍ତଥାଦ୍ଭିସ୍ତୁ ଆଚାନ୍ତଃ ଶୁଚିତାମିଯାତ୍ । ନୋଷ୍ଣାଭିର୍ନ ସଫେନାଭିର୍ଯୁକ୍ତାଭିଃ କଲୁଷେଣ ଚ । । 1.3.୬୦ ଵର୍ଣେନ ରସଗନ୍ଧାଭ୍ଯାଂ ହୀନାଭିର୍ନ ଚ ଭାରତ । ସବୁଦ୍ବୁଦାଭିଶ୍ଚ ତଥା ନାଚାମେତ୍ପଣ୍ଡିତୋ ନୃପ । । ୬୧ ପଞ୍ଚତୀର୍ଥାନି ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ଦକ୍ଷିଣେ କରେ । ଦେଵତୀର୍ଥଂ ପିତୃତୀର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥଂ ଚ ମାନଦ । । ୬୨ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ତଥା ଚାନ୍ଯତ୍ତଥାନ୍ଯତ୍ସୌମ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ । ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠମୂଲୋତ୍ତରତୋ ଯେଯଂ ରେଖା ମହୀପତେ । । ୬୩ ବ୍ରାହ୍ମଂ ତୀର୍ଥଂ ଵଦନ୍ତ୍ଯେତଦ୍ଵସିଷ୍ଠାଦ୍ଯା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । କାଯଂ କନିଷ୍ଠିକାମୂଲେ ଅଙ୍ଗୁଲ୍ଯଗ୍ରେ ତୁ ଦୈଵତମ୍ । । ୬୪ ତର୍ଜନ୍ଯଙ୍ଗୁଷ୍ଠଯୋରନ୍ତଃ ପିତ୍ର୍ଯଂ ତୀର୍ଥମୁଦାହୃତମ୍ । କରମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତଂ ସୌମ୍ଯଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ଦେଵକର୍ମଣି । । ୬୫ ଦେଵାର୍ଚାବଲିହରଣଂ ପ୍ରଵିକ୍ଷପଣମେଵ ଚ । ଏତାନି ଦେଵତୀର୍ଥେନ କୁର୍ଯାତ୍କୁରୁକୁଲୋଦ୍ଵହ । । ୬୬ ଅନ୍ନନିର୍ଵପଣଂ ରାଜଂସ୍ତଥା ସପଵନଂ ୧ ନୃପ । ଲାଜାହୋମଂ ତଥା ସୌମ୍ଯଂ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯେନ କାରଯେତ୍ । । ୬୭ କମଣ୍ଡଲୂପସ୍ପର୍ଶନଂ ଦଧିପ୍ରାଶନମେଵ ଚ । ସୌମ୍ଯତୀର୍ଥେନ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସଦା କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଚକ୍ଷଣଃ । । ୬୮ ପିତୄଣାଂ ତର୍ପଣଂ କାର୍ଯଂ ପିତୃତୀର୍ଥେନ ଧୀମତା । ବ୍ରାହ୍ମେଣ ଚାପି ତୀର୍ଥେନ ସଦୋଷସ୍ପର୍ଶନଂ ପରମ୍ । । ୬୯ ୨ଘନାଙ୍ଗୁଲିକରଂ କୃତ୍ଵା ଏକାଗ୍ରଃ ସୁମନା ଦ୍ଵିଜଃ । ତ୍ରିଃ କୃତ୍ଵା ଯଃ ପିବେଦାପୋ ମୁଖଶବ୍ଦଵିଵର୍ଜିତଃ । । 1.3.୭୦ ଶୃଣୁ ଯତ୍ଫଲମାପ୍ନୋତି ପ୍ରୀଣାତି ଚ ଯଥା ସୁରାନ୍ । ପ୍ରଥମଂ ଯତ୍ପିବେଦାପ ଋଗ୍ଵେଦସ୍ତେନ ତୃପ୍ଯତି । । ୭୧ ଯଦ୍ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଯଜୁର୍ଵେଦସ୍ତେନ ପ୍ରୀଣାତି ଭାରତ । ଯତ୍ତୃତୀଯଂ ସାମଵେଦସ୍ତେନ ପ୍ରୀଣାତି ଭାରତ । । ୭୨ ପ୍ରଥମଂ ଯନ୍ମୃଜେଦାସ୍ଯଂ ଦକ୍ଷିଣାଙ୍ଗୁଷ୍ଠମୂଲତଃ । ଅଥର୍ଵଵେଦଃ ପ୍ରୀଣାତି ତେନ ରାଜନ୍ନସଂଶଯଃ । । ୭୩ ଇତିହାସପୁରାଣାନି ଯଦ୍ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପ୍ରମାର୍ଜତି । ଯନ୍ମୂର୍ଧାନଂ ହି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଅଭିଷିଞ୍ଚତି ଵୈ ଦ୍ଵିଜଃ । । ୭୪ ତେନ ପ୍ରୀଣାତି ଵୈ ରୁଦ୍ରଂ ଶିଖାମାଲଭ୍ଯ ଵୈ ଋଷୀନ୍ । ଯଦକ୍ଷିଣୀ ଚାଲଭତେ ରଵିଃ ପ୍ରୀଣାତି ତେନ ଵୈ । । ୭୫ ନାସିକାଲମ୍ଭନାଦ୍ଵାଯୁଂ ପ୍ରୀଣାତ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଯଚ୍ଛ୍ରୋତ୍ରମାଲଭେଦ୍ଵିପ୍ରୋ ଦିଶଃ ପ୍ରୀଣାତି ତେନ ଵୈ । । ୭୬ ଯମଂ କୁବେରଂ ଵରୁଣଂ ଵାସଵଂ ଚାଗ୍ନିମେଵ ଚ । ଯଦ୍ବାହୁମନ୍ଵାଲଭତେ ଏତାନ୍ପ୍ରୀଣାତି ତେନ ୧ ଵୈ । । ୭୭ ଯନ୍ନାଭିମନ୍ଵାଲଭତେ ପ୍ରାଣାନାଂ ଗ୍ରନ୍ଥିମେଵ ଚ । ତେନ ପ୍ରୀଣାତି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଇତୀଯଂ ଵୈଦିକୀ ଶ୍ରୁତିଃ । । ୭୮ ଅଭିଷିଞ୍ଚତି ଯତ୍ପାଦୌ ଵିଷ୍ଣୁଂ ପ୍ରୀଣାତି ତେନ ଵୈ । ଯଦ୍ଭୂମ୍ଯାଚ୍ଛାଦକଂ ଵାରି ଵିସର୍ଜଯତି ମାନଦ । । ୭୯ ଵାସୁକିପ୍ରମୁଖାନ୍ନାଗାଂସ୍ତେନ ପ୍ରୀଣାତି ଭାରତ । ଯଦ୍ବିନ୍ଦଵୋଽନ୍ତରେ ଭୂମୌ ପତନ୍ତୀହ ନରାଧିପ । । 1.3.୮୦ ଭୂତଗ୍ରାମଂ ତତସ୍ତସ୍ତୁ ପ୍ରୀଣନ୍ତୀହ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ । ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠେନ ପ୍ରଦେଶିନ୍ଯା ଲଭେତ ଚାକ୍ଷିଣୀ ନୃପ । । ୮୧ ଅନାମିକାଙ୍ଗୁଷ୍ଠିକାଭ୍ଯାଂ ନାସିକାମାଲଭେନ୍ନୃପ । ମଧ୍ଯମାଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଭ୍ଯାଂ ମୁଖଂ ସଂସ୍ପୃଶେଦ୍ଭରତର୍ଷଭ । । ୮୨ କନିଷ୍ଠିକାଙ୍ଗୁଷ୍ଠକାଭ୍ଯାଂ କର୍ଣମାଲଭତେ ନୃପ । ଅଙ୍ଗୁଲୀଭିସ୍ତଥା ବାହୁମଙ୍ଗୁଷ୍ଠେନ ତୁ ମଙ୍ଗଲମ୍ । । ୮୩ thumb|300px|ଅଙ୍ଗୁଲଯଃ thumb|300px|ପୁରାଣେଷୁ ଅଙ୍ଗୁଲିଵିନ୍ଯାସଃ thumb|300px|ସାମଵେଦେ ଅଙ୍ଗୁଲିଵିନ୍ଯାସଃ ନାଭିଂ କୁରୁକୁଲଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିରଃ ସର୍ଵାଭିରେଵ ଚ । ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠୋଗ୍ନିର୍ମହାବାହୋ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵାଯୁଃ ପ୍ରଦେଶିନୀ । । ୮୪ ଅନାମିକା ତଥା ସୂର୍ଯଃ କନିଷ୍ଠା ମାଘଵା ଵିଭୋ । ପ୍ରଜାପତିର୍ମଧ୍ଯମା ଜ୍ଞେଯା ତସ୍ମାଦ୍ଭରତସତ୍ତମ । । ୮୫ ଏଵମାଚମ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ତୁ ପ୍ରୀଣାତି ସତତଂ ଜଗତ୍ । ସର୍ଵାଶ୍ଚ ଦେଵତାସ୍ତାତ ଲୋକାଂଶ୍ଚାପି ନ ସଂଶଯଃ । । ୮୬ ତସ୍ମାତ୍ପୂଜ୍ଯଃ ସଦା ଵିପ୍ରଃ ସର୍ଵଦେଵମଯୋ ହି ସଃ । ବ୍ରାହ୍ମେଣ ଵିପ୍ରତୀର୍ଥେନ ନିତ୍ଯକାଲମୁପସ୍ପୃଶେତ୍ । । ୮୭ କାଯତ୍ରୈଦେଶିକାଭ୍ଯାଂ ଵା ନ ପିତ୍ର୍ଯେଣ କଦାଚନ । ହୃଦ୍ଗାଭିଃ ପୂଯତେ ଵିପ୍ରଃ କଣ୍ଠଗାଭିସ୍ତୁ ଭୂମିପଃ । । ୮୮ ଵୈଶ୍ଯୋଦ୍ଭିଃ ପ୍ରାଶିତାଭିସ୍ତୁ ଶୂଦ୍ରଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟାଭିରନ୍ତତଃ । ଉଦ୍ଧୃତେ ଦକ୍ଷିଣେ ପାଣାଵୁପଵୀତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ବୁଧଃ । । ୮୯ ସଵ୍ଯେନ ପ୍ରାଚୀନାଵୀତୀ ନିଵୀତୀ କଣ୍ଠସଂଜ୍ଞିତେ । ମେଖଲାମଜିନଂ ଦଣ୍ଡମୁପଵୀତଂ କମଣ୍ଡଲୁମ୍ । । 1.3.୯୦ ଅସ୍ତୁ ପ୍ରାସ୍ଯ ଵିନଷ୍ଟାନି ଗୃହ୍ଣୀତାନ୍ଯାନି ମନ୍ତ୍ରଵିତ୍ । ଉପଵୀତ୍ଯାଚମେନ୍ନିତ୍ଯମନ୍ତର୍ଜାନୁ ମହୀପତେ । । ୯୧ ଏଵଂ ତୁ ଵିପ୍ରୋ ହ୍ଯାଚାନ୍ତଃ ଶୁଚିତାଂ ଯାତି ଭାରତ । ଯାସ୍ତ୍ଵେତାଃ କରମଧ୍ଯେ ତୁ ରେଖା ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଭାରତ । । ୯୨ ଗଙ୍ଗାଦ୍ଯାଃ ସରିତଃ ସର୍ଵା ଜ୍ଞେଯା ଭାରତସତ୍ତମ । ଯାନ୍ଯଙ୍ଗୁଲିଷୁ ପର୍ଵାଣି ଗିରଯସ୍ତାନି ଵିଦ୍ଧି ଵୈ । । ୯୩ ସର୍ଵଦେଵମଯୋ ରାଜନ୍କରୋ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣଃ । ହସ୍ତୋପସ୍ପର୍ଶନଵିଧିସ୍ତଵାଖ୍ଯାତୋ ମହୀପତେ । । ୯୪ ଏଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷୁ ଯେନାଚାନ୍ତୋ ଦିଵଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୯୫ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣ୍ଯୁପସ୍ପର୍ଶନଵିଧିଵର୍ଣନଂ ନାମ ତୃତୀଯୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ରାଜା ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ଅଶୁଦ୍ଧ ଚିନ୍ତା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ଏଡ଼ାଇବା ଦରକାର।
ପ୍ରଣଵାର୍ଥସାଵିତ୍ରୀମାହାତ୍ମ୍ଯୋପନଯନଵିଧିଵର୍ଣନଞ୍ଚ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ କେଶାନ୍ତଃ ଷୋଡଶେ ଵର୍ଷେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ । ରାଜନ୍ଯବନ୍ଧୋର୍ଦ୍ଵାଵିଂଶେ ଵୈଶ୍ଯସ୍ଯ ତ୍ର୍ଯଧିକେ ତତଃ । । ୧ ଅମନ୍ତ୍ରିକା ସଦା କାର୍ଯା ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଚୂଡା ମହୀପତେ । ସଂସ୍କାରହେତୋଃ କାଯସ୍ଯ ଯଥାକାଲଂ ଵିଭାଗଶଃ । । ୨ ଵୈଵାହିକୋ ଵିଧିଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସଂସ୍କାରୋ ନୈଗମଃ ସ୍ମୃତଃ । ନିଵସେଦ୍ଵା ଗୁରୋର୍ଵାପି ଗୃହେ ଵାଗ୍ନିପରିକ୍ରିଯା । । ୩ ଏଷ ତେ କଥିତୋ ରାଜନ୍ନୌପନାଯନିକୋ ଵିଧିଃ । ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ମହାବାହୋ ଉତ୍ପତ୍ତିଵ୍ଯଞ୍ଜକଃ ପରଃ । । ୪ କର୍ମଯୋଗମିଦାନୀଂ ତେ କଥଯାମି ମହାବଲ । ଉପନୀଯ ଗୁରୁଃ ଶିଷ୍ଯଂ ପ୍ରଥମଂ ଶୌଚମାଦିଶେତ୍ । । ୫ ଆଚାରମଗ୍ନିକାର୍ଯଂ ଚ ସନ୍ଧ୍ଯୋପାସନମେଵ ଚ । ଅଧ୍ଯାପଯେତ୍ତୁ ସଚ୍ଛିଷ୍ଯାନ୍ସଦାଚାନ୍ତ ଉଦଙ୍ମୁଖଃ । । ୬ ବ୍ରହ୍ମାଞ୍ଜଲିକରୋ ନିତ୍ଯମଧ୍ଯାପ୍ଯୋ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଲଘୁଵାସାସ୍ତଥୈକାଗ୍ରଃ ସୁମନା ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । । ୭ ବ୍ରହ୍ମାରମ୍ଭେଽଵସାନେ ଚ ପାଦୌ ପୂଜ୍ଯୌ ଗୁରୋଃ ସଦା । ସଂହତ୍ଯ ହସ୍ତାଵଧ୍ଯେଯଂ ସ ହି ବ୍ରହ୍ମାଞ୍ଜଲିଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୮ ଵ୍ଯତ୍ଯସ୍ତପାଣିନା କାର୍ଯମୁପସଙ୍ଗ୍ରହଣଂ ଗୁରୋଃ । ସଵ୍ଯେନ ସଵ୍ଯଃ ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯୋ ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ ଦକ୍ଷିଣଃ । । ୯ ଅଧ୍ଯେଷ୍ଯମାଣଂ ତୁ ଗୁରୁର୍ନିତ୍ଯକାଲମତନ୍ଦ୍ରିତଃ । ଅଧୀଷ୍ଵ ଭୋ ଇତି ବ୍ରୂଯାଦ୍ଵିରାମୋଽସ୍ତ୍ଵିତି ଵାରଯେତ୍ । । 1.4.୧୦ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରଣଵଂ କୁର୍ଯାଦାଦାଵନ୍ତେ ଚ ସର୍ଵଦା । ସ୍ରଵତ୍ଯନୋଙ୍କୃତଂ ପୂର୍ଵଂ ପରସ୍ତାଚ୍ଚ ଵିଶୀର୍ଯତେ । । ୧୧ ଶ୍ରୂଯତାଂ ଚାପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଯଥୋଙ୍କାରଂ ଦ୍ଵିଜୋଽର୍ହତି । ପ୍ରାକ୍କୂଲାନ୍ପର୍ଯୁପାସୀନଃ ପଵିତ୍ରୈଶ୍ଚୈଵ ପାଵିତଃ । । ୧୨ ପ୍ରାଣାଯାମୈସ୍ତ୍ରିଭିଃ ପୂତସ୍ତତସ୍ତ୍ଵୋଙ୍କାରମର୍ହତି । ଓଁକାରଲକ୍ଷଣଂ ଚାପି ଶୃଣୁଷ୍ଵ କୁରୁନନ୍ଦନ । । ୧୩ ଅକାରଂ ଚାପ୍ଯୁକାରଂ ଚ ମକାରଂ ଚ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଵେଦତ୍ରଯାତ୍ତୁ ନିର୍ଗୃହ୍ଯ ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵରିତୀତି ଚ । । ୧୪ ତ୍ରିଭ୍ଯ ଏଵ ତୁ ଵେଦେଭ୍ଯଃ ପାଦଂପାଦମଦୂଦୁହତ୍ । ତଦିତ୍ଯୃଚୋଽସ୍ଯାଃ ସାଵିତ୍ର୍ଯାଃ ପରମେଷ୍ଠୀ ପ୍ରଜାପତିଃ । । ୧୫ ଏତଦକ୍ଷରମେତାଂ ଚ ଜପନ୍ଵ୍ଯାହୃତିପୂର୍ଵିକାମ୍ । ସନ୍ଧ୍ଯଯୋରୁଭଯୋର୍ଵିପ୍ରୋ ଵେଦ ପୁଣ୍ଯେନ ଯୁଜ୍ଯତେ । । ୧୬ ସହସ୍ରକୃତ୍ଵସ୍ତ୍ଵଭ୍ଯସ୍ଯ ବହିରେତତ୍ତ୍ରିକଂ ଦ୍ଵିଜଃ । ମହତୋଽପ୍ଯେନସୋ ମାସାତ୍ତ୍ଵଚେଵାହିର୍ଵିମୁଚ୍ଯତେ । । ୧୭ ଏତଯର୍ଚା ଵିସଂଯୁକ୍ତଃ କାଲେ ଚ କ୍ରିଯଯା ସ୍ଵଯା । ଵିପ୍ରକ୍ଷତ୍ରିଯଵିଡ୍ଯୋନିର୍ଗର୍ହଣାଂ ଯାତି ସାଧୁଷୁ । । ୧୮ ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକମନା ରାଜନ୍ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମୁଖମ୍ । ଓଁକାରପୂର୍ଵିକାସ୍ତିସ୍ରୋ ମହାଵ୍ଯାହୃତଯୋଽଵ୍ଯଯାଃ । । ୧୯ ତ୍ରିପଦା ଚୈଵ ସାଵିତ୍ରୀ ଵିଜ୍ଞେଯା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମୁଖମ୍ । ଯୋଽଧୀତେଽହନ୍ଯହନ୍ଯେତାଂ ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷାଣ୍ଯତନ୍ଦ୍ରିତଃ । । 1.4.୨୦ ସ ବ୍ରହ୍ମ ପରମଭ୍ଯେତି ଵାଯୁଭୂତଃ ଖମୂର୍ତିମାନ୍ । ଏକାକ୍ଷରଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାଣାଯାମଃ ପରନ୍ତପ । । ୨୧ ସାଵିତ୍ର୍ଯାସ୍ତୁ ପରଂ ନାସ୍ତି ମୌନାତ୍ସତ୍ଯଂ ଵିଶିଷ୍ଯତେ । ତପଃ କିଯା ହୋମକ୍ରିଯା ତଥା ଦାନକ୍ରିଯା ନୃପ । । ୨୨ ଅକ୍ଷଯାନ୍ତାଃ ସଦା ରାଜନ୍ଯଥାହ ଭଗଵାନ୍ମନୁଃ । ଅଵରଂ ସ୍ଵକ୍ଷରଂ ଜ୍ଞେଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ଚୈଵ ପ୍ରଜାପତିଃ । । ୨୩ ଵିଧିଯଜ୍ଞାତ୍ସଦା ରାଜଞ୍ଜପଯଜ୍ଞୋ ଵିଶିଷ୍ଯତେ । ନାନାଵିଧୈର୍ଗୁଣୋଦ୍ଦେଶୈଃ ସୂକ୍ଷ୍ମାଖ୍ଯାତୈର୍ନୃପୋତ୍ତମ । । ୨୪ ପାଂଶୁଃ ସ୍ଯାଲ୍ଲକ୍ଷଗୁଣଃ ସହସ୍ରୋ ମାନସଃ ସ୍ମୃତଃ । ଯେ ପାକଯଜ୍ଞାଶ୍ଚତ୍ଵାରୋ ଵିଧିଯଜ୍ଞେନ ଚାନ୍ଵିତାଃ । । ୨୫ ସର୍ଵେ ତେ ଜପଯଜ୍ଞସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହନ୍ତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ଜପାଦେଵ ତୁ ସଂସିଧ୍ଯେଦ୍ଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୨୬ କୁର୍ଯାଦନ୍ଯନ୍ନ ଵା କୁର୍ଯାନ୍ମୈତ୍ରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଚ୍ଯତେ । ପୂର୍ଵାଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ଜପଂସ୍ତିଷ୍ଠେତ୍ସାଵିତ୍ରୀମାର୍କଦର୍ଶନାତ୍ । । ୨୭ ପଶ୍ଚିମାଂ ତୁ ସମାସୀନଃ ସମ୍ଯଗୃକ୍ଷଵିଭାଵନାତ୍ । ଦିନସ୍ଯାଦୌ ଭଵେତ୍ପୂର୍ଵା ଶର୍ଵର୍ଯାଦୌ ତଥା ପରା । । ୨୮ ସନକ୍ଷତ୍ରା ପରା ଜ୍ଞେଯା ଅପରା ସଦିଵାକରା । ଜପଂସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ପରାଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ନୈଶମେନୋ ଵ୍ଯପୋହତି । । ୨୯ ଅପରାଂ ତୁ ସମାସୀନୋ ମଲଂ ହନ୍ତି ଦିଵାକୃତମ୍ । ନୋପତିଷ୍ଠତି ଯଃ ପୂର୍ଵାଂ ନୋପାସ୍ତେ ପଶ୍ଚିମାଂ ନୃପ । । 1.4.୩୦ ସ ଶୂଦ୍ରଵଦ୍ବହିଷ୍କାର୍ଯଃ ସର୍ଵସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵିଜକର୍ମଣଃ । ଅପାଂ ସମୀପେ ନିଯତୋ ନୈତ୍ଯକଂ ଵିଧିମାସ୍ଥିତଃ । । ୩୧ ସାଵିତ୍ରୀମପ୍ଯଧୀଯୀତ ଗତ୍ଯାଽରଣ୍ଯଂ ସମାହିତଃ । ଵେଦୋପକରଣେ ରାଜନ୍ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯେ ଚୈଵ ନୈତ୍ଯକେ । । ୩୨ ନାତ୍ର ଦୋଷୋସ୍ତ୍ଯନଧ୍ଯାଯେ ହୋମମନ୍ତ୍ରେଷୁ ଵା ଵିଭୋ । ନୈତ୍ଯକେ ନାସ୍ତ୍ଵନଧ୍ଯାଯୋ ବ୍ରହ୍ମସତ୍ରଂ ହି ତତ୍କୃତମ୍ । । ୩୩ ବ୍ରହ୍ମାହୁତିହୁତଂ ପୁଷ୍ଯମନଧ୍ଯାଯଵଷଟ୍କୃତମ୍ । ଋଗେକାଂ ଯସ୍ତ୍ଵଧୀଯୀତ ଵିଧିନା ନିଯତୋ ଦ୍ଵିଜଃ । । ୩୪ ତସ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ କ୍ଷରତ୍ଯେଷା ପଯୋ ମେଧ୍ଯଂ ଘୃତଂ ମଧୁ । ଅଗ୍ନିଶୁଶ୍ରୂଷଣଂ ଭୈକ୍ଷମଧଃ ଶଯ୍ଯାଂ ଗୁରୋର୍ହିତମ୍ । । ୩୫ ଆସମାଵର୍ତନାତ୍କୁର୍ଯାତ୍କୃତୋପନଯନୋ ଦ୍ଵିଜଃ । ଆଚାର୍ଯପୁତ୍ରଶୁଶ୍ରୂଷାଂ ଜ୍ଞାନଦୋ ଧାର୍ମିକଃ ଶୁଚିଃ । । ୩୬ ଆପ୍ତଃ ଶକ୍ତୋନ୍ନଦଃ ସାଧୁଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାପ୍ଯା ଦଶ ଧର୍ମତଃ । ନାପୃଷ୍ଟଃ କସ୍ଯଚିଦ୍ବ୍ରୂଯାନ୍ନ ଚାନ୍ଯାଯେନ ପୃଚ୍ଛତଃ । । ୩୭ ଜାନନ୍ନପି ହି ମେଧାଵୀ ଜଡଵଲ୍ଲୋକ ଆଚରେତ୍ । ଅଧର୍ମେଣ ଚ ଯଃ ପ୍ରାହ ଯଶ୍ଚାଧର୍ମେଣ ପୃଚ୍ଛତି । । ୩୮ ତଯୋରନ୍ଯତରଃ ପ୍ରୈତି ଵିଦ୍ଵେଷଂ ଵା ନିଗଚ୍ଛତି । ଧର୍ମାର୍ଥୌ ଯତ୍ର ନ ସ୍ଯାତାଂ ଶୁଶ୍ରୂଷା ଚାପି ତଦ୍ଵିଧା । । ନ ତତ୍ର ଵିଦ୍ଯା ଵପ୍ତଵ୍ଯା ଶୁଭଂ ବୀଜମିଵୋଷରେ । । ୩୯ ଵିଦ୍ଯଯୈଵ ସମଂ କାମଂ ମର୍ତଵ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନା । ଆପଦ୍ଯପି ହି ଘୋରାଯାଂ ନ ତ୍ଵେନାମୀରିଣେ ଵପେତ୍ । ।1.4.୪ ୦ ଵିଦ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣମିତ୍ଯାହ ଶେଵଧିସ୍ତେଽସ୍ମି ରକ୍ଷ ମାମ୍ । ଅସୂଯକାଯ ମା ପ୍ରାଦାସ୍ତଥା ସ୍ଯାଂ ଵୀର୍ଯଵତ୍ତମା । ।୪ ୧ ଶେଵଂ ସୁଖମୁଶନ୍ତୀହ କେଚିଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ତୌ ଧାରଯତି ଵୈ ଯସ୍ମାଚ୍ଛେଵଧିସ୍ତେନ ସୋଚ୍ଯତେ । ।୪୨ ଯମେଵ ତୁ ଶୁଚିଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନିଯତଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣମ୍ । ତସ୍ମୈ ମାଂ ବ୍ରୂହି ଵିପ୍ରାଯ ନିଧିପାଯାପ୍ରମାଦିନେ । ।୪ ୩ ବ୍ରହ୍ମ ଯସ୍ତ୍ଵନନୁଜ୍ଞାତମଧୀଯାନାଦଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୪୪ ଲୌକିକଂ ଵୈଦିକଂ ଵାପି ତଥାଧ୍ଯାତ୍ମିକମେଵ ଚ । ସ ଯାତି ନରକଂ ଘୋରଂ ରୌରଵଂ ଭୀମଦର୍ଶନମ୍ । । ୪୫ ଅଣୁମାତ୍ରାତ୍ମକଂ ଦେହଂ ଷୋଡଶାର୍ଧମିତି ସ୍ମୃତମ୍ । ଆଦଦୀତ ଯତୋ ଜ୍ଞାନଂ ତଂ ପୂର୍ଵମଭିଵାଦଯେତ୍ । । ୪୬ ସାଵିତ୍ରୀସାରମାତ୍ରୋଽପି ଵରୋ ଵିପ୍ରଃ ସୁଯନ୍ତ୍ରିତଃ । ନାଯନ୍ତ୍ରିତସ୍ତ୍ରିଵେଦୋଽପି ସର୍ଵାଶୀ ସର୍ଵଵିକ୍ରଯୀ । । ୪୭ ଶଯ୍ଯାସନେଧ୍ଯାଚରିତେ ଶ୍ରେଯସା ନ ସମାଵିଶେତ୍ । ଶଯ୍ଯାସନସ୍ଥଶ୍ଚୈଵେନଂ ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ଥାଯାଭିଵାଦଯେତ୍ । । ୪୮ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରାଣା ହ୍ଯୁତ୍କ୍ରାମନ୍ତି ଯୂନଃ ସ୍ଥଵିର ଆଗତେ । ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ଥାନାଭିଵାଦାଭ୍ଯାଂ ପୁନସ୍ତାନ୍ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ । । ୪୯ ଅଭିଵାଦନଶୀଲସ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ ଵୃଦ୍ଧୋପସେଵିନଃ । ଚତ୍ଵାରି ସମ୍ଯଗ୍ଵର୍ଧନ୍ତେ ଆଯୁଃ ପ୍ରଜ୍ଞା ଯଶୋ ବଲମ୍ । । 1.4.୫୦ ଅଭିଵାଦପରୋ ଵିପ୍ରୋ ଜ୍ଯାଯାଂସମଭିଵାଦଯେତ୍ । ଅସୌ ନାମାହମସ୍ମୀତି ସ୍ଵନାମ ପରିକୀର୍ତଯେତ୍ । । ୫୧ ନାମଧେଯସ୍ଯ ଯେ କେଚିଦଭିଵାଦଂ ନ ଜାନତେ । ତାନ୍ପ୍ରାଜ୍ଞୋଽହମିତି ବ୍ରୂଯାତ୍ସ୍ତ୍ରିଯଃ ସର୍ଵାସ୍ତଥୈଵ ଚ । । ୫୨ ଭୋଃ ଶବ୍ଦଂ କୀର୍ତଯେଦନ୍ତେ ସ୍ଵସ୍ଯ ନାମ୍ନୋଭିଵାଦନେ । ନାମ୍ନଃ ସ୍ଵରୂପଭାଵୋ ହି ଭୋ ଭାଵ ଋଷିଭିଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୫୩ ଆଯୁଷ୍ମାନ୍ଭଵ ସୌମ୍ଯେତି ଵାଚ୍ଯୋ ଵିପ୍ରୋଽଭିଵାଦନେ । ଅକାରଶ୍ଚାସ୍ଯ ନାମ୍ନୋଽନ୍ତେ ଵାଚ୍ଯଃ ପୂର୍ଵାକ୍ଷରଃ ପ୍ଲୁତଃ । । ୫୪ ଯୋ ନ ଵେତ୍ତ୍ଯଭିଵାଦସ୍ଯ ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରତ୍ଯଭିଵାଦନମ୍ । ନାଭିଵାଦ୍ଯଃ ସ ଵିଦୁଷା ଯଥା ଶୂଦ୍ରସ୍ତଥୈଵ ସଃ । । ୫୫ ଅଭିଵାଦେ କୃତେ ଯସ୍ତୁ ନ କରୋତ୍ଯଭିଵାଦନମ୍ । ଆଶୀର୍ଵା କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ ସ ଯାତି ନରକଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ । । ୫୬ ଅଭୀତି ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁାର୍ଵାଦଯାମୀତି ଶଙ୍କରଃ । ଦ୍ଵାଵେଵ ପୂଜିତୌ ତେନ ଯଃ କରୋତ୍ଯଭିଵାଦନମ୍ । । ୫୭ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କୁଶଲଂ ପୃଚ୍ଛେତ୍କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୁମନାମଯମ୍ । ଵୈଶ୍ଯଂ କ୍ଷେମଂ ସମାଗମ୍ଯ ଶୂଦ୍ରମାରୋଗ୍ଯମେଵ ତୁ । । ୫୮ ନ ଵାଚ୍ଯୋ ଦୀକ୍ଷିତୋ ନାମ୍ନା ଯଵୀଯାନପି ଯୋ ଭଵେତ୍ । ଭୋ ଭଵତ୍ପୂର୍ଵକତ୍ଵେନ ଇତି ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵୋଽବ୍ରଵୀତ୍ । ୫୯ ପରପତ୍ନୀ ତୁ ଯା ରାଜନ୍ନସମ୍ବଦ୍ଧା ତୁ ଯୋନିତଃ । ଵକ୍ତଵ୍ଯା ଭଵତୀତ୍ଯେଵଂ ସୁଭଗେ ଭଗନୀତି ଚ । । 1.4.୬୦ ପିତୃଵ୍ଯାନ୍ମାତୁଲାନ୍ରାଜଞ୍ଛ୍ଵଶୁରାନୃତ୍ଵିଜୋ ଗୁରୂନ୍ । ଅସାଵହମିତି ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ଥାଯ ଜଘନ୍ଯଜଃ । । ୬୧ ମାତୃଷ୍ଵସା ମାତୁଲାନୀ ଶ୍ଵଶ୍ରୂରଥ ପିତୃଷ୍ଵସା । ସମ୍ପୂଜ୍ଯା ଗୁରୁପତ୍ନୀ ଚ ସମାସ୍ତା ଗୁରୁଭାର୍ଯଯା । । ୬୨ ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯ ଭ୍ରାତୁର୍ଯା ଭାର୍ଯା ସଵର୍ଣାହନ୍ଯହନ୍ଯପି । ୨ପୂଜଯନ୍ପ୍ରଯତୋ ଵିପ୍ରୋ ଯାତି ଵିଷ୍ଣୁସଦୋ ନୃପ । । ୬୩ ପ୍ରଵାସାଦେତ୍ଯ ସମ୍ପୂଜ୍ଯା ଜ୍ଞାତିସମ୍ବନ୍ଧିଯୋଷିତଃ । ପିତୁର୍ଯା ଭଗିନୀ ରାଜନ୍ମାତୁଶ୍ଚାପି ଵିଶାମ୍ପତେ । । ୬୪ ଆତ୍ମନୋ ଭଗିନୀ ଯା ଚ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା କୁରୁକୁଲୋଦ୍ଵହ । ସଦା ସ୍ଵମାତୃଵଦ୍ଧୃତ୍ତିମାତିଷ୍ଠେଦ୍ଭାରତୋତ୍ତମ । । ୬୫ ଗରୀଯସୀ ତତସ୍ତାଭ୍ଯୋ ମାତା ଜ୍ଞେଯା ନରାଧିପ । ପୁତ୍ରମିତ୍ରଭାଗିନେଯା ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯା ହ୍ଯାତ୍ମନା ସମାଃ । । ୬୬ ଦଶାବ୍ଦାଖ୍ଯଂ ପୌରସଖ୍ଯଂ ପଞ୍ଚାବ୍ଦାଖ୍ଯଂ କଲାଭୃତାମ୍ । ଅବ୍ଦପୂର୍ଵଂ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯାଣାଂ ସ୍ଵଲ୍ପେନାପି ସ୍ଵଯୋନିଷୁ । । ୬୭ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଦଶଵର୍ଷଂ ଚ ଶତଵର୍ଷଂ ଚ ଭୂମିପମ୍ । ପିତାପୁତ୍ରୌ ଵିଜାନୀଯାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତୁ ତଯୋଃ ପିତା । । ୬୮ ଇତ୍ଯେଵଂ କ୍ଷତ୍ରିଯପିତା ଵୈଶ୍ଯସ୍ଯାପି ପିତାମହଃ । ପ୍ରପିତାମହଶ୍ଚ ଶୂଦ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵିପ୍ରୋ ମନୀଷିଭିଃ । । ୬୯ ଵିତ୍ତଂ ବନ୍ଧୁର୍ଵଯଃ କର୍ମ ଵିଦ୍ଯା ଭଵତି ପଞ୍ଚମୀ । ଏତାନି ମାନ୍ଯସ୍ଥାନାନି ଗରୀଯୋ ଯଦ୍ଯଦୁତ୍ତରମ୍ । । 1.4.୭୦ ପଞ୍ଚାନାଂ ତ୍ରିଷୁ ଵର୍ଗେଷୁ ଭୂଯାଂସି ଗୁଣଵନ୍ତି ଚ । ଯସ୍ଯ ସ୍ଯୁଃ ସୋଽତ୍ର ମାନାର୍ହଃ ଶୂଦ୍ରୋଽପି ଦଶମୀଂ ଗତଃ । । ୭୧ ଚକ୍ରିଣୋ ଦଶମୀସ୍ଥସ୍ଯ ରୋଗିଣୋ ଭାରିଣଃ ୧ ସ୍ତ୍ରିଯାଃ । ସ୍ନାତକସ୍ଯ ତୁ ରାଜ୍ଞଶ୍ଚ ପନ୍ଥା ଦେଯୋ ଵରସ୍ଯ ଚ । । ୭୨ ଏଷାଂ ସମାଗମେ ତାତ ପୂଜ୍ଯୌ ସ୍ନାତକପାର୍ଥିଵୌ । ଆଭ୍ଯାଂ ସମାଗମେ ରାଜନ୍ସ୍ନାତକୋ ନୃପମାନଭାକ୍ । । ୭୩ ଅଧ୍ଯାପଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଶିଷ୍ଯଂ କୃତ୍ଵୋପନଯନଂ ଦ୍ଵିଜଃ । ସରହସ୍ଯଂ ସକଲ୍ପଂ ଚ ଵେଦଂ ଭରତସତ୍ତମ । । ତମାଚାର୍ଯଂ ମହାବାହୋ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ । । ୭୪ ଏକଦେଶଂ ତୁ ଵେଦସ୍ଯ ଵେଦାଙ୍ଗାନ୍ଯପି ଵା ପୁନଃ । ଯୋଽଧ୍ଯାପଯତି ଵୃତ୍ତ୍ଯର୍ଥମୁପାଧ୍ଯାଯଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ । । ୭୫ ନିଷେକାଦୀନି କାର୍ଯାଣି ଯଃ କରୋତି ନୃପୋତ୍ତମ । ଅଧ୍ଯାପଯତି ଚାନ୍ଯେନ ସ ଵିପ୍ରୋ ଗୁରୁରୁଚ୍ଯତେ । । ୭୬ ଅଗ୍ନ୍ଯାଧେଯଂ ପାକଯଜ୍ଞାନଗ୍ନିଷ୍ଟୋମାଦିକାନ୍ମଖାନ୍ । ଯଃ କରୋତି ଵୃତୋ ଯସ୍ଯ ସ ତସ୍ଯର୍ତ୍ଵିଗିହୋଚ୍ଯତେ । । ୭୭ ଯ ଆଵୃଣୋତ୍ଯଵିତଥଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ଶ୍ରଵଣାଵୁଭୌ । ସ ମାତା ସ ପିତା ଜ୍ଞେଯସ୍ତଂ ନ ଦ୍ରୁହ୍ଯେତ୍କଥଞ୍ଚନ
