ଦ୍ଵିଜରାଜସ୍ତଥା ସୋମଶ୍ଚଂଦ୍ରମା ନାମତୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ରାଜା ସୋମ, ଯାହାଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭି କୁହାଯାଏ, ସେ ନାମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ।
କଶ୍ଯପୋ ହି ଦ୍ଵିତୀଯୋଽସୌ ମରୀଚିସ୍ତୁ ତତୋଽଭଵତ୍
ଦ୍ୱିତୀୟ କଶ୍ୟପ ଥିଲେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ମରୀଚି ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଲୋକାନ୍ଧରତି ଯୋ ଦ୍ରଵ୍ଯୈଃ ସ ତୁ ଧର୍ମୋ ହି ନାମତଃ
ଯିଏ ଧନ-ସମ୍ପତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେ ଧର୍ମ ନାମରେ ପରିଚିତ।
ଲୋକାନ୍ଦକ୍ଷତି ଯଃ କୃତ୍ଯୈଃ ସ ତୁ ଦକ୍ଷଃ ପ୍ରଜାପତିଃ
ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେ ଡକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତି।
ଵର୍ଣଧର୍ମେଣ ତେ ସର୍ଵେ ଵର୍ଣାତ୍ମାନଶ୍ଚ ଵୈ କ୍ରମାତ୍ ଵିଷ୍ଣୁ ମାଯାପ୍ରଭାଵେନ କଲାଭୂତାଃ ସ୍ଥିତା ଭୁଵି
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ଜାତିର ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ରମକ୍ରମେ ଜାତିର ଆକୃତି ଧାରଣ କଲେ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମାୟାର ଶକ୍ତିରେ ଭାଗ ଭାଗ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ତଦା ତୁ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ସୋମାଯାଶ୍ଵିନିମଣ୍ଡଲମ୍
ତାପରେ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ସୋମ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀମାନଙ୍କର ମଣ୍ଡଳ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
କଶ୍ଯପାଯାଦିତିଗଣଂ କ୍ଷତ୍ରରୂପଂ ତ୍ରଯୋଦଶମ୍
ସେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପାଇଁ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ତ୍ରୟୋଦଶ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଆକୃତି ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ନାନାଵିଧାନି ସୃଷ୍ଟାନି ଚାସନ୍ଵୈଵସ୍ଵତେଽନ୍ତରେ 3.4.10.
ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ।
ତତ୍ର ଵାସଂ ସ୍ଵଯଂ ଦକ୍ଷଃ କୃତଵାନ୍ଯଜ୍ଞତତ୍ପରଃ
ସେଠାରେ ଡକ୍ଷ ନିଜେ ଯଜ୍ଞରେ ଲିନ ହୋଇ ନିଜ ନିବାସ ତିଆରି କଲେ।
ଭୂତନାଥୋ ମହାଦେଵୋ ନ ନନାମ କଦାଚନ
ଭୂତମାନଙ୍କର ନାଥ ମହାଦେବ କେବେଁ ମଧ୍ୟ କାହାକୁ ଶିର ନମାଇନଥିଲେ।
ମୃଗଵ୍ଯାଧଃ ଶିଵଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵୀରଭଦ୍ରୋ ବଭୂଵ ହ
ଶିବ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଓ ବୀରଭଦ୍ର ରୂପେ ମୃଗ ଶିକାରୀ ହେଲେ।
ତେନୈଵ ପୀଡିତା ଦେଵା ମୁନଯଃ ପିତରୋଽଭଵନ୍
ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବତା, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ମୃଗଭୂତୋ ଯଯୌ ତୂର୍ଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯାଧଃ ଶିଵୋଭଵତ୍
ସେ ମୃଗ ହୋଇ ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ; ଏହା ଦେଖି ଶିବ ଶିକାରୀ ହେଲେ।
ତଦା ତୁ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ତୁଷ୍ଟାଵ ମଧୁରସ୍ଵରୈଃ
ତାପରେ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ତୁଲାରାଶିସ୍ଥିତେ ଭାନୌ ତଂ ରୁଦ୍ରଂ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଲେ ପ୍ରଯଯୌ ସପ୍ତଲୋକଂ ଵୈ ସ ରୁଦ୍ରଶ୍ଚଂଦ୍ରରୂପଵାନ୍
ତୁଳା ରାଶିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିବାବେଳେ, ସେ ରୁଦ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଣ୍ଡଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଚନ୍ଦ୍ର ରୂପେ ସାତି ଲୋକକୁ ଗଲେ।
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵୀରଭଦ୍ରୋ ରୁଦ୍ରଃ ସଂହୃଷ୍ଟମାନସଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି ବୀରଭଦ୍ର ରୁଦ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ଵିପ୍ର ଭୈରଵଦତ୍ତସ୍ଯ ଗେହଂ ଗତ୍ଵା ସ ଵୈ ଶିଵଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶିବ ଭୈରବଦତ୍ତଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ।
ସ ବାଲଶ୍ଚ ଗୁଣୀ ଵେତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବଭୂଵ ହ 3.4.10.
