ପ୍ରଜାପତିର୍ଵାସ୍ତୁଯାଗେ ମଂଡପେ ଚାପି ପଦ୍ମକେ
ବାସ୍ତୁଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରଜାପତି ଅଛନ୍ତି; ମଣ୍ଡପ ଓ ପଦ୍ମରେ ମଧ୍ୟ।
ଗୋଦାନେ ଚ ଭଵେଦ୍ରୁଦ୍ରଃ କନ୍ଯାଦାନେ ତୁ ଗୋଽଜକଃ
ଗୋଦାନ କ୍ରିୟାରେ ରୁଦ୍ର ଅଛନ୍ତି; କନ୍ୟାଦାନରେ ଗୋଅଜକ ଅଛନ୍ତି।
ଵୃଷୋତ୍ସର୍ଗେ ଭଵେତ୍ସୂର୍ଯୋଽଵସାନାଂତେ ରଵିଃ ସ୍ମୃତଃ
ବୃଷ ମୁକ୍ତି କ୍ରିୟାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; କ୍ରିୟାର ଶେଷରେ ରବି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ତ୍ରାସନେ ଚ ଭଵେତ୍କାଲଃ କ୍ରଵ୍ଯାଦଃ ଶରଦାହନେ
ଭୟ ଦେବାରେ କାଳ ଅଛନ୍ତି; ଶବ ଦାହ କ୍ରିୟାରେ କ୍ରବ୍ୟାଦ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରିତ।
ଗର୍ଭାଧାନେ ଚ ମରୁତଃ ସୀମଂତେ ପିଂଗଲଃ ସ୍ମୃତଃ 2.1.17.
ଗର୍ଭାଧାନ କ୍ରିୟାରେ ମରୁତ ଅଛନ୍ତି; ସୀମନ୍ତ ଉତ୍ସବରେ ପିଙ୍ଗଳ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ନାମସଂସ୍ଥାପନେ ଚୈଵମୁପନ୍ଯସ୍ତେ ଚ ପାର୍ଥିଵଃ
ନାମକରଣ ଓ ଶିଶୁକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାରେ ପାର୍ଥିବ ଅଛନ୍ତି।
ଷଡାନନଶ୍ଚ ଚୂଡାଯାଂ ଵ୍ରତାଦେଶେ ସମୁଦ୍ଭଵଃ
ଚୂଡାକରଣରେ ଷଡାନନ ଅଛନ୍ତି; ବ୍ରତ ଦିଆଯିବାରେ ସମୁଦ୍ଭବ ଅଛନ୍ତି।
ଉଦରେ ଜଠରାଗ୍ନିଶ୍ଚ ସମୁଦ୍ରେ ଵଡଵାନଲଃ
ପେଟରେ ଜଠରାଗ୍ନି ଅଛି; ସମୁଦ୍ରରେ ବଡବାଗ୍ନି ଅଛି।
ଅଶ୍ଵାଗ୍ନିର୍ମଂଥରୋ ନାମ ରଥାଗ୍ନିର୍ଜାତଵେଦସଃ
ଘୋଡାର ଅଗ୍ନିକୁ ମନ୍ଥର ଭାବେ ଡାକାଯାଏ; ରଥର ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଜାତବେଦ।
ତୋଯାଗ୍ନିର୍ଵରୁଣୋନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣାଗ୍ନିର୍ହଵିର୍ଭୁଜଃ
ଜଳର ଅଗ୍ନିକୁ ବରୁଣ ଭାବେ ଡାକାଯାଏ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ହବିର ଭୋଜକ।
ଦୀପାଗ୍ନିଃ ପାଵକୋ ନାମ ଗୃହ୍ଯାଗ୍ନିର୍ଧରଣୀପତିଃ
ଦୀପାଗ୍ନି ନାମକ ଯେଉଁ ଅଗ୍ନି ଅଛି, ସେଇ ଗୃହସ୍ଥ ଅଗ୍ନି ଅଟେ, ଏହିଅଗ୍ନି ଧରଣୀର ମାଲିକ ଭାବେ ମନାଯାଏ।
ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ମଧ୍ଯମପର୍ଵଣି ପ୍ରଥମଭାଗେଽଗ୍ନିନାମଵର୍ଣନଂନାମ ସପ୍ତଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଭବିଷ୍ୟ ପୁରାଣର ମଧ୍ୟମ ପର୍ବର ପ୍ରଥମ ଭାଗରେ ଅଗ୍ନିର ନାମ ବିବରଣା ନାମକ ସପ୍ତଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
ଶ୍ରୀ ଗଣେଶାଯ ନମଃ । । ଽ ନମୋ ଭଗଵତେ ଵାସୁଦେଵାଯ ନାରାଯଣଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ନରଂ ଚୈଵ ନରୋତ୍ତମମ୍ । ଦେଵୀଂ ସରସ୍ଵତୀଂ ଚୈଵ ତତୋ ଜଯମୁଦୀରଯେତ୍ । । ୧ ଜଯତି ପରାଶରସୂନୁଃ ସତ୍ଯଵତୀହୃଦଯନନ୍ଦନୋ ଵ୍ଯାସଃ । ଯସ୍ଯାସ୍ଯକମଲଗଲିତଂ ଵାଙ୍ମଯମମୃତଂ ଜଗତ୍ପିବତି । । ୨ ମୂକଙ୍କରୋତି ଵାଚାଲଂ ପଙ୍ଗୁ ଲଙ୍ଘଯତେ ଗିରିମ୍ । ଯତ୍କୃପା ତମହଂ ଵନ୍ଦେ ପରମାନନ୍ଦମାଧଵମ୍ । । ୩ ପାରାଶର୍ଯଵଚଃ ସରୋଜମମଲଂ ଗୀତାର୍ଥଗନ୍ଧୋତ୍କଟଂ, ନାନାଖ୍ଯାନକକେସରଂ ହରିକଥାସମ୍ବୋଧନାବୋଧିତମ୍ । ଲୋକେ ସଜ୍ଜନଷଟ୍ପଦୈରହରହଃ ପେପୀଯମାନଂ ମୁଦା, ଭୂଯାଦ୍ଭାରତପଙ୍କଜଂ କଲିମଲପ୍ରଧ୍ଵଂସି ନଃ ଶ୍ରେଯସେ । । ୪ ଯୋ ଗୋଶତଂ କନକଶୃଙ୍ଗମଯଂ ଦଦାତି, ଵିପ୍ରାଯ ଵେଦଵିଦୁଷେ ଚ ବହୁଶ୍ରୁତାଯ । ପୁଣ୍ଯାଂ ଭଵିଷ୍ଯସୁକଥାଂ ଶୃଣୁଯାତ୍ସମଗ୍ରାଂ, ପୁଣ୍ଯଂ ସମଂ ଭଵତି ତସ୍ଯ ଚ ତସ୍ଯ ଚୈଵ । । ୫ କୃତ୍ଵା ପୁରାଣାନି ପରାଶରାତ୍ମଜଃ ସର୍ଵାଣ୍ଯନେକାନି ସୁଖାଵହାନି । ତତ୍ରାତ୍ମସୌଖ୍ଯାଯ ଭଵିଷ୍ଯଧର୍ମାନ୍ କଲୌ ଯୁଗେ ଭାଵି ଲିଲେଖ ସର୍ଵମ୍ । । ୬ ତତ୍ରାପି ସର୍ଵର୍ଷିଵରପ୍ରମୁଖ୍ଯୈଃ ପରାଶରାଦ୍ଯୈର୍ମୁନିଭିଃ ପ୍ରଣୀତାନ୍ । ସ୍ମୃତ୍ଯୁକ୍ତଧର୍ମାଗମସଂହିତାର୍ଥାନ୍ ଵ୍ଯାସଃ ସମାସାଦଵଦଦ୍ଭଵିଷ୍ଯମ୍ । । ୭ ଅଲ୍ପାଯୁଷୋ ଲୋକଜନାନ୍ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିଦ୍ଯାଵିହୀନାନ୍ପଶୁଵତ୍ସୁଚେଷ୍ଟାନ୍ । ତେଷାଂ ସୁଖାର୍ଥଂ ପ୍ରତିବୋଧନାଯ ଵ୍ଯାସଃ ପୁରାଣଂ ପ୍ରଥିତଂ ଚକାର । । ୮ ଜଯତି ଭୁଵନଦୀପୋ ଭାସ୍କରୋ ଲୋକକର୍ତ୍ତା, ଜଯତି ଚ ଶିତିଦେହଃ ଶାର୍ଙ୍ଗଃଧନ୍ଵା ମୁରାରିଃ । । ଜଯତି ଚ ଶଶିମୌଲୀ ରୁଦ୍ରନାମାଭିଧେଯୋ, ଜଯତି ଚ ସ ତୁ ଦେଵୋ ଭାନୁମାଂଶ୍ଚିତ୍ରଭାନୁଃ । । ୧ ଶ୍ରିଯାଵୃତଂ ତୁ ରାଜାନଂ ଶତାନୀକଂ ମହାବଲମ୍ । ଅଭିଜଗ୍ମୁର୍ମହାତ୍ମାନଃ ସର୍ଵେ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ମହର୍ଷଯଃ । । ୨ ଭୃଗୁରତ୍ରିର୍ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ପୁଲହଃ କ୍ରତୁଃ । ପରାଶରସ୍ତଥା ଵ୍ଯାସଃ ସୁମନ୍ତୁର୍ଜୈମିନିସ୍ତଥା । । ୩ ମୁନିଃ ପୈଲୋ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋ ଗୌତମସ୍ତୁ ମହାତପାଃ । ଭାରଦ୍ଵାଜୋ ମୁନିର୍ଧୀମାଂସ୍ତଥା ନାରଦପର୍ଵତୌ । । ୪ ଵୈଶମ୍ପାଯନୋ ମହାତ୍ମା ଶୌନକଶ୍ଚ ମହାତପାଃ । ଦକ୍ଷୋଽଙ୍ଗିରାସ୍ତଥା ଗର୍ଗୋ ଗାଲଵଶ୍ଚ ମହାତପାଃ । । ୫ ତାନାଗତାନୃଷୀନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶତାନୀକୋ ମହୀପତିଃ । ଵିଧିଵତ୍ପୂଜଯାମାସ ଅଭିଗମ୍ଯ ମହାମତିଃ । । ୬ ପୁରୋହିତଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଅର୍ଧ୍ଯଂ ଗାଂ ସ୍ଵାଗତେନ ଚ । ପୂଜଯିତ୍ଵା ତତଃ ସର୍ଵାନ୍ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଭୃଶମ୍ । । ୭ ସୁଖାସୀନାଂସ୍ତତୋ ରାଜା ନିରାତଙ୍କାନ୍ ଗତକ୍ଲମାନ୍ । ଉଵାଚ ପ୍ରଣତୋ ଭୂତ୍ଵା ବାହୁମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣମ୍ । । ୮ ଇଦାନୀଂ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ମନ୍ଯେଽହଂ ଭୁଵି ସତ୍ତମାଃ । ଆତ୍ମନୋ ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲା! ତଥା କୀର୍ତିର୍ଯଶୋ ବଲମ୍ । । ୯ ଧନ୍ଯୋଽହଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ମା ଚ ଯତୋ ମାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମାଗତାଃ । ଯେଷାଂ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେଣ ଯୁଷ୍ମାକଂ ପୂଯତେ ନରଃ । । 1.1.୧୦ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରମନୁତ୍ତମମ୍ । ଆନୃଶଂସ୍ଯଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ କଥଯଧ୍ଵମ୍ ମହାବଲାଃ! । । ୧୧ ଯେନାହଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଂ ତୁ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗଚ୍ଛେ ପରାଂ ଗତିମ୍ । ଯଥାଗତୋ ମମ ପିତା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵୈ ଭାରତଂ ପୁରା । । ୧୨ ତଥୋକ୍ତାସ୍ତେନ ରାଜ୍ଞା ଵୈ ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତେ ସମନ୍ତତଃ । ସମାଗମ୍ଯ ମିଥସ୍ତେ ତୁ ଵିମୃଶ୍ଯ ଚ ୧ ଭୃଶମ୍ ତଦା । । ୧୩ ପୂଜଯିତ୍ଵା ତତୋ ଵ୍ଯାସମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରୁଵନ୍ । ଵ୍ଯାସଂ ପ୍ରସାଦଯ ଵିଭୋ! ଏଷ ତେ କଥଯିଷ୍ଯତି । । ୧୪ ତିଷ୍ଠତ୍ଯସ୍ମିନ୍ମହାବାହୋ! ଵଯଂ ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ନୁମଃ । ତିଷ୍ଠମାନେ ଗୁରୌ ଶିଷ୍ଯଃ କଥଂ ଵକ୍ତି ମହାମତେ! । । ୧୫ ୨ଅଯଂ ଗୁରୁଃ ସଦାସ୍ମାକଂ ସାକ୍ଷାନ୍ନାରାଯଣସ୍ତଥା । କୃପାଲୁଶ୍ଚ ତଥା ଚାଯଂ ତଥା ଦିଵ୍ଯଵିଧାନଵିତ୍ । । ୧୬ ଚତୁର୍ଣାମପି ଵର୍ଣାନାଂ ପାଵନାଯ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରମନେନୋକ୍ତଂ ଧର୍ମାଦ୍ଯୈଃ ସୁସମନ୍ଵିତମ୍ । । ୧୭ ବିଭେତି ଗହନାଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରାଲ୍ଲୋକୋ ଵ୍ଯାଧିରିଵୌଷଧାତ୍ । ଭାରତସ୍ଯ ଚ ଵିସ୍ତାରୋ ମୁନିନା ଵ୍ଯାହୃତଃ ସ୍ଵଯମ୍ । । ୧୮ ଯଥା ସ୍ଵାଦୁ ଚ ପଥ୍ଯଂ ଚ ଦଦ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଂ ଭିଷଗୌଷଧମ୍ । ତଥା ରମ୍ଯଂ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ଭାରତଂ କୃତଵାନ୍ମୁନିଃ । । ୧୯ ଆସ୍ତିକ୍ଯାରୋହସୋପାନମେତଦ୍ଭାରତମୁଚ୍ଯତେ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ଵର୍ଗନରକୌ ଲୋକଃ ସାକ୍ଷାଦଵେକ୍ଷତେ । । 1.1.୨୦ ଦେଵତାତୀର୍ଥତପସାଂ ଭାରତାଦେଵ ନିଶ୍ଚଯଃ । ନ ଜନ୍ଯତେ ନାସ୍ତିକତା ତସ୍ଯ ମୀମାଂସକୈରପି । । ୨୧ ଵିଷ୍ଣୌ ୧ ଦେଵେଷୁ ଵେଦେଷୁ ଗୁରୁଷୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ଚ । ଭକ୍ତିର୍ଭଵତି କଲ୍ଯାଣୀ ଭାରତାଦେଵ ଧୀମତାମ୍ । । ୨୨ ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଣାଂ ଭରତାତ୍ସିଦ୍ଧିରେଵ ହି । ଅଜିହ୍ମୋ ଭାରତଃ ପନ୍ଥା ନିର୍ଵାଣପଦଗାମିନାମ୍ । । ୨୩ ମୋକ୍ଷଧର୍ମାର୍ଥକାମାନାଂ ପ୍ରପଞ୍ଚୋ ଭାରତେ କୃତଃ । ଅନିତ୍ଯତାପସନ୍ତପ୍ତା ଭଵନ୍ତି ତସ୍ଯ ମୁକ୍ତଯେ । । ୨୪ ଵିପତ୍ତିଂ ଭାରତାଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵୃଷ୍ଣିପାଣ୍ଡଵସମ୍ପଦାମ୍ । ଦୁଃଖାଵସାନାଦ୍ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ପୁଣ୍ଯଂ ଚ ସଂଶ୍ରଯେଦ୍ବୁଧଃ । । ୨୫ ଏଵଂଵିଧଂ ଭାରତଂ ଵୈ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯେନ ମହାତ୍ମନା । ସୋଽଯଂ ନାରାଯଣଃ ସାକ୍ଷାତ୍ ଵ୍ଯାସରୂପୀ ମହାମୁନିଃ । । ୨୬ ସ ତେଷାଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତାପୀ ଯୋ ମହୀପତିଃ । ପ୍ରସାଦଯାମାସ ମୁନିଂ ଵ୍ଯାସଂ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦମ୍ । । ୨୭ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଅଞ୍ଜଲିଃ ଶିରସା ବ୍ରହ୍ମନ୍! କୃତୋଽଯଂ ପାଦଯୋସ୍ତଵ । ବ୍ରୂହି ମେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଂ ୫ ତୁ ଯେନା ପୂତତାଂ ଵ୍ରଜେ । । ୨୮ ସମୁଦ୍ଧର ଭଵାଦସ୍ମାତ୍କୀର୍ତଯିତ୍ଵା କଥାଂ ଶୁଭାମ୍ । ଯଥା ମମ ପିତା ପୂର୍ଵଂ କୀର୍ତଯିତ୍ଵା ତୁ ଭାରତମ୍ । । ୨୯ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତସ୍ଯୈତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵ୍ଯାସୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଏଷ ଶିଷ୍ଯଃ ସୁମନ୍ତୁର୍ମେ କଥଯିଷ୍ଯତି ତେ ପ୍ରଭୋ! । । 