୭୮ ଉପାଧ୍ଯାଯାନ୍ଦଶାଚାର୍ଯଂ ଆଚାର୍ଯାଣାଂ ଶତଂ ପିତା । ସହସ୍ରେଣ ପିତୁର୍ମାତା ଗୌରଵେଣାତିରିଚ୍ଯତେ । । ୭୯ ଉତ୍ପାଦକବ୍ରହ୍ମଦାତ୍ରୋର୍ଗରୀଯାନ୍ବ୍ରହ୍ମଦଃ ପିତା । ବ୍ରହ୍ମଜନ୍ମ ହି ଵିପ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚେହ ଚ ଶାଶ୍ଵତମ୍ । । 1.4.୮୦ କାମାନ୍ମାତା ପିତା ଚୈନଂ ଯଦୁତ୍ପାଦଯତୋ ମିଥଃ । ସମ୍ଭୂତିଂ ତସ୍ଯ ତାଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଯଦ୍ଯୋନାଵଭିଜାଯତେ । । ୮୧ ଆଚାର୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ତାଂ ଜାତିଂ ଵିଧିଦ୍ଵେଦପାରଗଃ । ଉତ୍ପାଦଯତି ସାଵିତ୍ର୍ଯା ସା ସତ୍ଯା ସାଽଜରାମରା । । ୮୨ ଉପାଧ୍ଯାଯମାଦିତଃ କୃତ୍ଵା ଯେ ପୂଜ୍ଯାଃ କଥିତାସ୍ତଵ । ମହାଗୁରୁର୍ମହାବାହୋ ସର୍ଵେଷାମଧିକଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୮୩ ସହସ୍ରଶତସଂଖ୍ଯୋଽସାଵାଚାର୍ଯାଣାମିଦଂ ମତମ୍ । ଚତୁର୍ଣାମପି ଵର୍ଣାନାଂ ସ ମହାଗୁରୁରୁଚ୍ଯତେ । । ୮୪ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଯ ଏତେ ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତା ଉପାଧ୍ଯାଯମୁଖା ଦ୍ଵିଜାଃ । ଵିଦିତା ଏଵ ମେ ସର୍ଵେ ନ ମହାଗୁରୁରେଵ ହି । । ୮୫ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଜଯୋପଜୀଵୀ ଯୋ ଵିପ୍ରଃ ସ ମହାଗୁରୁରୁଚ୍ଯତେ । ଅଷ୍ଟାଦଶପୁରାଣାନି ରାମସ୍ଯ ଚରିତଂ ତଥା । । ୮୬ ଵିଷ୍ଣୁଧର୍ମାଦଯୋ ଧର୍ମାଃ ଶିଵଧର୍ମାଶ୍ଚ ଭାରତ । କାର୍ଷ୍ଣଂ ଵେଦଂ ପଞ୍ଚମଂ ତୁ ଯନ୍ମହାଭାରତଂ ସ୍ମୃତମ୍ । । ୮୭ ଶ୍ରୌତା ୧ ଧର୍ମାଶ୍ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ନାରଦୋକ୍ତା ମହୀପତେ । ଜଯେତି ନାମ ଏତେଷାଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ । । ୮୮ ଏଵଂ ଵିପ୍ରକଦମ୍ବସ୍ଯ ଧାରକଃ୨ ପ୍ରଵରଃ ସ୍ମୃତଃ । ଯସ୍ତ୍ଵେତାନି ସମସ୍ତାନି ପୁରାଣାନୀହ ଵିନ୍ଦତି । । ୮୯ ଭାରତଂ ଚ ମହାବାହୋ ସ ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ମତୋ ନୃଣାମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ସ ପୂଜ୍ଯୋ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵର୍ଣୈର୍ଵିପ୍ରାଦିଭିଃ ସଦା । । 1.4.୯୦ କିଂ ତ୍ଵଯା ନ ଶ୍ରୁତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଯଦାହ ଭଗଵାନ୍ଵିଭୁଃ । ଅଲ୍ପଂ ଵା ବହୁ ଵା ଯସ୍ଯ ଶ୍ରୁତସ୍ଯୋପକରୋତି ଯଃ । । ତମପୀହ ଗୁରୁଂ ଵିଦ୍ଯାଚ୍ଛ୍ରୁତୋପକ୍ରିଯଯା ତଯା
ସୁମନ୍ତୁ ଆଉ କହିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କର ଜନ୍ମକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି, ମାଆ ହଜାର ଜଣ ପିତାଠାରୁ ଅଧିକ ଗୌରବ ପାଆନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ବଂଶ ଏହି ଜନ୍ମ ଓ ପରଜନ୍ମରେ ଚିରକାଳ ରହିଥାଏ।
୯୧ ବ୍ରାହ୍ମସ୍ଯ ଜନ୍ମନଃ କର୍ତା ସ୍ଵଧର୍ମସ୍ଯ ଚ ଶାସିତା । ବାଲୋଽପି ଵିପ୍ରୋ ଵୃଦ୍ଧସ୍ଯ ପିତା ଭଵତି ଧର୍ମତଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଜନ୍ମକର୍ତ୍ତା ତାଙ୍କର ଧର୍ମର ଶାସକ ମଧ୍ୟ ଅଟନ୍ତି। ଧର୍ମ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏକ ଶିଶୁ ବି ବୃଦ୍ଧଙ୍କର ପିତା ହୋଇପାରେ।
ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଶୁଭାଶୁଭଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶଦାବ୍ଦିକଂ ଚର୍ଯଂ ଗୁରୌ ତ୍ରୈଵେଦିକଂ ଵ୍ରତମ୍ । ତଦର୍ଧିକଂ ପାଦିକଂ ଵା ଗ୍ରହଣାନ୍ତିକମେଵ ଚ । । ୧ ଵେଦାନଧୀତ୍ଯ ଵେଦୌ ଵା ଵେଦଂ ଵାପି ନୃପୋତ୍ତମ । ଅଵିପ୍ଲୁତବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯୋ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମମାଵସେତ୍ । । ୨ ତଂ ପ୍ରତୀତଂ ସ୍ଵଧର୍ମେଣ ବ୍ରହ୍ମଦାଯହରଂ ପିତୁଃ । ସ୍ରଗ୍ଵିଣଂ ତଲ୍ପ ୧ ଆସୀନମର୍ହଯେତ୍ପ୍ରଥମଂ ଗଵା । । ୩ ଗୁରୁଣା ସମନୁଜ୍ଞାତଃ ସମାଵୃତ୍ତୌ ଯଥାଵିଧି । ଉଦ୍ଵହେତ ଦ୍ଵିଜୋ ଭାର୍ଯାଂ ସଵର୍ଣାଂ ଲକ୍ଷଣାନ୍ଵିତାମ୍ । । ୪ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଲକ୍ଷଣଂ ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଵଦ ମହାମୁନେ । କୀଦୃଗ୍ଲକ୍ଷଣସଂଯୁକ୍ତା ୧ କନ୍ଯା ସ୍ଯାତ୍ସୁଖଦା ନୃପ । । ୫ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଯଦୁକ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା ପୂର୍ଵଂ ସ୍ତ୍ରୀଲକ୍ଷଣମନୁତ୍ତମମ୍ । ଶ୍ରେଯସେ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ଶୁଭାଶୁଭଫଲପ୍ରଦମ୍ । । ୬ ତତ୍ତେ ଵଚ୍ମି ମହାବାହୋ ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକମନା ନୃପ । ଶ୍ରୁତେନ ଯେନ ଜାନୀଷେ କନ୍ଯାଂ ଶୋଭନଲକ୍ଷଣାମ୍ । । ୭ ସୁଖାସୀନଂ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠମଭିଗମ୍ଯ ମହର୍ଷଯଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛୁର୍ଲକ୍ଷଣଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଯତ୍ପୃଷ୍ଟୋଽହଂ ତ୍ଵଯାଧୁନା । । ୮ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଦେଵମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରୁଵନ୍ । ଭଗଵନ୍ବ୍ରୂହି ନଃ ସର୍ଵଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଲକ୍ଷଣମୁତ୍ତମମ୍ । । ୯ ଶ୍ରେଯସେ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ଶୁଭାଶୁଭଫଲପ୍ରଦମ୍ । ପ୍ରଶସ୍ତାମପ୍ରଶାସ୍ତାଂ ଚ ଜାନୀମୋ ଯେନ କନ୍ଯକାମ୍ । । 1.5.୧୦ ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିରିଞ୍ଚୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲା ଵଚ୍ମି ଯୁଷ୍ମାସ୍ଵଶେଷତଃ । । ୧୧ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତତଲୌ ସମ୍ଯଗ୍ରତାମ୍ଭୋଜସମପ୍ରଭୌ । ଈଦୃଶୌ ଚରଣୌ ଧନ୍ଯୌ ଯୋଷିତାଂ ଭୋଗଵର୍ଧନୌ । । ୧୨ କରାଲୈରତିନିର୍ମାସୈ ରୂକ୍ଷୈରର୍ଧଶିରାନ୍ଵିତୈଃ । ଦାରିଦ୍ର୍ଯଂ ଦୁର୍ଭଗତ୍ଵଂ ଚ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ନ ସଂଶଯଃ । । ୧୩ ଅଙ୍ଗୁଲ୍ଯଃ ସଂହତା ଵୃତ୍ତାଃ ସ୍ନିଗ୍(?)ଧାଃ ସୂକ୍ଷ୍ମନଖାସ୍ତଥା । କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯତ୍ଯନ୍ତମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ରାଜଭାଵଂ ଚ ଯୋଷିତଃ । । ୧୪ ହ୍ରସ୍ଵାଃ ସୁଜୀଵିତଂ ହ୍ରସ୍ଵା ଵିରଲା ଵିତ୍ତହାନଯେ । ଦାରିଦ୍ର୍ଯଂ ମୂଲମଗ୍ନାସୁ ପ୍ରେଷ୍ଯଂ ଚ ପୃଥୁଲାସୁ ଚ । । ୧୫ ପରସ୍ପରସମାରୂଢୈସ୍ତନୁଭିର୍ଵୃତ୍ତପର୍ଵଭିଃ । ବହୂନପି ପତୀନ୍ହତ୍ଵା ଦାସୀ ଭଵତି ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ । । ୧୬ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠୋନ୍ନତପର୍ଵାଣସ୍ତୁଙ୍ଗାଗ୍ରାଃ କୋମଲାନ୍ଵିତାଃ । ରତ୍ନକାଞ୍ଚନଲାଭାଯ ଵିପରୀତା ଵିପତ୍ତଯେ । । ୧୭ ସୁଭଗତ୍ଵଂ ନଖୈଃ ସ୍ନିଗ୍ଧୈରାତାମ୍ରୈଶ୍ଚ ଧନାଦ୍ ଯତା । ପୁତ୍ରାଃ ସ୍ଯୁରୁନ୍ନତୈରେଭିଃ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମୈଶ୍ଚାପି ରାଜତା । । ୧୮ ପାଣ୍ଡୁରୈଃ ସ୍ଫୁଟିତୈ ରୂକ୍ଷୈର୍ନୀଲୈର୍ଧୂମ୍ରୈସ୍ତଥା ଖରୈଃ
୧୦୮ ମତ୍ସକାଶାତ୍ପୁନଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଲକ୍ଷଣଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଚ । ଯଥାଧୁନା ଭଵଦ୍ଭିସ୍ତୁ ଶ୍ରୁତଂ ମତ୍ତୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । । ୧୦୯ ଲକ୍ଷଣେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ତୁ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସଦ୍ଵୃତ୍ତମୁଚ୍ଯତେ । ସଦ୍ଵୃତ୍ତମୁକ୍ତ୍ଵା ଯା ସ୍ତ୍ରୀ ସା ପ୍ରଶସ୍ତା ନ ଚ ଲକ୍ଷଣୈଃ । । 1.5.୧୧୦ ଈଦୃଗ୍ଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନାଂ ସୁକନ୍ଯାମୁଦ୍ଵହେତ୍ତୁ ଯଃ । ଋଦ୍ଧିର୍ଵୃଦ୍ଧିସ୍ତଥା କୀର୍ତିସ୍ତତ୍ର ତିଷ୍ଠତି ନିତ୍ଯଶଃ । । ୧୧୧ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସ୍ତ୍ରୀଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଞ୍ଚମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ, ଏକ ମହିଳାର ଭଲ ଚରିତ୍ର ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ। ଯେଉଁ ଘରେ ଭଲ ଚରିତ୍ରର ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମୃଦ୍ଧି ଓ କୀର୍ତ୍ତି ନିତ୍ୟ ରହିଥାଏ।
ସ୍ତ୍ରୀଲକ୍ଷଣସଦ୍ଵୃତ୍ତଵର୍ଣନମ୍ ଶତାନୀକଉଵାଚ ସଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଦେଵସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସୁଵିସ୍ତରାତ୍ । ଉତ୍ତମାଧମମଧ୍ଯଂ ଚ ସମ୍ବନ୍ଧେ ସ୍ତ୍ରୀକୃତେ ଯଥା । । ୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଶତାନୀକ ମହାବାହୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପିତାମହଃ । ଉକ୍ତ୍ଵା ସ ଲକ୍ଷଣଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ଚୋକ୍ତଵାନ୍ପୁନଃ
ଶତାନୀକ କହିଲେ, ମୁଁ ମହିଳାମାନେଙ୍କର ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଅଧମ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ, ଶତାନୀକ, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ପିତାମହା ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଓ ଭଲ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ କଥାହେବା ପରେ ଆଉ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।
୨ ଯଥୋକ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଣାଂ ତେଷାମୃଷୀଣାଂ କୁରୁନନ୍ଦନ । ସ ପ୍ରେଯୋ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମା ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । । ୩ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲାଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସଦ୍ଵୃତ୍ତମାଦିତଃ । ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଯୁଷ୍ମାନଶେଷଂ ଵୈ ଲୋକାନୁଗ୍ରହକାମ୍ଯଯା । । ୪ ତ୍ରିଵର୍ଗପ୍ରାପ୍ତଯେ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସ୍ତ୍ରୀଵୃତ୍ତଂ ଗୃହମେଧିନାମ୍ । ପ୍ରାଗ୍ଵିଦ୍ଯାଦୀନୁପାଦାଯ ତୈରର୍ଥାଂଶ୍ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । । ଵିନ୍ଦେତ ସଦୃଶୀଂ ଭାର୍ଯାଂ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା । । ୫ ଗୃହାଶ୍ରମୋ ହି ନିଃସ୍ଵାନାଂ ମହତ୍ଯେଷା ଵିଡମ୍ବନା । ତସ୍ମାତ୍ପୂର୍ଵମୁପାଦେଯଂ ଵିତ୍ତମେଵ ଗୃହୈଷିଣା । । ୬ ଵରଂ ସୋଢା ମନୁଷ୍ଯେଣ ତୀଵ୍ରା ନରକଵେଦନା । ନ ତ୍ଵେଵ ଚ ଗୃହେ ଦୃଷ୍ଟଂ ପୁତ୍ରଦାରକ୍ଷୁଧାର୍ଦିତମ୍ । । ୭ ଅସମ୍ଭଵେ ଶିଶୁଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୁଦନ୍ତଂ ପ୍ରାର୍ଥନାପରମ୍ । ଵଜ୍ରସାରମଯଂ ମନ୍ଯେ ହଦଯଂ ଯନ୍ନ ଦୀର୍ଯତେ । । ୮ ସାଧ୍ଵୀଂ ଭାର୍ଯାଂ ପ୍ରିଯାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁଚୈଲାଂ କ୍ଷୁତ୍କୃଶୀକୃତାମ୍ । ଅସ୍ଯ ଦୁଃଖସ୍ଯ ତନ୍ନାସ୍ତି ସୁଖଂ ଯତ୍ସମତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୯ ରୂକ୍ଷାନ୍ଵିଵର୍ଣାନ୍କ୍ଷୁଧିତାନ୍ଭୂମିପ୍ରସ୍ତରଶାଯିନଃ । ପୁତ୍ରଦାରାନ୍ନିଜାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କିମକାର୍ଯଂ ଭଵେନ୍ନୃଣାମ୍ । । 1.6.୧୦ ବାହୂତ୍ତରୀଯଂ କ୍ଷୁତ୍କ୍ଷାମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀନମୁଖଂ ସୁତମ୍ । ମୃତ୍ଯୁରେଵୋତ୍ସଵଃ ପୁଂସାଂ ଵ୍ଯସନଂ ଜୀଵିତଂ ଦ୍ଵିଜାଃ । । ୧୧ ପରିସୀଦତ୍ସ୍ଵପତ୍ଯେଷୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀନମୁଖୋ ପ୍ରିଯାମ୍ । ଵଜ୍ରକାର୍ଯଶରୀରାସ୍ତେ ଯେ ନ ଯାନ୍ତି ସହସ୍ରଧା । । ୧୨ ତସ୍ମାଦର୍ଥଵିହୀନସ୍ଯ ପୁଂସୋ ଦାରପରିଗ୍ରହାତ୍ । କୁତସ୍ତ୍ରିଵର୍ଗ ସଂସିଦ୍ଧିର୍ଯାତନୈଵ ହି ତସ୍ଯ ସା । । ୧୩ ଅଭାର୍ଯସ୍ଯାଧିକାରୋଽସ୍ତି ନ ଦ୍ଵିତୀଯାଶ୍ରମେ ଯଥା । ତଦ୍ଵଦର୍ଥଵିହୀନାନାଂ ସର୍ଵତ୍ର ନାଧିକରିତା । । ୧୪ କେଚିତ୍ତ୍ଵପତ୍ଯମେଵାହୁସ୍ତ୍ରିଵର୍ଗାଵାପ୍ତିସାଧନମ୍ । ପୁଂସାମର୍ଥଃ କଲତ୍ରଂ ଚ ଯେଽନ୍ଯେ ନୀତିଵିଦୋ ଵିଦୁଃ । । ୧୫ ଧର୍ମୋଽପି ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଯସ୍ମାଦିଷ୍ଟାପୂର୍ତକ୍ରିଯାତ୍ମକଃ । ସ ଚ ଦାରାତ୍ମକଃ ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞେଯମର୍ଥୈକସାଧନମ୍ । । ୧୬ ନିଜେନାପି ୧ ଦରିଦ୍ରେଣ ଲୋକୋ ଲଜ୍ଜତି ବନ୍ଧୁନା । ପରୋଽପି ହି ମନୁଷ୍ଯାଣାମୈଶ୍ଵର୍ଯାତ୍ସ୍ଵଜନାଯତେ । । ୧୭ ନ ଦରିଦ୍ରଂ ସମୀପେଽପି ସ୍ଥିତଵନ୍ତଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି । ଦୂରସ୍ଥମପି ଵିତ୍ତାଢ୍ଯମାଦରାଦ୍ଭଜତେ ଜନଃ । । ୧୮ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ ପୂର୍ଵମର୍ଥମେଵ ପ୍ରସାଧଯେତ । ସ ହି ମୂଲଂ ତ୍ରିଵର୍ଗସ୍ଯ ଗୁଣାନାଂ ଗୌରଵସ୍ଯ ଚ । । ୧୯ ସର୍ଵେଽପି ହି ଗୁଣା ଵିଦ୍ଯାକୁଲଶୀଲାଦଯୋ ନୃଣାମ୍ । ସନ୍ତି ତସ୍ମିନ୍ନସନ୍ତୋଽପି ସନ୍ତି ସନ୍ତୋଽପି ନାସତି । । 1.6.୨୦ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଶିଲ୍ପଂ କଲାଃ କର୍ମ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଦପି ଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ସାଧନଂ ସର୍ଵମର୍ଥାନାମର୍ଥା ଧର୍ମାଦିସାଧନାଃ । । ୨୧ ସାଧନାନାଂ ତ୍ରିଵର୍ଗୋଽସ୍ତି ତଂ ଵିନା କେଵଲଂ ନୃଣାମ୍ । ଅଜାଗଲସ୍ତନସ୍ଯେଵ ନିଧନାଯୈଵ ସଂଭଵଃ । । ୨୨ ପ୍ରାକ୍ପୁଣ୍ଯୈର୍ଵିପୁଲା ସମ୍ପଦ୍ଧର୍ମକାମାଦିହେତୁଜା । ଭୂଯୋ ଧର୍ମେଣ ସାମୁତ୍ର ତଯା୩ ତାଵିତି ୪ ଚ କ୍ରମଃ. । । ୨୩ ଏକଚକ୍ରକମେତଦ୍ଧି ପ୍ରୋକ୍ତମନ୍ଯୋନ୍ଯହେତୁକମ୍ । ପୂର୍ଵପଶ୍ଚିମବାହୁଭ୍ଯାମୁତ୍ତରାଧରମଧ୍ଯମାଃ । । ୨୪ ଵିଜ୍ଞାଯ ମତିମାନେଵଂ ଯସ୍ତ୍ରିଵର୍ଗଂ ନିଷେଵତେ । ସଂଖ୍ଯାଶତସମାଯୁକ୍ତୈରଵାପ୍ନୋତ୍ଯୁତ୍ତରୋତ୍ତରମ୍ । । ୨୫ ନାଭାର୍ଯସ୍ଯାଧିକାରୋଽସ୍ତି ତ୍ରିଵର୍ଗେ ନିର୍ଧନସ୍ଯ ଵା । ନା ଭାର୍ଯାଯାମତଃ ପୂର୍ଵମର୍ଥମୈଵ ପ୍ରସାଧଯେତ୍ । । ୨୬ ତସ୍ମାତ୍କ୍ରମାଗତୈରର୍ଥେଃ ସ୍ଵଯଂ ଵାଧିଗତୈର୍ଯୁତଃ । କ୍ରିଯାଯୋଗ୍ଯୈଃ ସମର୍ଥଶ୍ଚ କୁର୍ଯାଦ୍ଦାରପରିଗ୍ରହମ୍ । । ୨୭ ଅନୁରୂପେ କୁଲେ ଜାତାଂ ଶ୍ରୁତଵିତ୍ତକ୍ରିଯାଦିଭିଃ । ଲଭେତାନିନ୍ଦିତାଂ କନ୍ଯାଂ ମନୋଜ୍ଞାଂ ଧର୍ମସାଧନାମ୍ । । ୨୮ ପୁମାନର୍ଧପୁମାଂସ୍ତାଵଦ୍ଯାଵଦ୍ଭାର୍ଯାଂ ନ ଵିଦନ୍ତି । ତସ୍ମାଦ୍ଯଥାକ୍ରମଂ କାଲେ କୁର୍ଯାଦ୍ଦାରପରିଗ୍ରହମ୍ । । ୨୯ ଏକଚକ୍ରୋ ରଥୋ ଯଦ୍ଵଦେକପକ୍ଷୋ ଯଥା ଖଗଃ । ଅଭାର୍ଯୋଽପି ୧ନରସ୍ତଦ୍ଵଦଯୋଗ୍ଯଃ ସର୍ଵକର୍ମସୁ । । 1.6.୩୦ ପତ୍ନୀପରିଗ୍ରହାଦ୍ଧର୍ମସ୍ତଥାର୍ଥୋ ବହୁଲାଭତଃ । ସତ୍ପ୍ରୀତିଯୋଗାତ୍କାମୋଽପି ତ୍ରଯମସ୍ଯାଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । । ୩୧ ତ୍ରିଧା ଵିଵାହସମ୍ବନ୍ଧୋ ହୀନତୁଲ୍ଯାଧିକୈଃ ସହ । ତୁଲ୍ଯୈଃ ସହ ସମସ୍ତେଷାମିତରୌ ନୀଚମଧ୍ଯମୌ । । ୩୨ ଅସମୈର୍ନିନ୍ଦ୍ଯତେ ସଦ୍ଭିରୁତ୍ତମୈଃ ପରିଭୂଯତେ । ତୁଲ୍ଯୈଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ସାଧୁତମୋ ମତଃ । । ୩୩ କୃତ୍ଵୈଵାଧିକସମ୍ବନ୍ଧମପମାନଂ ସମଶ୍ନୁତେ । ନ ଚୈଷାମାନତିଂ ଗଚ୍ଛେନ୍ନୈଵ ନୀଚୈଃ ସହେଷ୍ଯତେ
୪୪ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସ୍ତ୍ରୀଲକ୍ଷଣସଦ୍ଵୃତ୍ତଵର୍ଣନଂ ନାମ ଷଷ୍ଠୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଘରେ ପୁତ୍ର ଓ ପତ୍ନୀ ଭୋକରେ ପୀଡିତ ଦେଖିବାଠାରୁ, ଭୟଙ୍କର ନରକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିବା ଭଲ।
ତଦେଵ ନିର୍ମିତଂ ଦେଶଂ ବ୍ରହ୍ମାଵର୍ତଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । । 1.7.୬୦ ଯସ୍ମିନ୍ ଦେଶେ ଯ ଆଚାରଃ ପାରମ୍ପର୍ଯକ୍ରମାଗତଃ । ଵର୍ଣାନାଂ ସାନ୍ତରାଲାନାଂ ସ ସଦାଚାର ଉଚ୍ଯତେ । । ୬୧ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ଚ ମତ୍ସ୍ଯାଶ୍ଚ ପଞ୍ଚାଲାଃ ଶୂରସେନଯଃ । ଏଷ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଦେଶୋ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମାଵର୍ତାଦନନ୍ତରମ୍ । । ୬୨ ଏତଦ୍ଦେଶପ୍ରସୂତସ୍ଯ ସକାଶାଦଗ୍ରଜନ୍ମନଃ । ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ଚରିତ୍ରଂ ଶିକ୍ଷନ୍ତି ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ସର୍ଵମାନଵାଃ । । ୬୩ ହିମଵଦ୍ଵିନ୍ଧ୍ଯଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଯତ୍ପ୍ରାଗ୍ଵିନଶନାଦପି । ପ୍ରତ୍ଯଗେଵ ପ୍ରଯାଗାଚ୍ଚ ମଧ୍ଯଦେଶଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । । ୬୪ ଆ ସମୁଦ୍ରାତ୍ତୁ ଵୈ ପୂର୍ଵାଦାସମୁଦ୍ରାତ୍ତୁ ପଶ୍ଚିମାତ୍ । ତଯୋରେଵାନ୍ତରଂ ଗିର୍ଯୋରାର୍ଯାଵର୍ତ୍ତଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । । ୬୫ ଅଟତେ ଯତ୍ର କୃଷ୍ଣା ଗୌର୍ମୃଗୋ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ସ ଜ୍ଞେଯୋ ଯାଜ୍ଞିକୋ ଦେଶୋ ମ୍ଲେଚ୍ଛଦେଶସ୍ତ୍ଵତଃ ପରଃ । । ୬୬ ଏତାନ୍ନିତ୍ଯଂ ଶୁଭାନ୍ଦେଶାନ୍ସଂଶ୍ରଯେତ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ଯସ୍ମିନ୍କସ୍ମିଂଶ୍ଚ ନିଵସେତ୍ପାଦଜୋ୨ ଵୃତ୍ତିକର୍ଶିତଃ । । ୬୭ ପ୍ରକୀର୍ତିତେଯଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ବୁଧୈର୍ଯୋନିର୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ସମ୍ଭଵଶ୍ଚାସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ସମାସାନ୍ନ ତୁ ଵିସ୍ତରାତ୍ । । ୬୮ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଵିଵାହଧର୍ମଵର୍ଣନଂ ନାମ ସପ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
That very land between the Sarasvatī and Dṛṣadvatī rivers is called Brahmāvarta. The conduct that is established in that land by tradition among the varṇas and their subgroups is called good conduct. Kurukṣetra, Matsya, Pañcāla, and Śūrasena—this is the land of the Brahmarṣis, next to Brahmāvarta. All people on earth learn their own customs from those born in this land. The region between the Himālaya and Vindhya mountains, east of Vinaśana and west of Prayāga, is called Madhyadeśa. From the eastern to the western sea, the land between those two mountains is known as Āryāvarta by the wise. Where the black antelope and the cow roam naturally, that is known as the land of sacrifice; beyond that is the land of the mlecchas. O best of twice-born, one should always reside in these auspicious lands; but wherever one lives, if he is afflicted by poverty, he should remain. O best of twice-born, this is the origin of dharma as declared by the wise, and the source of all this, in brief, not in detail.