ସେ ଏକ ଶିଶୁ ରୂପେ ଗୁଣବାନ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହେଲେ।
ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଶ୍ଚାକ୍ଷମାଲା ଚ ମଂତ୍ରଃ ପଂଚାକ୍ଷରଃ ଶୁଭଃ
ତିନିଟି ଅଡ଼ିଆ ଚିହ୍ନ, ଅକ୍ଷମାଳା ଏବଂ ପଞ୍ଚ ଅକ୍ଷରୀ ଶୁଭ ମନ୍ତ୍ର।
ଅଥୈକାଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ଆନନ୍ଦଗିରିଵନଶର୍ମପୁରୀଶର୍ମଉତ୍ପତ୍ତିଵର୍ଣନମ୍ ବୃହସ୍ପତିରୁଵାଚ ପୁରା ତୁ ନୈମିଷାରଣ୍ଯେ ଵିପ୍ରଶ୍ଚାଜଗରୋଽଭଵତ୍। ଵେଦାନ୍ତଶାସ୍ତ୍ରନିପୁଣୋ ଜ୍ଞାନଵାଞ୍ଛମ୍ଭୁପୂଜକଃ
ଏଠାରେ ଏକାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ: ଆନନ୍ଦଗିରି, ବନଶର୍ମା ଏବଂ ପୁରୀଶର୍ମାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିବରଣୀ। ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ: ପୂର୍ବେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେ ବେଦାନ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ଉପାସକ ଥିଲେ।
ରଙ୍କଣଵୈଶ୍ଯୋତ୍ପତ୍ତିଵର୍ଣନମ୍ ବୃହସ୍ପତିରୁଵାଚ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ ପୂର୍ଵଂ ଧ୍ରୁଵଵଂଶସମୁଦ୍ଭଵଃ । ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଶ୍ଚ ବଭୂଵ ମଖକାରକଃ । । ୧ ନାରଦସ୍ଯୋପଦେଶେନ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ହିଂସାମଯଂ ମଖମ୍ । ଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଵୈଷ୍ଣଵୋ ଭୂତ୍ଵା ଦଶପୁତ୍ରାନଜୀଜନତ୍ । । ୨ ପ୍ରଚେତାନାମ ତେଷାଂ ଵୈ ଜାତଂ ତେ ଚୈକରୂପିଣଃ । ପିତୁରାଜ୍ଞାଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଜଲମଧ୍ଯେ ତପୋଽର୍ଥିନଃ । । ରତ୍ନାକରସ୍ଯ ସିନ୍ଧୋଶ୍ଚ ମଗ୍ନଭୂତା ବଭୂଵିରେ । । ୩ ତେଷାଂ ତୁ ତପସା ତୁଷ୍ଟଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂଶ୍ଚତୁରାନନଃ । ସପ୍ତାବ୍ଧିଷୁ ସ ତାନ୍ସପ୍ତ ସୁତାନ୍ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ଲୋକରାଟ୍ । । ୪ ରତ୍ନାକରେଽଷ୍ଟମଂ ପୁତ୍ରଂ ନଵମଂ ମାନସୋତ୍ତରେ । ଦଶମଂ ମେରୁଶାଖାଯାଂ ସୁତଂ କୃତ୍ଵା ମୁମୋଦ ହ । । ୫ ଆପୋ ଵହତି ଯୋ ଲୋକେ ସ ଆପଵ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । ଦ୍ଵିତୀଯୋ ଵରୁଣୋ ନାମ ଯାଦସାଂ ପତିରପ୍ପତିଃ । । ୬ ଦଦୌ ପାଶଂ ତଦା ବ୍ରହ୍ମା ଦୈତ୍ଯବନ୍ଧନହେତଵେ । ପାଶୀ ନାମ ତତୋ ଜାତଂ ଵରୁଣସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । । ୭ ସ ତୁ ପୂର୍ଵଭଵେ ଚାସୀଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ଶକ୍ତିପୂଜକଃ. । ଆପଵୋ ନାମ ଵିଖ୍ଯାତୋ ଵାରୁଣୀପାନତତ୍ପରଃ । । ୮ ଭଦ୍ରକାଲ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯୋ ଭକ୍ତୋ ନିତ୍ଯଂ ପୂଜନତତ୍ପରଃ । ନାନାରକ୍ତମଯୈଃ ପୁଷ୍ପୈର୍ଗୁଣ୍ଠିତାଂ ରକ୍ତମାଲିକାମ୍ । । ୯ ରକ୍ତଚନ୍ଦନସଂଯୁକ୍ତାଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ମନ୍ତ୍ରସଂଯୁତଃ । ଭଦ୍ରକାଲ୍ଯୈ ନିଵେଦ୍ଯାଶୁ ନଵାର୍ଣଵପରୋଽଭଵତ୍ । । 