1.1.୩୦ ଯଦିଚ୍ଛସି ମହାବାହୋ! ପ୍ରୀତିଦଂ ଚାଦ୍ଭୁତଂ ଶୁଭମ୍ । ଶ୍ରଵ୍ଯଂ ଭରତଶାର୍ଦୂଲ! ସର୍ଵପାପଭଯାପହମ୍ । । ୩୧ ଯଥା ଵୈଶମ୍ପାଯନେନ ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପିତୁସ୍ତଵ । ମହାଭାରତଵ୍ଯାଖ୍ଯାନଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଵ୍ଯପୋହନମ୍ । । ୩୨ ଅଥ ତମୃଷଯଃ ସର୍ଵେ ରାଜାନମିଦମବ୍ରୁଵନ୍ । ସାଧୁ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମହାବାହୋ! ଵ୍ଯାସେନାମିତବୁଦ୍ଧିନା । । ୩୩ ସୁମନ୍ତୁଂ ପୃଚ୍ଛ ରାଜର୍ଷେ! ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦମ୍ । ଅସ୍ମାକମପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଶ୍ରଵଣେ ଜାଯତେ ମତିଃ । ଅଥ ଵ୍ଯାସୋ ମହାତେଜାଃ ସୁମନ୍ତୁମୃଷିମବ୍ରଵୀତ୍ । । ୩୪ କଥଯାସ୍ମୈ କଥାସ୍ତାତ! ଯାଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୋଦତେ ନୃପଃ । ଭାରତାଦିକଥାନାଂ ତୁ ଯତ୍ରାସ୍ଯ ରମତେ ମନଃ । । ୩୫ ଅସାଵପି ମହାତେଜାଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭାଵଂ ମହାମତେଃ । ଵ୍ଯାସସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲ! ଋଷୀଣାଂ ଚାପି ସର୍ଵଶଃ । । ୩୬ ଚକାର ଵକ୍ତୁଂ ସ ମନସ୍ତସ୍ମୈ ରାଜ୍ଞେ ମହାମତିଃ । ଵ୍ଯାସସ୍ଯ ଶାସନାଦ୍ଵିପ୍ର! ଋଷୀଣାଂ ଚୈଵ ସର୍ଵଶଃ । । ୩୭ ଅଥ ରାଜା ମହାତେଜା ଆଜମୀଢୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସାତ୍ଯର୍ଥଂ ପ୍ରଵକ୍ତୁମୁପଚକ୍ରମେ । । ୩୮ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ପୁଣ୍ଯାଖ୍ଯାନଂ ମମ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ପାଵନାଯ ପ୍ରକୀର୍ତଯ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଯଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୁଚ୍ଯେଽହଂ ସର୍ଵପାତକାତ୍ । । ୩୯ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ନାନାଵିଧାନି ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ସନ୍ତି ପୁଷ୍ପାନି ଭାରତ । ଯାନି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନରୋ ରାଜନ୍! ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵକିଲ୍ବିଷୈଃ । । 1.1.୪୦ କିମିଚ୍ଛସି ମହାବାହୋ! ଶ୍ରୋତୁଂ ଯତ୍ତ୍ଵାଂ ବ୍ରଵୀମି ଵୈ । ଭାରତାଦିକଥାନାଂ ତୁ ଯାସୁ ଧର୍ମାଦଯଃ ସ୍ଥିତାଃ । । ୪୧ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ମତାନି କାନି ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ୧! ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାଣି ସୁଵ୍ରତ! । ଯାନି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନରୋ ଵିପ୍ର! ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵକିଲ୍ବିଷୈଃ । । ୪୨ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଶ୍ରୂଯନ୍ତାଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାଣି ମନୁର୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଯମୋଽଙ୍ଗିରାଃ । ଵସିଷ୍ଠଦକ୍ଷସଂଵର୍ତଶାତାତପପରାଶରାଃ । । ୪୩ ଆପସ୍ତମ୍ବୋଽଥ ଉଶନା କାତ୍ଯାଯନବୃହସ୍ପତୀ । ଗୌତମଃଶଙ୍ଖଲିଖିତୌ ହାରୀତୋଽତ୍ରିରଥାପି ଵା । । ୪୪ ଏତାନି ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଚ ଭାରତ! । ଵୃନ୍ଦାରକପୁରଂ ଗତ୍ଵା ମୋଦତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୪୫ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଯାନ୍ଯେତାନି ତ୍ଵଯୋକ୍ତାନି ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାଣି ସୁଵ୍ରତ! । ନେଚ୍ଛାମି ଶ୍ରୋତୁଂ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ୩ ଶ୍ରୁତାନ୍ଯେତାନି ହି ଦ୍ଵିଜ! । । ୪୬ ତ୍ରଯାଣାମପି ଵର୍ଣାନାଂ ପ୍ରୋକ୍ତାନାମପି ପଣ୍ଡିତୈଃ । ଶ୍ରେଯସେ ନ ତୁ ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ତତ୍ର ମେ ଵଚନଂ ଶୃଣୁ । । ୪୭ ଚତୁର୍ଣାମିହ ଵର୍ଣାନାଂ ଶ୍ରେଯସେ ଯାନି ସୁଵ୍ରତ! । ଭଵନ୍ତି ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲ! ଶ୍ରୁତାନି ଭୁଵନତ୍ରଯେ । । ୪୮ ଵିଶେଷତଶ୍ଚତୁର୍ଥସ୍ଯ ଵର୍ଣସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ! । । ୪୯ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦିଷୁ ଵର୍ଣେଷୁ ତ୍ରିଷୁ ଵେଦାଃ ପ୍ରକଲ୍ପିତାଃ । ମନ୍ଵାଦୀନି ଚ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ତଥାଙ୍ଗାନି ସମନ୍ତତଃ । । 1.1.୫୦ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚୈଵ ଭୃଶଂ ଦୀନାଃ ପ୍ରତିଭାନ୍ତି ଦ୍ଵିଜପ୍ରଭୋ । ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷସ୍ଯ ଶସ୍ତାଃ ସ୍ଯୁରଵନେ କଥମ୍ । । ୫୧ ଆଗମେନ ଵିହୀନା ହି ଅହୋ କଷ୍ଟଂ ମତଂ ମମ୍ । କଶ୍ଚୈଷାମାଗମଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପୁରା ଦ୍ଵିଜମନୀଷିଭିଃ । । ତ୍ରିଵର୍ଗପ୍ରାପ୍ତଯେ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଛ୍ରେଯସେ ଚ ତଥୋଭଯୋଃ । । ୫୨ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ସାଧୁ ସାଧୁ ମହାବାହୋ! ଶୃଣୁ ମେ ପରମଂ ଵଚଃ । ଚତୁର୍ଣାମପି ଵର୍ଣାନାଂ ଯାନି ପ୍ରୋକ୍ତାନି ଶ୍ରେଯସେ । । ୫୩ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାଣି ୧ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଶୃଣୁ ତାନି ନୃପୋତ୍ତମ । ଵିଶେଷତଶ୍ଚ ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ପାଵନାନି ମନୀଷିଭିଃ । । ୫୪ ଅଷ୍ଟାଦଶପୁରାଣାନି ଚରିତଂ ରାଘଵସ୍ଯ ଚ । ରାମସ୍ଯ କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ! ଧର୍ମକାମାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ । । ୫୫ ତଥୋକ୍ତଂ ଭାରତଂ ଵୀର! ପାରାଶର୍ଯେଣ ଧୀମତା । ଵେଦାର୍ଥସକଲଂ ଯୋଜ୍ଯ୩ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଚ ପ୍ରଭୋ! । । ୫୬ କୃପାଲୁନା କୃତଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚତୁର୍ଣାମିହ ଶ୍ରେଯସେ । ଵର୍ଣାନାଂ ଭଵମଗ୍ନାନାଂ କୃତଂ ପୋତୋ ହ୍ଯନୁତ୍ତମମ୍ । । ୫୭ ଅଷ୍ଟାଦଶପୁରାଣାନି ଅଷ୍ଟୌ ଵ୍ଯାକରଣାନି ଚ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସତ୍ଯଵତୀସୂନୁଶ୍ଚକ୍ରେ ଭାରତସଂହିତାମ୍ । । ୫୮ ଯାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁରୁଷୋ ରାଜନ୍! ମୁଚ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯଯା । ପ୍ରଥମଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବ୍ରାହ୍ମଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଚୈନ୍ଦ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । । ୫୯ ଯାମ୍ଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତତୋ ରୌଦ୍ରଂ ଵାଯଵ୍ଯଂ ଵାରୁଣଂ ତଥା । ସାଵିତ୍ରଂ ଚ ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତମଷ୍ଟମଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ତଥା । । 1.1.୬୦ ଏତାନି ଵ୍ଯାକରଣାନି ପୁରାଣାନି ନିବୋଧ ମେ । ବ୍ରାହ୍ମଂ ପାଦ୍ମଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଚ ଶୈଵଂ ଭାଗଵତଂ ତଥା । । ୬୧ ତଥାନ୍ଯନ୍ନାରଦୀଯଂ ଚ ମାର୍କଣ୍ଡେଯଂ ଚ ସପ୍ତମମ୍ । ଆଗ୍ନେଯମଷ୍ଟମଂ ଵୀର ଭଵିଷ୍ଯଂ ନଵମଂ ସ୍ମୃତମ୍ । । ୬୨ ଦଶମଂ ବ୍ରହ୍ମଵୈଵର୍ତ୍ତଂ ଲୈଙ୍ଗମେକାଦଶଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଵାରାହଂ ଦ୍ଵାଦଶଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସ୍କାନ୍ଦଂ ଚୈଵ ତ୍ରଯୋଦଶମ୍ । । ୬୩ ଚତୁର୍ଦଶଂ ଵାମନଂ ଚ କୌର୍ମଂ ପଞ୍ଚଦଶଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ମାତ୍ସ୍ଯଂ ଚ ଗାରୁଡଂ ଚୈଵ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ଚ ତତଃ ପରମ୍ । । ୬୪ ଏତାନି କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାଣି ପଣ୍ଡିତୈଃ । ସାଧାରଣାନି ପ୍ରୋକ୍ତାନି ଵର୍ଣାନାଂ ଶ୍ରେଯସେ ସଦା । । ୬୫ ଚତୁର୍ଣାମିହ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଶ୍ରୋତୁମର୍ହାଣି ସୁଵ୍ରତ । କିମିଚ୍ଛସି ମହାବାହୋ ଶ୍ରୋତୁମେଷାଂ ନୃପୋତ୍ତମ । । ୬୬ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଭାରତଂ ତୁ ଶ୍ରୁତଂ ଵିପ୍ର ତାତସ୍ଯାଙ୍କଗତେନ ତୁ । ରାମସ୍ଯ ଚରିତଂ ଚାପି ଶ୍ରୁତଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ସମନ୍ତତଃ । । ୬୭ ପୁରାଣାନି ଚ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଭଵିଷ୍ଯଂ ନ ତୁ ସୁଵ୍ରତ । ପୁରାଣଂ ଵଦ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ଭଵିଷ୍ଯଂ କୌତୁକଂ ହି ମେ । । ୬୮ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ସାଧୁ ସାଧୁ ମହାବାହୋ ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ୪ ମାନଦ । ଶୃଣୁ ମେ ଵଦତୋ ରାଜନ୍ ପୁରାଣଂ ନଵମଂ ମହତ୍ । । ୬୯ ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ମାନଵୋ ନୃପ । ଅଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଗଚ୍ଛେଦ୍ ଭାନୌ ନ ସଂଶଯଃ । । 1.1.୭୦ ଇଦଂ ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରମନୁତ୍ତମମ୍ । ଵିଦୁଷା ବ୍ରାହ୍ମଣେନେଦମଧ୍ଯେତଵ୍ଯଂ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
୭୧ ଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯେଭ୍ଯ ଏଵ ହି । ଅଧ୍ଯେତଵ୍ଯଂ ନ ଚାନ୍ଯେନ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କ୍ଷତ୍ରିଯଂ ଵିନା । । ଶ୍ରୋତଵ୍ଯମେଵ ଶୂଦ୍ରେଣ ନାଧ୍ଯେତଵ୍ଯଂ କଦାଚନ
ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଚାରିଟି ବର୍ଣ୍ଣର ଛାତ୍ରମାନେ ପଢିବା ଉଚିତ ବୋଲି କହିବା ଦରକାର। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବିନା ଅନ୍ୟ କେହି ଏହା ପଢିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଶୂଦ୍ରମାନେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର କେବଳ ଶୁଣିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ କେବେଠି ଏହା ପଢିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
୭୨ ଦେଵାର୍ଚାଂ ପୁରତଃ ୧ କୃତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣୈଶ୍ଚ ନୃପୋତ୍ତମ । ଶ୍ରୋତଵ୍ଯମେଵ ଶୂଦ୍ରୈଶ୍ଚ ତଥାନ୍ଯୈଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜାତିଭିଃ । । ୭୩ ଶ୍ରୌତଂ ସ୍ମାର୍ତଂ ହି ଵୈ ଧର୍ମଂ ପ୍ରୋକ୍ତମସ୍ମିନ୍ନୃପୋତ୍ତମ । ତସ୍ମାଚ୍ଛୂଦ୍ରୈର୍ଵିନା ଵିପ୍ରାନ୍ନ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ କଥଞ୍ଚନ । ୭୪ ଇଦଂ ଶାସ୍ତ୍ରମଧୀଯାନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ । ମନୋଵାଗ୍ଦେହଜୈର୍ନିତ୍ଯଂ କର୍ମଦୋଷୈର୍ନ ଲିମ୍ପତେ । । ୭୫ ଶୃଣ୍ଵନ୍ତି ଚାପି ଯେ ରାଜନ୍ ଭକ୍ତ୍ଯା ଵୈ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦଯଃ । ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ପାତକୈଃ ସର୍ଵୈର୍ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଚ ଦିଵଂ ପ୍ରଭୋ । । ୭୬ ଶ୍ରାଵଯେଚ୍ଚାପି ଯୋ ଵିପ୍ରଃ ସର୍ଵାନ୍ଵର୍ଣାନ୍ନୃପୋତ୍ତମ । ସ ଗୁରୁଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ତାତ ଵର୍ଣାନାମିହ ସର୍ଵଶଃ । । ୭୭ ସ ପୂଜ୍ଯଃ ସର୍ଵକାଲେଷୁ ସର୍ଵୈର୍ଵର୍ଣୈର୍ନରାଧିପ । ପୃଥିଵୀଂ ଚ ତଥୈଵେମାଂ କୃତ୍ସ୍ନାମେକୋଽପି ସୋଽର୍ହତି । । ୭୮ ଇଦଂ ସ୍ଵସ୍ତ୍ଯଯନଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମିଦଂ ବୁଦ୍ଧିଵିଵର୍ଧନମ୍ । ଇଦଂ ଯଶସ୍ଯଂ ସତତମିଦଂ ନିଃଶ୍ରେଯସଂ ପରମ୍ । । ୭୯ ଅସ୍ମିନ୍ଧର୍ମୋଽଖିଲେନୋକ୍ତୋ ଗୁଣଦୋଷୌ ଚ କର୍ମଣାମ୍ । ଚତୁର୍ଣାମପି ଵର୍ଣାନାମାଚାରଶ୍ଚାପି ଶାଶ୍ଵତଃ । । 1.1.୮୦ ଆଚାରଃ ପ୍ରଥମୋ ଧର୍ମଃ ଶ୍ରୁତ୍ଯୁକ୍ତଶ୍ଚ ନରୋତ୍ତମ । ତସ୍ମାଦସ୍ମିନ୍ସମାଯୁକ୍ତୋ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦାତ୍ମଵାନ୍ଦ୍ଵିଜଃ । । ୮୧ ଆଚାରାଦ୍ଵିଚ୍ଯୁତୋ ଵିପ୍ରୋ ନ ଵେଦଫଲମଶ୍ନୁତେ । ଆଚାରେଣ ଚ ସଂଯୁକ୍ତଃ ସମ୍ପୂର୍ଣଫଲଭାକ୍ସ୍ମୃତଃ । । ୮୨ ଏଵମାଚାରତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଧର୍ମସ୍ଯ ମୁନଯୋ ଗତିମ୍ । ସର୍ଵସ୍ଯ ତପସୋ ମୂଲମାଚାରଂ ଜଗୃହୁଃ ପରମ୍ । । ୮୩ ଅନ୍ଯେ ଚ ମାନଵା ରାଜନ୍ନାଚାରଂ ସଂଶ୍ରିତା ସଦା । ଏଵମସ୍ମିନ୍ପୁରାଣେ ତୁ ଆଚାରସ୍ଯ ତୁ କୀର୍ତନମ୍ । । ୮୪ ଵୃତ୍ତାନ୍ତାନି ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ତଥା ଚୋକ୍ତାନି ପଣ୍ଡିତୈଃ । ତ୍ରିଲୋକ୍ଯାସ୍ତୁ ସମୁତ୍ପତ୍ତିଃ ସଂସ୍କାରଵିଧିରୁତ୍ତମଃ । । ଶ୍ରଵଣଂ ଚେତିହାସସ୍ଯ ଵିଧାନଂ କଥ୍ଯତେ ନୃପ । । ୮୫ ତଥାସ୍ମିନ୍କଥ୍ଯତେ ରାଜନ୍ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵାଚକସ୍ଯ ତୁ । ଵ୍ରତଚର୍ଯାଶ୍ରମାଚାରାଃ ସ୍ନାତକସ୍ଯ ପରୋ ଵିଧିଃ । । ୮୬ ଦାରାଦିଗମନଂ ଚୈଵ ଵିଵାହାନାଂ ଚ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ପୁଂସାଂ ଚ ଲକ୍ଷଣଂ ରାଜନ୍ଯୋଷିତାଂ ଚାତ୍ର କଥ୍ଯତେ । । ୮୭ ମହାଯଜ୍ଞଵିଧାନଂ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରକଲ୍ପଂ ଚ ଶାଶ୍ଵତମ୍ । ପୃଥିଵ୍ଯା ଲକ୍ଷଣଂ ତାତ ଦେଵାର୍ଚାଯାଃ ସୁଲକ୍ଷଣମ୍ । । ୮୮ ଵୃତ୍ତୀନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଚୈଵ ସ୍ନାତକସ୍ଯ ଵ୍ରତାନି ଚ । ଭକ୍ଷ୍ଯାଭକ୍ଷ୍ଯଂ ଚ ଶୌଚଂ ଚ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣାଂ ଶୁଦ୍ଧିରେଵ ଚ । । ୮୯ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମଯୋଗସ୍ତାପସ୍ଯଂ ମୋକ୍ଷଃ ସଂନ୍ଯାସ ଏଵ ଚ । ରାଜ୍ଞଶ୍ଚ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯଖିଲଃ କାର୍ଯାଣାଂ ଚ ଵିନିର୍ଣଯଃ । । 1.1.୯୦ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ସଵିତୁଶ୍ଚାତ୍ର ତୀର୍ଥାନାଂ ଚ ଵିଶାମ୍ପତେ । ନାରାଯଣସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ତଥା ରୁଦ୍ରସ୍ଯ କଥ୍ଯତେ । । ୯୧ ମହାଭାଗ୍ଯଂ ଚ ଵିପ୍ରାଣାଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପୁସ୍ତକସ୍ଯ ଚ । ଦୁର୍ଗାଦେଵ୍ଯାସ୍ତଥା ଚୋକ୍ତଂ ସତ୍ଯସ୍ଯ ଚ ମହାମତେ । । ୯୨ ସଂକ୍ଷିପ୍ତଂ ୧ ସଂଵିଧାନଂ ଚ ଧର୍ମଂ ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସଯୋରପି । ଵିଭାଗଂ ଧର୍ମଦ୍ଯୂତଂ ଚ କଥକାନାଂ ଚ ଶୋଧନମ୍ । । ୯୩ ଵୈଶ୍ଯଶୂଦ୍ରୋପଚାରଂ ଚ ସଂକୀର୍ଣାନାଂ ଚ ସଂଭଵମ୍ । ଆପଦ୍ଧର୍ମଂ ଚ ଵର୍ଣାନାଂ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଵିଧିଂ ତଥା । । ୯୪ ସଂଧ୍ଯାଵିଧିଂ ପ୍ରେତଶୁଦ୍ଧିଂ ସ୍ନାନତର୍ପଣଯୋର୍ଵିଧିମ୍ । ଵୈଶ୍ଵଦେଵଵିଧିଂ ଚାପି ତଥା ଭୋଜ୍ଯଵିଧିଂ ନୃପ । । ୯୫ ଲକ୍ଷଣଂ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠସ୍ଯ ଚରଣଵ୍ଯୂହମୁତ୍ତମମ୍ । ସଂସାରଗମନଂ ଚୈଵ ତ୍ରିଵିଧଂ କର୍ମସମ୍ଭଵମ୍ । । ୯୬ ନୈଃଶ୍ରେଯସଂ କର୍ମଣାଂ ଚ ଗୁଣଦୋଷପରୀକ୍ଷଣମ୍ । ଦାରାଣାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତଥା ପାତ୍ରପରୀକ୍ଷଣମ୍ । । ୯୭ ପ୍ରସୂତିଂ ଚାପି ଗର୍ଭସ୍ଯ ତଥା କର୍ମଫଲଂ ନୃପ । ଜାତିଧର୍ମାନ୍କୁଲଧର୍ମାନ୍ଵେଦଧର୍ମାଂଶ୍ଚ ୧ ପାର୍ଥିଵ । । ୯୮ ଵୈତାନଵ୍ରତିକାନାଂ ଚ ତଥାସୌ ପ୍ରୋକ୍ତଵାନ୍ଵିଭୁଃ । ବ୍ରହ୍ମା କୁରୁକୁଲଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶଂକରାଯ ମହାତ୍ମନେ । । ୯୯ ଶଂକରେଣ ତଥା ଵିଷ୍ଣୋଃ କଥିତଂ କୁରୁନନ୍ଦନ । ଵିଷ୍ଣୁନାପି ପୁନଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନାରଦାଯ ମହୀପତେ । । 1.1.୧୦୦ ନାରଦାତ୍ପ୍ରାପ୍ତଵାଞ୍ଛକ୍ରଃ ଶକ୍ରାଦପି ପରାଶରଃ । ପରାଶରାତ୍ତତୋ ଵ୍ଯାସୋ ଵ୍ଯାସାଦପି ମଯା ଵିଭୋ । । ୧୦୧ ଏଵଂ ପରମ୍ପରାପ୍ରାପ୍ତଂ ପୁରାଣମିଦମୁତ୍ତମମ୍ । ଶୃଣୁ ତ୍ଵମପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମତ୍ସକାଶାତ୍ପରଂ ହିତମ୍ । । ୧୦୨ ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵ ପୁରାଣାନି ସଂଜ୍ଞେଯାନି ନରର୍ଷଭ । ଦ୍ଵାଦଶୈଵ ସହସ୍ରାଣି ପ୍ରୋକ୍ତାନୀହ ମନୀଷିଭିଃ । । ୧୦୩ ପୁନର୍ଵୃଦ୍ଧିଂ ଗତାନୀହ ଆଖ୍ଯାନୈର୍ଵିଵିଧୈର୍ଵୃଷ । ଯଥା ସ୍କାନ୍ଦଂ ତଥା ଚେଦଂ ଭଵିଷ୍ଯଂ କୁରୁନନ୍ଦନ । । ୧୦୪ ସ୍କାନ୍ଦଂ ଶତସହସ୍ରଂ ତୁ ଲୋକାନାଂ ଜ୍ଞାତମେଵ ହି । ଭଵିଷ୍ଯମେତଦୃଷିଣା ଲକ୍ଷାର୍ଦ୍ଧଂ ସଂଖ୍ଯଯା କୃତମ୍
୧୦୫ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପୁରୁଷୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଇଦଂ ଫଲମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଋଦ୍ଧିର୍ଵୃଦ୍ଧିସ୍ତଥା ଶ୍ରୀଶ୍ଚ ଭଵନ୍ତି ତସ୍ଯ ନିଶ୍ଚିତମ୍ । । ୧୦୬ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହମେ ପର୍ଵଣି କଥାପ୍ରସ୍ତାଵନେ ପ୍ରଥମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହି କଥାକୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଶୁଣିଲେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଧନ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରିଥାଏ।
ଅଥ ଦ୍ଵିତୀଯୋଽଧ୍ଯାଯଃ ସୃଷ୍ଟିଵର୍ଣନଂ ପୁରାଣାନାଂ ବ୍ରହ୍ମପଞ୍ଚମାସ୍ଯାଦୁତ୍ପତ୍ତିଵର୍ଣନଞ୍ଚ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଶୃଣୁଷ୍ଵେଦଂ ମହାବାହୋ ପୁରାଣଂ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣମ୍ । ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ରାଜନ୍ପୁରୁଷୋ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯଯା । । ୧ ପର୍ଵାଣି ଚାତ୍ର ଵୈ ପଞ୍ଚ କୀର୍ତିତାନି ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା । ପ୍ରଥମଂ କଥ୍ଯତେ ବ୍ରାହ୍ମଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ସ୍ମୃତମ୍ । । ୨ ତୃତୀଯଂ ଶୈଵମାଖ୍ଯାତଂ ଚତୁର୍ଥଂ ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ପଞ୍ଚମଂ ପ୍ରତିସର୍ଗାଖ୍ଯଂ ସର୍ଵଲୋକୈଃ ସୁପୂଜିତମ୍ । । ୩ ଏତାନି ତାତ ପର୍ଵାଣି ଲକ୍ଷଣାନି ନିବୋଧ ମେ । ସର୍ଗଶ୍ଚ ପ୍ରତିସର୍ଗଶ୍ଚ ଵଂଶୋ ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଚ । । ୪ ଵଂଶାନୁଚରିତଂ ଚୈଵ ପୁରାଣଂ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣମ୍ । ଚତୁର୍ଦଶଭିର୍ଵିଦ୍ଯାଭିର୍ଭୂଷିତଂ କୁରୁନନ୍ଦନ । । ୫ ଅଙ୍ଗାନି ଚତୁରୋ ଵେଦା ମୀମାଂସା ନ୍ଯାଯଵିସ୍ତରଃ । ପୁରାଣଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ଵିଦ୍ଯା ହ୍ଯେତାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ । । ୬ ଆଯୁର୍ଵେଦୋ ଧନୁର୍ଵେଦୋ ଗାନ୍ଧର୍ଵଶ୍ଚୈଵ ତେ ତ୍ରଯଃ । ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚତୁର୍ଥଂ ତୁ ଵିଦ୍ଯା ହ୍ଯଷ୍ଟାଦଶୈଵ ତାଃ । । ୭ ପ୍ରଥମଂ କଥ୍ଯତେ ସର୍ଗୋ ଭୂତାନାମିହ ସର୍ଵଶଃ । ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପାପନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଯାତି ଶାନ୍ତିମନୁତ୍ତମାମ୍ । । ୮ ଜଗଦାସୀତ୍ପୁରା ତାତ ତମୋଭୂତମଲକ୍ଷଣମ୍ । ଅଵିଜ୍ଞେଯମତର୍କ୍ଯଂ ଚ ପ୍ରସୁପ୍ତମିଵ ସର୍ଵଶଃ । । ୯ ତତଃ ସ ଭଗଵାନୀଶୋ ହ୍ଯଵ୍ଯକ୍ତୋ ଵ୍ଯଞ୍ଜଯନ୍ନିଦମ୍ । ମହାଭୂତାନି ଵୃତ୍ତୌଜାଃ ପ୍ରୋତ୍ଥିତସ୍ତମନାଶନଃ
ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ଯାହାରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପୁରାଣମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି।
1.2.୧୦ ଯୋଽସାଵତୀନ୍ଦ୍ରିଯୋଽଗ୍ରାହ୍ଯଃ ସୂକ୍ଷ୍ମୋଽଵ୍ଯକ୍ତଃ ସନାତନଃ । ସର୍ଵଭୂତମଯୋଽଚିନ୍ତ୍ଯଃ ସ ଏଷ ସ୍ଵଯମୁତ୍ଥିତଃ । । ୧୧ ଯୋଽସୌ ଷଡ୍ଵିଂଶକୋ ଲୋକେ ତଥା ଯଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ଭାସ୍କରଶ୍ଚ ମହାବାହୋ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଚ କଥ୍ଯତେ । । ୧୨ ସୋଽଭିଧ୍ଯାଯ ଶରୀରାତ୍ସ୍ଵାତ୍ସିସୃକ୍ଷୁର୍ଵିଵିଧାଃ ପ୍ରଜାଃ । ଅତ ଏଵ ସସର୍ଜାଦୌ ତାସୁ ଵୀର୍ଯମଵାସୃଜତ୍ । । ୧୩ ଯସ୍ମାଦୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍ । ବୀଜଂ ଶୁକ୍ରଂ ତଥା ରେତ ଉଗ୍ରଂ ଵୀର୍ଯଂ ଚ କଥ୍ଯତେ । । ୧୪ ଵୀର୍ଯସ୍ଯୈତାନି ନାମାନି କଥିତାନି ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା । ତଦଣ୍ଡମଭଵଦ୍ଧୈମଂ ଜ୍ଵାଲାମାଲାକୁଲଂ ଵିଭୋ । । ୧୫ ଯସ୍ମିଞ୍ଜଜ୍ଞେ ସ୍ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମା ସର୍ଵଲୋକପିତାମହଃ । ସୁରଜ୍ଯେଷ୍ଠଶ୍ଚତୁର୍ଵକ୍ତ୍ରଃ ପରମେଷ୍ଠୀ ପିତାମହଃ । । ୧୬ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ପୁରୁଷୋ ଵେଧାଃ ଶମ୍ଭୁର୍ନାରାଯଣସ୍ତଥା । ପର୍ଯାଯଵାଚକୈଃ ଶବ୍ଦୈରେଵ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକୀର୍ତ୍ଯତେ । । ୧୭ ସଦା ମନୀଷିଭିସ୍ତାତ ଵିରଞ୍ଚିଃ କଞ୍ଜଜସ୍ତଥା
ଯେଉଁ ଚିରନ୍ତନ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମୂଳ ଉତ୍ସ, ସେହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ଅଥ ତୃତୀଯୋଽଧ୍ଯାଯଃ ଗର୍ଭାଧାନାଦାରଭ୍ଯ ସମାସାତ୍ସର୍ଵସଂସ୍କାରଵର୍ଣନମାଚମନାଦିଵିଧିଵର୍ଣନଞ୍ଚ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଜାତକର୍ମାଦିସଂସ୍କାରାନ୍ଵର୍ଣାନାମନୁପୂର୍ଵଶଃ । ଆଶ୍ରମାଣାଂ ଚ ମେ ଧର୍ମଂ କଥଯସ୍ଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । । ୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଗର୍ଭାଧାନଂ ପୁଂସଵନଂ ସୀମନ୍ତୋନ୍ନଯନଂ ତଥା । ଜାତକର୍ମାନ୍ନପ୍ରାଶଶ୍ଚ ଚୂଡାମୌଞ୍ଜୀନିବନ୍ଧନମ୍ । । ୨ ବୈଜିକଂ ଗାର୍ଭିକଂ ଚୈନୋ ଦ୍ଵିଜାନାମପମୃଜ୍ଯତେ । ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯେନ ଵ୍ରତୈର୍ହୋମୈସ୍ତ୍ରୈଵିଦ୍ଯେନେଜ୍ଯଯା ଶ୍ରୁତୈଃ । । ୩ ମହାଯଜ୍ଞୈଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମୀଯଂ ଯଜ୍ଞୈଶ୍ଚ କ୍ରିଯତେ ତନୁଃ । ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକମନା ରାଜନ୍ଯଥା ସା କ୍ରିଯତେ ତନୁଃ । । ୪ ପ୍ରାଙ୍ନାଭିକର୍ତନାତ୍ପୁଂସୋ ଜାତକର୍ମ ଵିଧୀଯତେ । ମନ୍ତ୍ରଵତ୍ପ୍ରାଶନଂ ଚାସ୍ଯ ହିରଣ୍ଯମଧୁସର୍ପିଷାମ୍ । । ୫ ନାମଧେଯଂ ଦଶମ୍ଯାଂ ତୁ କେଚିଦିଚ୍ଛନ୍ତି ପାର୍ଥିଵ । ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାମପରେ ରାଜନ୍ମାସି ପୂର୍ଣେ ତଥା ପରେ । । ୬ ଅଷ୍ଟାଦଶେଽହନି ତଥାଽନ୍ଯେ ଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ । ପୁଣ୍ଯେ ତିଥୌ ମୁହୂର୍ତେ ଚ ନକ୍ଷତ୍ରେ ଚ ଗୁଣାନ୍ଵିତେ । । ୭ ମଙ୍ଗଲ୍ଯଂ ତାତ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଶିଵଶର୍ମେତି ପାର୍ଥିଵ । ରାଜନ୍ଯସ୍ଯ ଵିଶିଷ୍ଟଂ ୧ ତୁ ଇନ୍ଦୁଵର୍ମେତି କଥ୍ଯତେ
ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗର୍ଭାଧାନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାର ଓ ଆଚମନ ଆଦିର ବିଧି ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି।
ଵୈଶ୍ଯସ୍ଯ ଧନସଂଯୁକ୍ତଂ ଶୂଦ୍ରସ୍ଯ ଚ ଜୁଗୁପ୍ସିତମ୍ । ଧନଵର୍ଧନେତି ଵୈଶ୍ଯସ୍ଯ ସର୍ଵଦାସେତି ହୀନଜେ । । ୯ ମନୁନା ଚ ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନାମ୍ନୋ ଲକ୍ଷଣମୁତ୍ତମମ୍ । ଶର୍ମଵଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ସ୍ଯାଦ୍ରାଜ୍ଞୋ ରକ୍ଷାସମନ୍ଵିତମ୍ । । 1.3.୧୦ ଵୈଶ୍ଯସ୍ଯ ପୁଷ୍ଟିସଂଯୁକ୍ତଂ ଶୂଦ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରେଷ୍ଯସଂଯୁତମ୍ । ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସୁଖୋଦ୍ଯମକ୍ରୂରଂ ଵିସ୍ପଷ୍ଟାର୍ଥମନୋରମମ୍ । । ୧୧ ମଙ୍ଗଲ୍ଯଂ ଦୀର୍ଘଵର୍ଣାନ୍ତମାଶୀର୍ଵାଦାଭିଧାନଵତ୍ । ଦ୍ଵାଦଶେଽହନି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଶିଶୋର୍ନିଷ୍କମଣଂ ଗୃହାତ୍ । । ୧୨ ଚତୁର୍ଥେ ମାସି କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ତଥାନ୍ଯେଷାଂ ମତଂ ଵିଭୋ । ଷଷ୍ଠେଽନ୍ନପ୍ରାଶନଂ ମାସି ଯଥେଷ୍ଟଂ ମଙ୍ଗଲଂ କୁଲେ । । ୧୩ ଚୂଡାକର୍ମ ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ସର୍ଵେଷାମନୁପୂର୍ଵଶଃ । ପ୍ରଥମେଽବ୍ଦେ ତୃତୀଯେ ଵା କର୍ତଵ୍ଯଂ କୁରୁନନ୍ଦନ । । ୧୪ ଗର୍ଭାଷ୍ଟମେଽବ୍ଦେ କୁର୍ଵୀତ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯୋପନାଯନମ୍ । ଗର୍ଭାଦେକାଦଶେ ରାଜନ୍କ୍ଷତ୍ରିଯସ୍ଯ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । । ୧୫ ଦ୍ଵାଦଶେଽବ୍ଦେଽପି ଗର୍ଭାତ୍ତୁ ଵୈଶ୍ଯସ୍ଯ ଵ୍ରତମାଦିଶେତ୍ । ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସକାମେନ କାର୍ଯଂ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ପଞ୍ଚମେ । । ୧୬ ବଲାର୍ଥିନା ତଥା ରାଜ୍ଞଃ ଷଷ୍ଠେ ଽବ୍ଦେ କାର୍ଯମେଵ ହି । ଅର୍ଥକାମେନ ଵୈଶ୍ଯସ୍ଯ ଅଷ୍ଟମେ କୁରୁନନ୍ଦନ । । ୧୭ ଆଷୋଡଶାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ସାଵିତ୍ରୀ ନାତିଵର୍ତତେ । ଦ୍ଵାଵିଂଶତେଃ କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୋରାଚତୁର୍ଵିଂଶତେର୍ଵିଶଃ । । ୧୮ ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ତୁ ଯେ ରାଜନ୍ଯଥାକାଲମସଂସ୍କୃତାଃ । ସାଵିତ୍ରୀପତିତା ଵ୍ରାତ୍ଯା ଵ୍ରାତ୍ଯସ୍ତୋମାଦୃତେ ୩ କ୍ରତୋଃ । । ୧୯ ନ ଚାପ୍ଯେଭିରପୂତୈସ୍ତୁ ଆପଦ୍ଯପି ହି କର୍ହିଚିତ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଂ ଯୌନଂ ଚ ସମ୍ବନ୍ଧମାଚରେଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ସହ । । 1.3.୨୦ ଭଵନ୍ତି ରାଜଂଶ୍ଚର୍ମାଣି ଵ୍ରତିନାଂ ତ୍ରିଵିଧାନି ଚ । କାର୍ଷ୍ଣରୌରଵଵାସ୍ତାନି ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରଵିଶାଂ ନୃପ । । ୨୧ ଵଶୀରଂଶ୍ଚାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଵିଵିଧାନି ତୁ । ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରଵିଶୋ ରାଜଞ୍ଛାଣକ୍ଷୌମାଦିକାନି ଚ । । ୨୨ ମୌଞ୍ଜୀ ତ୍ରିଵୃତ୍ସମା ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣା କାର୍ଯା ଵିପ୍ରସ୍ଯ ମେଖଲା । କ୍ଷତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚ ମୌର୍ଵୀଜ୍ଯା ଵୈଶ୍ଯସ୍ଯ ଶଣତାନ୍ତଵୀ । । ୨୩ ମୁଞ୍ଜାଲାଭେ ତୁ କର୍ତଵ୍ଯା କୁଶାଶ୍ମନ୍ତକବଲ୍ଵଜୈଃ । ତ୍ରିଵୃତ୍ତା ଗ୍ରନ୍ଥିନୈକେନ ତ୍ରିଭିଃ ପଞ୍ଚଭିରେଵ ଚ । । ୨୪ କାର୍ପାସମୁପଵୀତଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵିପ୍ରସ୍ଯୋର୍ଧ୍ଵଵୃତଂ ତ୍ରିଵୃତ୍ । ଶଣସୂତ୍ରମଯଂ ରାଜ୍ଞୋ ଵୈଶ୍ଯସ୍ଯାଵିକସୌତ୍ରିକମ୍ । । ୨୫ ପୁଷ୍କରାଣି ତଥା ଚୈଷାଂ ଭଵନ୍ତି ତ୍ରିଵିଧାନି ତୁ । ବ୍ରହ୍ମଣୋ ବୈଲ୍ଵପାଲାଶୌ ତୃତୀଯଂ ପ୍ଲକ୍ଷଜଂ ନୃପ । । ୨୬ ଵାଟଖାଦିରୌ କ୍ଷତ୍ରିଯସ୍ତୁ ତଥାନ୍ଯଂ ଵେତସୋଦ୍ଭଵମ୍ । ପୈଲଵୋଦୁମ୍ବରୌ ଵୈଶ୍ଯସ୍ତଥାଶ୍ଵତ୍ଥଜମେଵ ହି । । ୨୭ ଦଣ୍ଡାନେତାନ୍ମହାବାହୋ ଧର୍ମତୋଽର୍ହନ୍ତି ଧାରିତୁମ୍ । କେଶାନ୍ତିକୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଦଣ୍ଡଃ କାର୍ଯଃ ପ୍ରମାଣତଃ । । ୨୮ ଲଲାଟସମ୍ମିତୋ ରାଜ୍ଞଃ ସ୍ଯାତ୍ତୁ ନାସାନ୍ତିକୋ ଵିଶଃ । ଋଜଵସ୍ତେ ତୂ ସର୍ଵେ ସ୍ଯୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସୌମ୍ଯଦର୍ଶନାଃ । । ୨୯ ଅନୁଦ୍ଵେଗକରା ନୄଣାଂ ସତ୍ଵଚୋ ନାଗ୍ନିଦୂଷିତାଃ । ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଚେପ୍ସିତଂ ଦଣ୍ଡମୁପସ୍ଥାଯ ଚ ଭାସ୍କରମ୍ । । 1.3.୩୦ ସମ୍ଯଗ୍ଗୁରୁଂ ତଥା ପୂଜ୍ଯ ଚରେଦ୍ଭୈକ୍ଷ୍ଯଂ ଯଥାଵିଧି । ଭଵତ୍ପୂର୍ଵଂ ଚରେଦ୍ଭୈକ୍ଷ୍ଯମୁପନୀତୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । । ୩୧ ଭଵନ୍ମଧ୍ଯଂ ତୁ ରାଜନ୍ଯୋ ଵୈଶ୍ଯସ୍ଯ ଭଵଦୁତ୍ତରମ୍ । ମାତରଂ ଵା ସ୍ଵସାରଂ ଵା ମାତୁର୍ଵା ଭଗିନୀଂ ନିଜାମ୍ । । ୩୨ ଭିକ୍ଷେତ ଭୈକ୍ଷ୍ଯଂ ପ୍ରଥମଂ ଯା ଚୈନଂ ନାଵମାନଯେତ୍ । ସୁଵର୍ଣଂ ରଜତଂ ଚାନ୍ନଂ ସା ପାତ୍ରେଽସ୍ଯ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । । ୩୩ ସମାହୃତ୍ଯ ତତୋ ଭୈକ୍ଷ୍ଯଂ ଯାଵଦର୍ଥମମାଯଯା । ନିଵେଦ୍ଯ ଗୁରଵେଽଶ୍ନୀଯାଦାଚମ୍ଯ ପ୍ରାଙ୍ମୁଖଃ ଶୁଚିଃ । । ୩୪ ଆଯୁଷ୍ଯଂ ପ୍ରାଙ୍ମୁଖୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଯଶସ୍ଯଂ ଦକ୍ଷିଣାମୁଖଃ । ଶ୍ରିଯଂ ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ମୁଖୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଋତଂ ୧ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଉଦଙ୍ମୁଖଃ । । ୩୫ ଉପସ୍ପୃଶ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋ ରାଜନ୍ନନ୍ନମଦ୍ଯାତ୍ସମାହିତଃ । ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଚୋପସ୍ପୃଶେତ୍ସମ୍ଯଗଦ୍ଭିଃ ଖାନି ଚ ସଂସ୍ପୃଶେତ୍ । । ୩୬ ତଥାନ୍ନଂ ପୂଜଯେନ୍ନିତ୍ଯମଦ୍ଯାଚ୍ଚୈତଦକୁତ୍ସଯନ୍ । ଦର୍ଶନାତ୍ତସ୍ଯ ହଷ୍ଯେଦ୍ଵୈ ପ୍ରସୀଦେଚ୍ଚାପି ଭାରତ। । ୩୭ ଅଭିନନ୍ଦ୍ଯ ତତୋଽଶ୍ନୀଯାଦିତ୍ଯେଵଂ ମନୁରବ୍ରଵୀତ୍ । ପୂଜିତଂ ତ୍ଵଶନଂ ନିତ୍ଯଂ ବଲମୋଜଶ୍ଚ ଯଚ୍ଛତି। । ୩୮ ଅପୂଜିତଂ ତୁ ତଦ୍ଭୁକ୍ତମୁଭଯଂ ନାଶଯେଦିଦମ୍