୭୧ ଏଵମେଵ ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ସ୍ତ୍ରୀଵୃତ୍ତଂ ଯୋଽନୁତିଷ୍ଠତି । ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯେଵ ସ ସମ୍ପୂର୍ଣଂ ତ୍ରିଵର୍ଗଂ ୫ ଲୋକସମ୍ଭଵମ୍ । । ୭୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଵିଵାହଧର୍ମେଷୁ ସ୍ତ୍ରୀଵିଷଯେ ନରଵୃତ୍ତଵର୍ଣନଂ ନାମାଷ୍ଟମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି, ଯେଉଁଠି ଯେପରି ନାରୀଙ୍କର ଆଚରଣ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ସେହିପରି ଆଚରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତିନି ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଏବଂ ସେଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ଲୋକଗୁଡିକୁ ପାଇଥାଏ। ଏହିପରି, ଶ୍ରୀଭବିଷ୍ୟ ମହାପୁରାଣରେ, ଶତାର୍ଧସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ବ୍ରାହ୍ମ ପର୍ବରେ, ବିବାହ ଧର୍ମରେ, ନାରୀ ବିଷୟରେ ପୁରୁଷ ଆଚରଣ ବର୍ଣ୍ନନା ନାମକ ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
1.10.୧୦ ଏଷାମେଵ ତ୍ଵପତ୍ଯାଦିଭଗିନୀଭ୍ରାତରସ୍ତଥା । କନିଷ୍ଠା ଭର୍ତୁରିତ୍ଯାଦିଭାର୍ଯାଶ୍ଚାପ୍ତସମୋ ମତଃ । । ୧୧ ହୀନୋଽନ୍ଯଃ ଶାସନୀଯସ୍ତୁ ତତ୍ର ତାଵନ୍ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଯୋଗ୍ଯତା ସୁତସୌଭାଗ୍ଯୈର୍ନ ଯାଵତ୍ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା । । ୧୨ ଯତ୍ରାପି ଗୁରୁ ଭର୍ତୄଣାମାନୁକୂଲ୍ଯେନ ସର୍ଵଦା । ଵୃତ୍ତିଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପୂଜାଚାରାଵିରୋଧିନୀ
ଏମାନେ ମଧ୍ୟ, ପୁତ୍ର, ଭଉଣୀ, ଭାଇ ଓ କନିଷ୍ଠ ପତି ଓ ସମାନ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଅଧମ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ର ଓ ସୁଭାଗ୍ୟର ଯୋଗ୍ୟତା ଥିଲେ ଯାଏଁ, ସେଉଁଠି ସେମାନେ ସମାନ ଭାବରେ ଗଣାଯିବେ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ପତି ସଦା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ନାରୀଙ୍କ ଆଚରଣ ପୂଜା ଓ ଉଚିତ ଆଦର ଅନୁଯାୟୀ ହେଲେ ଅତି ପ୍ରଶଂସିତ।
୧୩ ଦେଵରୈଃ ପତିମିତ୍ରୈଶ୍ଚ ପରିହାସକ୍ରିଯୋଚିତୈଃ । ଵିଵିକ୍ତଦେଶାଵସ୍ଥାନଂ ଵର୍ଜଯେଦିତି ନର୍ମ ଚ । । ୧୪ ପ୍ରାଯଶୋ ହି କୁଲସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଶୀଲଵିଧ୍ଵଂସହେତଵଃ । ଦୁଷ୍ଟଯୋଗୋ ରହୋ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ଯମତିନର୍ମତା । । ୧୫ ଦୁଷ୍ଟସଙ୍ଗେ ତ୍ଵରା ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଯୁଵଭିର୍ନର୍ମ ନୋଚିତମ୍ । ନିର୍ଭେଷତା ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରାଣାଂ ସାଫଲ୍ଯଂ ରହସି ଯଜେତ୍ । । ୧୬ ପୁଂସୋ ଦୁଷ୍ଟେଙ୍ଗିତାକାରାନ୍ଦୁଷ୍ଟଭାଵପ୍ରଯୋଜିତାନ୍ । ଭ୍ରାତୃଵତ୍ପିତୃଵଚ୍ଚୈତାନ୍ପଶ୍ଯତୀ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । । ୧୭ ପୁଂସୋଽ ନ୍ଯାଗ୍ରହମାଲାପସ୍ମିତଵିପ୍ରେକ୍ଷିତାନି ଚ । କରାନ୍ତରେଣ ୧ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣାଂ ନିବନ୍ଧଂ ଗ୍ରହଣାର୍ପଣମ୍ । । ୧୮ ଦ୍ଵାରପ୍ରଦେଶାଵସ୍ଥାନଂ ରାଜମାର୍ଗାଵଲୋକନମ୍ । ପ୍ରେକ୍ଷୋଦ୍ଯାନାଦିଶୀଲତ୍ଵଂ ନିରୁଷ୍ଯାଦ୍ଦେଶମାଲଯମ୍ । । ୧୯ ବହୂନାଂ ଦର୍ଶନେ ସ୍ଥାନଂ ଦୃଷ୍ଟିଵାକ୍କାଯଚାପଲମ୍ । ଷ୍ଠୀଵନତ୍ଵଂ ସସୀତ୍କାରମୁଚ୍ଚୈର୍ହସିତଜଲ୍ପିତମ୍ । । 1.10.୨୦ ସାଙ୍ଗତ୍ଯଂ ଲିଙ୍ଗିଦୁଷ୍ଟସ୍ତ୍ରୀଭିଘୃଣୀକ୍ଷଣିକାଦିଭିଃ । ମନ୍ତ୍ରମଣ୍ଡଲଦୀକ୍ଷାଯାଂ ସକ୍ତିଃ ସଂଵସନେଷୁ ଚ । । ୨୧ ଇତ୍ଯେଵମାଦିଦୁର୍ଵୃତ୍ତଂ ପ୍ରାଯୋଦୁଷ୍ଟଜନୋଚିତମ୍ । ଵର୍ଜଯେତ୍ପରିରକ୍ଷନ୍ତୀ କୁଲତ୍ରିତଯଵାଚ୍ଯତାମ୍ । । ୨୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସ୍ତ୍ରୀଦୁର୍ଵୃତ୍ତଵର୍ଣନଂନାମ ଦଶମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଵ୍ରୀହୀଣାଂ କୋଦ୍ରଵାଣାଂ ଚ ସାରଧର୍ମମୁଦାରକଃ
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କରିବାକୁ ଉଚିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିବରଣୀ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଚାଉଳ ଏବଂ କୋଦୋ ଶସ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମୂଳ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଏହିପରି ଅଟୁଟ ଅଛି।
ତାସାଂ ରତ୍ନସୁଵର୍ଣାଦି ଭାର ଏଵ ନ ମଣ୍ଡନମ୍ । । ୬୪ ଲୋକଜ୍ଞାନେ ପରା କୋଟିଃ ପତ୍ଯୌ ଭକ୍ତିଶ୍ଚ ଶାଶ୍ଵତୀ । ଶୁଦ୍ଧାନ୍ଵଯାନାଂ ନାରୀଣାଂ ଵିଦ୍ଯାଦେତତ୍କୁଲଵ୍ରତମ୍ । । ୬୫ ତସ୍ମାଲ୍ଲୋକଶ୍ଚ ଭର୍ତା ଚ ସମ୍ଯଗାରାଧିତୋ ଯଯା । ଧର୍ମମର୍ଥଂ ଚ କାମଂ ଚ ସୈଵାପ୍ନୋତି ନିରତ୍ଯଯା । । ୬୬ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମକଥନଂ ନାମ ତ୍ରଯୋଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏମିତି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ରତ୍ନ ଓ ସୁନା କେବଳ ଭାର, ଶୃଙ୍ଗାର ନୁହେଁ। ତାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁଣ ହେଉଛି ଲୋକ ଜ୍ଞାନ ଓ ପତିପ୍ରତି ଅଟୁଟ୍ ଭକ୍ତି। ଶୁଧ୍ଧ ବଂଶର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ଏହି ହେଉଛି କୁଳବ୍ରତ। ଯେଉଁ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକ ଓ ପତିକୁ ଭଲ ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ଲାଭ କରନ୍ତି।
୧୪ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଯଦେତତ୍ସାପତ୍ନ୍ଯଂ ପରଂ ମାତ୍ସର୍ଯକାରଣମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ପରିହର୍ତଵ୍ଯଂ ପରମୋଦାରଚର୍ଯଯା
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସାପତ୍ନୀ ଦ୍ୱେଷ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଇର୍ଷ୍ୟାର କାରଣ; ଏହିପରି ଦ୍ୱେଷ ଉଚ୍ଚ ଉଦାର ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରିବା ଉଚିତ୍।
୧୫ ତଥା କଲ୍ପିତନେପଥ୍ଯା ଭର୍ତୁଃ ପର୍ଯାଯଵାସରେ । ହ୍ରିଯମାଦଯମାନେଵ୩ ପତିଂ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଵିସର୍ଜିତା । । ୧୬ ଗତ୍ଵା ରହସି ଭର୍ତାରଂ ତତ୍କାଲୋଚିତସଂଭ୍ରମୈଃ । ତଦ୍ଭାଵାନୁଗତୈସ୍ତୈସ୍ତୈଃ ସଵିଶେଷମୁପାଚରେତ୍ । । ୧୭ ପ୍ରତିବୁଧ୍ଯ ତତଃ କାଲେ ସଵିଶେଷଂ ତ୍ରପାନ୍ଵିତା । ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଯ ଵସତିଂ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଵିଶେଷେଣ ତଥା ପୁନଃ । । ୧୮ ଅପ୍ରାତିକୂଲ୍ଯଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଯା ହିତମନ୍ଯତ୍ର ଯୋଷିତଃ । ତତଃ ଶନୈସ୍ତ୍ଵଵଚ୍ଛିଦ୍ଯ ପତିଂ ସ୍ଵଵଶମାନଯେତ୍ । । ୧୯ ବହିଷ୍ପାକାଦିଯୋଗେନ ଚତୁଃଷଷ୍ଟ୍ଯା ରହୋଗତମ୍ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠାମତିଶଯାନେଵ ଭର୍ତାରମୁପରଞ୍ଜଯେତ୍ । । 1.14.୨୦ ପ୍ରାଗଲ୍ଭ୍ଯଂ ରହସି ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଲଜ୍ଜାଧିକ୍ଯଂ ତତୋଽନ୍ଯଦା । ଚିତ୍ତଜ୍ଞାନାନୁଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ପତ୍ଯୌ ସଂସେଵନଂ ପରମ୍ । । ୨୧ ଏଵମାରାଧ୍ଯ ଭର୍ତାରଂ ଗୃହମାକ୍ରମ୍ଯ ଚ କ୍ରମାତ୍ । ଗୌରଵଂ ପ୍ରତିପତ୍ତିଂ ଵା ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଦିଷୁ ନ ହାପଯେତ୍ । । ୨୨ ଗୃହଵ୍ଯାପାରଦାନେଷୁ ପତିଂ ଗୁଢଂ ତଧା ଵଦେତ୍ । ଅଧିକୁର୍ଯାଦନିଚ୍ଛନ୍ତୀ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୈଵେନାଂ ଯଥା ବଲାତ୍ । । ୨୩ ସାପି ଵିଜ୍ଞାଯ ଭର୍ତାରଂ କନିଷ୍ଠାକୃଷ୍ଟମାନସମ୍ । ଵିଶ୍ରାମଂ ପ୍ରାର୍ଥଯେଦେନାମଧିକୁର୍ଯାତ୍ସୁତାମିଵ । । ୨୪ ମତ୍ଵା ଭର୍ତୁରଭିପ୍ରେତଂ ରକ୍ଷନ୍ତୀ ନିଜଗୌରଵମ୍ । କୃତଂ ଭର୍ତ୍ରନୁକୂଲଂ ସ୍ଯାତ୍ତଦିଷ୍ଟାଯାନୁମୋଦଯେତ୍ । । ୨୫ ସ୍ଥାନିନୋ ଯଦଭିପ୍ରେତଂ ଭୃତ୍ଯୈଃ କିଂ କ୍ରିଯତେଽନ୍ଯଥା । କ୍ଲିଶ୍ଯତେ ତତ୍ର ମୂଢାତ୍ମା ପରତନ୍ତ୍ରୋ ଵୃଥା ଜନଃ । । ୨୬ ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵାସ୍ଵଵସ୍ଥାସୁ ମନୋଵାକ୍କାଯକର୍ମଭିଃ । ହିତଂ ସ୍ଵାମ୍ଯନୁକୂଲତ୍ଵଂ ନାରୀଣାଂ ତୁ ଵିଶେଷତଃ । । ୨୭ ସାପି ଜ୍ଯେଷ୍ଠାପତିଂ ଚୈଵ ଗୃହତନ୍ତ୍ରଂ ଚ ସର୍ଵଦା । ସମାଵର୍ଜ୍ଯ ୧ ଗୁଣୈର୍ଧୀରା ପ୍ରାଗଵସ୍ଥାଂ ନ ଵିସ୍ମରେତ୍ । । ୨୮ ନ ସୌଭାଗ୍ଯମଦଂ କୁର୍ଯାନ୍ନ ଚୌଦ୍ଧତ୍ଯାଦିଵିକ୍ରିଯାମ୍ । ନିତରାମାନତିଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ସଦାନାର୍ଯଭଯାଦିଵ । । ୨୯ ଯଥା ଯୋଗ୍ଯତଯା ପତ୍ଯୌ ସୌଭାଗ୍ଯମଭିଵର୍ଧତେ । ସ୍ପର୍ଧଯେଚ୍ଯ କୁଲସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପ୍ରଶ୍ରଯୋପାଧିକଂ ତଥା । । 1.14.୩୦ ଏଵମାରାଧ୍ଯ ଭର୍ତାରଂ ତତ୍କାର୍ଯେଷ୍ଵପ୍ରମାଦିନୀ । ପୂଜ୍ଯାନାଂ ପୂଜନେ ନିତ୍ଯଂ ଭୃତ୍ଯାନାଂ ଭରଣେଷୁ ଚ । । ୩୧ ଗୁଣାନାମର୍ଜନେ ନିତ୍ଯଂ ଶୀଲଵତ୍ପରିରକ୍ଷଣେ । ପ୍ରେତ୍ଯ ଚେହ ଚ ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଂ ସୁଖମାପ୍ନୋତ୍ଯନୁତ୍ତମମ୍ । । ୩୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମେଷୁ ସପତ୍ନୀକର୍ତଵ୍ଯଵର୍ଣନଂ ନାମ ଚତୁର୍ଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶୋଭିତ ହୋଇ, ପତିଙ୍କର ପାଳି ଆସିଲେ, ସେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ନେଇଯାଉଥିବା ପରି ପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଦୁର୍ଭଗା ଚ ପୁନର୍ନିତ୍ଯମୁପଵାସାଦିତତ୍ପରା । ବାହ୍ଯେଷୁ ପତିକୃତ୍ଯେଷୁ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଶେଷାଭିଯୋଗିନୀ । । ୧ ନ ପ୍ରଶଂସାଂ ସପତ୍ନୀଷୁ ନିଂଦାଂ ଚାପି ତଥାତ୍ମନି । ଅସୂଯାଂ ଭର୍ତୁରୀର୍ଷ୍ଯାଂ ଵା ପ୍ରଣଯଂ ଵାପି ଦର୍ଶଯେତ୍ । । ୨ ମଦ୍ଵିଧା ଯା ହି ବହ୍ଵେତତ୍ତଚ୍ଚାତ୍ତ୍ଯଂତିକମଶ୍ନୁତେ । ଯଦସ୍ଯା ଯୁଷ୍ମତୋ ଯାଯାଦ୍ଭାର୍ଯାଶବ୍ଦାଭିଧେଯତାମ୍ । । ୩ ନ ଚ ନିର୍ଭୂଷଣା ତିଷ୍ଠେନ୍ନ ଚାପ୍ଯୁଦ୍ଧତଭୂଷଣା । ନାନ୍ଯଦା ଗଂଧମାଲ୍ଯାଦି ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ପତ୍ଯୁପଚାରତଃ । । ୪ ତନ୍ନ୍ଯୂନଂ ସର୍ଵଶୋ ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ଵଲ୍ଲଭାଯା ଵିଶେଷତଃ । ଭୂଷଣଂ ଗନ୍ଧମାଲ୍ଯଂ ତୁ ତାଵତ୍କାଲମଲକ୍ଷିତମ୍ । । ୫ ସମ୍ବାଧାନାଂ ପ୍ରଦେଶାନାଂ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଵେଦାଦିମାର୍ଜନମ୍ । ଦନ୍ତନାସାଦିପଙ୍କାନାଂ ଵିଗନ୍ଧସ୍ଯ ଚ ଶୋଧନମ୍ । । ୬ ନିମିତ୍ତଂ ଭର୍ତୁରେତାସାଂ ଯତ୍କିଂଚିଦଭିଲକ୍ଷଯେତ୍ । ନାନେନ ଵା ତଯୋର୍ଯତ୍ନଂ ଵିଦଧ୍ଯାଦଙ୍ଗମାର୍ଜନେ । । ୭ ସର୍ଵାସାଂ ଚ ସପତ୍ନୀନାଂ ସର୍ଵତ୍ରାନୁଗତା ଭଵେତ୍ । ଵୈତସୀଂ ଵୃତ୍ତିମାସ୍ଥାଯ ଵଲ୍ଲଭାଯା ଵିଶେଷତଃ । । ୮ ଅନ୍ଯସ୍ଯା ଯଦନୁଷ୍ଠେଯଂ ଯନ୍ନ ସୀଦେତ୍ସମର୍ପିତମ୍ । ଭର୍ତୁଶ୍ଚାଵିଦିତଂ ଯତ୍ନାତ୍ତତ୍କୁର୍ଯାଦଵିରୋଧି ଚେତ୍ । । ୯ କୋଶଵସ୍ତ୍ରାନ୍ନତାମ୍ବୂଲଗନ୍ଧାପାନୌଷଧାଦିକମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵମନିଯୁକ୍ତାନାଂ ଦୋଷଵତ୍ଵାଦ୍ଵିରୁଧ୍ଯତେ । । 1.15.୧୦ ଯତ୍ତୁ ମୁକ୍ତମନୁଷ୍ଠେଯଂ ଗହସମ୍ମାର୍ଜନାଦିକମ୍ । ସ୍ତ୍ରୀଣାମନଧିକାରେଽପି ପ୍ରାଯସ୍ତଦ୍ଵିଧିରୁଚ୍ଯତେ । । ୧୧ ଅଭ୍ଯଙ୍ଗୋଦ୍ଵର୍ତନଂ ସ୍ନାନଂ ଭୋଜନଂ ମଣ୍ଡନାନି ଚ । କୁର୍ଯାଦ୍ଭର୍ତୁରପତ୍ଯାନାଂ ଧାତ୍ରୀକର୍ମାଣି ସାଦରମ୍ । । ୧୨ ଆତ୍ମଵତ୍ତାନ୍ଯପତ୍ଯାନି ସାଧଯତ୍ଯନୁଯୋଗତଃ । ସ୍ଵେନାପ୍ଯମୀଷାଂ ଵିତ୍ତେନ ଵିଦଧ୍ଯାନ୍ମଣ୍ଡନାଦିକମ୍ । । ୧୩ ଭୋଗଃ ସ୍ଵଯମପତ୍ଯୈର୍ଵା ସ୍ତ୍ରୀଵିତ୍ତସ୍ଯ ପତିର୍ଵିଧା । ପୂର୍ଵେ ଵଯସ୍ଯଭିନନ୍ଦ୍ଯ ପଶ୍ଚିମେ ଚୋପଯୋଜନମ୍ । । ୧୪ ଉଭଯୋଗସ୍ତୁ ଵା ମା ଵା କର୍ମଜଃ ପୃଥଗେଵ ସଃ । ସଦ୍ଵୃତ୍ତେ ତ୍ଵଧିକାଂ ଖ୍ଯାତିଂ କୁର୍ଵୀତ କ୍ରିଯଯା ପୁନଃ । । ୧୫ ନ କାପି ଦୁର୍ଭଗା ନାମ ସୁଭଗା ନାମ ଜାତିତଃ । ଵ୍ଯଵହାରାଦ୍ଭଵତ୍ଯେଷ ନିର୍ଦେଶୋ ରିପୁମିତ୍ରଵତ୍ । । ୧୬ ଭର୍ତୃଚିତ୍ତାପରିଜ୍ଞାନାଦନନୁଷ୍ଠାନତୋଽପି ଵା। ଵୃତ୍ତୈର୍ଲୋକଵିରୁଦ୍ଧୈଶ୍ଚ ଯାନ୍ତି ଦୁର୍ଭଗତାଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । । ୧୭ ପ୍ରାନୁକୂଲ୍ଯାନ୍ମନୋଵୃତ୍ତୈଃ ପରୋଽପି ପ୍ରିଯତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ପ୍ରାତିକୂଲ୍ଯାନ୍ନିଜୋପ୍ଯାଶୁ ପ୍ରିଯଃ ପ୍ରଦ୍ଵେଷତାମିଯାତ୍ । । ୧୮ ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵାସ୍ଵଵସ୍ଥାସୁ ମନୋଵାକ୍କାଯକର୍ମଭିଃ । ପ୍ରିଯଂ ସମାଚରେନ୍ନିତ୍ଯଂ ତଚ୍ଚିତାନୁଵିଧାଯିନୀ । । ୧୯ ଯାମନ୍ଯାଂ କାମଯେତ୍ତାସାଂ ତଂ ତଯା ସଂପ୍ରଯୋଜଯେତ୍ । କୁପିତାଂ ଚ ପ୍ରିଯାଂ କାଞ୍ଚିଦ୍ଯତ୍ନାଦସ୍ମୈ ପ୍ରସାଦଯେତ୍ । । 1.15.୨୦ ତତ୍ପାଦପରିଚର୍ଯାଯାଂ ଗୋତ୍ରସଂଵାହନେ ୧ ତଥା । ପୀଡନେ ଶିରସଶ୍ଚୈଵ ପରଂ କୌଶଲମଭ୍ଯସେତ୍ । । ୨୧ ପୀଡନଂ ମୃଦୁ ମଧ୍ଯଂ ଚ ଗାତ୍ରାଵସ୍ଥାଵିଶେଷତଃ । ମୁଖଗାତ୍ରାଦିଭିର୍ଲିଙ୍ଗୈଃ ପ୍ରଯୋଜ୍ଯଂ ତତ୍ସୁଖାଵହମ୍ । । ୨୨ ବାହୂରୁକଟିପୃଷ୍ଠେଷୁ ସ୍କଂଧେ ଶିରସି ପାଦଯୋଃ । ଗାଢମର୍ଦନମିଚ୍ଛନ୍ତି ପ୍ରାଯୋନ୍ଯତ୍ରାପି ମଧ୍ଯମମ୍ । । ୨୩ ନିର୍ମାଂସେଷୁ ପ୍ରଦେଶେଷୁ ନାଭିମୂଲେଷୁ ମର୍ମସୁ । ହୃଦ୍ଗଣ୍ଡକକପୋଲାଦାଵିଚ୍ଛନ୍ତି ମୃଦୁମର୍ଦନମ୍ । । ୨୪ ଗାଢଂ ଜାଗ୍ରଦଵସ୍ଥାଯାମର୍ଧସୁପ୍ତସ୍ଯ ମଧ୍ଯମମ୍ । କିଞ୍ଚିତ୍ସପରିଘାତଂ ଚ ମୃଦୁସୁପ୍ତସ୍ଯ ନେତି ଵା । । ୨୫ ଵିରୁଦ୍ଧଂ ସର୍ଵଗାତ୍ରେଷୁ୨ ଲୋମଵସ୍ତୁ ଵିଶେଷତଃ । ଉତ୍କଣ୍ଡୂଯତ୍ଯୁ ସୋଦ୍ଧର୍ଷଂ ସ୍ନେହାକ୍ତେଷୁ ଚ ମର୍ଦ ନମ୍ । । ୨୬ ସ୍ପର୍ଶାଦ୍ରୋମାଞ୍ଚଜନନଂ ସନଖଚ୍ଛୁରିତଂ ଶନୈଃ । ପୁଲକୋଲ୍ଲେଖନୋପେତଂ ଶିରଃକଂଡୂଶ୍ଚ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋଃ । । ୨୭ ତେଷୁ ତେଷୁ ଚ ଗାତ୍ରେଷୁ ତତ୍ପ୍ରଯୋଜ୍ଯଂ ତଥାତଥା । ନିଦ୍ରାଗମାଯ ତତ୍କାଲେ ରାଗସଂଧୁକ୍ଷଣାଯ ଚ । । ୨୮ ତିଷ୍ଠତଶ୍ଚୋପଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ୧ ଜାଗ୍ରତଃ ସ୍ଵପତୋଽପି ଵା । ସଂଵାହନଂ ପ୍ରଶଂସଂତି ଯଦତ୍ଯର୍ଥଂ ସୁଖାଵହମ୍ । । ୨୯ ନୈଷ୍ପନ୍ଦ୍ଯଂ ପୁଲକୋଦ୍ଭେଦୋ ଗାତ୍ରାଣାମକ୍ଷିମୀଲନମ୍ । ତତ୍ପ୍ରଦେଶାର୍ପଣଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ବୋଧେଦ୍ଵିକୃତିଦର୍ଶନମ୍ । । 1.15.୩୦ ଊରୂ ମୂଲାଦିଦେଶେ ଚ ତତ୍ପାଣିପ୍ରତିପୀଡନମ୍ । ଲକ୍ଷଯେନ୍ନିପୁଣା୨ ଯତ୍ର ତତ୍ରୈଵାଧିକମାଚରେତ୍ । । ୩୧ ଏଵମେଵ ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ସ୍ତ୍ରୀଵୃତ୍ତଂ ଯାନୁତିଷ୍ଠତି । ପତିମାରାଧ୍ଯ ସମ୍ପୂର୍ଣ ତ୍ରିଵର୍ଗଂ ସାଧିଗଚ୍ଛତି
୩୨ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଂଚଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ହେଉଛି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିବରଣୀ।
ପ୍ରତିପତ୍କଲ୍ପଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ତ୍ରୀଲକ୍ଷଣମଶେଷତଃ । ସଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ଚ ତଥା ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଜଗାମ ସ ନିଜାଲଯମ୍ । । ୧ ଋଷଯଶ୍ଚ ତଥା ଜଗ୍ମୁଃ ସ୍ଵାନି ଧିଷ୍ଣ୍ଯାନ୍ଯଶେଷତଃ । ସ୍ତ୍ରୀଲକ୍ଷଣଂ ତଥା ଵୃତ୍ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୃତ୍ସ୍ନଂ ମହୀପତେ । । ୨ ଇତ୍ଥଂ ଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନାଂ ଭାର୍ଯାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ମହୀପତେ । କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯଦ୍ଗୃହସ୍ଥେନ ତଦିଦାନୀଂ ନିବୋଧ ମେ । । ୩ ବୈଵାହିକାଗ୍ନୌ କୁର୍ଵୀତ ଗୃହ୍ଯଂ କର୍ମ ଯଥାଵିଧି । ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞଵିଧାନଂ ତୁ ପକ୍ତିଂ କୁର୍ଯାତ୍ସଦା ଗୃହୀ । ।୪ ପଞ୍ଚ ସୂନା ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ତେନ ସ୍ଵର୍ଗଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । କଣ୍ଡନୀ ପେଷଣୀ ଚୁଲ୍ଲୀ ଉଦକୁମ୍ଭୀଃ ପ୍ରମାର୍ଜନୀ । । ୫ ଆସାଂ କ୍ରମେଣ ସର୍ଵାସାଂ ଵିଶୁଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ମନୀଷିଭିଃ । ପଞ୍ଚୋଦ୍ଦିଷ୍ଟା ମହାଯଜ୍ଞାଃ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଗୃହମେଧିନାମ୍ । । ୬ ଅଧ୍ଯାପନଂ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞଃ ପିତୃଯଜ୍ଞଶ୍ଚ ତର୍ପଣମ୍ । ହୋମୋ ଦୈଵୋ ବଲିର୍ଭୌମସ୍ତଥାନ୍ଯୋଽତିଥିପୂଜନମ୍ । ।୭ ପଞ୍ଚୈତାନ୍ଯୋ ମହାଯଜ୍ଞାନ୍ନ ହାପଯତି ଶକ୍ତିତଃ । ସ ଗୃହେଽପି ଵସନ୍ନିତ୍ଯଂ ସୂନୋଦୋର୍ଷୈର୍ନ ଲିପ୍ଯତେ । । ୮ ଦେଵତାତିଥିଭୃତ୍ଯାନାଂ ପିତୄଣାମାତ୍ମନଶ୍ଚ ଯଃ । ନ ନିର୍ଵପତି ପଞ୍ଚାନାମୁଚ୍ଛ୍ଵସନ୍ନ ଚ ଜୀଵତି । । ୯ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଯସ୍ଯ ନାସ୍ତି ଗୃହେ ତ୍ଵଗ୍ନିଃ ସ ମୃତୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ନ ସ ପୂଜଯିତୁଂ ଶକ୍ତୋ ଦେଵାଦୀନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋତ୍ତମଃ । । 1.16.୧୦ ନିରଗ୍ନିକସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ କଥଂ ଦେଵାଦଯୋ ଦ୍ଵିଜ. । ପ୍ରୀତାଃ ସ୍ଯୁଃ ଶାନ୍ତଯେ ତସ୍ଯ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ମମ । । ୧୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଶ୍ରୂଯତାଂ ପରମଂ ଵଚଃ। ଅନଗ୍ନଯସ୍ତୁ ଯେ ଵିପ୍ରାସ୍ତେଷାଂ ଶ୍ରେଯୋଽଭିଧୀଯତେ । । ୧୨ ଵ୍ରତୋପଵାସନିଯମୈର୍ନାନାଦାନୈସ୍ତଥା ୧ ନୃପ । ଦେଵାଦଯୋ ଭଵନ୍ତ୍ଯେଵ ପ୍ରୀତାସ୍ତେଷାଂ ନ ସଂଶଯଃ । । ୧୩ ଵିଶେଷାଦୁପଵାସେନ ତିଥୌ କିଲ ମହୀପତେ । ପ୍ରୀତା ଦେଵାଦଯସ୍ତେଷାଂ ଭଵନ୍ତି କୁରୁନନ୍ଦନ । । ୧୪ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଭଗଵଂସ୍ତ୍ଵଂ ତିଥୀନ୍ବ୍ରୂହି ତିଥୀନାଂ ଚ ଵିଧିଂ ହି ମେ । ପ୍ରାଶନଂ ଗୃହ୍ଯଧର୍ମାଂଶ୍ଚ ଉପଵାସଵିଧୀନପି । । ୧୫ ମୁଚ୍ଯେମ ଯେନ ପାପୌଘାତ୍ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ସଂସାରାଚ୍ଚାପି ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଶ୍ରେଯସେ ଜଗତସ୍ତଥା । । ୧୬ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଶୃଣୁ କୌରଵ କର୍ମାଣି ତିଥିଗୁହ୍ଯାଶ୍ରିତାନି ତୁ । ଶ୍ରୁତାନି ଘ୍ନନ୍ତି ପାପାନି ଉପୋଷିତଫଲାନି ଚ । । ୧୭ ପ୍ରତିପଦି କ୍ଷୀରପ୍ରାଶନଂ ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ଲଵଣଵର୍ଜନମ୍ । ତୃତୀଯାଯାଂ ତିଲାନ୍ନଂ ପ୍ରାଶ୍ନୀଯାଚ୍ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ କ୍ଷୀରାଶନଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମ୍ଯାମ୍ । । ଫଲାଶନଃ ସଦା ଷଷ୍ଠ୍ଯାଂ ଶାକାଶନଃ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ବିଲ୍ଵାହାରୋଷ୍ଟମ୍ଯାଂ ତୁ । । ୧୮ ପିଷ୍ଟାଶନୋ ନଵମ୍ଯାମନଗ୍ନିପାକାହାରୋ ଦଶମ୍ଯାମେକାଦଶ୍ଯାଂ ଘୃତାହାରୋ ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପାଯସାହାରଃ । ତ୍ରଯୋଦଶ୍ଯାଂ ଗୋମୂତ୍ରାହାରଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ୍ଯାଂ ଯଵାନ୍ନାହାରଃ । । ୧୯ କୁଶୋଦକପ୍ରାଶନଃ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ହଵିଷ୍ଯାହାରୋଽମାଵାସ୍ଯାଯାମ୍ । ଏଷ ପ୍ରାଶନଵିଧିସ୍ତିଥୀନାମେଵ ଚାନେନ ଵିଧିନା ପକ୍ଷମେକଂ ଯୋ ଵର୍ତଯତି । । 1.16.୨୦ ସୋଽଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ଦଶଗୁଣଫଲମଵାପ୍ନୋତି । ସ୍ଵର୍ଗେ ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଯାଵତ୍ପ୍ରତିଵସତି । । ୨୧ ଉପଗୀଯମାନୋପ୍ସରୋଗନ୍ଧର୍ଵୈର୍ମାସତ୍ରଯଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ସୋଶ୍ଵମେଧରାଜସୂଯାନାଂ ଶତଗୁଣମଵାପ୍ନୋତି । । ୨୨ ସ୍ଵର୍ଗେ ଉପଗୀଯମାନୋପ୍ସରୋଗନ୍ଧର୍ଵୈଶ୍ଚତୁର୍ଯୁଗାନାଂ ଦଶଶତୀର୍ଯାଵତ୍ପ୍ରତିଵସତି । ତଥାଷ୍ଟମାସପାରଣେ ରାଜସୂଯାଶ୍ଵମେଧାଭ୍ଯାଂ ସହସ୍ରଗୁଣଫଲମଵାପ୍ନୋତି । । ୨୩ ସ୍ଵର୍ଗେ ଚତୁର୍ଦଶ ମନ୍ଵତରାଣି ଯାଵତ୍ପ୍ରତିଵସତି । ଉପଗୀଯମାନୋପ୍ସରୋଗନ୍ଧର୍ଵୈର୍ଯ ଏଵଂ ନିଯମମାସ୍ଥାଯ ଵର୍ଷମେକଂ ଵର୍ତଯତି । । ୨୪ ସ ସଵିତୁର୍ଲୋକେ କାଲଂ ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ପ୍ରତିଵସତି । । ୨୫ ଯ ଏଵଂ ନିଯମାନ୍ରାଜନ୍ନାଶ୍ଵଯୁଜନଵମ୍ଯାଂ ମାଘମାସସ୍ଯ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଵୈଶାଖତୃତୀଯାଯାଂ କାର୍ତିକପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ତିଥିଵ୍ରତାନି ଗୃଦୃଣାତି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଗୃହସ୍ଥୋ ଵନସ୍ଥୋ ନାରୀ ନରୋ ଵା ଶୂଦ୍ରଃ ପ୍ରଯତମାନସଃ ଦୀର୍ଘାଯୁଷ୍ଯଂ ସଵିତୁଃ ସାଲୋକ୍ଯଂ ଵ୍ରଜତି।।୨୬ ଯୈଶ୍ଚାପି ପୁରା ରାଜନ୍ନନେନ ଵିଧିନା ଏତାସୁ ତିଥିଷ୍ଵନ୍ଯଜନ୍ମାନ୍ତରେ ଉପଵାସଵିଧିଃ କୃତଃ ଦାନାନି ଦତ୍ତାନି ଵିଵିଧପ୍ରକାରାଣି ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ତପସ୍ଵିଜନେଷୁ ଵା । । ୨୭ ତ୍ରିରାତ୍ରୋପଵାସିନାଂ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାତପୋଗୁରୁମାତାପିତୃଶୁଶ୍ରୂଶାନିରତାନାଂ ତେଷାଂ ସ୍ଵର୍ଗାଦିଭୋଗଵାସନାଦିହାଗତାନାଂ ଫଲନିଷ୍ପତ୍ତିଚିହ୍ନାନି ମନୁଷ୍ଯଲୋକେ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତ ଏଵ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ । । ୨୮ ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵଯାନଯୁଗ୍ଯଧନରତ୍ନକନକହିରଣ୍ଯକଟକକେଯୂରଗ୍ରୈଵେଯକକଟିସୂତ୍ରକର୍ଣାଲଙ୍କାରମୁକୁଟଵରଵସ୍ତ୍ରଵରନାରୀ-ଵରଵିଲେପନସୁରୂପଗୁଣଦୀର୍ଘାଯୁଷୋ ଵିଗତାଧିଵ୍ଯାଧଯୋ ଦାନୋପଵାସରତାନାଂ ଫଲାନ୍ଯେତାନି ନୃତ୍ଯଗୀତ-ଵାଦିତ୍ରମଙ୍ଗଲପାଠକଶବ୍ଦୈରିହାଦ୍ଯାପି ପୁଣ୍ଯକୃତୋ ବୋଧ୍ଯମାନା ଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ଇତି । । ୨୯ ତଥାକୃତୋପଵାସା ଅପି ହି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ । । 1.16.୩୦ ତଥା ଅଦତ୍ତଦାନା ଅକୃତପୁଣ୍ଯାଶ୍ଚ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତ ଏଵ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ । । ୩୧ ତଦ୍ଯଥା କାଣକୁଷ୍ଠିବଧିରଜଡମୂକଵ୍ଯଙ୍ଗା ରୋଗଦାରିଦ୍ର୍ଯୋପସର୍ଗଵ୍ଯାଧିହତାଯୁଷଶ୍ଚ ଦୃଶ୍ଯଂତେଽଦ୍ଯାପି ମାନଵାଃ । । ୩୨ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଦ୍ଵିଜେନ୍ଦ୍ର ତିଥଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସମାସେନ ତ୍ଵଯା ବୁଧ । ଵିସ୍ତରେଣୈଵ ମେ ଭୂଯଃ ପ୍ରବ୍ରୂହି ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । । ୩୩ ରହସ୍ଯଂ ଯତ୍ତିଥୀନାଂ ତୁ ଦେଵାନାଂ ଚ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ଯାନୀଷ୍ଟାନି ଚ ଦେଵାନାଂ ଭୋଜ୍ଯାନି ନିଯମାସ୍ତଥା । । ୩୪ ତାନି ମେ ଵଦ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଯେନ ପୂତୋ ଭଵେନ୍ଵହମ୍ । ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋ ହି ଯଥା ଵିପ୍ର ଲଭେ ଯାଗଫଲାନି ତୁ । । ୩୫ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ରହସ୍ଯଂ ଯତ୍ତିଥୀନାଂ ଚ ଭୋଜନଂ ଫଲମେଵ ତୁ । ଯାଵଚ୍ଚ ଯେନ ନିଯମୋ ଵିଶେଷାତ୍ସ୍ତ୍ରୀଜନସ୍ଯ ଚ । । ୩୬ ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାମୋ ରହସ୍ଯଂ ତନ୍ନିବୋଧ ମେ । ଯନ୍ମଯା ନୋକ୍ତପୂର୍ଵଂ ହି କସ୍ଯଚିତ୍ସୁପ୍ରିଯସ୍ଯ ହି । । ୩୭ ତତ୍ତେଽହଂ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ଯା ତିଥିଃ । ଦେଵତାନାଂ ରହସ୍ଯାନି ଵ୍ରତାନି ନିଯମାସ୍ତଥା । । ୩୮ ତାଞ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ମହାବାହୋ ଗଦତୋ ମମ ନାରଦ । ସୃଷ୍ଟିଂ ପୂର୍ଵଂ ଵଦିଷ୍ଯାମି ସଂକ୍ଷେପେଣ ତିଥିଂ ପ୍ରତି । । ୩୯ ତମୋଭୂତମିଦଂ ତ୍ଵାସୀଦଲଭ୍ଯମଵିତର୍କିତମ୍ । ଜଗଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ସମାଗତ୍ଯାସୃଜଦାତ୍ମାନମାତ୍ମନା । । 1.16.୪୦ ସଂଭୂତାତ୍ମୈଵ ଆତ୍ମାସାଵଣ୍ଡମଧ୍ଯାଦ୍ଵିନିଃସୃତଃ । ଆତ୍ମନୈଵାତ୍ମନୋ ହ୍ଯଣ୍ଡଂ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ ଵିଭୁରାଦିତଃ । । ୪୧ ବ୍ରହ୍ମା ନାରାଯଣାଖ୍ଯୋଽସୌ ସୃଷ୍ଟିଂ କର୍ତୁଂ ସମୁଦ୍ଯତଃ । ତାଭ୍ଯାଂ ସୋଣ୍ଡକପାଲାଭ୍ଯାଂ ଦିଵଂ ଭୂମିଂ ଚ ନିର୍ମମେ । । ୪୨ ଦିଶଶ୍ଚୈଵୋପଦିଶଶ୍ଚୈଵ ଦେଵାଦୀନ୍ଦାନଵାଂସ୍ତଥା । ତିଥିଂ ପୂର୍ଵାମିମାଂ ରାଜଂଶ୍ଚକାରାଥ ଵିଭୁଃ ସ୍ଵଯମ୍ । । ୪୩ ତିଥୀନାଂ ପ୍ରଵରା ଯସ୍ମାଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣା ସମୁଦାହୃତା । ପ୍ରତିପାଦିତା ପରେ ପୂର୍ଵେ ପ୍ରତିପତ୍ତେନ ତୂଚ୍ଯତେ । । ୪୪ ଅସ୍ମାତ୍ପଦାତ୍ତୁ ତିଥଯୋ ଯସ୍ମାତ୍ତ୍ଵନ୍ଯାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । ଅସ୍ଯାନ୍ତେ କଥଯିଷ୍ଯାମି ଉପଵାସଵିଧିଂ ପରମ୍ । । ୪୫ କାର୍ତ୍ତିକ୍ଯାଂ ମାଘସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଵୈଶାଖସ୍ଯ ଯୁଗାଦିଷୁ । ନିଯମୋପଵାସଂ ପ୍ରଥମଂ ଗ୍ରାହଯେତ ଵିଧାନଵିତ୍
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପନୟନ ଷୋଳ ବର୍ଷ ବୟସରେ, କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଦ୍ୱାଇଶି ବର୍ଷରେ ଏବଂ ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ତେଇଶି ବର୍ଷ ପରେ କରାଯାଏ। ଏହି ସଂସ୍କାର ଜନ୍ମଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ, ଏକ ମହିଳା ଛତ୍ରିଶ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଗୁରୁଘରେ ବେଦୀୟ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଘରୋଇ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ଦରକାର।
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୁରୁବଂଶୀ ଋଷିମାନେ ପ୍ରିୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଵିଵାହ-ଧର୍ମଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ୩ ଅସପିଣ୍ଡା ଚ ଯା ମାତୁରସଗୋତ୍ରା ଚ ଯା ପିତୁଃ । ସା ପ୍ରଶସ୍ତା ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ଦାରକର୍ମଣି ମୈଥୁନେ । । ୧ ସହଜୋ ନ ଭଵେଦ୍ଯସ୍ଯା ନ ଚ ଵିଜ୍ଞାଯତେ ପିତା । ନୋପଯଚ୍ଛେତ ତାଂ ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ପୁତ୍ରିକାଧର୍ମଶଙ୍କଯା । । ୨ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ପ୍ରଶସ୍ତା ସ୍ଯାତ୍ସଵର୍ଣା ଦାରକର୍ମଣି । କାମଶସ୍ତୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତାନାମିମାଃ ସ୍ଯୁଃ କ୍ରମଶୋଽଵରାଃ । । ୩ କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯାପି ସଵର୍ଣା ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରଥମା ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ । ଦ୍ଵେ ଚାଵରେ ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତେ କାମତସ୍ତୁ ନ ଧର୍ମତଃ । ।୪ ଵୈଶ୍ଯସ୍ଯୈକା ଵରା ପ୍ରୋକ୍ତା ସଵର୍ଣା ଚୈଵ ଧର୍ମତଃ । ତଥାଵରା କାମତସ୍ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯା ନ ତୁ ଧର୍ମତଃ । । ୫ ଶୂଦ୍ରୈଵ ଭାର୍ଯା ଶୂଦ୍ରସ୍ଯ ଧର୍ମତୋ ମନୁରବ୍ରଵୀତ୍ । ଚତୁର୍ଣାମପି ଵର୍ଣାନାଂ ପରିଣେତା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । । ୬ ନ ବ୍ରାହ୍ମଣକ୍ଷତ୍ରିଯଯୋରାପଦ୍ଯପି ହି ତିଷ୍ଠତୋଃ । କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦପି ଵୃତାନ୍ତେ ଶୂଦ୍ରା ଭାର୍ଯୋପଦିଶ୍ଯତେ । । ୭ ହୀନଜାତିସ୍ତ୍ରିଯଂ ମୋହାଦୁଦ୍ଵହନ୍ତୋ ଦ୍ଵିଜାତଯଃ । କୁଲାନ୍ଯେଵ ନଯନ୍ତ୍ଯାଶୁ ସସନ୍ତାନାନି ଶୂଦ୍ରତାମ୍ । । ୮ ଶୂଦ୍ରମାରୋପ୍ଯ ଵେଦ୍ଯାଂ ତୁ ପତିତୋତ୍ରିର୍ବଭୂଵ ହ । ଉତଥ୍ଯଃ ପୁତ୍ରଜନନାତ୍ପତିତତ୍ଵମଵାପ୍ତଵାନ୍ । । ୯ ଶୂଦ୍ରସ୍ଯ ପୁତ୍ରମାସାଦ୍ଯ ଶୌନକଃ ଶୂଦ୍ରତାଂ ଗତଃ । ଭୃଗ୍ଵାଦଯୋପ୍ଯେଵମେଵ ପତିତତ୍ଵମଵାପ୍ନୁଯୁଃ । । 1.7.୧୦ ଶୂଦ୍ରାଂ ଶଯନମାରୋପ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଯାତ୍ଯଧୋଗତିମ୍ । ଜନଯିତ୍ଵା ସୁତଂ ତସ୍ଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯାଦେଵ ହୀଯତେ । । ୧୧ ଦେଵପିତ୍ର୍ଯାତିଥେଯାନି ତତ୍ପ୍ରଧାନାନି ଯସ୍ଯ ତୁ । ନାଦନ୍ତି ପିତରୋ ଦେଵାଃ ସ ଚ ସ୍ଵର୍ଗଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । । ୧୨ ଵୃଷଲୀଫେନପୀତସ୍ଯ ନିଃଶ୍ଵାସୋପହତସ୍ଯ ଚ । ତସ୍ଯାଂ ଚୈଵ ପ୍ରସୂତସ୍ଯ ନିଷ୍କୃତିର୍ନ ଵିଧୀଯତେ । । ୧୩ ଚତୁର୍ଣାମପି ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରାଃ ପ୍ରେତ୍ଯେହ ଚ ହିତାହିତମ୍ । ସମାସତୋ ବ୍ରଵୀମ୍ଯେଷ ଵିଵାହାଷ୍ଟକମୁତ୍ତମମ୍ । । ୧୪ କାଲୋ ଦୈଵସ୍ତଥା ଚାର୍ଷଃ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯସ୍ତଥାସୁରଃ । ଗାନ୍ଧର୍ଵୋ ରାକ୍ଷସଶ୍ଚୈଵ ପୈଶାଚଶ୍ଚାଷ୍ଟମୋଽଧମଃ । । ୧୫ ଯେ ଯସ୍ଯ ଧର୍ମା ଵର୍ଣସ୍ଯ ଗୁଣଦୋଷୌ ଚ ଯସ୍ଯ ଯୌ । ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ତଦ୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ପ୍ରସଵେ ଚ ଗୁଣାଗୁଣମ୍ । । ୧୬ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ୧ ଚତୁରଃ ପୂର୍ଵାନ୍କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ ଚତୁରୋଽଵରାନ୍ । ଵିଟ୍ଶୂଦ୍ରଯୋସ୍ତୁ ତ୍ରୀନେଵ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଧର୍ମାନରାକ୍ଷସାନ୍ । । ୧୭ ଚତୁରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାଦ୍ଯାନ୍ପ୍ରଶସ୍ତାନ୍କଵଯୋ ଵିଦୁଃ । ରାକ୍ଷସଂ କ୍ଷତ୍ରିଯସ୍ଯୈକମାସୁରଂ ଵୈଶ୍ଯଶୂଦ୍ରଯୋଃ । । ୧୮ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ତ୍ରଯୋ ଧର୍ମ୍ଯା ଦ୍ଵାଵଧର୍ମ୍ଯୌ୨ ସ୍ମୃତାଵିହ । ପୈଶାଚଶ୍ଚାସୁରଶ୍ଚୈଵ ନ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯୌ କଥଞ୍ଚନ । । ୧୯ ପୃଥକ୍ପୃଥଗ୍ଵା ମିଶ୍ରୌ ଵା ଵିଵାହୌ ପୂର୍ଵଚୋଦିତୌ । ଗାନ୍ଧର୍ଵୋ ରାକ୍ଷସଶ୍ଚୈଵ ଧର୍ମ୍ଯୌ କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ ତୌ ସ୍ମୃତୌ । । 1.7.୨୦ ଆଚ୍ଛାଦ୍ଯ ଚାର୍ଚଯିତ୍ଵା ତୁ ଶ୍ରୁତଶୀଲଵତେ ସ୍ଵଯମ୍ । ଆହୂଯ ଦାନଂ କନ୍ଯାଯା ବାହ୍ଯୋ ଧର୍ମଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । । ୨୧ ଵିତତେ ଚାପି ଯଜ୍ଞେ ତୁ କର୍ମ କୁର୍ଵତି ଚାର୍ତ୍ଵିଜି । ଅଲଙ୍କୃତ୍ଯ ସୁତାଦାନଂ ଦୈଵୋ ଧର୍ମ ଉଦାହୃତଃ । । ୨୨ ଏକଂ ଗୋମିଥୁନଂ ଦ୍ଵେ ଵା ଵରାଦାଦାଯ ଧର୍ମତଃ । କନ୍ଯାପ୍ରଦାନଂ ଵିଧିଵଦାର୍ଷୀଯୋ ଧର୍ମ ଉଚ୍ଯତେ । । ୨୩ ସହୋଭୌ ଚରତଂ ଧର୍ମମିତି ଵାଚାନୁଭାଷ୍ଯ ତୁ । କନ୍ଯାପ୍ରଦାନମଭ୍ଯର୍ଚ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଵିଧିଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୨୪ ଜ୍ଞାତିଭ୍ଯୋ ଦ୍ରଵିଣଂ ଦତ୍ତ୍ଵା କନ୍ଯାଯାଶ୍ଚୈଵ ଶକ୍ତିତଃ । କନ୍ଯାପ୍ରଦାନଂ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦାଦାସୁରୋ ଧର୍ମ ଉଚ୍ଯତେ । । ୨୫ ଇଚ୍ଛଯାନ୍ଯୋଽନ୍ଯସଂଯୋଗଃ କନ୍ଯାଯାଶ୍ଚ ଵରସ୍ଯ ଚ । ଗାନ୍ଧର୍ଵଃ ସ ଵିଧିର୍ଜ୍ଞେଯୋ ମୈଥୁନ୍ଯଃ କାମସମ୍ଭଵଃ । । ୨୬ ହତ୍ଵା ଛିତ୍ତ୍ଵା ଚ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଚ କ୍ରୋଶନ୍ତୀଂ ରୁଦତୀଂ ଗୃହାତ୍ । ପ୍ରସହ୍ଯ କନ୍ଯାହରଣଂ ରାକ୍ଷସୋ ଵିଧିରୁଚ୍ଯତେ । । ୨୭ ସୁପ୍ତାଂ ମତ୍ତାଂ ପ୍ରମତ୍ତାଂ ଚ ରହୋ ଯତ୍ରୋପଗଚ୍ଛତି । ସ ପାପିଷ୍ଠୋ ଵିଵାହାନାଂ ପୈଶାଚଃ କଥିତୋଽଷ୍ଟମଃ । । ୨୮ ଜଲପୂର୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜାଗ୍ର୍ଯାଣାଂ କନ୍ଯାଦାନଂ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଇତରେଷାଂ ତୁ ଵର୍ଣାନାମିତରେତରକାମ୍ଯଯା । । ୨୯ ଯୋ ଯସ୍ଯୈଷାଂ ଵିଵାହାନାଂ ଵିଭୂନାଂ କୀର୍ତିତୋ ଗୁଣଃ । ତଂ ନିବୋଧତ ଵୈ ଵିପ୍ରାଃ ସମ୍ଯକ୍ତକୀର୍ତଯତୋ ମମ । । 1.7.୩୦ କୁଲାନି ଦଶ ପୂର୍ଵାଣି ତଥାନ୍ଯାନି ଦଶୈଵ ତୁ । ସ ହି ତାନ୍ଯାତ୍ମନା ଚୈଵଂ ମୋଚଯତ୍ଯେନସୋ ଧ୍ରୁଵମ୍ । । ୩୧ ବ୍ରାହ୍ମୀପୁତ୍ରଃ ସୁକୃତକୃଦ୍ଦୈଵୋଢାଜଂ ସୁତଂ ଶୃଣୁ । ଦୈଵୋଢାଜଃ ସୁତୋ ଵିପ୍ରାଃ ସପ୍ତ ସପ୍ତ ପରାଵରାନ୍ । । ଆର୍ଷୋଢାଜଃ ସୁତଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପୁରୁଷାଂସ୍ତାରଯେଦ୍ଦ୍ଵିଜାଃ । । ୩୨ ବ୍ରହ୍ମାଦିଷୁ ଵିଵାହେଷୁ ଚତୁର୍ଷ୍ଵେଵାନୁପୂର୍ଵଶଃ । ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସ୍ଵିନଃ ପୁତ୍ରା ଜାଯନ୍ତେ ଶିଷ୍ଟସମ୍ମତାଃ । । ୩୩ ରୂପସତ୍ତ୍ଵଗୁଣୋପେତା ଧନଵନ୍ତୋ ଯଶସ୍ଵିନଃ । ପୁତ୍ରଵନ୍ତୋଽଥ ଧର୍ମିଷ୍ଠା ଜୀଵନ୍ତି ଚ ଶତଂ ସମାଃ । । ୩୪ ଇତରେଷୁ ନିବୋଧଧ୍ଵଂ ନୃଶଂସାନୃତଵାଦିନଃ । ଜାଯନ୍ତେ ଦୁର୍ଵିଵାହେଷୁ ବ୍ରହ୍ମଧର୍ମଦ୍ଵିଷଃ ୧ ସୁତାଃ । । ୩୫ ଅନିନ୍ଦିତୈଃ ସ୍ତ୍ରୀଵିଵାହୈରନିନ୍ଦ୍ଯା ଭଵତି ପ୍ରଜା । ନିନ୍ଦିତୈର୍ନିଂଦିତା ନୃଣାଂ ତସ୍ମାନ୍ନିଦ୍ଯାନ୍ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । । ୩୬ କରଗ୍ରହଣସଂସ୍କାରାଃ ସଵର୍ଣାସୁ ଭଵନ୍ତି ଵୈ । ଅସଵର୍ଣାସ୍ଵଯଂ ଜ୍ଞେଯା ଵିଧିରୁଦ୍ଵାହକର୍ମଣି । । ୩୭ ବାଣଃ କ୍ଷତ୍ରିଯଯା ଗ୍ରାହ୍ଯଃ ପ୍ରତୋଦୋ ଵୈଶ୍ଯକନ୍ଯଯା । ଵସନସ୍ଯ ଦଶା ଗ୍ରାହ୍ଯା ଶୂଦ୍ରଯୋତ୍କୃଷ୍ଟଵେଦନେ । । ୩୮ ନ କନ୍ଯାଯାଃ ପିତା ଵିଦ୍ଵାନ୍ଗୃହ୍ଣୀଯାଚ୍ଛୁଲ୍କମଣ୍ଵପି । ଗୃହ୍ଣନ୍ହି ଶୁଲ୍କଂ ଲୋଭେନ ସ୍ଯାନ୍ନରୋଽପତ୍ଯଵିକ୍ରଯୀ । । ୩୯ ସ୍ତ୍ରୀଧନାନି ତୁ ଯେ ମୋହାଦୁପଜୀଵନ୍ତି ବାନ୍ଧଵାଃ । ନାରୀଯାନାନି ଵସ୍ତ୍ରଂ ଵା ତେ ପାପା ଯାନ୍ତ୍ଯଧୋଗତିମ୍ । । 1.7.୪୦ ଆର୍ଷେ ଗୋମିଥୁନଂ ଶୁଲ୍କଂ କେଚିଦାହୁର୍ମୃଷୈଵ ୧ ତତ୍ । ଅଲ୍ପୋ ଵାପି ମହାନ୍ଵାପି ଵିକ୍ରଯସ୍ତାଵଦେଵ ସଃ । । ୪୧ ଯାସାଂ ନାଦଦତେ ଶୁଲ୍କଂ ଜ୍ଞାତଯୋ ନ ସ ଵିକ୍ରଯଃ । ଅର୍ହଣଂ ତତ୍କୁମାରୀଣାମାନୃଶଂସ୍ଯଂ ଚ କେଵଲମ୍ । । ୪୨ ଇତ୍ଥଂ ଦାରାନ୍ସମାସାଦ୍ଯ ଦେଶମଗ୍ର୍ଯଂ ସମାଵସେତ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲ ଯ ଇଚ୍ଛେଦ୍ଵିପୁଲଂ ଯଶଃ । । ୪୩ ଋଷଯ ଊଚୁଃ କୋ ଦେଶଃ ପରମୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍କଶ୍ଚ ପୁଣ୍ଯୋ ମତସ୍ତଵ । ପ୍ରଵସନ୍ଯତ୍ର ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଯଶଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି କଞ୍ଜଜ । । ୪୪ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ନ ହୀଯତେ ଯତ୍ର ଧର୍ମଶ୍ଚତୁଷ୍ପାତ୍ସ କଲୋ ଦ୍ଵିଜାଃ । ସ ଦେଶଃ ପରମୋ ଵିପ୍ରାଃ ସ ଚ ପୁଣ୍ଯୋ ମତୋ ମମ । । ୪୫ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଃ ସେଵିତୋ ଧର୍ମୋ ଯସ୍ମିନ୍ଦେଶେ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତଶ୍ଚାପି ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରାଃ ସ ଦେଶଃ ପରମୋ ମତଃ । । ୪୬ ଋଷଯ ଊଚୂ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଃ ସେଵିତଂ ଧର୍ମଂ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତଂ ଚ ସୁରୋତ୍ତମ । ଵଦାସ୍ମାସୁ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌତୁକଂ ପରମଂ ହି ନଃ । । ୪୭ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଃ ସେଵିତଃ ସଦ୍ଭିର୍ନିତ୍ଯମଦ୍ଵେଷରାଗିଭିଃ । ହୃଦଯେନାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତୋ ଯୋ ଧର୍ମସ୍ତଂ ନିବୋଧତ । । ୪୮ କାମାତ୍ମତା ନ ପ୍ରଶସ୍ତା ନ ଵେହାସ୍ଯାପ୍ଯକାମତା । କାମ୍ଯୋ ହି ଵେଦାଧିଗମଃ କର୍ମଯୋଗଶ୍ଚ ଵୈଦିକଃ । । ୪୯ ସଙ୍କଲ୍ପାଜ୍ଜାଯତେ କାମୋ ଯଜ୍ଞାଦ୍ଯାନି ଚ ସର୍ଵଶଃ । ଵ୍ରତାଃ ନିଯମଧର୍ମାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ସଙ୍କଲ୍ପଜାଃ ସ୍ମୃତାଃ । । 1.7.୫୦ କାମାଦୃତେ କ୍ରିଯାକାରୀ ଦୃଶ୍ଯତେ ନେହ କର୍ହିଚିତ୍ । ଯଦ୍ଯଦ୍ଧି କୁରୁତେ କଶ୍ଚିତ୍ତତ୍ତତ୍କାମସ୍ଯ ଚେଷ୍ଟିତମ୍ । । ୫୧ ନିଗମୋ ୧ ଧର୍ମମୂଲଂ ସ୍ଯାତ୍ସ୍ମୃତିଶୀଲେ ତଥୈଵ ଚ । ତଥାଚାରଶ୍ଚ ସାଧୂନାମାତ୍ମନସ୍ତୁଷ୍ଟିରେଵ ଚ । । ୫୨ ସର୍ଵଂ ତୁ ସମଵେକ୍ଷେତ ନିଶ୍ଚଯଂ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁଷା । ଶ୍ରୁତିପ୍ରାଧାନ୍ଯତୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ସ୍ଵଧର୍ମେ ନିଵସେତ ଵୈ । । ୫୩ ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତ୍ଯୁଦିତଂ ଧର୍ମମନୁତିଷ୍ଠନ୍ସଦା ନରଃ । ପ୍ରାପ୍ଯ ଚେହ ପରାଂ କୀର୍ତିଂ ଯାତି ଶକ୍ରସଲୋକତାମ୍ । । ୫୪ ଶ୍ରୁତିସ୍ତୁ ଵେଦୋ ୪ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଂ ତୁ ଵୈ ସ୍ମୃତିଃ । ତେ ସର୍ଵାର୍ଥେଷୁ ମୀମାଂସ୍ଯେ ତାଭ୍ଯାଂ ଧର୍ମୋ ହି ନିର୍ବଭୌ । । ୫୫ ଯୋଽଵମନ୍ଯେତ ତେ ଚୋଭେ ହେତୁଶାସ୍ତ୍ରାଶ୍ରଯାଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ । ସ ସାଧୁଭିର୍ବହିଷ୍କାର୍ଯୋ ନାସ୍ତିକୋ ଵେଦନିନ୍ଦକଃ । । ୫୬ ଵେଦଃ ସ୍ମୃତିଃ ସଦାଚାରଃ ସ୍ଵସ୍ଯ ଚ ପ୍ରିଯମାତ୍ମନଃ । ଏତଚ୍ଚତୁର୍ଵିଧଂ ଵିପ୍ରାଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଧର୍ମସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । । ୫୭ ଧର୍ମଜ୍ଞାନଂ ଭଵେଦ୍ଵିପ୍ରା ଅର୍ଥକାମେଷ୍ଵସଜ୍ଜତାମ୍ । ଧର୍ମଂ ଜିଜ୍ଞାସମାନାନାଂ ପ୍ରମାଣାନ୍ନୈଗମଂ ପରମ୍ । । ୫୮ ନିଷେକାଦିଶ୍ମଶାନାନ୍ତୋ ମନ୍ତ୍ରୈର୍ଯସ୍ଯୋଦିତୋ ଵିଧିଃ । ଅଧିକାରୋ ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ଵେଦେଷୁ ଚ ଜପେଷୁ ଚ । । ୫୯ ସରସ୍ଵତୀଦୃଷଦ୍ଵତ୍ଯୋର୍ଦେଵନଦ୍ଯୋର୍ଯଦନ୍ତରମ୍
Description of marriage duties. Brahma said: A woman who is not of the same family line as the mother, nor of the same lineage as the father, is praised for marriage and union among twice-born men. One whose birth is not known, whose father is not recognized, should not be given in marriage by the wise, fearing the wrong of 'putrikā' (daughter's son). For Brāhmaṇas, a woman of the same varṇa is praised for marriage; for those who act according to desire, the others are considered lower in order. For Kṣatriyas also, the same-varṇa woman is first, O best of twice-born; two others are considered lower, but only by desire, not by law. For Vaiśyas, only one is praised—the same-varṇa woman by law; the second, lower, is by desire, not by law. For Śūdras, Manu said, only a Śūdra woman is wife by law; among all four varṇas, O best of twice-born, the groom is the one who marries. But for Brāhmaṇas and Kṣatriyas, even in distress, in no circumstance is a Śūdra woman prescribed as wife. Twice-born men who, out of delusion, marry women of lower birth quickly bring their families and offspring to the state of Śūdras. By placing a Śūdra woman on the altar, the sage Utathya became fallen; by begetting a son with her, he attained fallen status. By having a son with a Śūdra woman, Śaunaka became a Śūdra; even the Bhṛgus and others, in this way, become fallen. A Brāhmaṇa who lies with a Śūdra woman goes to a lower state; by begetting a son with her, he loses his Brāhmaṇa status. The offerings to gods, ancestors, and guests, which are most important, are not accepted by the ancestors and gods of such a person, and he does not go to heaven. For one who has drunk the froth of a low-caste woman, whose breath is tainted, and who is born from her, there is no prescribed atonement. O best of Brāhmaṇas, I will briefly tell you the good and bad for all four varṇas here and after death, and the eight kinds of marriage. The eight are: Kāya, Daiva, Ārṣa, Prājāpatya, Asura, Gāndharva, Rākṣasa, and the eighth, Paiśāca, which is lowest. Hear, O best of twice-born, which of these are righteous for each varṇa, and their merits and faults, and also the merits and faults in offspring. For Brāhmaṇas, the first four; for Kṣatriyas, the next four; for Vaiśyas and Śūdras, only three, excluding Rākṣasa. The first four, beginning with Brahma, are praised for Brāhmaṇas; for Kṣatriyas, Rākṣasa is one; for Vaiśyas and Śūdras, Asura is one. For Kṣatriyas, three are righteous, two are unrighteous; Paiśāca and Asura are never to be done. Whether separately or mixed, the previously mentioned marriages—Gāndharva and Rākṣasa—are righteous for Kṣatriyas. Covering and honoring the learned and virtuous, inviting him, and giving the girl—this is called the external righteous marriage. When a sacrifice is performed, and the officiant is working, adorning the girl and giving her—this is called Daiva marriage. Giving a pair of cows or two, as a gift, and giving the girl according to rule—this is called Ārṣa marriage. Giving the girl after worship, with the words, 'Let both follow dharma together,' is called Prājāpatya marriage. Giving wealth to the relatives of the girl, and giving the girl by one's own will—this is called Asura marriage. The mutual union of the girl and the groom by their own desire is known as Gāndharva marriage, arising from passion. Abducting a crying, wailing girl by force, after beating, cutting, or breaking—this is called Rākṣasa marriage. Approaching a sleeping, intoxicated, or inattentive girl in secret—this most sinful marriage is called Paiśāca, the eighth. For the best of Brāhmaṇas, marriage with water is praised; for the other varṇas, marriage is by mutual desire. Hear, O Brāhmaṇas, the merit of each of these marriages as I properly declare. Ten previous and ten future generations are certainly freed from sin by a son born of a Brāhmī marriage. Hear about a son born of Daiva marriage, O Brāhmaṇas: he frees seven generations before and after. A son born of Ārṣa marriage frees both men and women, O Brāhmaṇas. In the four marriages beginning with Brahma, sons endowed with Brahmic splendor, approved by the virtuous, are born in order. They are endowed with beauty, strength, wealth, fame, many sons, righteousness, and live a hundred years. In the other marriages, know that sons are cruel, liars, and enemies of Brahma and dharma. From blameless marriages, blameless offspring are born; from blameworthy marriages, blameworthy offspring are born—therefore, one should avoid blameworthy marriages. The marriage ritual of holding hands is for same-varṇa marriages; in different-varṇa marriages, the ritual is as prescribed for the marriage. A whip is to be taken by a Kṣatriya bride, a goad by a Vaiśya bride, and a piece of cloth by a Śūdra bride with the best fee. The wise father should not accept even a small bride-price for his daughter; accepting a bride-price out of greed is selling one's child. Relatives who, out of delusion, live