ନୋଚ୍ଛିଷ୍ଟଂ କସ୍ଯଚିଦ୍ଦଦ୍ଯାନ୍ନାଦ୍ଯାଚ୍ଚୈତତ୍ତଥାନ୍ତରା । । ୩୯ ଯସ୍ତ୍ଵନ୍ନମନ୍ତରା କୃତ୍ଵା ଲୋଭାଦତ୍ତି ନୃପୋତ୍ତମ । ଵିନାଶଂ ଯାତି ସ ନର ଇହ ଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ । । ଯଥାଭଵତ୍ପୁରା ଵୈଶ୍ଯୋ ଧନଵର୍ଦ୍ଧନସଂଜ୍ଞିତଃ । । 1.3.୪୦ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ସ କଥମନ୍ତରଂ ପୂର୍ଵମନ୍ନସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । କିମନ୍ତରଂ ତଥାନ୍ନସ୍ଯ କଥଂ ଵା ତତ୍କୃତଂ ଭଵେତ୍ । । ୪୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ପୁରା କୃତଯୁଗେ ରାଜନ୍ଵୈଶ୍ଯୋ ଵସତି ପୁଷ୍କରେ । ଧନଵର୍ଧନନାମା ଵୈ ସମୃଦ୍ଧୌ ଧନଧାନ୍ଯତଃ । । ୪୨ ନିଦାଘକାଲେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସ କୃତ୍ଵା ଵୈଶ୍ଵଦେଵିକମ୍ । ସପୁତ୍ରଭ୍ରାତୃଭିଃ ସାର୍ଧଂ ତଥା ଵୈ ମିତ୍ରବନ୍ଧୁଭିଃ । । ଆହାରଂ କୁରୁତେ ରାଜନ୍ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯସମନ୍ଵିତମ୍
କେହିଁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟର ଅବଶିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏହା ଲୋଭରେ କଲେ ଏହି ଜନ୍ମ ଓ ପରଜନ୍ମରେ ନାଶ ହୁଏ।
ସୁସମୌ ଚରଣୌ କୃତ୍ଵା ତଥା ବଦ୍ଧଶିଖୋ ନୃପ । । ୫୮ ନ ତିଷ୍ଠନ୍ନ ଚ ସଂଜଲ୍ପଂସ୍ତଥା ଚାନଵଲୋକଯନ୍ । ନ ତ୍ଵରନ୍କୁପିତୋ ଵାପି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରାଜନ୍ସୁଦୂରତଃ । । ୫୯ ପ୍ରସନ୍ନାଭିସ୍ତଥାଦ୍ଭିସ୍ତୁ ଆଚାନ୍ତଃ ଶୁଚିତାମିଯାତ୍ । ନୋଷ୍ଣାଭିର୍ନ ସଫେନାଭିର୍ଯୁକ୍ତାଭିଃ କଲୁଷେଣ ଚ । । 1.3.୬୦ ଵର୍ଣେନ ରସଗନ୍ଧାଭ୍ଯାଂ ହୀନାଭିର୍ନ ଚ ଭାରତ । ସବୁଦ୍ବୁଦାଭିଶ୍ଚ ତଥା ନାଚାମେତ୍ପଣ୍ଡିତୋ ନୃପ । । ୬୧ ପଞ୍ଚତୀର୍ଥାନି ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ଦକ୍ଷିଣେ କରେ । ଦେଵତୀର୍ଥଂ ପିତୃତୀର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥଂ ଚ ମାନଦ । । ୬୨ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ତଥା ଚାନ୍ଯତ୍ତଥାନ୍ଯତ୍ସୌମ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ । ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠମୂଲୋତ୍ତରତୋ ଯେଯଂ ରେଖା ମହୀପତେ । । ୬୩ ବ୍ରାହ୍ମଂ ତୀର୍ଥଂ ଵଦନ୍ତ୍ଯେତଦ୍ଵସିଷ୍ଠାଦ୍ଯା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । କାଯଂ କନିଷ୍ଠିକାମୂଲେ ଅଙ୍ଗୁଲ୍ଯଗ୍ରେ ତୁ ଦୈଵତମ୍ । । ୬୪ ତର୍ଜନ୍ଯଙ୍ଗୁଷ୍ଠଯୋରନ୍ତଃ ପିତ୍ର୍ଯଂ ତୀର୍ଥମୁଦାହୃତମ୍ । କରମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତଂ ସୌମ୍ଯଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ଦେଵକର୍ମଣି । । ୬୫ ଦେଵାର୍ଚାବଲିହରଣଂ ପ୍ରଵିକ୍ଷପଣମେଵ ଚ । ଏତାନି ଦେଵତୀର୍ଥେନ କୁର୍ଯାତ୍କୁରୁକୁଲୋଦ୍ଵହ । । ୬୬ ଅନ୍ନନିର୍ଵପଣଂ ରାଜଂସ୍ତଥା ସପଵନଂ ୧ ନୃପ । ଲାଜାହୋମଂ ତଥା ସୌମ୍ଯଂ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯେନ କାରଯେତ୍ । । ୬୭ କମଣ୍ଡଲୂପସ୍ପର୍ଶନଂ ଦଧିପ୍ରାଶନମେଵ ଚ । ସୌମ୍ଯତୀର୍ଥେନ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସଦା କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଚକ୍ଷଣଃ । । ୬୮ ପିତୄଣାଂ ତର୍ପଣଂ କାର୍ଯଂ ପିତୃତୀର୍ଥେନ ଧୀମତା । ବ୍ରାହ୍ମେଣ ଚାପି ତୀର୍ଥେନ ସଦୋଷସ୍ପର୍ଶନଂ ପରମ୍ । । ୬୯ ୨ଘନାଙ୍ଗୁଲିକରଂ କୃତ୍ଵା ଏକାଗ୍ରଃ ସୁମନା ଦ୍ଵିଜଃ । ତ୍ରିଃ କୃତ୍ଵା ଯଃ ପିବେଦାପୋ ମୁଖଶବ୍ଦଵିଵର୍ଜିତଃ । । 1.3.୭୦ ଶୃଣୁ ଯତ୍ଫଲମାପ୍ନୋତି ପ୍ରୀଣାତି ଚ ଯଥା ସୁରାନ୍ । ପ୍ରଥମଂ ଯତ୍ପିବେଦାପ ଋଗ୍ଵେଦସ୍ତେନ ତୃପ୍ଯତି । । ୭୧ ଯଦ୍ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଯଜୁର୍ଵେଦସ୍ତେନ ପ୍ରୀଣାତି ଭାରତ । ଯତ୍ତୃତୀଯଂ ସାମଵେଦସ୍ତେନ ପ୍ରୀଣାତି ଭାରତ । । ୭୨ ପ୍ରଥମଂ ଯନ୍ମୃଜେଦାସ୍ଯଂ ଦକ୍ଷିଣାଙ୍ଗୁଷ୍ଠମୂଲତଃ । ଅଥର୍ଵଵେଦଃ ପ୍ରୀଣାତି ତେନ ରାଜନ୍ନସଂଶଯଃ । । ୭୩ ଇତିହାସପୁରାଣାନି ଯଦ୍ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପ୍ରମାର୍ଜତି । ଯନ୍ମୂର୍ଧାନଂ ହି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଅଭିଷିଞ୍ଚତି ଵୈ ଦ୍ଵିଜଃ । । ୭୪ ତେନ ପ୍ରୀଣାତି ଵୈ ରୁଦ୍ରଂ ଶିଖାମାଲଭ୍ଯ ଵୈ ଋଷୀନ୍ । ଯଦକ୍ଷିଣୀ ଚାଲଭତେ ରଵିଃ ପ୍ରୀଣାତି ତେନ ଵୈ । । ୭୫ ନାସିକାଲମ୍ଭନାଦ୍ଵାଯୁଂ ପ୍ରୀଣାତ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଯଚ୍ଛ୍ରୋତ୍ରମାଲଭେଦ୍ଵିପ୍ରୋ ଦିଶଃ ପ୍ରୀଣାତି ତେନ ଵୈ । । ୭୬ ଯମଂ କୁବେରଂ ଵରୁଣଂ ଵାସଵଂ ଚାଗ୍ନିମେଵ ଚ । ଯଦ୍ବାହୁମନ୍ଵାଲଭତେ ଏତାନ୍ପ୍ରୀଣାତି ତେନ ୧ ଵୈ । । ୭୭ ଯନ୍ନାଭିମନ୍ଵାଲଭତେ ପ୍ରାଣାନାଂ ଗ୍ରନ୍ଥିମେଵ ଚ । ତେନ ପ୍ରୀଣାତି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଇତୀଯଂ ଵୈଦିକୀ ଶ୍ରୁତିଃ । । ୭୮ ଅଭିଷିଞ୍ଚତି ଯତ୍ପାଦୌ ଵିଷ୍ଣୁଂ ପ୍ରୀଣାତି ତେନ ଵୈ । ଯଦ୍ଭୂମ୍ଯାଚ୍ଛାଦକଂ ଵାରି ଵିସର୍ଜଯତି ମାନଦ । । ୭୯ ଵାସୁକିପ୍ରମୁଖାନ୍ନାଗାଂସ୍ତେନ ପ୍ରୀଣାତି ଭାରତ । ଯଦ୍ବିନ୍ଦଵୋଽନ୍ତରେ ଭୂମୌ ପତନ୍ତୀହ ନରାଧିପ । । 1.3.୮୦ ଭୂତଗ୍ରାମଂ ତତସ୍ତସ୍ତୁ ପ୍ରୀଣନ୍ତୀହ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ । ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠେନ ପ୍ରଦେଶିନ୍ଯା ଲଭେତ ଚାକ୍ଷିଣୀ ନୃପ । । ୮୧ ଅନାମିକାଙ୍ଗୁଷ୍ଠିକାଭ୍ଯାଂ ନାସିକାମାଲଭେନ୍ନୃପ । ମଧ୍ଯମାଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଭ୍ଯାଂ ମୁଖଂ ସଂସ୍ପୃଶେଦ୍ଭରତର୍ଷଭ । । ୮୨ କନିଷ୍ଠିକାଙ୍ଗୁଷ୍ଠକାଭ୍ଯାଂ କର୍ଣମାଲଭତେ ନୃପ । ଅଙ୍ଗୁଲୀଭିସ୍ତଥା ବାହୁମଙ୍ଗୁଷ୍ଠେନ ତୁ ମଙ୍ଗଲମ୍ । । ୮୩ thumb|300px|ଅଙ୍ଗୁଲଯଃ thumb|300px|ପୁରାଣେଷୁ ଅଙ୍ଗୁଲିଵିନ୍ଯାସଃ thumb|300px|ସାମଵେଦେ ଅଙ୍ଗୁଲିଵିନ୍ଯାସଃ ନାଭିଂ କୁରୁକୁଲଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିରଃ ସର୍ଵାଭିରେଵ ଚ । ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠୋଗ୍ନିର୍ମହାବାହୋ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵାଯୁଃ ପ୍ରଦେଶିନୀ । । ୮୪ ଅନାମିକା ତଥା ସୂର୍ଯଃ କନିଷ୍ଠା ମାଘଵା ଵିଭୋ । ପ୍ରଜାପତିର୍ମଧ୍ଯମା ଜ୍ଞେଯା ତସ୍ମାଦ୍ଭରତସତ୍ତମ । । ୮୫ ଏଵମାଚମ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ତୁ ପ୍ରୀଣାତି ସତତଂ ଜଗତ୍ । ସର୍ଵାଶ୍ଚ ଦେଵତାସ୍ତାତ ଲୋକାଂଶ୍ଚାପି ନ ସଂଶଯଃ । । ୮୬ ତସ୍ମାତ୍ପୂଜ୍ଯଃ ସଦା ଵିପ୍ରଃ ସର୍ଵଦେଵମଯୋ ହି ସଃ । ବ୍ରାହ୍ମେଣ ଵିପ୍ରତୀର୍ଥେନ ନିତ୍ଯକାଲମୁପସ୍ପୃଶେତ୍ । । ୮୭ କାଯତ୍ରୈଦେଶିକାଭ୍ଯାଂ ଵା ନ ପିତ୍ର୍ଯେଣ କଦାଚନ । ହୃଦ୍ଗାଭିଃ ପୂଯତେ ଵିପ୍ରଃ କଣ୍ଠଗାଭିସ୍ତୁ ଭୂମିପଃ । । ୮୮ ଵୈଶ୍ଯୋଦ୍ଭିଃ ପ୍ରାଶିତାଭିସ୍ତୁ ଶୂଦ୍ରଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟାଭିରନ୍ତତଃ । ଉଦ୍ଧୃତେ ଦକ୍ଷିଣେ ପାଣାଵୁପଵୀତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ବୁଧଃ । । ୮୯ ସଵ୍ଯେନ ପ୍ରାଚୀନାଵୀତୀ ନିଵୀତୀ କଣ୍ଠସଂଜ୍ଞିତେ । ମେଖଲାମଜିନଂ ଦଣ୍ଡମୁପଵୀତଂ କମଣ୍ଡଲୁମ୍ । । 1.3.୯୦ ଅସ୍ତୁ ପ୍ରାସ୍ଯ ଵିନଷ୍ଟାନି ଗୃହ୍ଣୀତାନ୍ଯାନି ମନ୍ତ୍ରଵିତ୍ । ଉପଵୀତ୍ଯାଚମେନ୍ନିତ୍ଯମନ୍ତର୍ଜାନୁ ମହୀପତେ । । ୯୧ ଏଵଂ ତୁ ଵିପ୍ରୋ ହ୍ଯାଚାନ୍ତଃ ଶୁଚିତାଂ ଯାତି ଭାରତ । ଯାସ୍ତ୍ଵେତାଃ କରମଧ୍ଯେ ତୁ ରେଖା ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଭାରତ । । ୯୨ ଗଙ୍ଗାଦ୍ଯାଃ ସରିତଃ ସର୍ଵା ଜ୍ଞେଯା ଭାରତସତ୍ତମ । ଯାନ୍ଯଙ୍ଗୁଲିଷୁ ପର୍ଵାଣି ଗିରଯସ୍ତାନି ଵିଦ୍ଧି ଵୈ । । ୯୩ ସର୍ଵଦେଵମଯୋ ରାଜନ୍କରୋ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣଃ । ହସ୍ତୋପସ୍ପର୍ଶନଵିଧିସ୍ତଵାଖ୍ଯାତୋ ମହୀପତେ । । ୯୪ ଏଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷୁ ଯେନାଚାନ୍ତୋ ଦିଵଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୯୫ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣ୍ଯୁପସ୍ପର୍ଶନଵିଧିଵର୍ଣନଂ ନାମ ତୃତୀଯୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ପ୍ରଣଵାର୍ଥସାଵିତ୍ରୀମାହାତ୍ମ୍ଯୋପନଯନଵିଧିଵର୍ଣନଞ୍ଚ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ କେଶାନ୍ତଃ ଷୋଡଶେ ଵର୍ଷେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ । ରାଜନ୍ଯବନ୍ଧୋର୍ଦ୍ଵାଵିଂଶେ ଵୈଶ୍ଯସ୍ଯ ତ୍ର୍ଯଧିକେ ତତଃ । । ୧ ଅମନ୍ତ୍ରିକା ସଦା କାର୍ଯା ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଚୂଡା ମହୀପତେ । ସଂସ୍କାରହେତୋଃ କାଯସ୍ଯ ଯଥାକାଲଂ ଵିଭାଗଶଃ । । ୨ ଵୈଵାହିକୋ ଵିଧିଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସଂସ୍କାରୋ ନୈଗମଃ ସ୍ମୃତଃ । ନିଵସେଦ୍ଵା ଗୁରୋର୍ଵାପି ଗୃହେ ଵାଗ୍ନିପରିକ୍ରିଯା । । ୩ ଏଷ ତେ କଥିତୋ ରାଜନ୍ନୌପନାଯନିକୋ ଵିଧିଃ । ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ମହାବାହୋ ଉତ୍ପତ୍ତିଵ୍ଯଞ୍ଜକଃ ପରଃ । । ୪ କର୍ମଯୋଗମିଦାନୀଂ ତେ କଥଯାମି ମହାବଲ । ଉପନୀଯ ଗୁରୁଃ ଶିଷ୍ଯଂ ପ୍ରଥମଂ ଶୌଚମାଦିଶେତ୍ । । ୫ ଆଚାରମଗ୍ନିକାର୍ଯଂ ଚ ସନ୍ଧ୍ଯୋପାସନମେଵ ଚ । ଅଧ୍ଯାପଯେତ୍ତୁ ସଚ୍ଛିଷ୍ଯାନ୍ସଦାଚାନ୍ତ ଉଦଙ୍ମୁଖଃ । । ୬ ବ୍ରହ୍ମାଞ୍ଜଲିକରୋ ନିତ୍ଯମଧ୍ଯାପ୍ଯୋ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଲଘୁଵାସାସ୍ତଥୈକାଗ୍ରଃ ସୁମନା ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । । ୭ ବ୍ରହ୍ମାରମ୍ଭେଽଵସାନେ ଚ ପାଦୌ ପୂଜ୍ଯୌ ଗୁରୋଃ ସଦା । ସଂହତ୍ଯ ହସ୍ତାଵଧ୍ଯେଯଂ ସ ହି ବ୍ରହ୍ମାଞ୍ଜଲିଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୮ ଵ୍ଯତ୍ଯସ୍ତପାଣିନା କାର୍ଯମୁପସଙ୍ଗ୍ରହଣଂ ଗୁରୋଃ । ସଵ୍ଯେନ ସଵ୍ଯଃ ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯୋ ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ ଦକ୍ଷିଣଃ । । ୯ ଅଧ୍ଯେଷ୍ଯମାଣଂ ତୁ ଗୁରୁର୍ନିତ୍ଯକାଲମତନ୍ଦ୍ରିତଃ । ଅଧୀଷ୍ଵ ଭୋ ଇତି ବ୍ରୂଯାଦ୍ଵିରାମୋଽସ୍ତ୍ଵିତି ଵାରଯେତ୍ । । 