off a woman's wealth or clothing, are sinners and go to a lower state. Some say that the bride-price in Ārṣa marriage is a pair of cows, but that is false; whether small or large, it is still a sale. If the relatives do not accept a bride-price, it is not a sale; it is only an honor for the maiden and pure kindness. Having obtained a wife in this way, a Brāhmaṇa who desires great fame should settle in the best land. The sages said: O Brahma, which land is supreme, and which is holy in your opinion? Where does a Brāhmaṇa, living elsewhere, obtain fame, O lotus-born? Brahma said: Where dharma does not decline in any of its four parts, that land is supreme, O Brāhmaṇas, and that is holy in my view. Where dharma, as taught by the learned, is practiced, and as prescribed in the śāstra, that land is considered supreme. The sages said: O best of gods, tell us about the dharma practiced by the learned and as prescribed in the śāstra, for we are greatly curious. Brahma said: Hear about the dharma practiced by the learned, the good, always free from hatred and passion, and approved in the heart. Desire for sense objects is not praised, nor is absence of desire; but desire for Vedic study and Vedic ritual is praised. All acts, including sacrifices and vows, arise from intention; all vows and rules are said to arise from intention. Without desire, no action is ever seen here; whatever anyone does, that is the act of desire. The Veda is the root of dharma, as are smṛti and good conduct, and also the satisfaction of one's own self. One should consider everything with the eye of knowledge and abide in one's own dharma, giving priority to śruti. One who always follows the dharma taught in śruti and smṛti attains great fame here and the world of Indra after death. Śruti is known as the Veda; dharmaśāstra is smṛti; in all matters, these two are to be examined, for dharma arises from them. A twice-born who disregards both, relying on logic alone, is to be shunned by the good as a nāstika and Veda-blasphemer. The Veda, smṛti, good conduct, and what is pleasing to oneself—these four, O Brāhmaṇas, are the direct marks of dharma. Knowledge of dharma, O Brāhmaṇas, is not to be attached to wealth and desire; for those seeking dharma, the Veda is the highest authority. For one whose rites from conception to cremation are prescribed by mantras, there is authority in the Vedas and in recitation.
ଵିଵାହଧର୍ମେଷୁ ସ୍ତ୍ରୀଵିଷଯେ ନରଵୃତ୍ତଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯଦ୍ଗୃହସ୍ଥେନ ତଦିଦାନୀଂ ନିବୋଧତ । ଗଦତୋ ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲ ଵିସ୍ତରାଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରତସ୍ତଥା । । ୧ ଵୈଵାହିକେଽଗ୍ନୌ କୁର୍ଵୀତ ଗୃହ୍ଯଂ କର୍ମ ଯଥାଵିଧି । ଶୁଭଦେଶାଶ୍ରଯଶ୍ଚୈଵ ପତ୍ନୀ ଵୈଵାହିକୀ ଗୃହେ । । ୨ ସ୍ଵାଶ୍ରଯେଣ ଵିନା ଶକ୍ଯଂ ନ ଯସ୍ମାଦ୍ରକ୍ଷଣାଦିକମ୍ । ଵିତ୍ତାନାମିଵ ଦାରାଣାମତସ୍ତଦ୍ଵିଧିରୁଚ୍ଯତେ । । ୩ ହେତଵୋ ହି ତ୍ରିଵର୍ଗସ୍ଯ ଵିପରୀତାସ୍ତୁ୧ ମାନଦ । ଅରକ୍ଷଣାଦ୍ଭଵନ୍ତ୍ଯସ୍ମାଦମୀଷାଂ ରକ୍ଷଣଂ ମତମ୍ । । ୪ ନିସର୍ଗାତ୍ପୁଂସ୍ଯସନ୍ତୋଷାଦ୍ଗୁଣଦୋଷଵିମର୍ଷତଃ । ଦୁଷ୍ଟାନାଂ ଚାପି ସଂସର୍ଗାଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯା ଏଵ ଚ ଯୋଷିତଃ । । ୫ ପୁରୁଷସ୍ଥାନଵେଶ୍ମାନି ତ୍ରିଵିଧଂ ପ୍ରାହୁରାଶ୍ରଯମ୍ । ଵିତ୍ତାନାଂ ରକ୍ଷଣାଦ୍ଯର୍ଥମପୂର୍ଵାଧିଗମାଯ ଚ । । ୬ କୁଲୀନୋ ନୀତିମାନ୍ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସତ୍ଯସନ୍ଧୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ । ଵିନୀତୋ ଧାର୍ମିକସ୍ତ୍ଯାଗୀ୨ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ପୁରୁଷାଶ୍ରଯଃ । । ୭ ନଗରେ ଖର୍ଵଟେ ଖେଟେ ଗ୍ରାମେ ଚାପି କ୍ରମାଗତେ । ଯାତ୍ରାଵଶାଦ୍ଵା ନିଵସେଦ୍ଧାର୍ମିକାଦ୍ଯଜନାନ୍ଵିତେ । । ୮ ଗୁରୁଣାନୁମତସ୍ତତ୍ର ଗ୍ରାମଣ୍ଯାଦିଜନେନ ଵା । ପ୍ରତିଵେଶ୍ମାଦ୍ଯବାଧେନ ଶୁଦ୍ଧଂ କୁର୍ଯାନ୍ନିଵେଶନମ୍ । । ୯ ଦ୍ଵାରଚତ୍ଵରଶାଲାନାଂ ୧ ସର୍ଵକାରୁକଵେଶ୍ମନାମ୍ । ଦ୍ଯୂତସୂନାସୁରାଵେଶନଟରାଜାନୁଜୀଵିନାମ୍ । । 1.8.୧୦ ପାଖଣ୍ଡଦେଵଵୀଥୀନାଂ ରାଜମାର୍ଗକୁଲସ୍ଯ ଚ । ଦୂରାତ୍ସୁଗୁପ୍ତଂ କର୍ତଵ୍ଯା ଜୀଵିକା ଵିଭଵୋଚିତା । । ୧୧ ସାପିଧାନୈକନିଷ୍କାଶଂ ଶୁଦ୍ଧପୃଷ୍ଟଂ ସମନ୍ତତଃ । ସଦ୍ଵୃତ୍ତାପ୍ତଜନାକୀର୍ଣମଦୁଷ୍ଟପ୍ରାତିଵେଶିକମ୍ । । ୧୨ ପ୍ରାଗୁଦକ୍ପ୍ରଵଣେ ଦେଶେ ଵାସ୍ତୁଵିଦ୍ଯାଵିଧାନତଃ । ପ୍ରଵିଭକ୍ତକ୍ରିଯାକାଞ୍କ୍ଷଂ ସର୍ଵର୍ତୁକମନୋହରମ୍ । । ୧୩ ଅର୍ଚାସ୍ନାନୋଦକାଗାରଗୋଷ୍ଠାଗାରମହାନସୈଃ । ଯୁକ୍ତଂ ଗୋଵାଜିଶାଲାଭିଃ ସଦାସୀଭୃତ୍ଯକାଶ୍ରଯୈଃ । । ୧୪ ବହିରନ୍ତଃ ପୁରସ୍ତ୍ରୀକଂ ସର୍ଵୋପକରଣୈର୍ଯୁତମ୍ । ଵିଭକ୍ତଶଯନୋଦ୍ଦେଶମାପ୍ତଵୃଦ୍ଧୈରଧିଷ୍ଠିତମ୍ । । ୧୫ ଅରକ୍ଷଣାଦ୍ଧି ଦାରାଣାଂ ଵର୍ଣସଙ୍କରଜାଦଯଃ । ଦୃଷ୍ଟା ହି ବହଵୋ ଦୋଷାସ୍ତସ୍ମାଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାଃ ସଦା ସ୍ତ୍ରିଯଃ । । ୧୬ ନ ହ୍ଯାସାଂ ପ୍ରମଦଂ ଦଦ୍ଯାନ୍ନ ସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ଯଂ ନ ଵିଶ୍ଵସେତ୍ । ଵିଶ୍ଵସ୍ତଵଚ୍ଚ ଚେଷ୍ଟେତ ନ୍ଯାଯ୍ଯଂ ଭର୍ତ୍ସନମାଚରେତ୍ । । ୧୭ ନାଧିକାରଂ କ୍ଵଚିଦ୍ଦଦ୍ଯାଦୃତେ ପାକାଦିକର୍ମଣଃ । ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଗ୍ରାମୀଣଵତ୍ତା ହି ଭୋଗାଯାଲଂ ସୁଶାସିତା । । ୧୮ ନିତ୍ଯଂ ତତ୍କର୍ମଯୋଗେନ ତାଃ କର୍ତଵ୍ଯା ନିରନ୍ତରାଃ । ଇତ୍ଯେଵଂ ସର୍ଵଦା ଵ୍ଯାପ୍ତେଃ ସ୍ଯାଦଵିଦ୍ଯନିରାଶ୍ରଯା । । ୧୯ ଦୌର୍ଗତ୍ଯମତିରୂପଂ୧ ଚାପ୍ଯସତ୍ସଙ୍ଗଃ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରତା । ପାନାଶନକଥାଗୋଷ୍ଠୀପ୍ରିଯତ୍ଵାକର୍ମଶୀଲତା
The Duties of Marriage: On Women, and the Conduct of Men Brahma said: Now listen to what a householder must do, as I explain it to you in detail, O best of twice-born, according to the scriptures. At the marriage fire, one should perform the household rites as prescribed; the wife, married according to the rites, should reside in an auspicious place in the home. Without her own proper shelter, a wife cannot be protected or maintained—just as with wealth, so with wives; therefore, this rule is given. O giver of honor, the causes of the three aims of life are reversed when there is lack of protection; thus, protection of women is considered essential. By nature, due to the satisfaction of men, and by considering virtues and faults, and from association with the wicked, women must indeed be protected. They say there are three types of shelter for men: in the house of another, in one's own house, and in a new acquisition—for the sake of protecting wealth and gaining what was not previously attained. A noble, disciplined, wise, truthful, resolute, humble, righteous, and generous man should be known as a proper protector. In a city, town, village, or hamlet, or wherever one must reside for a journey, one should live among righteous people. With the permission of a teacher, village head, or elders, and without disturbing neighbors, one should establish a pure residence. The house should be far from the doors, courtyards, halls, all artisans' dwellings, gambling dens, brothels, taverns, actors, and those who live by such means. It should also be far from heretical shrines, the king's road, and the houses of prominent families; it should be well-protected and suited to one's means of livelihood. It should have a single entrance, be enclosed, clean on all sides, filled with virtuous and trustworthy people, and have blameless neighbors. According to the science of architecture, it should be built on land sloping east or north, divided for various activities, and pleasing in all seasons. It should be equipped with shrines, bathing rooms, water storage, cattle sheds, kitchens, and stables for cows and horses, with places for servants and dependents. There should be separate quarters for women inside and outside, furnished with all necessities, with divided sleeping areas, and overseen by trustworthy elders. Because of lack of protection, there arise mixed castes and other faults among wives; many such defects have been seen, so women must always be protected. One should not give women freedom, nor trust them, nor allow them to act independently; one should behave as if trusting, but always apply proper discipline. One should never grant them authority except over cooking and related tasks; women, like villagers, are fit for enjoyment only when well-governed. They should always be kept engaged in their duties, so that, being constantly occupied, they remain free from ignorance. Poverty, excessive beauty, bad company, independence, fondness for drinking, eating, gossip, and idleness—
1.8.୨୦ କୁହକେକ୍ଷଣିକାମୁଣ୍ଡାଭିକ୍ଷୁକୀସୂତିକାଦିଭିଃ । ଗୋପ୍ରସଙ୍ଗୈସ୍ତଥା୩ ସଦ୍ଭିର୍ଲିଙ୍ଗିଯାଚକଶିଲ୍ପିଭିଃ । । ୨୧ ସଂଵାହୋଦ୍ଯାନଯାତ୍ରାସୂଦ୍ଯାନେଷ୍ଵାମନ୍ତ୍ରଣାଦିଷୁ । ପ୍ରସଙ୍ଗସ୍ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର୍ଥଂ ଧର୍ମେଷୁ ପ୍ରକଟେଷୁ ଚ । । ୨୨ ଵିପ୍ରଯୋଗଃ ସଦା ଭର୍ତ୍ରା ତଜ୍ଜ୍ଞାତିକୁଲନିଃସ୍ଵତା । ଅମାଧୁର୍ଯକଦର୍ଯତ୍ଵେ ଭୃଶଂ ପୁଂସାଂ ଚ ଵାଚ୍ଯତା । । ୨୩ ଅତିକ୍ରୌର୍ଯମତିକ୍ଷାନ୍ତିରତ୍ଯନ୍ତାଭୀତିପାତନମ୍ । ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ଜିତତ୍ଵମତ୍ଯର୍ଥଂ ସତ୍ଯଂ ତାସ୍ତାଃ ସଦୋଷତାଃ । । ୨୪ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ୪ ପତ୍ଯୁରଧୀନତ୍ଵାତ୍ପୁମାନେଵ ହି ନିନ୍ଦ୍ଯତେ । ଭର୍ତୁରେଵ ହି ତଜ୍ଜାଡ୍ଯଂ ଯଦ୍ଭୃତ୍ଯାନାମଯୋଗ୍ଯତା । । ୨୫ ତସ୍ମାଦ୍ଯଥୋଦିତାସ୍ଵେତା ରକ୍ଷ୍ଯାଃ ଶାସନତାଡନୈଃ । ତାଡନୈଶ୍ଚ ଯଥାକାଲଂ ଯଥାଵତ୍ସମୁପାଚରେତ୍ । । ୨୬ ପରିଗୃହ୍ଯ ବହୂନ୍ଦାରାନୁପଚାରୈଃ ସମୋ ଭଵେତ୍ । ଯଥାକ୍ରମୋଚିତୈଃ କର୍ମ ଦାନସତ୍କାରଵାସନୈଃ । । ୨୭ ପ୍ରଥମୋଽଭିଜନୋ ଧର୍ମୋ ଯୋଗ୍ଯତ୍ଵଂ ଚ ସୁପୁତ୍ରତା । ପକ୍ଷେ ଵିତ୍ତଂ ଵିଶେତ୍ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ମାନସ୍ତତ୍କାରଣଂ ତଥା । । ୨୮ ତସ୍ମାନ୍ମାନୋ ନ କର୍ତଵ୍ଯୋ ହେଯଶ୍ଚାପି ନ ତତ୍କୃତଃ । ଗୁରୁତ୍ଵେ ଲାଘଵେ ଵାପି ସତାଂ କାର୍ଯଂ ନିବନ୍ଧନମ୍ । । ୨୯ ଆକସ୍ମିକେ ପ୍ରଯୁଞ୍ଜାନଃ ପ୍ରେକ୍ଷାଵାନ୍ମାନଲାଘଵେ । ସ ଯତ୍କିଞ୍ଚନକାରିତ୍ଵାଚ୍ଚାଯମେଵୈତି ଲାଘଵମ୍ । । 1.8.୩୦ ଯଥା ମାନାପମାନୌ ହି ପ୍ରଯୁଜ୍ଯେତାନିମିତ୍ତତଃ । ତନ୍ନିମିତ୍ତା ଜନତ୍ଯାଗେ ପ୍ରଯତନ୍ତେ ତଦାଶ୍ରିତାଃ । । ୩୧ ଏତଦେଵ ହ୍ଯପତ୍ଯାନାଂ୧ ଜ୍ଞେଯଂ ମାନନକାରଣମ୍ । ଯତ୍ସ୍ଵାପତ୍ଯନିମିତ୍ତେଷୁ୨ ପ୍ରଧାନେ କୁଲଯୋଗ୍ଯତେ । । ୩୨ ତତ୍ସଂଯୋଗାତ୍ସୁଖଂ ପୁଂସାଂ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ଵିଯୋଗତଃ । ତତ୍ପ୍ରାପ୍ତିଃ ପ୍ରତି ହାତଵ୍ଯା ସ୍ଵାର୍ଥାଯୈଵ ପ୍ରିଯାଣ୍ଯପି । । ୩୩ ଅତଃ ସ୍ଵାର୍ଥୈକନିଷ୍ଠୋଽଯଂ ଲୋକଃ ସର୍ଵୋଽଵସୀଯତେ । ତତ୍ପ୍ରସିଦ୍ଧିର୍ଭଵେଦସ୍ତମାନାଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତିଵିଧାଯକଃ । । ୩୪ ତତୋ ଦାରାଦିକା ଭୃତ୍ଯା ନିଯନ୍ତଵ୍ଯାସ୍ତଥା ଦ୍ଵିଜାଃ । ଯଥେହାମୁତ୍ର ଵା ଶ୍ରେଯଃ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦୁତ୍ତରୋତ୍ତରମ୍ । । ୩୫ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଧର୍ମାର୍ଥକାମେଷୁ ନାତିସନ୍ଧାନମାଚରେତ୍ । ତାସାଂ ତେଷ୍ଵଭିସନ୍ଧାନାଦ୍ଭଵେଦାତ୍ମାଭିସଂହିତଃ । । ୩୬ ଜାଯା ତ୍ଵର୍ଧଂ ଶରୀରସ୍ଯ ନୃଣାଂ ଧର୍ମାଦିସାଧନେ । ନାତସ୍ତାସୁ ଵ୍ଯଥାଂ କାଞ୍ଚିତ୍ପ୍ରତିକୂଲଂ ସମାଚରେତ୍ । । ୩୭ ଯଜ୍ଞୋତ୍ସଵାଦୌ ନାକସ୍ମାତ୍କାଞ୍ଚିଦାସାଂ ଵିଶେଷଯେତ୍ । ଵସ୍ତ୍ରତାମ୍ବୂଲଦାନାଦୌ ପ୍ରତିପତ୍ତୌ ସମୋ ଭଵେତ୍ । । ୩୮ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯତ୍ଵଂ ଭେଦୋ ହି କାମତସ୍ତୁ ରହୋଗତଃ । ଉପଚାରୈଃ ପୁନର୍ଵାକ୍ଯୈସ୍ତୁଲ୍ଯଵୃତ୍ତିଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । । ୩୯ ଆର୍ତଵେ ତୁ ପୁନଃ ସର୍ଵା ଉପଗମ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯା ଇଵ । ପୂର୍ଵାଭିଜାତଧର୍ମାର୍ଥା ପୁତ୍ରିଣୀ ଚୋତ୍ତରୋତ୍ତରମ୍ । । 1.8.୪୦ ଉଦଗ୍ଗଚ୍ଛେଦନେନୈଵ ଵିଧିନା ନିତ୍ଯମାର୍ତଵେ । ତୁଲ୍ଯଵୃତ୍ତିର୍ଯଥାକାଲଂ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ଵାସମଖଣ୍ଡଯନ୍ । । ୪୧ ନିତ୍ଯପର୍ଯାଯଵାସାନାମପାଦାନମସୂନ୍ଵିଦୁଃ । ଋତୁଦୁଃଖଂ ପ୍ରମୋଦଶ୍ଚ ତଥା ପୂର୍ଵଂ ସମାଗତଃ । । ୪୨ ଅନ୍ଯଯା ସହ ଯଦ୍ଦୁଃଖଂ ସଦସଦ୍ଵା ରହୋଗତମ୍ । ଉତ୍କଣ୍ଠିତଂ ଵା ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ସପତ୍ନୀଷୁ ନ ତଦ୍ଵସେତ୍ । । ୪୩ ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦନ୍ଯସମ୍ବଦ୍ଧମନ୍ଯଥା କଥିତଂ ମିଥଃ । ତସ୍ଯ କୁର୍ଯାଦନିର୍ଵେଦମାତ୍ମନୈଵ ଵିଚିନ୍ତଯେତ୍ । । ୪୪ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯମତ୍ସରାଖ୍ଯାନୈର୍ନ ତା ଵାଚାପି ଭର୍ତ୍ସଯେତ୍ । ଗୁଣଦୋଷୌ ଚ ଵିଜ୍ଞାଯ ସ୍ଵଯଂ କୁର୍ଯାନ୍ନ ନିଷ୍କଲୌ । । ୪୫ ଵସ୍ତ୍ରାଲଙ୍କାରଭୋଜ୍ଯାଦୌ ତଦପତ୍ଯେଷ୍ଵନୁକ୍ରମାତ୍ । ମାତୃଦୋଷାନନାଦୃତ୍ଯ ତୁଲ୍ଯଦୃଷ୍ଟିଃ ପିତା ଭଵେତ୍ । । ୪୬ ଅନ୍ଯସ୍ଯାନ୍ଯଗତୈର୍ଦୋଷୈର୍ଦୂଷଣଂ ନ ହି ନୀତିମତ୍ । ଯତ୍ତୁ ତେଷାମପତ୍ଯଂ ତୁ ତତ୍ତୁଲ୍ଯମୁଭଯୋରପି । । ୪୭ ପ୍ରୀତିଂ ଦ୍ଵେଷମଭିପ୍ରାଯଂ ଶୌଚାଶୌଚଗତାଗମାନ୍ । ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ଜାନୀଯାଦ୍ଦାସ ଗୂଢଚରୈଃ ସଦା । । ୪୮ ଆତ୍ମାନମପି ଵିଜ୍ଞାଯ ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତେରନୀଶ୍ଵରମ୍ । ଵିଶ୍ଵସେତ କଥଂ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ସର୍ଵାଵିନଯଧାମସୁ । । ୪୯ ଵୃଦ୍ଧଦାସ୍ଯଃ କ୍ରମାଯାତା ଧାତ୍ର୍ଯଶ୍ଚ ପରିଚାରିକାଃ । ତନ୍ମାତୃପିତୃକାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଷଣ୍ଡଵୃଦ୍ଧାଶ୍ଚରା ମତାଃ । । 1.8.୫୦ ଵିଵିଧୈସ୍ତତ୍କଥାଖ୍ଯାନୈସ୍ତୁଲ୍ଯଶୀଲଦଯାନ୍ଵିତୈଃ । ପ୍ରଵିଶ୍ଯାନ୍ତରଭିପ୍ରାଯଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍କାଲେ ପ୍ରଯୋଜିତୈଃ । । ୫୧ ତେଷୁ ତେଷୁ କଥାର୍ଥେଷୁ କଥ୍ଯମାନେଷୁ ଲକ୍ଷଯେତ୍ । ମୁଖାକାରାଦିଭିର୍ଲିଙ୍ଗୈରଭିପ୍ରାଯଂ ମନୋଗତମ୍ । । ୫୨ ସୀତାରୁନ୍ଧତିସମ୍ବନ୍ଧୈସ୍ତଥା ଶାକୁନ୍ତଲାଦିଭିଃ । ସଦସଚ୍ଚରିତାଖ୍ଯାନୈର୍ଭାଵଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତିତଃ । । ୫୩ ତଦ୍ଦୁଷ୍ଟାନାମଦୁଷ୍ଟେଷୁ ସାଧୂନାମିତରେଷୁ ଚ । ପ୍ରୀତିଃ କଥାପ୍ରବନ୍ଧେଷୁ ସ୍ଯାତ୍ସଖ୍ଯଂ ପୁରୁଷେଷ୍ଵିତଃ । । ୫୪ ଏଵମାଗମଦୁଷ୍ଟାଭ୍ଯାମନୁମିତ୍ଯା ଚ ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଵିଦିତ୍ଵାଭିପ୍ରାଯଂ ଵର୍ତେତାଶୁ ଯଥୋଚିତମ୍ । । ୫୫ ସ୍ତ୍ରୀଭ୍ଯୋ ଵିପ୍ରତିପନ୍ନାଭ୍ଯଃ ପ୍ରାଣୈରପି ଵିଯୋଜନମ୍ । ଦୃଷ୍ଟଂ ହି ଚ ଯଥା ୧ ରାଜ୍ଞାମତୋ ରକ୍ଷେତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । । ୫୬ ଵେଣ୍ଯା ଗୂଢେନ ଶସ୍ତ୍ରେଣ ହତୋ ରାଜା ଶୁଭଧ୍ଵଜଃ । ମେଖଲାମଣିନା ଦେଵ୍ଯା ସୌଵୀରଶ୍ଚ ନରାଧିପଃ । । ୫୭ ଭ୍ରାତ୍ରା ଦେଵୀପ୍ରଯୁକ୍ତେନ ଭଦ୍ରସେନୋ ନିପାତିତଃ । ତଥା ପୁତ୍ରେଣ କାରୂଷୋ ଘାତିତୋ ଦର୍ପଣାସିନା । । ୫୮ ଦ୍ଵୌ କାଶିରାଜୌ ଵୈ ଵନ୍ଦ୍ଯୌ ଚାନନ୍ଦାପୁରଯୋଷିତା । ଵିଷଂ ପ୍ରଯୁଜ୍ଯ ପଞ୍ଚତ୍ଵମାନୀତୌ ପୂଜିତାତ୍ମକୌ । । ୫୯ ଏଵମାଦି ମହାଭାଗା ରାଜାନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚ ହ । ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ଯତ୍ର ନିପାତ୍ଯନ୍ତେ ତତ୍ରାନ୍ଯେଷ୍ଵିହ କା କଥା । । 1.8.୬୦ ତସ୍ମାନ୍ନିତ୍ଯାପ୍ରମତ୍ତେନ ଜାଯା ରକ୍ଷ୍ଯାଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଶଃ । ଯଥାଵଦୁପଚର୍ଯାଶ୍ଚ ଗୁଣଦୋଷାନୁରୂପତଃ । । ୬୧ ଵୈଷମ୍ଯାଦୁପଚାରାଣାଂ ଵିକାରୈଶ୍ଚାନିମିତ୍ତଜୈଃ । ଵିଶେଷେଣ ସପତ୍ନୀକୈରକସ୍ମାଚ୍ଚାପି ଵେଦନୈଃ । । ୬୨ ଅସମ୍ଭାଗେ ଚ ଵାଗ୍ଦଣ୍ଡପାରୁଷ୍ଯାଦପ୍ରସଙ୍ଗତଃ । ପ୍ରଦ୍ଵେଷୋ ଭର୍ତରି ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପ୍ରକୋପଶ୍ଚାପି ଜାଯତେ । । ୬୩ ତତଶ୍ଚାଯାତି ଵାର୍ଧକ୍ଯମୁଦ୍ଵୋଢୁଶ୍ଚାପି ଶତ୍ରୁତାମ୍ । ତସ୍ମାନ୍ନ ତାନ୍ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ ଦୋଷାନ୍ଦାରଵିନାଶକାନ୍ । । ୬୪ ନ ଚୈତାଃ ସ୍ଵକୁଲାଚାରମଧର୍ମଂ ଵାପି ଚାଞ୍ଜସା । ନ ଗୁଣାଂଶ୍ଚାପ୍ଯୁପେକ୍ଷନ୍ତେ ପ୍ରକୃତ୍ଯା କିମୁ ପୀଡିତାଃ । । ୬୫ ସତୀତ୍ଵେ ପ୍ରାଯଶଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପ୍ରଦୃଷ୍ଟଂ କାରଣତ୍ରଯମ୍ । ପରପୁଂସାମସମ୍ପ୍ରୀତିଃ ପ୍ରିଯେ ପ୍ରୀତିଃ ସ୍ଵରକ୍ଷଣେ । । ୬୬ ତସ୍ମାତ୍ସୁରକ୍ଷିତା ନିତ୍ଯମୁପଚାରୈର୍ଯଥୋଚିତୈଃ । ସୁଭୃତା୧ ନିତ୍ଯକର୍ମାଣଃ କର୍ତଵ୍ଯା ଯୋଷିତଃ ସଦା । । ୬୭ ଉତ୍ତମାଂ ସାମଦାନାଭ୍ଯାଂ ମଧ୍ଯମାଭ୍ଯାଂ ତୁ ମଧ୍ଯମାମ୍ । ପଶ୍ଚିମାଭ୍ଯାମୁଭାମ୍ଯାଂ ଚ ଅଧମାଂ ସମ୍ପ୍ରସାଧଯେତ୍ । । ୬୮ ଭେଦଦଣ୍ଡୌ ପ୍ରଯୁଜ୍ଯାପି ପ୍ରାଗପତ୍ଯାଦ୍ଯପେକ୍ଷଯା । ତଚ୍ଛିଷ୍ଟାନାଂ ତଦା ପଶ୍ଚାତ୍ସାମଦାନପ୍ରସାଧନେ । । ୬୯ ଯାସ୍ତୁ ଵିଧ୍ଵସ୍ତଚାରିତ୍ରା ଭର୍ତୁଶ୍ଚାହିତକାରିକାଃ । ତ୍ଯାଜ୍ଯା ଏଵଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ସଦ୍ଭିଃ୨ କାଲକୂଟଵିଷୋପମାଃ । । ୭୦ ଇଷ୍ଟାଃ ୩ କୁଲୋଦ୍ଗତାଃ ସାଧ୍ଵ୍ଯୋ ଵିନୀତା ଭର୍ତୃଵତ୍ସଲାଃ । ସର୍ଵଦା ସାଧନୀଯାସ୍ତାଃ ସମ୍ପ୍ରଦାଯୋତ୍ତରୋତ୍ତରୈଃ