1.4.୧୦ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରଣଵଂ କୁର୍ଯାଦାଦାଵନ୍ତେ ଚ ସର୍ଵଦା । ସ୍ରଵତ୍ଯନୋଙ୍କୃତଂ ପୂର୍ଵଂ ପରସ୍ତାଚ୍ଚ ଵିଶୀର୍ଯତେ । । ୧୧ ଶ୍ରୂଯତାଂ ଚାପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଯଥୋଙ୍କାରଂ ଦ୍ଵିଜୋଽର୍ହତି । ପ୍ରାକ୍କୂଲାନ୍ପର୍ଯୁପାସୀନଃ ପଵିତ୍ରୈଶ୍ଚୈଵ ପାଵିତଃ । । ୧୨ ପ୍ରାଣାଯାମୈସ୍ତ୍ରିଭିଃ ପୂତସ୍ତତସ୍ତ୍ଵୋଙ୍କାରମର୍ହତି । ଓଁକାରଲକ୍ଷଣଂ ଚାପି ଶୃଣୁଷ୍ଵ କୁରୁନନ୍ଦନ । । ୧୩ ଅକାରଂ ଚାପ୍ଯୁକାରଂ ଚ ମକାରଂ ଚ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଵେଦତ୍ରଯାତ୍ତୁ ନିର୍ଗୃହ୍ଯ ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵରିତୀତି ଚ । । ୧୪ ତ୍ରିଭ୍ଯ ଏଵ ତୁ ଵେଦେଭ୍ଯଃ ପାଦଂପାଦମଦୂଦୁହତ୍ । ତଦିତ୍ଯୃଚୋଽସ୍ଯାଃ ସାଵିତ୍ର୍ଯାଃ ପରମେଷ୍ଠୀ ପ୍ରଜାପତିଃ । । ୧୫ ଏତଦକ୍ଷରମେତାଂ ଚ ଜପନ୍ଵ୍ଯାହୃତିପୂର୍ଵିକାମ୍ । ସନ୍ଧ୍ଯଯୋରୁଭଯୋର୍ଵିପ୍ରୋ ଵେଦ ପୁଣ୍ଯେନ ଯୁଜ୍ଯତେ । । ୧୬ ସହସ୍ରକୃତ୍ଵସ୍ତ୍ଵଭ୍ଯସ୍ଯ ବହିରେତତ୍ତ୍ରିକଂ ଦ୍ଵିଜଃ । ମହତୋଽପ୍ଯେନସୋ ମାସାତ୍ତ୍ଵଚେଵାହିର୍ଵିମୁଚ୍ଯତେ । । ୧୭ ଏତଯର୍ଚା ଵିସଂଯୁକ୍ତଃ କାଲେ ଚ କ୍ରିଯଯା ସ୍ଵଯା । ଵିପ୍ରକ୍ଷତ୍ରିଯଵିଡ୍ଯୋନିର୍ଗର୍ହଣାଂ ଯାତି ସାଧୁଷୁ । । ୧୮ ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକମନା ରାଜନ୍ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମୁଖମ୍ । ଓଁକାରପୂର୍ଵିକାସ୍ତିସ୍ରୋ ମହାଵ୍ଯାହୃତଯୋଽଵ୍ଯଯାଃ । । ୧୯ ତ୍ରିପଦା ଚୈଵ ସାଵିତ୍ରୀ ଵିଜ୍ଞେଯା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମୁଖମ୍ । ଯୋଽଧୀତେଽହନ୍ଯହନ୍ଯେତାଂ ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷାଣ୍ଯତନ୍ଦ୍ରିତଃ । । 1.4.୨୦ ସ ବ୍ରହ୍ମ ପରମଭ୍ଯେତି ଵାଯୁଭୂତଃ ଖମୂର୍ତିମାନ୍ । ଏକାକ୍ଷରଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାଣାଯାମଃ ପରନ୍ତପ । । ୨୧ ସାଵିତ୍ର୍ଯାସ୍ତୁ ପରଂ ନାସ୍ତି ମୌନାତ୍ସତ୍ଯଂ ଵିଶିଷ୍ଯତେ । ତପଃ କିଯା ହୋମକ୍ରିଯା ତଥା ଦାନକ୍ରିଯା ନୃପ । । ୨୨ ଅକ୍ଷଯାନ୍ତାଃ ସଦା ରାଜନ୍ଯଥାହ ଭଗଵାନ୍ମନୁଃ । ଅଵରଂ ସ୍ଵକ୍ଷରଂ ଜ୍ଞେଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ଚୈଵ ପ୍ରଜାପତିଃ । । ୨୩ ଵିଧିଯଜ୍ଞାତ୍ସଦା ରାଜଞ୍ଜପଯଜ୍ଞୋ ଵିଶିଷ୍ଯତେ । ନାନାଵିଧୈର୍ଗୁଣୋଦ୍ଦେଶୈଃ ସୂକ୍ଷ୍ମାଖ୍ଯାତୈର୍ନୃପୋତ୍ତମ । । ୨୪ ପାଂଶୁଃ ସ୍ଯାଲ୍ଲକ୍ଷଗୁଣଃ ସହସ୍ରୋ ମାନସଃ ସ୍ମୃତଃ । ଯେ ପାକଯଜ୍ଞାଶ୍ଚତ୍ଵାରୋ ଵିଧିଯଜ୍ଞେନ ଚାନ୍ଵିତାଃ । । ୨୫ ସର୍ଵେ ତେ ଜପଯଜ୍ଞସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହନ୍ତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ଜପାଦେଵ ତୁ ସଂସିଧ୍ଯେଦ୍ଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । । ୨୬ କୁର୍ଯାଦନ୍ଯନ୍ନ ଵା କୁର୍ଯାନ୍ମୈତ୍ରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଚ୍ଯତେ । ପୂର୍ଵାଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ଜପଂସ୍ତିଷ୍ଠେତ୍ସାଵିତ୍ରୀମାର୍କଦର୍ଶନାତ୍ । । ୨୭ ପଶ୍ଚିମାଂ ତୁ ସମାସୀନଃ ସମ୍ଯଗୃକ୍ଷଵିଭାଵନାତ୍ । ଦିନସ୍ଯାଦୌ ଭଵେତ୍ପୂର୍ଵା ଶର୍ଵର୍ଯାଦୌ ତଥା ପରା । । ୨୮ ସନକ୍ଷତ୍ରା ପରା ଜ୍ଞେଯା ଅପରା ସଦିଵାକରା । ଜପଂସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ପରାଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ନୈଶମେନୋ ଵ୍ଯପୋହତି । । ୨୯ ଅପରାଂ ତୁ ସମାସୀନୋ ମଲଂ ହନ୍ତି ଦିଵାକୃତମ୍ । ନୋପତିଷ୍ଠତି ଯଃ ପୂର୍ଵାଂ ନୋପାସ୍ତେ ପଶ୍ଚିମାଂ ନୃପ । । 1.4.୩୦ ସ ଶୂଦ୍ରଵଦ୍ବହିଷ୍କାର୍ଯଃ ସର୍ଵସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵିଜକର୍ମଣଃ । ଅପାଂ ସମୀପେ ନିଯତୋ ନୈତ୍ଯକଂ ଵିଧିମାସ୍ଥିତଃ । । ୩୧ ସାଵିତ୍ରୀମପ୍ଯଧୀଯୀତ ଗତ୍ଯାଽରଣ୍ଯଂ ସମାହିତଃ । ଵେଦୋପକରଣେ ରାଜନ୍ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯେ ଚୈଵ ନୈତ୍ଯକେ । । ୩୨ ନାତ୍ର ଦୋଷୋସ୍ତ୍ଯନଧ୍ଯାଯେ ହୋମମନ୍ତ୍ରେଷୁ ଵା ଵିଭୋ । ନୈତ୍ଯକେ ନାସ୍ତ୍ଵନଧ୍ଯାଯୋ ବ୍ରହ୍ମସତ୍ରଂ ହି ତତ୍କୃତମ୍ । । ୩୩ ବ୍ରହ୍ମାହୁତିହୁତଂ ପୁଷ୍ଯମନଧ୍ଯାଯଵଷଟ୍କୃତମ୍ । ଋଗେକାଂ ଯସ୍ତ୍ଵଧୀଯୀତ ଵିଧିନା ନିଯତୋ ଦ୍ଵିଜଃ । । ୩୪ ତସ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ କ୍ଷରତ୍ଯେଷା ପଯୋ ମେଧ୍ଯଂ ଘୃତଂ ମଧୁ । ଅଗ୍ନିଶୁଶ୍ରୂଷଣଂ ଭୈକ୍ଷମଧଃ ଶଯ୍ଯାଂ ଗୁରୋର୍ହିତମ୍ । । ୩୫ ଆସମାଵର୍ତନାତ୍କୁର୍ଯାତ୍କୃତୋପନଯନୋ ଦ୍ଵିଜଃ । ଆଚାର୍ଯପୁତ୍ରଶୁଶ୍ରୂଷାଂ ଜ୍ଞାନଦୋ ଧାର୍ମିକଃ ଶୁଚିଃ । । ୩୬ ଆପ୍ତଃ ଶକ୍ତୋନ୍ନଦଃ ସାଧୁଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାପ୍ଯା ଦଶ ଧର୍ମତଃ । ନାପୃଷ୍ଟଃ କସ୍ଯଚିଦ୍ବ୍ରୂଯାନ୍ନ ଚାନ୍ଯାଯେନ ପୃଚ୍ଛତଃ । । ୩୭ ଜାନନ୍ନପି ହି ମେଧାଵୀ ଜଡଵଲ୍ଲୋକ ଆଚରେତ୍ । ଅଧର୍ମେଣ ଚ ଯଃ ପ୍ରାହ ଯଶ୍ଚାଧର୍ମେଣ ପୃଚ୍ଛତି । । ୩୮ ତଯୋରନ୍ଯତରଃ ପ୍ରୈତି ଵିଦ୍ଵେଷଂ ଵା ନିଗଚ୍ଛତି । ଧର୍ମାର୍ଥୌ ଯତ୍ର ନ ସ୍ଯାତାଂ ଶୁଶ୍ରୂଷା ଚାପି ତଦ୍ଵିଧା । । ନ ତତ୍ର ଵିଦ୍ଯା ଵପ୍ତଵ୍ଯା ଶୁଭଂ ବୀଜମିଵୋଷରେ । । ୩୯ ଵିଦ୍ଯଯୈଵ ସମଂ କାମଂ ମର୍ତଵ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନା । ଆପଦ୍ଯପି ହି ଘୋରାଯାଂ ନ ତ୍ଵେନାମୀରିଣେ ଵପେତ୍ । ।1.4.୪ ୦ ଵିଦ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣମିତ୍ଯାହ ଶେଵଧିସ୍ତେଽସ୍ମି ରକ୍ଷ ମାମ୍ । ଅସୂଯକାଯ ମା ପ୍ରାଦାସ୍ତଥା ସ୍ଯାଂ ଵୀର୍ଯଵତ୍ତମା । ।୪ ୧ ଶେଵଂ ସୁଖମୁଶନ୍ତୀହ କେଚିଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ତୌ ଧାରଯତି ଵୈ ଯସ୍ମାଚ୍ଛେଵଧିସ୍ତେନ ସୋଚ୍ଯତେ । ।୪୨ ଯମେଵ ତୁ ଶୁଚିଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନିଯତଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣମ୍ । ତସ୍ମୈ ମାଂ ବ୍ରୂହି ଵିପ୍ରାଯ ନିଧିପାଯାପ୍ରମାଦିନେ । ।୪ ୩ ବ୍ରହ୍ମ ଯସ୍ତ୍ଵନନୁଜ୍ଞାତମଧୀଯାନାଦଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । । ୪୪ ଲୌକିକଂ ଵୈଦିକଂ ଵାପି ତଥାଧ୍ଯାତ୍ମିକମେଵ ଚ । ସ ଯାତି ନରକଂ ଘୋରଂ ରୌରଵଂ ଭୀମଦର୍ଶନମ୍ । । ୪୫ ଅଣୁମାତ୍ରାତ୍ମକଂ ଦେହଂ ଷୋଡଶାର୍ଧମିତି ସ୍ମୃତମ୍ । ଆଦଦୀତ ଯତୋ ଜ୍ଞାନଂ ତଂ ପୂର୍ଵମଭିଵାଦଯେତ୍ । । ୪୬ ସାଵିତ୍ରୀସାରମାତ୍ରୋଽପି ଵରୋ ଵିପ୍ରଃ ସୁଯନ୍ତ୍ରିତଃ । ନାଯନ୍ତ୍ରିତସ୍ତ୍ରିଵେଦୋଽପି ସର୍ଵାଶୀ ସର୍ଵଵିକ୍ରଯୀ । । ୪୭ ଶଯ୍ଯାସନେଧ୍ଯାଚରିତେ ଶ୍ରେଯସା ନ ସମାଵିଶେତ୍ । ଶଯ୍ଯାସନସ୍ଥଶ୍ଚୈଵେନଂ ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ଥାଯାଭିଵାଦଯେତ୍ । । ୪୮ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରାଣା ହ୍ଯୁତ୍କ୍ରାମନ୍ତି ଯୂନଃ ସ୍ଥଵିର ଆଗତେ । ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ଥାନାଭିଵାଦାଭ୍ଯାଂ ପୁନସ୍ତାନ୍ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ । । ୪୯ ଅଭିଵାଦନଶୀଲସ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ ଵୃଦ୍ଧୋପସେଵିନଃ । ଚତ୍ଵାରି ସମ୍ଯଗ୍ଵର୍ଧନ୍ତେ ଆଯୁଃ ପ୍ରଜ୍ଞା ଯଶୋ ବଲମ୍ । । 1.4.୫୦ ଅଭିଵାଦପରୋ ଵିପ୍ରୋ ଜ୍ଯାଯାଂସମଭିଵାଦଯେତ୍ । ଅସୌ ନାମାହମସ୍ମୀତି ସ୍ଵନାମ ପରିକୀର୍ତଯେତ୍ । । ୫୧ ନାମଧେଯସ୍ଯ ଯେ କେଚିଦଭିଵାଦଂ ନ ଜାନତେ । ତାନ୍ପ୍ରାଜ୍ଞୋଽହମିତି ବ୍ରୂଯାତ୍ସ୍ତ୍ରିଯଃ ସର୍ଵାସ୍ତଥୈଵ ଚ । । ୫୨ ଭୋଃ ଶବ୍ଦଂ କୀର୍ତଯେଦନ୍ତେ ସ୍ଵସ୍ଯ ନାମ୍ନୋଭିଵାଦନେ । ନାମ୍ନଃ ସ୍ଵରୂପଭାଵୋ ହି ଭୋ ଭାଵ ଋଷିଭିଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୫୩ ଆଯୁଷ୍ମାନ୍ଭଵ ସୌମ୍ଯେତି ଵାଚ୍ଯୋ ଵିପ୍ରୋଽଭିଵାଦନେ । ଅକାରଶ୍ଚାସ୍ଯ ନାମ୍ନୋଽନ୍ତେ ଵାଚ୍ଯଃ ପୂର୍ଵାକ୍ଷରଃ ପ୍ଲୁତଃ । । ୫୪ ଯୋ ନ ଵେତ୍ତ୍ଯଭିଵାଦସ୍ଯ ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରତ୍ଯଭିଵାଦନମ୍ । ନାଭିଵାଦ୍ଯଃ ସ ଵିଦୁଷା ଯଥା ଶୂଦ୍ରସ୍ତଥୈଵ ସଃ । । ୫୫ ଅଭିଵାଦେ କୃତେ ଯସ୍ତୁ ନ କରୋତ୍ଯଭିଵାଦନମ୍ । ଆଶୀର୍ଵା କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ ସ ଯାତି ନରକଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ । । ୫୬ ଅଭୀତି ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁାର୍ଵାଦଯାମୀତି ଶଙ୍କରଃ । ଦ୍ଵାଵେଵ ପୂଜିତୌ ତେନ ଯଃ କରୋତ୍ଯଭିଵାଦନମ୍ । । ୫୭ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କୁଶଲଂ ପୃଚ୍ଛେତ୍କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୁମନାମଯମ୍ । ଵୈଶ୍ଯଂ କ୍ଷେମଂ ସମାଗମ୍ଯ ଶୂଦ୍ରମାରୋଗ୍ଯମେଵ ତୁ । । ୫୮ ନ ଵାଚ୍ଯୋ ଦୀକ୍ଷିତୋ ନାମ୍ନା ଯଵୀଯାନପି ଯୋ ଭଵେତ୍ । ଭୋ ଭଵତ୍ପୂର୍ଵକତ୍ଵେନ ଇତି ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵୋଽବ୍ରଵୀତ୍ । ୫୯ ପରପତ୍ନୀ ତୁ ଯା ରାଜନ୍ନସମ୍ବଦ୍ଧା ତୁ ଯୋନିତଃ । ଵକ୍ତଵ୍ଯା ଭଵତୀତ୍ଯେଵଂ ସୁଭଗେ ଭଗନୀତି ଚ । । 1.4.୬୦ ପିତୃଵ୍ଯାନ୍ମାତୁଲାନ୍ରାଜଞ୍ଛ୍ଵଶୁରାନୃତ୍ଵିଜୋ ଗୁରୂନ୍ । ଅସାଵହମିତି ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ଥାଯ ଜଘନ୍ଯଜଃ । । ୬୧ ମାତୃଷ୍ଵସା ମାତୁଲାନୀ ଶ୍ଵଶ୍ରୂରଥ ପିତୃଷ୍ଵସା । ସମ୍ପୂଜ୍ଯା ଗୁରୁପତ୍ନୀ ଚ ସମାସ୍ତା ଗୁରୁଭାର୍ଯଯା । । ୬୨ ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯ ଭ୍ରାତୁର୍ଯା ଭାର୍ଯା ସଵର୍ଣାହନ୍ଯହନ୍ଯପି । ୨ପୂଜଯନ୍ପ୍ରଯତୋ ଵିପ୍ରୋ ଯାତି ଵିଷ୍ଣୁସଦୋ ନୃପ । । ୬୩ ପ୍ରଵାସାଦେତ୍ଯ ସମ୍ପୂଜ୍ଯା ଜ୍ଞାତିସମ୍ବନ୍ଧିଯୋଷିତଃ । ପିତୁର୍ଯା ଭଗିନୀ ରାଜନ୍ମାତୁଶ୍ଚାପି ଵିଶାମ୍ପତେ । । ୬୪ ଆତ୍ମନୋ ଭଗିନୀ ଯା ଚ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା କୁରୁକୁଲୋଦ୍ଵହ । ସଦା ସ୍ଵମାତୃଵଦ୍ଧୃତ୍ତିମାତିଷ୍ଠେଦ୍ଭାରତୋତ୍ତମ । । ୬୫ ଗରୀଯସୀ ତତସ୍ତାଭ୍ଯୋ ମାତା ଜ୍ଞେଯା ନରାଧିପ । ପୁତ୍ରମିତ୍ରଭାଗିନେଯା ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯା ହ୍ଯାତ୍ମନା ସମାଃ । । ୬୬ ଦଶାବ୍ଦାଖ୍ଯଂ ପୌରସଖ୍ଯଂ ପଞ୍ଚାବ୍ଦାଖ୍ଯଂ କଲାଭୃତାମ୍ । ଅବ୍ଦପୂର୍ଵଂ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯାଣାଂ ସ୍ଵଲ୍ପେନାପି ସ୍ଵଯୋନିଷୁ । । ୬୭ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଦଶଵର୍ଷଂ ଚ ଶତଵର୍ଷଂ ଚ ଭୂମିପମ୍ । ପିତାପୁତ୍ରୌ ଵିଜାନୀଯାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତୁ ତଯୋଃ ପିତା । । ୬୮ ଇତ୍ଯେଵଂ କ୍ଷତ୍ରିଯପିତା ଵୈଶ୍ଯସ୍ଯାପି ପିତାମହଃ । ପ୍ରପିତାମହଶ୍ଚ ଶୂଦ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵିପ୍ରୋ ମନୀଷିଭିଃ । । ୬୯ ଵିତ୍ତଂ ବନ୍ଧୁର୍ଵଯଃ କର୍ମ ଵିଦ୍ଯା ଭଵତି ପଞ୍ଚମୀ । ଏତାନି ମାନ୍ଯସ୍ଥାନାନି ଗରୀଯୋ ଯଦ୍ଯଦୁତ୍ତରମ୍ । । 