Association with deceivers, fortune-tellers, shaven-headed beggar-women, midwives, and the like; with cowherds, and even with good men who disguise themselves, beggars, and artisans— Contact in massages, garden outings, and invitations to gardens; association at pilgrimages, religious gatherings, and public ceremonies— Separation from the husband, poverty in her own or her husband's family, lack of sweetness, harshness, and being frequently criticized by men— Excessive cruelty, excessive tolerance, and constant fearfulness; being dominated by women—these are serious faults. Because women are dependent on their husbands, only the man is blamed; just as a servant's faults reflect on the master, so too with wives. Therefore, as previously described, women should be protected with discipline and, when necessary, with punishment, applied at the proper time and in the proper manner. By caring for many wives with appropriate attention, one should treat them equally, giving them duties, gifts, and respect according to their order and worth. The primary consideration for women is noble birth, then suitability and having good sons; in their absence, wealth becomes the cause of honor. Therefore, one should not grant honor based on wealth alone, nor reject for lack of it; among the virtuous, actions alone should be the basis for esteem. One who bestows honor or dishonor suddenly, without cause, is considered fickle and loses respect because of such inconsistency. Just as honor and dishonor are given without reason, so too, when the cause arises, those dependent on them strive for separation. This is the reason for honoring children—when the main concern is the family's suitability for offspring. From such union comes happiness for men, and great sorrow from separation; therefore, even beloved things should be given up for one's own benefit. Thus, it is understood that all people are ultimately devoted to their own interests; fame comes from honor, but honor can also lead to delusion. Therefore, wives and servants must be controlled, as well as twice-born men, so that one may attain greater and greater welfare here and hereafter. In matters of duty, wealth, and pleasure, one should not be overly suspicious of women; by being suspicious, one only harms oneself. A wife is half of a man's body in the pursuit of duty and other aims; therefore, one should never cause her pain or act against her. At sacrifices and festivals, one should not single out any wife without cause; in giving clothes or betel, one should act equally. Affection and aversion, and differences in love, arise from desire in private; but in care and speech, equal treatment is praised. During her period, all wives should be approached as if they were beloved; the one of noble birth, the one of good conduct, and the one with children, each in order. By the proper method, with the northern part of the bed, during her period, one should act equally, not disturbing each wife's place. The constant rotation of residences is considered as taking away their life; the pain of menstruation and the joy of union are as before. The pain experienced with another wife, whether good or bad, in private, or any longing—one should not dwell among co-wives with such feelings. If anything is said by one about another, one should disregard it and reflect on it oneself. One should not rebuke them even with words for mutual jealousy or tales; knowing their virtues and faults, one should not act unfairly. In matters of clothing, ornaments, and food, and in regard to their children, the father should be impartial, not considering the mother's faults. A wise man does not blame one for the faults of another; but as for their children, both parents should treat them equally. One should always know, both openly and secretly, their affection, aversion, intentions, and purity or impurity, using trusted servants as spies. Knowing oneself to be subject to the mind's whims, how can one trust women, who are the abode of all indiscipline? Old female servants, nurses, attendants, the woman's mother and father, eunuchs, and elders are considered spies. By means of various stories, with those of similar character and compassion, one should discover their inner intentions at the appropriate time. When such stories are told, one should observe their facial expressions and other signs to discern their true feelings. By stories of Sita, Arundhati, Shakuntala, and others, and by tales of good and bad conduct, one should understand their inclinations. In stories about the wicked, the virtuous, and others, affection arises in conversation, and friendship is formed with men as well. Thus, by inference from their conduct, one should truly discern the intentions of women and act accordingly. From women who are hostile, even separation at the cost of one's life is seen, as in the case of kings; therefore, one should guard them carefully. King Shubhadhvaja was killed by his queen with a hidden weapon in her braid; the king of Sauvira was killed by his queen with a jeweled belt. Bhadrasena was slain by his brother at the queen's instigation; the king of Karusha was killed by his son with a mirror-sword. Two kings of Kashi, honored and respected, were poisoned by a woman of Anandapura and met their end. Thus, O great ones, kings and Brahmins have been destroyed by women; what need to speak of others? Therefore, a wife must always be guarded with constant vigilance, and cared for according to her virtues and faults. Because of unequal treatment, sudden changes, and especially the presence of co-wives, women develop aversion and anger toward their husbands. From this comes old age and even enmity for the husband; therefore, one should not employ actions that destroy wives. They do not easily abandon the customs of their own families or unrighteousness, nor do they overlook virtues, especially when oppressed. There are generally three causes for a woman's chastity: lack of affection for another man, love for her husband, and concern for her own safety. Therefore, women should always be well-protected and cared for with appropriate attention, and always kept engaged in their duties. The best wife is won over by conciliation and gifts, the middling by the next two, and the lowest by both together. Division and punishment may be used, especially before children are born; for the rest, conciliation and gifts should follow. Those whose conduct is ruined and who act against their husband's interests should be abandoned by the virtuous, for they are like deadly poison. Those who are noble-born, virtuous, modest, and devoted to their husbands should always be cherished with ever-increasing affection.
ଆଗମପ୍ରଶଂସାଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଏଵଂ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଵୃତ୍ତିରୁକ୍ତା ସମାସତଃ । ସାମ୍ପ୍ରତଂ ଚ ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସମୁପଦିଶ୍ଯତେ । । ୧ ସମ୍ଯଗାରାଧନାତ୍ପୁଂସାଂ ରତିର୍ଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ଯୋଷିତଃ । ପୁତ୍ରାଃ ସ୍ଵର୍ଗାଦ୍ଯଦୃଷ୍ଟଂ ଚ ତସ୍ମାଦିଷ୍ଟୋ ହି ତଦ୍ଵିଧିଃ । । ୨ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନାମ ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ସର୍ଵଂ ୧ ଵିଧିମପେକ୍ଷତେ । ଵ୍ଯକ୍ତିମାଯାତି ଵୈଫଲ୍ଯଂ ତଦେଵାରବ୍ଧମନ୍ଯଥା । । ୩ ଵିଧ୍ଯପେକ୍ଷୀଣି ସର୍ଵାଣି କାର୍ଯାଣ୍ଯଵିଫଲାନ୍ଯପି । ହେତୁଭୂତାସ୍ତ୍ରିଵର୍ଗସ୍ଯ ମହାରମ୍ଭା ଵିଶେଷତଃ । ।୪ ସର୍ଵସାଧ୍ଯାଵିଧିଜ୍ଞାନମାଗମୈକନିବନ୍ଧନମ୍ । ସାଧ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟମଦୃଷ୍ଟଂ ଚ ଦ୍ଵଯଂ ଵିଧିନିଷେଧଯୋଃ । । ୫ ଶାସ୍ତ୍ରାଧିକାରୋ ନ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ନ ଗ୍ରନ୍ଥାନାଂ ଚ ଧାରଣେ । ତସ୍ମାଦିହାନ୍ଯେ ମନ୍ଯନ୍ତେ ତଚ୍ଛାସନମନର୍ଥକମ୍ । । ୬ ଆଗମୈକକ୍ରିଯାଯୋଗେ ସ୍ତ୍ରୀଣାମଧ୍ଯଧିକାରିତା । ମୃତେ ଭର୍ତରି ସାଧ୍ଵୀ ସ୍ଯାଦିତ୍ଯାଦୌ ସ୍ମୃତିଭାଷିତମ୍ । । ୭ ତସ୍ମାତ୍କାର୍ଯମକାର୍ଯଂ ଵା ଵିଜ୍ଞାଯ ପ୍ରଭୁରାଗମାତ୍ । ଗୁଣଦୋଷେଷୁ ତାଃ ସମ୍ଯକ୍ଛାସ୍ତି ରାଜା ପ୍ରଜା ଇଵ । । ୮ ସତ୍ଯେଵ ପ୍ରମଦାଃ କାଶ୍ଚିଦ୍ଵିଶେଷାଧିଗତାଗମାଃ । ଯତ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରାଧିକାରିତ୍ଵଂ ଵଚନଂ ସ୍ଯାନ୍ନିରର୍ଥକମ୍ । । ୯ କେଚିଦ୍ଵେଦଵିଦୋ ଵିପ୍ରାଃ କୃତ୍ଯୈର୍ଵେଷକ୍ରିଯାପରାଃ । ତଥାପି ୪ ଜାତିମାତ୍ରେଣ ତ ଏଵାତ୍ରାଧିକାରିଣଃ । । 1.9.୧୦ କ୍ରିଯନ୍ତେ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞୈଃ ପ୍ରଯୋଗାଃ ଶାସ୍ତ୍ରଲୌକିକାଃ । ସ୍ଥିତମେଷାମଦୂରେଽପି ଶାସ୍ତ୍ରମେଵ ନିବନ୍ଧନମ୍ । । ୧୧ ଵ୍ଯାଧଧୀଵରଗୋପାଲପ୍ରଭୃତୀନାଂ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଵିଷ୍ଟ୍ଯଂ ଗାରକସୌର୍ଯାଦିଦିନାନାଂ ପରିଵର୍ଜନମ୍ । । ୧୨ ଗମ୍ଯାଗମ୍ଯାଦିକାର୍ଯେଯଂ ନିଯତାଚାରସଂସ୍ଥିତିଃ । ଲୋକାନାଂ ଶାସ୍ତ୍ରଵାକ୍ଯାନାଂ ପ୍ରାଣାଃ ସ୍ଵେଷ୍ଟନିବନ୍ଧନାଃ ।। ୧୩ ତସ୍ମାଚ୍ଚତୁର୍ଣାଂ ଵର୍ଣାନାମାଶ୍ରମାଣାଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ । ମୁଖ୍ଯଗୌଣାଦିଭେଦାନାଂ ଜ୍ଞେଯା ଶାସ୍ତ୍ରାଧିକାରିତା । । ୧୪ ପୌର୍ଵାପର୍ଯଂ ତୁ ଵିଜ୍ଞାତୁମଶକ୍ଯଂ ଲୋକଶାସ୍ତ୍ରଯୋଃ । ତଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରମେଵ ମନ୍ତଵ୍ଯଂ ଯଥା କର୍ମଶରୀରଵତ୍ । । ୧୫ ଆଗମେ ଚ ପୁରାଣେ ଚ ଦ୍ଵିଧୈଵ ନାସ୍ତିକଗ୍ରହମ୍ । ମାର୍ଗଂ ମହଦ୍ଭିରାଚୀର୍ଣଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେତାଵିକଲ୍ପଧୀଃ । । ୧୬ ମୂଲଂ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମାଣାଂ ଯସ୍ମାନ୍ନାର୍ଯଃ ପତିଵ୍ରତାଃ । ତସ୍ମାଦାସାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭର୍ତୁରାରାଧନେ ଵିଧିମ୍ । । ୧୭ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଆଗମନପ୍ରଶଂସାନାମ ନଵମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଏପରି, ପୁରୁଷମାନେ ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରତି କିପରି ଆଚରଣ କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ନାରୀମାନେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଭିତରେ କିପରି ଆଚରଣ କରିବେ ସେଥିରେ ଉପଦେଶ ଦେବି। ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରିଲେ, ନାରୀମାନେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ଶ୍ରୀ ଦେଇଥାନ୍ତି, ପୁତ୍ର ପାଇଥାନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଦୃଶ୍ୟାଦୃଶ୍ୟ ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ଏହି ନିୟମକୁ ଅତି ଆଦର କରାଯାଏ। ଯେଉଁ କାମ କରିବା ଉଚିତ, ସେସବୁ କାମ ନିୟମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଯଦି ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ସେ କାମ ଫଳ ଦେଉ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଯଦି ଫଳ ଦେଉ ନାହିଁ ଦେଖାଯାଏ ମଧ୍ୟ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷ୍ୟର ମୂଳ କାରଣ ହୁଏ, ବିଶେଷ ଭାବରେ ମହତ୍ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକର। ସମସ୍ତ ନିୟମ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଫଳ ଦୁଇଟି ନିୟମ ଓ ନିଷେଧ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ନାରୀମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପରେ ଅଧିକାର ନାହିଁ, ଗ୍ରନ୍ଥ ମନେ ରଖିବା ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ କିଛି ଲୋକ ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନର୍ଥକ ଭାବନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କ୍ରିୟାରେ ନାରୀମାନେ ବିଶେଷ ଭୂମିକା ରଖନ୍ତି; ପତି ମୃତ ହେଲେ, ଏକ ସତୀ ନାରୀ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ, ଏହି ଦିଆଯାଇଛି ସ୍ମୃତିରେ। ସେହିପରି, ଆଗମ ଅନୁସାରେ କି କରିବା ଉଚିତ ଓ କି ନାହିଁ ଜାଣି, ମାଲିକ ଭଲ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷରେ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ, ରାଜା ନିଜ ପ୍ରଜାକୁ ଯେପରି ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ। କିଛି ନାରୀମାନେ ବିଶେଷ ଉପାୟରେ ଆଗମ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପରେ ଅଧିକାର ଅଛି ବୋଲି କହିବା ଅନର୍ଥକ। କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଲ ଭାବରେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, କ୍ରିୟା ଓ ବାହ୍ୟ ଆଚରଣରେ ଲିପ୍ତ; ତଥାପି କେବଳ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏଠି ଅଧିକାରୀ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି। ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟା କରାଯାଏ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଲୋକ ଦୁଇ ପ୍ରକାର; ନିକଟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଏହାଙ୍କ ପାଇଁ ମୂଳ। ବ୍ୟାଧ, ଧୀବର, ଗୋପାଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ, ଅଶୁଭ ଦିନ, ଗ୍ରହଣ ଓ ଏପରି ଦିନ ଦୂରେ ରଖନ୍ତି। ଯେଉଁ କାମ ଯୋଗ୍ୟ ଓ ଅଯୋଗ୍ୟ, ଏହି ନିୟମିତ ଆଚରଣ ଲୋକ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶର ଜୀବନ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ନିର୍ଭର। ଏହିପରି, ଚାରିଟି ଜାତି ଓ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ, ମୁଖ୍ୟ ଓ ଗୌଣ ଭିନ୍ନତା, ଶାସ୍ତ୍ର ଉପରେ ଅଧିକାର ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଲୋକ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ପୂର୍ବପର ଅନୁକ୍ରମ ଜାଣିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଏହି କାରଣରୁ କର୍ମ ଶରୀର ଭଳି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ମୂଳ ଭାବେ ଧରିବା ଉଚିତ। ଆଗମ ଓ ପୁରାଣରେ, କେବଳ ଦୁଇପ୍ରକାର ନାସ୍ତିକ ଧାରଣା ଅଛି; ମହାନ୍ ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଚାଲିଛନ୍ତି, ସେହିପରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଚାଲିବା ଉଚିତ। ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମର ମୂଳ ହେଉଛି ପତିବ୍ରତା ନାରୀ; ଏହିପରି, ମୁଁ ଏବେ ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ନିୟମ ବର୍ଣ୍ନନା କରିବି। ଏହିପରି, ଶ୍ରୀଭବିଷ୍ୟ ମହାପୁରାଣରେ, ଶତାର୍ଧସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ବ୍ରାହ୍ମ ପର୍ବରେ, ଆଗମ ପ୍ରଶଂସା ନାମକ ନବମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ସ୍ତ୍ରୀଦୁରାଚାରଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଆରାଧ୍ଯାନାଂ ହି ସର୍ଵେଷାମଯମାରାଧନେ ଵିଧିଃ । ଚିତ୍ତ୧ ଜ୍ଞାନାନୁଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ହିତୈଷିତ୍ଵଂ ଚ ସର୍ଵଦା । । ୧ କନ୍ଯା ପୁନର୍ଭୂର୍ଵେଶ୍ଯା ଚ ତ୍ରିଵିଧା ଏଵ ଯୋଷିତଃ । ପ୍ରିଯା ମଧ୍ଯାପ୍ରିଯା ଚୈଵ ଯୋଗ୍ଯା ମଧ୍ଯେତରା ତଥା । । ୨ ସମା ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଚ ନୀଚା ଚ ଭୂଯୋପି ତ୍ରିଵିଧାଃ ପୁନଃ । ପୂର୍ଵଵତ୍ପରଯୋର୍ଵୃତ୍ତିରିଷ୍ଟାନୁକ୍ତ୍ଯା ୧ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ । । ୩ ଅଧମାପ୍ରିଯଯୋରତ୍ର ପତିପତ୍ନ୍ଯାଦିକା ମତା । ନିଷିଦ୍ଧାନାଂ ତୁ ଭକ୍ଷ୍ଯାଦି ତଦ୍ଧି ଯତ୍ନାଦ୍ଵିଧୀଯତେ । । ୪ ଏକଦ୍ଵିତ୍ଵବହୁତ୍ଵାଦ୍ଯା୨ ଯେ ଭେଦାଃ ସମୁଦାହୃତାଃ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଦିଵୃତ୍ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯାମସ୍ତାନଶେଷାନ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । । ୫ ଵୃତ୍ତଂ ଚ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ବାହ୍ଯମାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ତଥା । ଭର୍ତୁରନ୍ଯଜନେ ବାହ୍ଯଂ ତସ୍ଯାଃ ଶାରୀରମାନ୍ତରମ୍ । । ୬ ଜ୍ଞାତୀତରଵିଭାଗେନ ତଦ୍ବାହ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପୁନଃ । ପୂଜ୍ଯଂ ତୁଲ୍ଯଂ କନିଷ୍ଠଂ ଚ ତତ୍ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ପୁନସ୍ତ୍ରିଧା । । ୭ ରହୋରତଂ ପ୍ରକାଶଂ ଚ ଶାରୀରମପି ତତ୍ତ୍ରିଧା । ଭର୍ତୁଶ୍ଚିତ୍ତାନୁକୂଲ୍ଯେନ ପ୍ରଯୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଯଥୋଚିତମ୍ । । ୮ ମାତା ପିତା ସ୍ଵସା ଭ୍ରାତା ପିତୃଵ୍ଯାଚାର୍ଯମାତୁଲାଃ । ସଭାର୍ଯା ୩ ଭଗିନୀ ଭର୍ତା ଭର୍ତୃମାତୃପିତୃଷ୍ଵସା । । ୯ ଧାତ୍ରୀ ଵୃଦ୍ଧାଙ୍ଗନାଦିଶ୍ଚ ଯସ୍ତତ୍ରାସ୍ତା ସମୋ ଜନଃ । ପ୍ରଥମୋଢା ସପତ୍ନୀ ଚ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ମାନ୍ଯତମୋ ଗଣଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ସମସ୍ତ ମାନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଆଦର କରିବା ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ ଅଛି: ମନର ସମ୍ମତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ସଦା ଭଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆଚରଣ କରିବା। ନାରୀମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର: କନ୍ୟା, ପୁନର୍ଭୂ, ଓ ବେଶ୍ୟା; ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର: ପ୍ରିୟ, ମଧ୍ୟପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ, ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ଓ ଅଯୋଗ୍ୟ। ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର: ସମ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ନୀଚ; ପୂର୍ବର ଭଳି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ନୀଚଙ୍କୁ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ ଭାବରେ ଆଚରଣ କରିବା। ଅଧମ ଓ ଅପ୍ରିୟଙ୍କ ପ୍ରତି, ପତିପତ୍ନୀ ଭଳି ଆଚରଣ ମନାଯାଏ। ନିଷିଦ୍ଧ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟାଦି ଯଥାସମ୍ଭବ ନିୟମିତ ଭାବରେ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଏକ, ଦୁଇ, ବହୁ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଏବେ ଆମେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ବର୍ଣ୍ନନା କରିବା। ନାରୀଙ୍କ ଆଚରଣ ଦୁଇପ୍ରକାର: ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ; ବାହ୍ୟ ହେଉଛି ପତି ଛଡା ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ, ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ହେଉଛି ଶରୀର ଓ ମନର ଆଚରଣ। ଜ୍ଞାତି ଓ ଅଜ୍ଞାତି ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ ବାହ୍ୟ ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ଦୁଇପ୍ରକାର; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଇଁ ପୂଜ୍ୟ, ସମ ଓ କନିଷ୍ଠ ଭିନ୍ନତା ଅଛି। ଶରୀର ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ତିନିପ୍ରକାର: ଗୁପ୍ତ, ପ୍ରକାଶ ଓ ଶରୀରୀ; ପତିଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଅନୁଯାୟୀ ଯଥାଯଥ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ମା, ବାପା, ଭଉଣୀ, ଭାଇ, ପିତୃବ୍ୟ, ଗୁରୁ, ମାମା, ସେମାନଙ୍କ ଜନାନୀ, ଭଉଣୀ, ପତି, ପତିଙ୍କ ମା, ପିତାଙ୍କ ଭଉଣୀ, ଧାତ୍ରୀ, ବୃଦ୍ଧା ନାରୀ ଓ ସମ ମାନ୍ୟ ଲୋକ—ଏମାନେ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠୁ ମାନ୍ୟ ଗଣ, ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ା ଓ ସପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗଣରେ ଆସନ୍ତି।
With brothers-in-law, friends of the husband, and those given to jesting, a woman should avoid being alone in secluded places, as well as playful talk. For most women of good family, the causes of moral ruin are constant association with the wicked in private, independence, and excessive joking. In bad company, women are hasty; for the young, jesting is not proper. The boldness of independent women should be restrained in private. When a man shows wicked gestures or intentions, or is motivated by evil, she should regard him as a brother or father and avoid him. A man’s advances—such as persistent conversation, smiling, or glances—should be avoided, as should the exchange or acceptance of objects by hand. Standing at the doorway, looking at the king’s road, wandering in gardens and such places, or leaving the house without reason should be avoided. Standing in the presence of many, restlessness of eyes, speech, or body, spitting, sighing, loud laughter, or idle talk; association with wicked women, shamelessness, or fleeting glances—these should be avoided. Attachment to secret rituals or living with others is generally the behavior of wicked people and should be shunned by a woman who wishes to preserve the honor of her family.
ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଯା ପତିଂ ଦୈଵତଂ ପଶ୍ଯେନ୍ମନୋଵାକ୍କାଯକର୍ମଭିଃ । ତଚ୍ଛରୀରାର୍ଧଜାତେଵ ସର୍ଵଦା ହିତମାଚରେତ୍ । । ୧ ତତ୍ପ୍ରିଯାଂ ପ୍ରିଯଵତ୍ପଶ୍ଯେତ୍ତଦ୍ଦ୍ଵେଷ୍ଯା ଦ୍ଵେଷ୍ଯଵତ୍ସଦା । ଅଧର୍ମାନର୍ଥଯୁକ୍ତେଭ୍ଯୋଽଯୁକ୍ତା ଚାସ୍ଯ ନିଵର୍ତତେ । । ୨ ପ୍ରିଯଂ କିମସ୍ଯ କିଂ ପଥ୍ଯଂ ସାମ୍ଯଂ ଚାସ୍ଯ କଥଂ ଭଵେତ୍ । ଜ୍ଞାତ୍ଵୈଵଂ ସର୍ଵଭୃତ୍ଯେଷୁ ନ ପ୍ରମାଦ୍ଯେତ ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ । । ୩ ଦେଵତାପିତୃକାର୍ଯେଷୁ ଭର୍ତୁଃ ସ୍ନାନାଶନାଦିଷୁ । ସତ୍କାରେଽଭ୍ଯାଗତାନାଂ ଚ ଯଥୌଚିତ୍ଯଂ ନ ହାପଯେତ୍ । । ୪ ଵେଶ୍ମାତ୍ମା ଚ ଶରୀରଂ ହି ଗୃହିଣୀନାଂ ଦ୍ଵିଧା କୃତମ୍ । ସଂସ୍କର୍ତଵ୍ଯଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ପ୍ରଥମଂ ପଶ୍ଚିମାଦପି । । ୫ କୃତ୍ଵା ଵେଶ୍ମ ସୁସଂମୃଷ୍ଟଂ ତ୍ରିକାଲଵିହିତାର୍ଚନମ୍ । ଵୃତ୍ତକର୍ମୋପଭୋଗାନାଂ ସଂସ୍କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯଥୋଚିତମ୍ । । ୬ ପ୍ରାତର୍ମଧ୍ଯାପରାହ୍ଣେଷୁ ବହିର୍ମଧ୍ଯାନ୍ତରେଷୁ ଚ । ଗୃହସମ୍ମାର୍ଜନଂ କୃତ୍ଵା ନିଷ୍କାରାନ୍ନ ନିଶି କ୍ଷିପେତ୍ । । ୭ ଗୋମହିଷ୍ଯାଦିଶାଲାନାଂ ତତ୍ପୁରୀଷାଦିମାତ୍ରକମ୍ । ଵ୍ଯପନେଯଂ ତୁ ଯତ୍ନେନ ସମ୍ମାର୍ଜନ୍ଯା ପ୍ରସାଧନମ୍ । । ୮ ଦାସକର୍ମକରାଦୀନାଂ ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଚାରିଣାମ୍ । ପୋଷଣାଦିଵିଧିଂ ଵିଦ୍ଯାଦନୁଷ୍ଠାନଂ ଚ କର୍ମସୁ । । ୯ ଶାକମୂଲଫଲାଦୀନାଂ ଵଲ୍ଲୀନାମୌଷଧସ୍ଯ ଚ । ସଙ୍ଗ୍ରହଃ ସର୍ଵବୀଜାନାଂ ଯଥାକାଲଂ ଯଥାବଲମ୍ । । 1.11.୧୦ ତାମ୍ରକାଂସ୍ଯାଯସାଦୀନାଂ କାଷ୍ଠଵେଣୁମଯସ୍ଯ ୧ ଚ । ମୃନ୍ମଯାନାଂ ଚ ଭାଣ୍ଡାନାଂ ଵିଵିଧାନାଂ ଚ ସଙ୍ଗ୍ରହମ୍ । । ୧୧ କୁଣ୍ଡକାଦିଜଲଦ୍ରୋଣ୍ଯା କଲଶୋଦଞ୍ଚତାଲୁକାଃ । ଶାକପାତ୍ରାଣ୍ଯନେକାନି ସ୍ନେହାନାଂ ଗୋରସସ୍ଯ ଚ । । ୧୨ ମୁସଲଂ କୁଣ୍ଡନୀଯଂ ତୁ ଯନ୍ତ୍ରକଂ୨ ଚୂର୍ଣଚାଲନୀ । ଦୋହନ୍ଯୋ ନେତ୍ରକଂ ମନ୍ଥା ମଣ୍ଡନ୍ଯଃ ଶୃଙ୍ଖଲାନି ଚ । । ୧୩ ସଂଦଂଶଃ କୁଣ୍ଡିକା ଶୂଲାଃ ପଟ୍ଟପିପ୍ପଲକୋ ଦୃଷତ୍ । ଡାଵିକା ହସ୍ତକୋ ଦର୍ଵୀ ଭ୍ରାଷ୍ଟସ୍ଫୁଟଲକାନି ଚ । । ୧୪ ତୁଲାପ୍ରସ୍ଥାଦିମାନାନି ମାର୍ଜନ୍ଯଃ ପିଟକାନି ଚ । ସର୍ଵମେତତ୍ପ୍ରକୁର୍ଵୀତ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଚ ସର୍ଵଦା । । ୧୫ ହିଂଗ୍ଵାଦିକମଥୋ ଜାଜୀ ପିପଲ୍ଯୋ ମାରିଚାନି ଚ । ରାଜିକା ଧାନ୍ଯକଂ ଶୁଣ୍ଠୀ ତ୍ରିଚତୁର୍ଜାତକାନି ଚ । । ୧୬ ଲଵଣଂ କ୍ଷାରଵର୍ଗାଶ୍ଚ ସୌଵୀରକପରୂଷକୌ । ଦ୍ଵିଦଲାମଲକଂ ଚିଂଚା ସର୍ଵାଶ୍ଚ ସ୍ନେହଜାତଯଃ । । ୧୭ ଶୁଷ୍କକାଷ୍ଠାନି ଵଲ୍ଲୂରମରିଷ୍ଟା ପିଷ୍ଟମାଷଯୋଃ । ଵିକାରାଃ ପଯସଶ୍ଚାପି ଵିଵିଧାଃ କନ୍ଦଜାତଯଃ । । ୧୮ ନିତ୍ଯନୈମିତ୍ତିକାନାଂ ହି କାର୍ଯାଣାମୁପଯୋଗତଃ । ସର୍ଵମିତ୍ଯାଦି ସଂଗ୍ରାହ୍ଯଂ ଯଥାଵଦ୍ଵିଭଵୋଚିତମ୍ । । ୧୯ ଯତ୍କାର୍ଯାଣାଂ ସମୁତ୍ପତ୍ତାଵୁପାହର୍ତୁଂ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ । ତତ୍ପ୍ରାଗେଵ ଯଥାଯୋଗଂ ସଙ୍ଗୃହ୍ଣୀଯାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । । 1.11.୨୦ ଧାନ୍ଯାନାଂ ଘୃଷ୍ଟପିଷ୍ଟାନାଂ କ୍ଷୁଣ୍ଣୋପହତଯୋରପି । ଭୃଶଂ ଶୁଷ୍କାର୍ଦ୍ରସିଦ୍ଧାନାଂ କ୍ଷଯଵୃଦ୍ଧୀ ନିରୂପଯେତ୍ । । ୨୧ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ଗୃହଧର୍ମଵର୍ଣନଂ ନାମୈକାଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
Brahma said: A woman who sees her husband as a deity, in thought, word, and deed, should always act for his welfare, as if she were born from half his body. She should regard what pleases him as dear, and what he dislikes as disagreeable; she should always turn away from what is unrighteous or harmful to him. Knowing what is dear to him, what is wholesome, and how to maintain harmony, she should never be careless in her duties to all the household. In religious and ancestral rites, in her husband's bathing and eating, and in the proper reception of guests, she should never neglect what is appropriate. The house and her own body are the two domains of a housewife; both should be cared for with diligence, the house first and then herself. After thoroughly cleaning the house and performing the prescribed worship three times a day, she should properly arrange for the duties and enjoyments of the household. In the morning, midday, and afternoon, and in between, she should sweep the house and never throw out refuse at night. The dung and waste of cows, buffaloes, and other animals should be removed with care, and the stalls cleaned and arranged. She should know how to provide for and manage the servants and workers, both inside and outside the house, and ensure their proper care and supervision. She should gather vegetables, roots, fruits, vines, and medicinal herbs, as well as all kinds of seeds, at the right time and according to her ability. She should collect copper, bronze, iron, wooden, bamboo, and earthenware vessels, and various other containers as needed. Water jars, pitchers, ladles, vegetable dishes, and vessels for oil and milk should be kept in readiness. She should have pestles, grinders, sieves, churning rods, strainers, and chains. Tongs, water pots, skewers, spatulas, stones, winnowing baskets, hand tools, ladles, and roasting pans should all be maintained. Scales, measures, cleaning cloths, and baskets should always be kept ready with care. Asafoetida, cumin, caraway, long pepper, black pepper, mustard, coriander, dry ginger, and the three or four kinds of aromatic spices; salt, alkaline substances, vinegar, sour fruits, split amla, tamarind, and all kinds of oils should be collected. Dry wood, kindling, fermented products, flour, milk products, and various tubers should be kept. All things needed for daily and occasional tasks should be gathered as appropriate to the household's means. Whatever is not available at the time of need should be collected in advance, as suitable, with care. For grains—whether husked, pounded, ground, dry, wet, or cooked—she should always assess their decrease and increase.
ଶୂଦ୍ରାଣାଂ କ୍ଷଯଵୃଦ୍ଧ୍ଯାଦି ମନ୍ତଵ୍ଯଂ ଵେତନାନି ଚ । । ୨୨ କ୍ଷୌମକାର୍ପାସଯୋର୍ଵିଦ୍ଯାତ୍ସୂତ୍ରଂ ପଞ୍ଚମଭାଗକମ୍ । ଦେଶକାଲାଦିଭାଗାତ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାଦେଵ ନିର୍ଣଯଃ । । ୨୩ ଅଵଘାତେନ ତୂଲସ୍ଯ କ୍ଷଯୋ ଵିଂଶତିଭାଗକଃ । ଛନ୍ନାଂ ଵ୍ଯାପ୍ତାଂ ତୁ ଵାତେନ ତଦ୍ଵଦୂର୍ଣାଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । । ୨୪ ପଞ୍ଚାଶଦ୍ଭାଗିକୀଂ ହାନିଂ ସୂତ୍ରେ କୁର୍ଵୀତ ଲକ୍ଷଣାତ୍
ଶୂଦ୍ରମାନେ ପାଇଁ, ହାନି ଏବଂ ଲାଭ ଓ ତାଙ୍କର ଦରମା ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ଲିନେନ୍ ଏବଂ କପାସ ପାଇଁ, ସୂତକୁ ପଞ୍ଚମାଂଶ ଭାବରେ ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ବିଭାଜନ ସିଧାସଳଖ ଭାବେ, ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେବା ଉଚିତ। କପାସ ମାରିବାରେ ଯେଉଁ ହାନି ହୁଏ, ତାହା ଏକ-ବିଶମାଂଶ; ଏହିପରି, ପବନରେ ଢାକି ଓ ପ୍ରସାରିତ ଉନ୍ନ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବେ ଗଣନା କରାଯିବ। ସୂତର ହାନି ତାହାର ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ-ପଞ୍ଚାଶମାଂଶ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେବା ଉଚିତ।
ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ପ୍ରଥମଂ ପ୍ରତିବୁଧ୍ଯେତ ପ୍ରଵର୍ତେତ ସ୍ଵକର୍ମସୁ । ପଶ୍ଚାଦ୍ଭୃତ୍ଯଜନସ୍ଯାପି ଭୁଞ୍ଜୀତ ଚ ଶଯୀତ ଚ । । ୧ ଭର୍ତ୍ରା ଵିରହିତା ସ୍ତ୍ରୀ ଚ ଶ୍ଵଶୁରାଭ୍ଯାଂ ଵିଶେଷତଃ । ଦେହଲୀଂ ନାତିଵର୍ତେତ ପ୍ରତୀକାରେ ୧ ମହତ୍ଯପି । । ୨ ଉତ୍ଥାଯ ପ୍ରଥମଂ ଭର୍ତୁରଵିଜ୍ଞାତା ନ ନିଷ୍କ୍ରମେତ୍ । କ୍ଷପାଯାଂ ସାଵଶେଷାଯାଂ ରାତ୍ରୌ ଵା ଵାସରାଦିଷୁ । । ୩ ତଦ୍ଵାସଭଵନସ୍ଯୈଵ ଶନୈରାହୂଯ କାର୍ମିକାନ୍ । ସ୍ଵଵ୍ଯାପାରେଷୁ ତାନ୍ସର୍ଵାଂସ୍ତତ୍ରତତ୍ର ନିଯୋଜଯେତ୍ । । ୪ ଵିବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ତତୋ ଭର୍ତୁର୍ନିର୍ଵର୍ତ୍ଯାଵଶ୍ଯକଂ ଵିଧିମ୍ । ଗୃହକାର୍ଯାଣି ସର୍ଵାଣି ଵିଦଧୀତାପ୍ରମାଦତଃ । । ୫ ମୁକ୍ତ୍ଵାଵାସକନେପଥ୍ଯଂ କର୍ମଯୋଗ୍ଯଂ ଵିଧାଯ ଚ । ତତ୍କାଲୋଚିତକର୍ତଵ୍ଯମନୁତିଷ୍ଠେଦ୍ଯଥାକ୍ରମମ୍ । । ୬ ମହାନସଂ ସୁସମ୍ମୃଷ୍ଟଂ ଚୁଲ୍ଲ୍ଯାଦିଵିହିତାର୍ଚନମ୍ । ସର୍ଵୋପକରଣୋପେତମସମ୍ବାଧମନାଵିଲମ୍ । । ୭ ନ ଚାତିଗୁହ୍ଯଂ ପ୍ରକଟଂ ପ୍ରଵିଭକ୍ତକ୍ରିଯାଶ୍ରଯମ୍ । ଭର୍ତୁରାପ୍ତଜନାକୀର୍ଣଂ ଗୂଢଂ କକ୍ଷାଦିଵର୍ଜିତମ୍ । । ୮ ତତ୍ର ପାକାଦିଭାଣ୍ଡାନି ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ କାରଯେତ୍ । ନିଣିକ୍ତମଲପଙ୍କାନି ଶୁକ୍ତିଵଲ୍କାଦିଚୂର୍ଣକୈଃ । । ୯ ନିଶି କୁର୍ଵୀତ ଧୂମାର୍ଚିଃ ଶୋଧିତାନି ଦିଵାତପଃ । ଦଧିପାତ୍ରାଣି କୁର୍ଵୀତ ସଦୈଵାନ୍ତରିତାନି ଚ । । 1.13.୧୦ ସାଧୁକାରିତଦୁଗ୍ଧେଷୁ ଶୋଧିତେଷୁ ଦିଵାତପେ । ଈଷଦ୍ଗୃହ୍ଯୋକ୍ତପାତ୍ରେଷୁ ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ଯେନ ଭଵେଦ୍ଦଧି । । ୧୧ ସ୍ନେହଗୋରସପାକାଦି କୃତ୍ଵା ସୁପ୍ରତ୍ଯଯେକ୍ଷିତମ୍ । କୁର୍ଯାତ୍ସ୍ଵଯମଧିଷ୍ଠାଯ ଭର୍ତୁଃ ପାକଵିଧିକ୍ରିଯାମ୍ । । ୧୨ କିଂ ପ୍ରିଯଂ ଚ କିମାଗ୍ନେଯଂ ଷଡ୍ରସାଭ୍ଯନ୍ତରେଷୁ ଚ । କିଂ ପଥ୍ଯଂ କିମପଥ୍ଯଂ ଚ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ୨ ଵାସ୍ଯ କଥଂ ଭଵେତ୍ । । ଇତି ଯତ୍ନାଦ୍ଵିଜାନୀଯାଦନୁଷ୍ଠେଯଂ ଚ ତତ୍ତଥା । । । ୧୩ ନିତ୍ଯାନୁରାଗଂ ସତ୍କାରମାହାରଂ ସୁପରୀକ୍ଷିତମ୍ । ମହାନସାଦୌ କୁର୍ଵୀତ ଜନମାପ୍ତଂ କ୍ରମାଗତମ୍ । । ୧୪ ଶତ୍ରୁ ଦାଯାଦସମ୍ବନ୍ଧଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଭୀତାଵମାନିତମ୍ । ଅଵାଚ୍ଯୋପଗୃହୀତଂ ଵା ନୈଵମାଦୀନି ଯୋଜଯେତ୍ । । ୧୫ ପୁନଃ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ଗୁପ୍ତଂ ସ୍ଵଯମଧିଷ୍ଠିତମ୍ । ଭର୍ତୁରାହାରପାନାଦି ଵିଦଧ୍ଯାଦପ୍ରମାଦତଃ । । ୧୬ ପାକଂ ନିର୍ଵର୍ତ୍ଯ ମାତ୍ରାଣାଂ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵେଦପ୍ରମାର୍ଜନମ୍ । ଗନ୍ଧତାମ୍ବୂଲମାଲ୍ଯାଦି କିଞ୍ଚିଦାଦାଯ ମାତ୍ରଯା । । ୧୭ ଯଥୌଚିତ୍ଯାଦିତତ୍କାଲେ ଭର୍ତୁର୍ଵିନଯସମ୍ଭ୍ରମୈଃ । ତତ୍କାଲାନୁଗତାତ୍ଯର୍ଥମାହାରମୁପପାଦଯେତ୍ । । ୧୮ ସ୍ଵଭାଵାମଯକାଲାନାଂ ଵୈପରୀତ୍ଯେନ ସର୍ଵଦା । ସର୍ଵମାହାରପାନାଦି ପ୍ରଯୋଜ୍ଯଂ ତଦ୍ଵିଦୋ ଜଗୁଃ । । ୧୯ ହୀନତୁଲ୍ଯାଧିକତ୍ଵେନ ଭର୍ତା ପଶ୍ଯତି ଯଂ ଯଥା । ତଂ ତଥୈଵାଧିକଂ ପଶ୍ଯେନ୍ନ୍ଯାଯତଃ ପ୍ରତିପତ୍ତିଷୁ । । 1.13.୨୦ ସାପତ୍ନକାନ୍ଯପତ୍ଯାନି ପଶ୍ଯେତ୍ସ୍ଵେଭ୍ଯୋ ଵିଶେଷତଃ । ଭଗିନୀଵତ୍ସପତ୍ନୀଶ୍ଚ ତଦ୍ଵଧୂନ୍ନିଜବନ୍ଧୁଵତ୍ । । ୨୧ ଗ୍ରାସାଚ୍ଛାଦଶିରୋଭ୍ଯଙ୍ଗସ୍ନାନମଣ୍ଡନକାଦିକମ୍ । ସପତ୍ନୀନାମକୃତ୍ଵା ତୁ ଆତ୍ମନୋଽପି ନ କାରଯେତ୍ । । ୨୨ ଵ୍ଯାଧିତାନାଂ ଚିକିତ୍ସାର୍ଥମୌଷଧାଦିକମାଦରାତ୍ । ଵିଦଧ୍ଯାଦାତ୍ମନସ୍ତାସାଂ ସର୍ଵାଶ୍ରିତଜନସ୍ଯ ଚ । । ୨୩ ତଚ୍ଛୋକେ ଶୁଚମାଦଦ୍ଯାତ୍ତତ୍ତୁଷ୍ଟୌ ମୁଦମାଵହେତ୍ । ଭୃତ୍ଯବନ୍ଧୁସପତ୍ନୀନାଂ ତୁଲ୍ଯଦୁଃଖସୁଖା ଭଵେତ୍ । । ୨୪ ଲଗ୍ଧାଵକାଶା ସ୍ଵପ୍ଯାଚ୍ଯ ନିଶି ସୁପ୍ତୋତ୍ଥିତା କ୍ରମାତ୍ । ଅନ୍ଯତ୍ର ଵ୍ଯଯକର୍ତାରଂ ପତିଂ ରହସି ବୋଧଯେତ୍ । । ୨୫ ଯଦଵଦ୍ଯଂ ସପତ୍ନୀନାଂ ସ୍ଵଯମସ୍ମୈ ନ ତଦ୍ଵଦେତ୍ । ଦୌଃଶୀଲ୍ଯାଦି ତୁ ସାପାଯଂ ଗୂଢମସ୍ମୈ ନିଵେଦଯେତ୍ । । ୨୬ ଦୁର୍ଭଗାମନପତ୍ଯାଂ ଵା ଭର୍ତ୍ରା ଚାତିତିରସ୍କୃତାମ୍ । ୧ ଅଦୁଷ୍ଟାଂ ସମ୍ଯମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ତେନୈତାମନୁକୂଲଯେତ୍ । । ୨୭ ତଥା ଵାଗ୍ଦଣ୍ଡପାରୁଷ୍ଯୈର୍ଜନଂ ଭର୍ତ୍ରା ଵିପୀଡିତମ୍ । କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଧେଯମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ନ ଚେଦ୍ଦୋଷାଯ ତଦ୍ଭଵେତ୍ । । ୨୮ ମତ୍ଵାତ୍ମନୋନପତ୍ଯତ୍ଵଂ କାଲଂ ଚାପି ଗତଂ ବହୁମ୍ । ସନ୍ତାନାଦିକମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ କାର୍ଯମାତ୍ମନିଵେଦନମ୍ । । ୨୯ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଦପି ଜାନୀଯାତ୍କିଞ୍ଚିଦସ୍ଯ ଚିକୀର୍ଷିତମ୍ । ତତ୍କିଲାଜାନତୀଵାସ୍ଯ ସିଦ୍ଧମେଵ ପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍ । । 1.13.୩୦ ଵୈଵାହିକଂ ଵିଧିଂ ଭର୍ତୁଃ ସର୍ଵଂ କୃତ୍ଵା ସସମ୍ଭ୍ରମମ୍ । ପରିଣୀତା ଚ ତାଂ ପଶ୍ଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଭଗିନିକାମିଵ । । ୩୧ ପୂଜାଂ ସମ୍ବନ୍ଧିଵର୍ଗସ୍ଯ ମଙ୍ଗଲଂ ମଙ୍ଗଲାନି ଚ । କୁର୍ଯାଦଭିନଵୋଢାଯାଃ ସୁପ୍ରହଷ୍ଟେନ ଚେତସା । । ୩୨ ମାତୃଵଚ୍ଛିକ୍ଷଯେଦେନାଂ ଗୃହକୃତ୍ଯେଷ୍ଵମତ୍ସରା । ପ୍ରଦେଶିକଵିଧିଂ ଵାସ୍ଯା ଵିଦଧ୍ଯାଦ୍ଯତ୍ନତଃ ସ୍ଵଯମ୍ । । ୩୩ ଏଵଂ ଭର୍ତୁରଭିପ୍ରାଯ ସର୍ଵମିତ୍ଯାଦିକାରଯେତ୍ । ସୁଖାର୍ଥଂ ଵାପି ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଭର୍ତାଧିଦେଵତା । । ୩୪ ଭର୍ତାଧିଦେଵତା ନାର୍ଯା ଵର୍ଣା ବ୍ରାହ୍ମଦେଵତାଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣା ହ୍ଯଗ୍ନିଦେଵାସ୍ତୁ ପ୍ରଜା ରାଜନ୍ଯଦେଵତାଃ । । ୩୫ ତାସାଂ ତ୍ରିଵର୍ଗସଂସିଦ୍ଧୌ ପ୍ରଦିଷ୍ଟଂ କାରଣଦ୍ଵଯମ୍ । ଭର୍ତୁର୍ଯଦନୁକୂଲତ୍ଵଂ ଯଚ୍ଚ ଶୀଲମଵିପ୍ଲୁତମ୍ । । ୩୬ ନ ତଥା ଯୌଵନଂ ଲୋକେ ନାପି ରୂପଂ ନ ଭୂଷଣମ୍ । ଯଥା ପ୍ରିଯାନୁକୂଲତ୍ଵଂ ସିଦ୍ଧଂ ଶଶ୍ଵଦନୌଷଧମ୍ । । ୩୭ ଵଯୋରୂପାଦିହାରିଣ୍ଯୋ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଦୁର୍ଭଗାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଵଲ୍ଲଭା ମନ୍ଦରୂପାଶ୍ଚ ବହ୍ଵ୍ଯୋ ଗଲିତଯୌଵନାଃ । । ୩୮ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରିଯତ୍ଵଂ ଲୋକାନାଂ ନିଦାନଂ ୧ଯୋଗ୍ଯତାପରମ୍ । ତାଂ ଵିନାନ୍ଯେ ଗୁଣା ଵନ୍ଧ୍ଯାଃ ସର୍ଵେଽନର୍ଥକୃତୋଽପି ଵା । । ୩୯ ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଵିଦଧ୍ଯାଦାତ୍ମଯୋଗ୍ଯତାମ୍ । ପରଚିତ୍ତଜ୍ଞତା ଚାସ୍ଯା ମୂଲଂ ସର୍ଵକ୍ରିଯାସ୍ଵିହ । ।1.13.୪ ୦ ବହିରାଗଚ୍ଛତୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କାଲଂ ସଂମୃଜ୍ଯ ଭୂମିକାମ୍ । ସଜ୍ଜୀକୃତାସନା ତିଷ୍ଠେତ୍ତସ୍ଯାଜ୍ଞାଂ ପ୍ରତିତତ୍ପରା । । ୪୧ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରକ୍ଷାଲଯେତ୍ପାଦାଵୁତ୍ଥାପ୍ଯ ପରିଚାରିକାମ୍ । ତାଲଵୃନ୍ତାଦିକୈଃ କୁର୍ଯାଚ୍ଛମସ୍ଵେଦାପନୋଦନମ୍ । । ୪୨ ଆହାରସ୍ନାନପାନାଦୌ ସସ୍ପୃହଂ ଯତ୍ର ଲକ୍ଷଯେତ୍ । ତଦିଂଗିତଜ୍ଞା ତତ୍ତ୍ଵେନ ସିଦ୍ଧମସ୍ମୈ ନିଵେଦଯେତ୍ । । ୪୩ ସପନ୍ତୀପତିବନ୍ଧୂନାଂ ଭର୍ତୃଚିତ୍ତାନୁକୂଲ୍ଯତଃ । ପ୍ରତିପତ୍ତିଂ ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ ସ୍ଵବନ୍ଧୂନାଂ ନ ଵୈ ତଥା । । ୪୪ ତେଷୁ ଚାତ୍ମନି ଚ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭର୍ତୃଚିତ୍ତଂ ପ୍ରସାଦଯେତ୍ । ପ୍ରତିପତ୍ତିଂ ତଥାପ୍ଯେଷାଂ ନାଦ୍ରିଯେତ ସ୍ଵବନ୍ଧୁଷୁ । । ୪୫ ଅପି ଭର୍ତୁରଭିପ୍ରେତଂ ନାରୀ ତତ୍କୁଲଵାସିନୀ । ସତ୍କାରୈର୍ନିଜବନ୍ଧୂନାଂ ତେନ ନୋପୈତି ଵାଚ୍ଯତାମ୍ । ।୪୬ ପୂଜ୍ଯ ଏଵ ହି ସମ୍ବନ୍ଧଃ ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ ଯୋଷିତାମ୍ । କସ୍ତତୋଽପ୍ଯୁପକାରାଂଶଂ ଲିପ୍ସେତ କୁଲଜଃ ପୁମାନ୍ । ।୪୭ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ସ୍ଵସୁତାଂ ତସ୍ମୈ ଵିଧିଵତ୍ପ୍ରତିପାଦ୍ଯତେ । ତତୋଽସ୍ଯା ଲିପ୍ସତେ ନାମ କିମକାର୍ଯମତଃ ପରମ୍ । । ୪୮ କନ୍ଯାଂ ପ୍ରଦାଯ ଯୈର୍ଵୃତ୍ତିରାତ୍ମନଃ ପରିକଲ୍ପ୍ଯତେ । ଦାସଭଣ୍ଡନଟାଦୀନାଂ ମାର୍ଗୋଽଯଂ ନ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ।୪୯ ତସ୍ମାତ୍ସ୍ତ୍ରୀବାଂଧଵା ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରୀତିମାତ୍ରୈକସାଧିନୀମ୍ । ପ୍ରତିପତ୍ତିଂ ସମାଦଦ୍ଯୁଃ ସମ୍ବନ୍ଧିଭ୍ଯଃ ପ୍ରସଂଗିନୀମ୍ । 1.13.୫୦ ତସ୍ଯା ଭର୍ତରି ରକ୍ଷେତ ପ୍ରୀତିଂ ଲୋକେ ଚ ଵାଚ୍ଯତାମ୍ । ଆତ୍ମନୋଽସତ୍ପ୍ରଵାଦଂ ଚ ଚେଷ୍ଟେରନ୍ସାଧୁଵୃତ୍ତଯଃ । । ୫୧ ଏଵଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ସଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ସ୍ତ୍ରୀ ଵର୍ତେତ ତଥା ସଦା । ଯେନ ତତ୍ପରିଵର୍ଗସ୍ଯ ଭଵେଦ୍ଭର୍ତୁଶ୍ଚ ସମ୍ମତା । । ୫୨ ପ୍ରିଯାପି ସାଧୁଵୃତ୍ତାପି ଵିଖ୍ଯାତାଭିଜନାପି ଚ । ଜନାପଵାଦାତ୍ସମ୍ପ୍ରାପ ସୀତାନର୍ଥଂ ସୁଦାରୁଣମ୍ । । ୫୩ ସର୍ଵସ୍ଯାମିଷଭୂତତ୍ଵାଦ୍ଗୁଣଦୋଷାନଭିଜ୍ଞତଃ । ପ୍ରାଯେଣାଵିନଯୌଚିତ୍ଯାତ୍ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଵୃତ୍ତଂ ହି ଦୁଷ୍କରମ୍ । । ୫୪ ଅଗୃହ୍ଯତ୍ଵାନ୍ମନୋଵୃତ୍ତେଃ ପ୍ରାଯଃ କପଟଦର୍ଶନାତ୍ । ନିରଙ୍କୁଶତ୍ଵାଲ୍ଲୋକସ୍ଯ ନିର୍ଵାଚ୍ଯା ଵିରଲାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । । ୫୫ ଦୈଵଯୋଗାଦଯୋଗତ୍ଵାଦ୍ଵ୍ଯଵହାରାନଭିଜ୍ଞତଃ । ଵାଚ୍ଯତାପତ୍ତଯୋ ଦୃଷ୍ଟାଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଶୁଦ୍ଧେଽପି ଚେତସି । । ୫୬ ତାସାଂ ଦୈଵପ୍ରତୀକାରୋ ନୋପଭୋଗାଦୃତେ ଭଵେତ୍ । ଚାରିତ୍ରଂ ଲୋକଵୃତ୍ତଂ ଚ ଏତଯୋର୍ଵିଦୁରୌଷଧମ୍ । । ୫୭ ହିଂଦୋଲକାଦିକ୍ରୀଡାଯାଂ ପ୍ରସକ୍ତାଂ ତରୁଣୀଂ ନିଶି । ରମମାଣାଂ ଵିଟୈଃ ସାର୍ଧଂ ଵିଧଵାଂ ସ୍ଵୈରଚାରିଣୀମ୍ । । ୫୮ ଵୃଦ୍ଧାଦିଭାର୍ଯାଂ ୧ସଜ୍ଜାଯାଂ ଯାନଗେଯାଦିସଂଗିନୀମ୍ । କଃ ଶ୍ରଦ୍ଦଧ୍ଯାତ୍ସତୀତ୍ଯେଵଂ ସାଧ୍ଵୀମପି ହି ଯୋଷିତମ୍ । । ୫୯ ଯୌ ଚାସାମିଙ୍ଗିତାକାରୌ ସନ୍ଦିଗ୍ଧାର୍ଥପ୍ରସାଧକୌ । ତଯୋସ୍ତତ୍ତ୍ଵପରିଜ୍ଞାନଂ ଵିଷଯୋ ଯୋଗିନାଂ୨ ଯଦି । । 1.13.୬୦ ତସ୍ମାଦ୍ଯଥୋକ୍ତମାଚାରମନୁତିଷ୍ଠେତ୍ସୁସଂଯତା । ମିଥ୍ଯାଲଗ୍ନୋପ୍ଯସଦ୍ଵାଦଃ କମ୍ପଯତ୍ଯେଵ ତତ୍କୁଲମ୍ । । ୬୧ ତ୍ରିକୁଲ୍ଯା ଵାଚ୍ଯତା ରକ୍ଷ୍ଯା ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯଥ ସନ୍ତତିଃ । ଭର୍ତୁସ୍ତ୍ରିଵର୍ଗସିଦ୍ଧିଶ୍ଚ ସାଧ୍ଯଂ ତତ୍କୁଲଯୋଷିତାମ୍ । । ୬୨ ପାତଯନ୍ତ୍ଯେଵ ଦୌଃଶୀଲ୍ଯାଦାତ୍ମାନଂ ସକୁଲତ୍ରଯମ୍ । ଉଦ୍ଧରନ୍ତି ତଦୈଵୈତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ଚାରିତ୍ରଭୂଷଣାଃ । । ୬୩ ଭର୍ତୃଚିତ୍ତାନୁକୂଲତ୍ଵଂ ଯାସାଂ ଶୀଲମଵିଚ୍ଯୁତମ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ପ୍ରଥମେ ଜଗି ନିଜ କାମକୁ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍, ପରେ ଭୃତ୍ୟମାନେ ଭଳି ଖାଇବା ଓ ଶୁଇବା ଅନୁମତି ମିଳିବ। ସ୍ତ୍ରୀ ଯଦି ପତିଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ବିଶେଷକରି ଶ୍ୱଶୁର ଓ ଶ୍ୱଶୁରୀ ଥିଲେ, ବଡ଼ କାରଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହଳି ଉକ୍ରାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପତି ଜଣାନଥିବାବେଳେ, ରାତିରେ କିମ୍ବା ଦିନ ଆରମ୍ଭରେ, ପ୍ରଥମେ ଉଠି ଘରୁ ବାହାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଘରର କାର୍ମିକମାନେକୁ ଶାନ୍ତିରେ ଡାକି ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍। ପତି ଉଠିଲାପରେ ଆବଶ୍ୟକ କାମ ଓ ଘରର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଲସ୍ୟ ଛାଡ଼ି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ନିଜ ପୋଷାକ ଓ ଗହଣା ଛାଡ଼ି ଦାୟିତ୍ୱ ଅନୁଯୋଗ୍ୟ କାମ କରି, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରମରେ କରିବା ଉଚିତ୍। ରସୁଇ ଶୁଧ୍ଧ ଓ ସଜା ରଖିବା, ଚୁଲି ଓ ଉପକରଣ ଠିକ୍ ରଖିବା, ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ଥିବା, ଖୋଲା ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଗୁପ୍ତ କଥା ଖୋଲା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଭାଗ ଭାଗ କାମ ଉପରେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ପତିଙ୍କର ଭରସାଯୋଗ୍ୟ ଲୋକ ରସୁଇରେ ରଖିବା, ଗୁପ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ରାନ୍ଧଣି ପାତ୍ର ଭିତର ଓ ବାହାର ଦୁଇଁ ଶୁଧ୍ଧ କରିବା, ମଳ ଓ ମାଟି ଶଙ୍କ ଓ ଚାଲି ଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ କରିବା। ରାତିରେ ଅଗ୍ନି ଓ ଆଲୋକରେ ପାତ୍ର ଶୁଧ୍ଧ କରିବା, ଦିନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ; ଦହି ପାତ୍ର ସଦା ଅଲଗା ରଖିବା। ଭଲ ଫୁଟା ଓ ଶୁଧ୍ଧ କରା ଦୁଧ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ରଖି, ଶୁଧ୍ଧ ପାତ୍ରରେ ଦହି ଶୁଧ୍ଧ ରଖିବା। ଘି ଓ ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଦ୍ରବ୍ୟ ନିଜେ ଦେଖି, ପତିଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନିଜେ ଦେଖିବା। କଣ ପ୍ରିୟ, କଣ ଅଗ୍ନିଯୋଗ୍ୟ, ଷଡ୍ରସ ମଧ୍ୟରେ କଣ ଭଲ, କଣ ଅଭଲ, କଣ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକର, ଏହି ସବୁ ଜାଣି ଏହିପରି କାମ କରିବା। ସଦା ଆସ୍ତା, ସମ୍ମାନ, ଭଲ ଦେଖି ଖାଦ୍ୟ ରସୁଇରେ ଦେବା, ଭରସାଯୋଗ୍ୟ ଲୋକ କ୍ରମରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା। ଶତ୍ରୁ, ଦାୟିତ୍ୱ ନଥିବା, କ୍ରୁଧ, ଭୟ, ଅବମାନିତ, ଅପବାଦିତ, ଏମିତି ଲୋକ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପୁନିପୁନି ନିଜେ ଦେଖି, ପତିଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନ ଭଲ ଭାବେ ଦେବା। ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଘମ ମାଛି, ଶୁଧ୍ଧ କରି, ଅଳ୍ପ ଗନ୍ଧ ତାମ୍ବୁଲ, ମାଳା ଓ ଏପରି ଦ୍ରବ୍ୟ ମାତ୍ରା ନେବା। ଯଥାଯଥା ସମୟରେ, ପତିଙ୍କ ଆଦର ଓ ନମ୍ରତା ସହିତ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା। ନିଜ ଓ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, ରୋଗ ଓ ନିରୋଗ ସମୟରେ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନ ଦେବା ଉଚିତ୍। ହୀନ, ସମ, ଅଧିକ ଭାବେ ପତି ଯେଉଁପରି ଦେଖି, ସେଉଁପରି ନ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ ଦେଖିବା। ସାପତ୍ନୀ ଓ ତାଙ୍କ ପିଲାମାନେକୁ ନିଜ ପିଲା ଭାବେ ଦେଖିବା, ସାପତ୍ନୀକୁ ଭଉଣୀ ଭାବେ, ତାଙ୍କ ଭାବିକୁ ନିଜ ଗୋତିଏ ଭାବେ। ଖାଦ୍ୟ, ପୋଷାକ, ମୁଣ୍ଡ ମାର୍ଜନ, ସ୍ନାନ, ଶୃଙ୍ଗାର ଏହି ସାପତ୍ନୀ ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନିଜ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ରୋଗୀ ପାଇଁ ଔଷଧ ଓ ଚିକିତ୍ସା ନିଜ, ସାପତ୍ନୀ, ଓ ଆଶ୍ରିତମାନେ ପାଇଁ ଦିଆଯିବା। ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖ ନେବା, ତାଙ୍କ ଖୁସିରେ ଖୁସି ନେବା, ଭୃତ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ, ସାପତ୍ନୀ ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ସମ ଭାବ ରଖିବା। ସୁଯୋଗ ମିଳିଲେ ରାତିରେ ଶୁଇବା, କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଉଠିବା; ଅନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଲେ ପତିକୁ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଜଣାଇବା। ସାପତ୍ନୀ ବିଷୟରେ ନିଜେ ଅପବାଦ ପତିକୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ଥିଲେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଜଣାଇବା। ଦୁଃଖୀ, ଅନପତ୍ୟା, ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତା, ଦୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ ଥିଲେ ନିଜେ ଆଶ୍ୱାସ କରି ପତିଙ୍କ ସହିତ ମିଳାଇବା। ଏପରି ଭାବରେ ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଠୋର ଶବ୍ଦ ଓ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯାଇଥିବା ଲୋକକୁ ଆଶ୍ୱାସ ଦେଇ ଯଥାଯଥା କାମ କରିବା; ନହେଲେ ଦୋଷ ହେବ। ନିଜେ ଅନପତ୍ୟା ଓ ବହୁ ସମୟ ଗଲା ବୋଲି ବୁଝିଲେ, ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ କାମ ନିଜେ ପତିକୁ ଜଣାଇବା। ପତି କିଛି କରିବାକୁ ଚାହେଁ କି ଜାଣିଲେ, ଅଜଣା ଭାବେ ଏହା ସଫଳ କରିବା। ବିବାହ ନିୟମ ପତି ପାଇଁ ସମ୍ମାନ ସହିତ କରି, ନୂତନ ବିବାହିତାକୁ ସଦା ଭଉଣୀ ଭାବେ ଦେଖିବା। ନୂତନ ବିବାହିତାର ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ପାଇଁ ପୂଜା ଓ ମଙ୍ଗଳ କାମନା ଖୁସି ମନେ କରିବା। ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି ଘର କାମରେ ମାତୃଭାବରେ ଶିଖାଇବା, ଦେଶୀୟ ନିୟମ ନିଜେ ଯଥାଯଥା କରିବା। ଏପରି ଭାବରେ ପତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ସବୁ କାମ କରିବା, ସୁଖ ପାଇଁ, କାରଣ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପତିକୁ ଦେବତା ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ପତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି, ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ରାଜା ଦେବତା। ତାଙ୍କ ତିନି ଲକ୍ଷ୍ୟ ସଫଳତା ପାଇଁ ଦୁଇଟି କାରଣ: ପତିଙ୍କ ଆନୁକୂଳ୍ୟ ଓ ଅଦୂଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର। ଯୁବା ନୁହେଁ, ରୂପ ନୁହେଁ, ଗହଣା ନୁହେଁ, ପତିଙ୍କ ପ୍ରିୟତା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଔଷଧ। ବୟସ୍ ଓ ରୂପ ଦେଖି ଅନେକ ସ୍ତ୍ରୀ ଦୁଃଖୀ, ମନ୍ଦ ରୂପ ଓ ଅବୟସ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଅନେକ ପ୍ରିୟ। ଏହିପରି ପ୍ରିୟତା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଯୋଗ୍ୟତା; ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଅର୍ଥହୀନ। ଏହିପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ନିଜେ ଯୋଗ୍ୟତା ଆର୍ଜନ କରିବା, ପତିଙ୍କ ମନ ଜାଣିବା ସମସ୍ତ କାମର ମୂଳ। ପତି ଘରକୁ ଆସିଲେ, ସମୟ ଜାଣି, ଭୂମି ଶୁଧ୍ଧ କରି, ତିଆରି ଆସନ ରଖି, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହିବା। ନିଜେ ପାଦ ଧୁଇବା, ଦାସୀକୁ ଉଠାଇ, ତାଲପତ୍ର ଓ ଏପରି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଧୁଳି ଓ ଘମ ଦୂର କରିବା। ପତିଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ, ସ୍ନାନ, ପାନ ଆଶା ଦେଖିଲେ, ଇଙ୍ଗିତ ଜାଣି, ସଜା ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେବା। ସାପତ୍ନୀ, ପତିବନ୍ଧୁମାନେ ପାଇଁ ପତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରିବା, ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେ ପାଇଁ ଏପରି ନୁହେଁ। ତାଙ୍କ ଓ ନିଜ ପାଇଁ ପତିଙ୍କ ମନ ଜାଣି, ପତିକୁ ଖୁସି କରିବା, ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେ ପାଇଁ ଏପରି ନୁହେଁ। ପତି ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେ ପାଇଁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଅପବାଦ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା; କେଉଁ ବଉଳ ଲୋକ ଏହା ପାଇଁ ଉପକାର ଚାହିବେ? ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ପତିକୁ ଦେଇଲେ, ଏହା ପରେ ଅନ୍ୟ କାମ କି? ଯେଉଁମାନେ ଦାସ, ନଟ ଓ ଏପରି ଲୋକ ଭଳି କନ୍ୟା ଦେଇ ଜୀବିକା କରନ୍ତି, ଏହା ମହାତ୍ମାମାନେର ରାସ୍ତା ନୁହେଁ। ଏହିପରି ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ସଦା ପ୍ରିତି ଓ ଯଥାଯଥା ବ୍ୟବହାର ରଖିବା, ପତି ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ପାଇଁ। ପତି ପ୍ରିତି ଓ ନିଜ ନାମ ଲୋକରେ ରକ୍ଷିବା, ନିଜ ଅସତ୍ ପ୍ରଚାର ଦୂର କରିବା। ଏପରି ଭଲ ବ୍ୟବହାର ଜାଣି, ସ୍ତ୍ରୀ ସଦା ଏପରି କାମ କରିବା, ଯେଉଁଠି ପତି ପରିବାର ଓ ସ୍ବୀକୃତି ମିଳିବ। ପ୍ରିୟ, ଭଲ ବ୍ୟବହାର, ଉଚ୍ଚ ଜନ୍ମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକ ଅପବାଦରେ ସୀତା ଭଳି ବଡ଼ ଅନର୍ଥ ହୁଏ। ଲୋକ ଗୁଣ ଦୋଷ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଅନୈତିକତା ଓ ଅନୁଚିତ ଅନୁସାରେ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେର ବ୍ୟବହାର ଦୁର୍ଲଭ। ମନ ଅଗ୍ରହଣୀୟ ଓ ଚଳାକ ଦେଖି, ଲୋକ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଥିବାରୁ, ଅପବାଦ ରହିତ ସ୍ତ୍ରୀ ଦୁର୍ଲଭ। ଦୈବ ଅନୁଗ୍ରହ, ଅଅନୁଗ୍ରହ, ନିୟମ ଅଜ୍ଞାନରୁ, ଶୁଧ୍ଧ ମନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅପବାଦ ହୁଏ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୈବ ଛାଡ଼ି ଉପାୟ ନାହିଁ, ଭଲ ବ୍ୟବହାର ଓ ଲୋକ ଚରିତ୍ର ଏହି ଦୁଇ ଔଷଧ। ହିଂଦୋଳ ଓ ଖେଳାରେ ଆସକ୍ତ ଯୁବତୀ, ରାତିରେ ପ୍ରେମିକ ସହିତ ମଜା କରି, ବିଧବା, ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦାଚାରିଣୀ; ବୃଦ୍ଧା, ସାପତ୍ନୀ, ଗୀତ ଓ ଯାନ ଭଳି ସଂଗୀନୀ; କିଏ ଏମିତି ସ୍ତ୍ରୀକୁ ସତୀ ଭାବେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବ? ଏହିପରି ସାଧୁ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ ହୁଏ। ଏମିତି ଇଙ୍ଗିତ ଓ ଆକାର ଜାଣିବା ଯୋଗୀମାନେର କ୍ଷେତ୍ର। ଏହିପରି ନିୟମ ଅନୁସରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ସ୍ତ୍ରୀ ବ୍ୟବହାର କରିବା; ମିଥ୍ୟା ଅପବାଦ ଏହି କୁଳକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଏ। ତିନି ପିଢିର କୁଳରେ ନାମ ରକ୍ଷିବା, ସନ୍ତାନ ସ୍ଥାପନା, ପତିଙ୍କ ତିନି ଲକ୍ଷ୍ୟ ସଫଳତା, ସ୍ତ୍ରୀମାନେର କାମ। ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ୟବହାରରେ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ତାଙ୍କ କୁଳ ତଳେ ପଡ଼ନ୍ତି; ଭଲ ଚରିତ୍ରରେ ଉଠନ୍ତି।
ପତିପରଦେଶଵାସେ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଶୃଙ୍ଗାରନିଷେଧଃ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ପ୍ରେଷିତେ ମଣ୍ଡନଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପତ୍ଯୌ ମଙ୍ଗଲମାତ୍ରକମ୍ । ନିଷ୍ପାଦନଂ ଚ ଯତ୍ନେନ ତଦାରବ୍ଧସ୍ଯ କର୍ମଣଃ । । ୧ ଶଯ୍ଯାମୁପାର୍ଜନମର୍ଥାନାଂ ଵ୍ଯଯାନାଂ ପରିହାପଣମ୍ । । ୨ ଵ୍ରତୋପଵାସତାତ୍ପର୍ଯଂ ତଦ୍ଵାର୍ତାପରିମାର୍ଗଣମ୍ । ଦୈଵଜ୍ଞେକ୍ଷଣିକପ୍ରଶ୍ନୋ ଦେଵାନାମୁପଯାଚନମ୍ । । ୩ ନିତ୍ଯଂ ତସ୍ଯାଗମାଶଂସା କ୍ଷେମାର୍ଥଂ ଦେଵପୂଜନମ୍ । ନ ଚାତ୍ଯୁଜ୍ଜ୍ଵଲଵେଷତ୍ଵଂ ନ ସଦା ତୈଲଧାରଣମ୍ । ।୪ ଜ୍ଞାତିଵେଶ୍ମ ନ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ସକାମଗମନେନ ୧ ଚ । ଗୁରୂଣାମାଜ୍ଞଯା ଯାଵଦ୍ଭର୍ତୁରାପ୍ତଜନୈଃ ସହ । । ୫ ତତ୍ରାପି ନ ଚିରଂ ତିଷ୍ଠେତ୍ସ୍ନାନାଦୀନ୍ଵାପି ନାଚରେତ୍ । ଯାଵଦର୍ଥଂ କ୍ଷଣଂ ସ୍ଥିତ୍ଵା ତତଃ ଶୀଘ୍ରଂ ସମାଚରେତ୍ । । ୬ ଆଗତେ ପ୍ରକୃତିସ୍ଥୈଵ କୃତ୍ଵା ତାତ୍କାଲିକଂ ଵିଧିମ୍ । ମୁକ୍ତପ୍ରଵାସନେ ପଥ୍ଯେ ସ୍ନାତେ ଭୁକ୍ତଵତି ପ୍ରିଯେ । । ୭ ଆତ୍ମାନଂ ସମଲଙ୍କୃତ୍ଯ ସଵିଶେଷଂ ମୁଦାନ୍ଵିତା । ଦେଵପୂଜୋପହାରାଦୀନ୍ଦଦ୍ଯାତ୍ପ୍ରାଗୁପପାଦିତାନ୍ । । ୮ କନିଷ୍ଠାମାତୃଵଜ୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଂ ତଦପତ୍ଯାନି ଚାତ୍ମଵତ୍ । ପଶ୍ଯେତ୍ତତ୍ପରିଵର୍ଗଂ ତୁ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଵପରିଵର୍ଗଵତ୍ । । ୯ ତତ୍ପୁରୋନାସନେ ତିଷ୍ଠେତ୍ପତିଂ ନାମଂତ୍ରଯେତ ଚ । ତଦଭିପ୍ରାଯତଃ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ସର୍ଵକର୍ମସୁ । । 1.14.୧୦ ନ ସଂସୃଜେତ ତଦ୍ଦ୍ଵିଷ୍ଟୈଃ ସଖ୍ଯଂ କୁର୍ଵୀତ ତତ୍ପ୍ରିଯୈଃ । ଜନମାପ୍ତତମଂ ତସ୍ଯ ସଦାଭର୍ତୁଶ୍ଚ ମାନଯେତ୍ । । ୧୧ ପୈତୃକାତ୍ସମୁପାନୀତଂ ଵସୁସୌଗଂଧିକାଦିକମ୍ । ତସ୍ମୈ ନିଵେଦ୍ଯାତ୍ମତଯା ତଦା ତଦୁପଯୋଜଯେତ୍ । । ୧୨ ସୋପି ତତ୍ପ୍ରୀତଯେ କିଂଚିଦାଦଦ୍ଯାଦଲ୍ପମୂଲ୍ଯକମ୍ । ସଂଗୋପ୍ଯ ମାତୃଵତ୍ସ୍ଥେଯଂ ତତ୍ତଥୈଵୋପଯୋଜଯେତ୍ । । ୧୩ ତତ୍ପ୍ରୀତ୍ଯର୍ଥଂ ଗୃହୀତଂ ଯଦ୍ଵୈଲକ୍ଷ୍ଯାଦିନିଵୃତ୍ତଯେ । ସଵିଶେଷଂ ପ୍ରସଂଗେନ ତସ୍ଯୈତତ୍ପ୍ରତିପାଦଯେତ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ପତି ଦୂରେ ଥିଲେ, ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର ଶୃଙ୍ଗାର କେବଳ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ହେବା ଉଚିତ୍। ଆରମ୍ଭ କରା କାମକୁ ଯଥାଯଥା କରିବା, ଶୟ୍ୟା ଦେଖିବା, ଧନ ଆର୍ଜନ କରିବା, ଅନାବଶ୍ୟକ ଖର୍ଚ୍ଚ ରୋକିବା। ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସରେ ଆସ୍ତା ରଖିବା, ଏହି ବିଷୟରେ ଜାଣିବା, ଦୈବଜ୍ଞ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କରିବା, ଦେବତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଚାହିବା। ସଦା ପତି ଆସିବା ଆଶା ରଖିବା, ତାଙ୍କ ସୁକୁଳି ପାଇଁ ଦେବପୂଜା କରିବା, ଅତି ଚମକଦାର ପୋଷାକ ନ ପିନ୍ଧିବା, ସଦା ତେଲ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଜ୍ଞାତି ଘରକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଓ ପତିଙ୍କ ଭରସାଯୋଗ୍ୟ ଲୋକ ସହିତ ଯିବା ଉଚିତ୍। ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସ୍ନାନ ଓ ଏପରି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁଯାୟୀ ଅଳ୍ପ ସମୟ ରହି ଶୀଘ୍ର ଫେରିବା। ପତି ଆସିଲେ, ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଏହି ସମୟର ନିୟମ କରିବା। ପ୍ରବାସରୁ ଫେରିଲେ, ସ୍ୱସ୍ଥ, ସ୍ନାନ କରି, ଖାଇଥିଲେ, ସ୍ତ୍ରୀ ନିଜକୁ ଶୃଙ୍ଗାର କରି ଖୁସି ମନେ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦେବପୂଜା ଓ ଉପହାର ଦେବା। କନିଷ୍ଠାକୁ ମାତୃଭାବରେ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ଓ ତାଙ୍କ ପିଲାମାନେକୁ ନିଜ ପିଲା ଭାବେ ଦେଖିବା, ସେମାନଙ୍କ ପରିବାରକୁ ନିଜ ପରିବାର ଭାବେ ଦେଖିବା। ପତି ସାମ୍ନାରେ ଆସନରେ ବସିବା, ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ କାମ କରିବା। ପତି ଅପ୍ରିୟ ଲୋକ ସହିତ ମିଶିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ପ୍ରିୟ ଲୋକ ସହିତ ମିଶିବା, ତାଙ୍କର ଆପ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ସଦା ସମ୍ମାନ କରିବା। ପିତୃଘରରୁ ଆସିଥିବା ଧନ, ଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଏହି ସବୁ ପତିକୁ ଦେଇ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବହାର କରିବା। ପତି ପ୍ରିତି ପାଇଁ ଅଳ୍ପ ମୂଲ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିଜେ ନେଇ, ମାତୃଭାବରେ ରଖିବା, ଏହିପରି ବ୍ୟବହାର କରିବା। ପତି ପ୍ରିତି ଓ ଅସୁବିଧା ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସମ୍ମାନ ସହିତ ପତିକୁ ଦେବା।
ଏହିପରି ହେଉଛି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିବରଣୀ।
ପ୍ରଥମ ଦିନ ପାଇଁ ନିୟମଗୁଡ଼ିକର ବିବରଣୀ।