1.4.୭୦ ପଞ୍ଚାନାଂ ତ୍ରିଷୁ ଵର୍ଗେଷୁ ଭୂଯାଂସି ଗୁଣଵନ୍ତି ଚ । ଯସ୍ଯ ସ୍ଯୁଃ ସୋଽତ୍ର ମାନାର୍ହଃ ଶୂଦ୍ରୋଽପି ଦଶମୀଂ ଗତଃ । । ୭୧ ଚକ୍ରିଣୋ ଦଶମୀସ୍ଥସ୍ଯ ରୋଗିଣୋ ଭାରିଣଃ ୧ ସ୍ତ୍ରିଯାଃ । ସ୍ନାତକସ୍ଯ ତୁ ରାଜ୍ଞଶ୍ଚ ପନ୍ଥା ଦେଯୋ ଵରସ୍ଯ ଚ । । ୭୨ ଏଷାଂ ସମାଗମେ ତାତ ପୂଜ୍ଯୌ ସ୍ନାତକପାର୍ଥିଵୌ । ଆଭ୍ଯାଂ ସମାଗମେ ରାଜନ୍ସ୍ନାତକୋ ନୃପମାନଭାକ୍ । । ୭୩ ଅଧ୍ଯାପଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଶିଷ୍ଯଂ କୃତ୍ଵୋପନଯନଂ ଦ୍ଵିଜଃ । ସରହସ୍ଯଂ ସକଲ୍ପଂ ଚ ଵେଦଂ ଭରତସତ୍ତମ । । ତମାଚାର୍ଯଂ ମହାବାହୋ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ । । ୭୪ ଏକଦେଶଂ ତୁ ଵେଦସ୍ଯ ଵେଦାଙ୍ଗାନ୍ଯପି ଵା ପୁନଃ । ଯୋଽଧ୍ଯାପଯତି ଵୃତ୍ତ୍ଯର୍ଥମୁପାଧ୍ଯାଯଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ । । ୭୫ ନିଷେକାଦୀନି କାର୍ଯାଣି ଯଃ କରୋତି ନୃପୋତ୍ତମ । ଅଧ୍ଯାପଯତି ଚାନ୍ଯେନ ସ ଵିପ୍ରୋ ଗୁରୁରୁଚ୍ଯତେ । । ୭୬ ଅଗ୍ନ୍ଯାଧେଯଂ ପାକଯଜ୍ଞାନଗ୍ନିଷ୍ଟୋମାଦିକାନ୍ମଖାନ୍ । ଯଃ କରୋତି ଵୃତୋ ଯସ୍ଯ ସ ତସ୍ଯର୍ତ୍ଵିଗିହୋଚ୍ଯତେ । । ୭୭ ଯ ଆଵୃଣୋତ୍ଯଵିତଥଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ଶ୍ରଵଣାଵୁଭୌ । ସ ମାତା ସ ପିତା ଜ୍ଞେଯସ୍ତଂ ନ ଦ୍ରୁହ୍ଯେତ୍କଥଞ୍ଚନ
୭୮ ଉପାଧ୍ଯାଯାନ୍ଦଶାଚାର୍ଯଂ ଆଚାର୍ଯାଣାଂ ଶତଂ ପିତା । ସହସ୍ରେଣ ପିତୁର୍ମାତା ଗୌରଵେଣାତିରିଚ୍ଯତେ । । ୭୯ ଉତ୍ପାଦକବ୍ରହ୍ମଦାତ୍ରୋର୍ଗରୀଯାନ୍ବ୍ରହ୍ମଦଃ ପିତା । ବ୍ରହ୍ମଜନ୍ମ ହି ଵିପ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚେହ ଚ ଶାଶ୍ଵତମ୍ । । 1.4.୮୦ କାମାନ୍ମାତା ପିତା ଚୈନଂ ଯଦୁତ୍ପାଦଯତୋ ମିଥଃ । ସମ୍ଭୂତିଂ ତସ୍ଯ ତାଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଯଦ୍ଯୋନାଵଭିଜାଯତେ । । ୮୧ ଆଚାର୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ତାଂ ଜାତିଂ ଵିଧିଦ୍ଵେଦପାରଗଃ । ଉତ୍ପାଦଯତି ସାଵିତ୍ର୍ଯା ସା ସତ୍ଯା ସାଽଜରାମରା । । ୮୨ ଉପାଧ୍ଯାଯମାଦିତଃ କୃତ୍ଵା ଯେ ପୂଜ୍ଯାଃ କଥିତାସ୍ତଵ । ମହାଗୁରୁର୍ମହାବାହୋ ସର୍ଵେଷାମଧିକଃ ସ୍ମୃତଃ । । ୮୩ ସହସ୍ରଶତସଂଖ୍ଯୋଽସାଵାଚାର୍ଯାଣାମିଦଂ ମତମ୍ । ଚତୁର୍ଣାମପି ଵର୍ଣାନାଂ ସ ମହାଗୁରୁରୁଚ୍ଯତେ । । ୮୪ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଯ ଏତେ ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତା ଉପାଧ୍ଯାଯମୁଖା ଦ୍ଵିଜାଃ । ଵିଦିତା ଏଵ ମେ ସର୍ଵେ ନ ମହାଗୁରୁରେଵ ହି । । ୮୫ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଜଯୋପଜୀଵୀ ଯୋ ଵିପ୍ରଃ ସ ମହାଗୁରୁରୁଚ୍ଯତେ । ଅଷ୍ଟାଦଶପୁରାଣାନି ରାମସ୍ଯ ଚରିତଂ ତଥା । । ୮୬ ଵିଷ୍ଣୁଧର୍ମାଦଯୋ ଧର୍ମାଃ ଶିଵଧର୍ମାଶ୍ଚ ଭାରତ । କାର୍ଷ୍ଣଂ ଵେଦଂ ପଞ୍ଚମଂ ତୁ ଯନ୍ମହାଭାରତଂ ସ୍ମୃତମ୍ । । ୮୭ ଶ୍ରୌତା ୧ ଧର୍ମାଶ୍ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ନାରଦୋକ୍ତା ମହୀପତେ । ଜଯେତି ନାମ ଏତେଷାଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ । । ୮୮ ଏଵଂ ଵିପ୍ରକଦମ୍ବସ୍ଯ ଧାରକଃ୨ ପ୍ରଵରଃ ସ୍ମୃତଃ । ଯସ୍ତ୍ଵେତାନି ସମସ୍ତାନି ପୁରାଣାନୀହ ଵିନ୍ଦତି । । ୮୯ ଭାରତଂ ଚ ମହାବାହୋ ସ ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ମତୋ ନୃଣାମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ସ ପୂଜ୍ଯୋ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵର୍ଣୈର୍ଵିପ୍ରାଦିଭିଃ ସଦା । । 1.4.୯୦ କିଂ ତ୍ଵଯା ନ ଶ୍ରୁତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଯଦାହ ଭଗଵାନ୍ଵିଭୁଃ । ଅଲ୍ପଂ ଵା ବହୁ ଵା ଯସ୍ଯ ଶ୍ରୁତସ୍ଯୋପକରୋତି ଯଃ । । ତମପୀହ ଗୁରୁଂ ଵିଦ୍ଯାଚ୍ଛ୍ରୁତୋପକ୍ରିଯଯା ତଯା
ସୁମନ୍ତୁ ଆଉ କହିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କର ଜନ୍ମକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି, ମାଆ ହଜାର ଜଣ ପିତାଠାରୁ ଅଧିକ ଗୌରବ ପାଆନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ବଂଶ ଏହି ଜନ୍ମ ଓ ପରଜନ୍ମରେ ଚିରକାଳ ରହିଥାଏ।
୯୧ ବ୍ରାହ୍ମସ୍ଯ ଜନ୍ମନଃ କର୍ତା ସ୍ଵଧର୍ମସ୍ଯ ଚ ଶାସିତା । ବାଲୋଽପି ଵିପ୍ରୋ ଵୃଦ୍ଧସ୍ଯ ପିତା ଭଵତି ଧର୍ମତଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଜନ୍ମକର୍ତ୍ତା ତାଙ୍କର ଧର୍ମର ଶାସକ ମଧ୍ୟ ଅଟନ୍ତି। ଧର୍ମ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏକ ଶିଶୁ ବି ବୃଦ୍ଧଙ୍କର ପିତା ହୋଇପାରେ।
ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଶୁଭାଶୁଭଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନମ୍ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶଦାବ୍ଦିକଂ ଚର୍ଯଂ ଗୁରୌ ତ୍ରୈଵେଦିକଂ ଵ୍ରତମ୍ । ତଦର୍ଧିକଂ ପାଦିକଂ ଵା ଗ୍ରହଣାନ୍ତିକମେଵ ଚ । । ୧ ଵେଦାନଧୀତ୍ଯ ଵେଦୌ ଵା ଵେଦଂ ଵାପି ନୃପୋତ୍ତମ । ଅଵିପ୍ଲୁତବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯୋ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମମାଵସେତ୍ । । ୨ ତଂ ପ୍ରତୀତଂ ସ୍ଵଧର୍ମେଣ ବ୍ରହ୍ମଦାଯହରଂ ପିତୁଃ । ସ୍ରଗ୍ଵିଣଂ ତଲ୍ପ ୧ ଆସୀନମର୍ହଯେତ୍ପ୍ରଥମଂ ଗଵା । । ୩ ଗୁରୁଣା ସମନୁଜ୍ଞାତଃ ସମାଵୃତ୍ତୌ ଯଥାଵିଧି । ଉଦ୍ଵହେତ ଦ୍ଵିଜୋ ଭାର୍ଯାଂ ସଵର୍ଣାଂ ଲକ୍ଷଣାନ୍ଵିତାମ୍ । । ୪ ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଲକ୍ଷଣଂ ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଵଦ ମହାମୁନେ । କୀଦୃଗ୍ଲକ୍ଷଣସଂଯୁକ୍ତା ୧ କନ୍ଯା ସ୍ଯାତ୍ସୁଖଦା ନୃପ । । ୫ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଯଦୁକ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା ପୂର୍ଵଂ ସ୍ତ୍ରୀଲକ୍ଷଣମନୁତ୍ତମମ୍ । ଶ୍ରେଯସେ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ଶୁଭାଶୁଭଫଲପ୍ରଦମ୍ । । ୬ ତତ୍ତେ ଵଚ୍ମି ମହାବାହୋ ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକମନା ନୃପ । ଶ୍ରୁତେନ ଯେନ ଜାନୀଷେ କନ୍ଯାଂ ଶୋଭନଲକ୍ଷଣାମ୍ । । ୭ ସୁଖାସୀନଂ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠମଭିଗମ୍ଯ ମହର୍ଷଯଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛୁର୍ଲକ୍ଷଣଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଯତ୍ପୃଷ୍ଟୋଽହଂ ତ୍ଵଯାଧୁନା । । ୮ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଦେଵମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରୁଵନ୍ । ଭଗଵନ୍ବ୍ରୂହି ନଃ ସର୍ଵଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଲକ୍ଷଣମୁତ୍ତମମ୍ । । ୯ ଶ୍ରେଯସେ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ଶୁଭାଶୁଭଫଲପ୍ରଦମ୍ । ପ୍ରଶସ୍ତାମପ୍ରଶାସ୍ତାଂ ଚ ଜାନୀମୋ ଯେନ କନ୍ଯକାମ୍ । । 1.5.୧୦ ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିରିଞ୍ଚୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲା ଵଚ୍ମି ଯୁଷ୍ମାସ୍ଵଶେଷତଃ । । ୧୧ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତତଲୌ ସମ୍ଯଗ୍ରତାମ୍ଭୋଜସମପ୍ରଭୌ । ଈଦୃଶୌ ଚରଣୌ ଧନ୍ଯୌ ଯୋଷିତାଂ ଭୋଗଵର୍ଧନୌ । । ୧୨ କରାଲୈରତିନିର୍ମାସୈ ରୂକ୍ଷୈରର୍ଧଶିରାନ୍ଵିତୈଃ । ଦାରିଦ୍ର୍ଯଂ ଦୁର୍ଭଗତ୍ଵଂ ଚ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ନ ସଂଶଯଃ । । ୧୩ ଅଙ୍ଗୁଲ୍ଯଃ ସଂହତା ଵୃତ୍ତାଃ ସ୍ନିଗ୍(?)ଧାଃ ସୂକ୍ଷ୍ମନଖାସ୍ତଥା । କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯତ୍ଯନ୍ତମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ରାଜଭାଵଂ ଚ ଯୋଷିତଃ । । ୧୪ ହ୍ରସ୍ଵାଃ ସୁଜୀଵିତଂ ହ୍ରସ୍ଵା ଵିରଲା ଵିତ୍ତହାନଯେ । ଦାରିଦ୍ର୍ଯଂ ମୂଲମଗ୍ନାସୁ ପ୍ରେଷ୍ଯଂ ଚ ପୃଥୁଲାସୁ ଚ । । ୧୫ ପରସ୍ପରସମାରୂଢୈସ୍ତନୁଭିର୍ଵୃତ୍ତପର୍ଵଭିଃ । ବହୂନପି ପତୀନ୍ହତ୍ଵା ଦାସୀ ଭଵତି ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ । । ୧୬ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠୋନ୍ନତପର୍ଵାଣସ୍ତୁଙ୍ଗାଗ୍ରାଃ କୋମଲାନ୍ଵିତାଃ । ରତ୍ନକାଞ୍ଚନଲାଭାଯ ଵିପରୀତା ଵିପତ୍ତଯେ । । ୧୭ ସୁଭଗତ୍ଵଂ ନଖୈଃ ସ୍ନିଗ୍ଧୈରାତାମ୍ରୈଶ୍ଚ ଧନାଦ୍ ଯତା । ପୁତ୍ରାଃ ସ୍ଯୁରୁନ୍ନତୈରେଭିଃ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମୈଶ୍ଚାପି ରାଜତା । । ୧୮ ପାଣ୍ଡୁରୈଃ ସ୍ଫୁଟିତୈ ରୂକ୍ଷୈର୍ନୀଲୈର୍ଧୂମ୍ରୈସ୍ତଥା ଖରୈଃ
୧୦୮ ମତ୍ସକାଶାତ୍ପୁନଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଲକ୍ଷଣଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଚ । ଯଥାଧୁନା ଭଵଦ୍ଭିସ୍ତୁ ଶ୍ରୁତଂ ମତ୍ତୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । । ୧୦୯ ଲକ୍ଷଣେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ତୁ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସଦ୍ଵୃତ୍ତମୁଚ୍ଯତେ । ସଦ୍ଵୃତ୍ତମୁକ୍ତ୍ଵା ଯା ସ୍ତ୍ରୀ ସା ପ୍ରଶସ୍ତା ନ ଚ ଲକ୍ଷଣୈଃ । । 1.5.୧୧୦ ଈଦୃଗ୍ଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନାଂ ସୁକନ୍ଯାମୁଦ୍ଵହେତ୍ତୁ ଯଃ । ଋଦ୍ଧିର୍ଵୃଦ୍ଧିସ୍ତଥା କୀର୍ତିସ୍ତତ୍ର ତିଷ୍ଠତି ନିତ୍ଯଶଃ । । ୧୧୧ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସ୍ତ୍ରୀଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଞ୍ଚମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ, ଏକ ମହିଳାର ଭଲ ଚରିତ୍ର ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ। ଯେଉଁ ଘରେ ଭଲ ଚରିତ୍ରର ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମୃଦ୍ଧି ଓ କୀର୍ତ୍ତି ନିତ୍ୟ ରହିଥାଏ।
ସ୍ତ୍ରୀଲକ୍ଷଣସଦ୍ଵୃତ୍ତଵର୍ଣନମ୍ ଶତାନୀକଉଵାଚ ସଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଦେଵସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସୁଵିସ୍ତରାତ୍ । ଉତ୍ତମାଧମମଧ୍ଯଂ ଚ ସମ୍ବନ୍ଧେ ସ୍ତ୍ରୀକୃତେ ଯଥା । । ୧ ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ଶତାନୀକ ମହାବାହୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପିତାମହଃ । ଉକ୍ତ୍ଵା ସ ଲକ୍ଷଣଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ଚୋକ୍ତଵାନ୍ପୁନଃ
ଶତାନୀକ କହିଲେ, ମୁଁ ମହିଳାମାନେଙ୍କର ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଅଧମ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ, ଶତାନୀକ, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ପିତାମହା ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଓ ଭଲ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ କଥାହେବା ପରେ ଆଉ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।
୨ ଯଥୋକ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଣାଂ ତେଷାମୃଷୀଣାଂ କୁରୁନନ୍ଦନ । ସ ପ୍ରେଯୋ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମା ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । । ୩ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲାଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସଦ୍ଵୃତ୍ତମାଦିତଃ । ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଯୁଷ୍ମାନଶେଷଂ ଵୈ ଲୋକାନୁଗ୍ରହକାମ୍ଯଯା । । ୪ ତ୍ରିଵର୍ଗପ୍ରାପ୍ତଯେ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସ୍ତ୍ରୀଵୃତ୍ତଂ ଗୃହମେଧିନାମ୍ । ପ୍ରାଗ୍ଵିଦ୍ଯାଦୀନୁପାଦାଯ ତୈରର୍ଥାଂଶ୍ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । । ଵିନ୍ଦେତ ସଦୃଶୀଂ ଭାର୍ଯାଂ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା । । ୫ ଗୃହାଶ୍ରମୋ ହି ନିଃସ୍ଵାନାଂ ମହତ୍ଯେଷା ଵିଡମ୍ବନା । ତସ୍ମାତ୍ପୂର୍ଵମୁପାଦେଯଂ ଵିତ୍ତମେଵ ଗୃହୈଷିଣା । । ୬ ଵରଂ ସୋଢା ମନୁଷ୍ଯେଣ ତୀଵ୍ରା ନରକଵେଦନା । ନ ତ୍ଵେଵ ଚ ଗୃହେ ଦୃଷ୍ଟଂ ପୁତ୍ରଦାରକ୍ଷୁଧାର୍ଦିତମ୍ । । ୭ ଅସମ୍ଭଵେ ଶିଶୁଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୁଦନ୍ତଂ ପ୍ରାର୍ଥନାପରମ୍ । ଵଜ୍ରସାରମଯଂ ମନ୍ଯେ ହଦଯଂ ଯନ୍ନ ଦୀର୍ଯତେ । । ୮ ସାଧ୍ଵୀଂ ଭାର୍ଯାଂ ପ୍ରିଯାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁଚୈଲାଂ କ୍ଷୁତ୍କୃଶୀକୃତାମ୍ । ଅସ୍ଯ ଦୁଃଖସ୍ଯ ତନ୍ନାସ୍ତି ସୁଖଂ ଯତ୍ସମତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୯ ରୂକ୍ଷାନ୍ଵିଵର୍ଣାନ୍କ୍ଷୁଧିତାନ୍ଭୂମିପ୍ରସ୍ତରଶାଯିନଃ । ପୁତ୍ରଦାରାନ୍ନିଜାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କିମକାର୍ଯଂ ଭଵେନ୍ନୃଣାମ୍ । । 1.6.୧୦ ବାହୂତ୍ତରୀଯଂ କ୍ଷୁତ୍କ୍ଷାମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀନମୁଖଂ ସୁତମ୍ । ମୃତ୍ଯୁରେଵୋତ୍ସଵଃ ପୁଂସାଂ ଵ୍ଯସନଂ ଜୀଵିତଂ ଦ୍ଵିଜାଃ । । ୧୧ ପରିସୀଦତ୍ସ୍ଵପତ୍ଯେଷୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀନମୁଖୋ ପ୍ରିଯାମ୍ । ଵଜ୍ରକାର୍ଯଶରୀରାସ୍ତେ ଯେ ନ ଯାନ୍ତି ସହସ୍ରଧା । । ୧୨ ତସ୍ମାଦର୍ଥଵିହୀନସ୍ଯ ପୁଂସୋ ଦାରପରିଗ୍ରହାତ୍ । କୁତସ୍ତ୍ରିଵର୍ଗ ସଂସିଦ୍ଧିର୍ଯାତନୈଵ ହି ତସ୍ଯ ସା । । ୧୩ ଅଭାର୍ଯସ୍ଯାଧିକାରୋଽସ୍ତି ନ ଦ୍ଵିତୀଯାଶ୍ରମେ ଯଥା । ତଦ୍ଵଦର୍ଥଵିହୀନାନାଂ ସର୍ଵତ୍ର ନାଧିକରିତା । । ୧୪ କେଚିତ୍ତ୍ଵପତ୍ଯମେଵାହୁସ୍ତ୍ରିଵର୍ଗାଵାପ୍ତିସାଧନମ୍ । ପୁଂସାମର୍ଥଃ କଲତ୍ରଂ ଚ ଯେଽନ୍ଯେ ନୀତିଵିଦୋ ଵିଦୁଃ । । ୧୫ ଧର୍ମୋଽପି ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଯସ୍ମାଦିଷ୍ଟାପୂର୍ତକ୍ରିଯାତ୍ମକଃ । ସ ଚ ଦାରାତ୍ମକଃ ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞେଯମର୍ଥୈକସାଧନମ୍ । । ୧୬ ନିଜେନାପି ୧ ଦରିଦ୍ରେଣ ଲୋକୋ ଲଜ୍ଜତି ବନ୍ଧୁନା । ପରୋଽପି ହି ମନୁଷ୍ଯାଣାମୈଶ୍ଵର୍ଯାତ୍ସ୍ଵଜନାଯତେ । । ୧୭ ନ ଦରିଦ୍ରଂ ସମୀପେଽପି ସ୍ଥିତଵନ୍ତଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି । ଦୂରସ୍ଥମପି ଵିତ୍ତାଢ୍ଯମାଦରାଦ୍ଭଜତେ ଜନଃ । । ୧୮ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ ପୂର୍ଵମର୍ଥମେଵ ପ୍ରସାଧଯେତ । ସ ହି ମୂଲଂ ତ୍ରିଵର୍ଗସ୍ଯ ଗୁଣାନାଂ ଗୌରଵସ୍ଯ ଚ । । ୧୯ ସର୍ଵେଽପି ହି ଗୁଣା ଵିଦ୍ଯାକୁଲଶୀଲାଦଯୋ ନୃଣାମ୍ । ସନ୍ତି ତସ୍ମିନ୍ନସନ୍ତୋଽପି ସନ୍ତି ସନ୍ତୋଽପି ନାସତି । । 1.6.୨୦ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଶିଲ୍ପଂ କଲାଃ କର୍ମ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଦପି ଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ସାଧନଂ ସର୍ଵମର୍ଥାନାମର୍ଥା ଧର୍ମାଦିସାଧନାଃ । । ୨୧ ସାଧନାନାଂ ତ୍ରିଵର୍ଗୋଽସ୍ତି ତଂ ଵିନା କେଵଲଂ ନୃଣାମ୍ । ଅଜାଗଲସ୍ତନସ୍ଯେଵ ନିଧନାଯୈଵ ସଂଭଵଃ । । ୨୨ ପ୍ରାକ୍ପୁଣ୍ଯୈର୍ଵିପୁଲା ସମ୍ପଦ୍ଧର୍ମକାମାଦିହେତୁଜା । ଭୂଯୋ ଧର୍ମେଣ ସାମୁତ୍ର ତଯା୩ ତାଵିତି ୪ ଚ କ୍ରମଃ. । । ୨୩ ଏକଚକ୍ରକମେତଦ୍ଧି ପ୍ରୋକ୍ତମନ୍ଯୋନ୍ଯହେତୁକମ୍ । ପୂର୍ଵପଶ୍ଚିମବାହୁଭ୍ଯାମୁତ୍ତରାଧରମଧ୍ଯମାଃ । । ୨୪ ଵିଜ୍ଞାଯ ମତିମାନେଵଂ ଯସ୍ତ୍ରିଵର୍ଗଂ ନିଷେଵତେ । ସଂଖ୍ଯାଶତସମାଯୁକ୍ତୈରଵାପ୍ନୋତ୍ଯୁତ୍ତରୋତ୍ତରମ୍ । । ୨୫ ନାଭାର୍ଯସ୍ଯାଧିକାରୋଽସ୍ତି ତ୍ରିଵର୍ଗେ ନିର୍ଧନସ୍ଯ ଵା । ନା ଭାର୍ଯାଯାମତଃ ପୂର୍ଵମର୍ଥମୈଵ ପ୍ରସାଧଯେତ୍ । । ୨୬ ତସ୍ମାତ୍କ୍ରମାଗତୈରର୍ଥେଃ ସ୍ଵଯଂ ଵାଧିଗତୈର୍ଯୁତଃ । କ୍ରିଯାଯୋଗ୍ଯୈଃ ସମର୍ଥଶ୍ଚ କୁର୍ଯାଦ୍ଦାରପରିଗ୍ରହମ୍ । । ୨୭ ଅନୁରୂପେ କୁଲେ ଜାତାଂ ଶ୍ରୁତଵିତ୍ତକ୍ରିଯାଦିଭିଃ । ଲଭେତାନିନ୍ଦିତାଂ କନ୍ଯାଂ ମନୋଜ୍ଞାଂ ଧର୍ମସାଧନାମ୍ । । ୨୮ ପୁମାନର୍ଧପୁମାଂସ୍ତାଵଦ୍ଯାଵଦ୍ଭାର୍ଯାଂ ନ ଵିଦନ୍ତି । ତସ୍ମାଦ୍ଯଥାକ୍ରମଂ କାଲେ କୁର୍ଯାଦ୍ଦାରପରିଗ୍ରହମ୍ । । ୨୯ ଏକଚକ୍ରୋ ରଥୋ ଯଦ୍ଵଦେକପକ୍ଷୋ ଯଥା ଖଗଃ । ଅଭାର୍ଯୋଽପି ୧ନରସ୍ତଦ୍ଵଦଯୋଗ୍ଯଃ ସର୍ଵକର୍ମସୁ । । 1.6.୩୦ ପତ୍ନୀପରିଗ୍ରହାଦ୍ଧର୍ମସ୍ତଥାର୍ଥୋ ବହୁଲାଭତଃ । ସତ୍ପ୍ରୀତିଯୋଗାତ୍କାମୋଽପି ତ୍ରଯମସ୍ଯାଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । । ୩୧ ତ୍ରିଧା ଵିଵାହସମ୍ବନ୍ଧୋ ହୀନତୁଲ୍ଯାଧିକୈଃ ସହ । ତୁଲ୍ଯୈଃ ସହ ସମସ୍ତେଷାମିତରୌ ନୀଚମଧ୍ଯମୌ । । ୩୨ ଅସମୈର୍ନିନ୍ଦ୍ଯତେ ସଦ୍ଭିରୁତ୍ତମୈଃ ପରିଭୂଯତେ । ତୁଲ୍ଯୈଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ସାଧୁତମୋ ମତଃ । । ୩୩ କୃତ୍ଵୈଵାଧିକସମ୍ବନ୍ଧମପମାନଂ ସମଶ୍ନୁତେ । ନ ଚୈଷାମାନତିଂ ଗଚ୍ଛେନ୍ନୈଵ ନୀଚୈଃ ସହେଷ୍ଯତେ
୪୪ ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ସ୍ତ୍ରୀଲକ୍ଷଣସଦ୍ଵୃତ୍ତଵର୍ଣନଂ ନାମ ଷଷ୍ଠୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଘରେ ପୁତ୍ର ଓ ପତ୍ନୀ ଭୋକରେ ପୀଡିତ ଦେଖିବାଠାରୁ, ଭୟଙ୍କର ନରକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିବା ଭଲ।
ଶ୍ରୀ ଗଣେଶଙ୍କୁ ଏବଂ ଶ୍ରୀ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ନାରାୟଣଙ୍କୁ, ଉତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଏବଂ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ନମନ କରି, ତାପରେ ବିଜୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗିବା ଉଚିତ।
ପୂଜା କରିବା ପୂର୍ବରୁ ରାଜା ଆଦିପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଶୂଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱିଜମାନେ କେବଳ ଶୁଣିପାରିବେ।
ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ଧନ ସମୃଦ୍ଧି ସହିତ ଜଡିତ ଥାଏ, ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଧନକୁ ଅପମାନଜନକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ରାଜା ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ଅଶୁଦ୍ଧ ଚିନ୍ତା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ଏଡ଼ାଇବା ଦରକାର।
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପନୟନ ଷୋଳ ବର୍ଷ ବୟସରେ, କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଦ୍ୱାଇଶି ବର୍ଷରେ ଏବଂ ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ତେଇଶି ବର୍ଷ ପରେ କରାଯାଏ। ଏହି ସଂସ୍କାର ଜନ୍ମଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ, ଏକ ମହିଳା ଛତ୍ରିଶ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଗୁରୁଘରେ ବେଦୀୟ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଘରୋଇ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ଦରକାର।
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୁରୁବଂଶୀ ଋଷିମାନେ ପ୍ରିୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।