3.4.16.୧୦ ଧୂପୈର୍ଦୀପୈଶ୍ଚ ନୈଵେଦ୍ଯୈସ୍ତାମ୍ବୂଲୈର୍ଋତୁଜୈଃ ଫଲୈଃ । ପୂଜଯିତ୍ଵା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ଭଦ୍ରକାଲୀଂ ସନାତନୀମ୍ । । ୧୧ ତିଲୈଃ ଶର୍କରଯା ଯୁକ୍ତଂ ମଧୁନା ଚ ହଵିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଵହ୍ନିଦ୍ଵାରେଣ ସଂହୃତ୍ଯ ତୁଷ୍ଟାଵ ଜଗଦମ୍ବିକାମ୍ । । ୧୨ ଚରିତ୍ରଂ ମଧ୍ଯମଂ ଦେଵ୍ଯା ଵିଷ୍ଣୁଦେଵେନ ନିର୍ମିତମ୍ । ନଵାର୍ଣଵେନ ତେନୈଵ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଜାପ୍ଯତତ୍ପରଃ । । ୧୩ ଏଵଂ ଵର୍ଷତ୍ରଯଂ ଜାତଂ ତସ୍ଯ ପୂଜାଂ ପ୍ରକୁର୍ଵତଃ । ପ୍ରସନ୍ନାଭୂତ୍ତଦା ଦେଵୀ ଵରଦା ସର୍ଵମଙ୍ଗଲା । । ଵରଂ ବ୍ରୂହୀତି ଵଚନଂ ତମାହ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମମ୍ । । ୧୪ ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜ ଆପଵ ନମ୍ରଧୀଃ । ତୁଷ୍ଟାଵ ଦଣ୍ଡଵଦ୍ ଭୂତ୍ଵା ଭଦ୍ରକାଲୀଂ ସନାତନୀମ୍ । । ୧୫ ଆପଵ ଉଵାଚ ଵିଷ୍ଣୁକଲ୍ପେ ପୁରା ଚାସୀଦ୍ଦାନଵୋ ମହିଷାସୁରଃ । କୋଟିକୋଟିସହସ୍ରୈସ୍ତୁ ରଥୈର୍ଵାଜିଗଜୈର୍ଯୁତଃ । । ୧୬ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସ୍ଵଵଶେ କୃତ୍ଵା ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ସ ତଦାଭଵତ୍ । ସ୍ଵାରୋଚିଷାନ୍ତରଃ କାଲୋ ଗତୋ ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରକୁର୍ଵତଃ । । ୧୭ ତତସ୍ସ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁସ୍ସର୍ଵଦେଵସମନ୍ଵିତଃ । ସମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ମୁଖାତ୍ତେଜୋ ଜ୍ଵାଲାମାଲୀ ବଭୂଵ ହ । । ୧୮ ଜ୍ଯୋତିର୍ଲିଙ୍ଗାତ୍ତଦା ଦେଵୀ ଭଵତୀ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ଭୁଵି । ସମ୍ଭୂଯ ମହିଷଂ ହନ୍ତ୍ରୀ ତସ୍ଯୈ ଦେଵ୍ଯୈ ନମୋନମଃ । । ୧୯ ରୂଦ୍ରକଲ୍ପେ ପୁରା ଚାସୀଦ୍ରୁଦଚ୍ଛମ୍ଭୁମୁଖାଦ୍ଦିଵି । ରାଵଣଶ୍ଚ ସହସ୍ରାସ୍ଯୋ ଜାତୋ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରାଵଣଃ । । 3.4.16.୨୦ ରାକ୍ଷସୋ ବଲଵାନ୍ଘୋରୋ ଲୋକାଲୋକଗିରେରଧଃ । ନ୍ଯଵସଦ୍ଦେଵଦୈତ୍ଯାନାଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଚ ଭକ୍ଷକଃ । । ଷଷ୍ଠେ ମନ୍ଵନ୍ତରେ ତେନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ରାଜ୍ଯସାତ୍କୃତମ୍ । । ୨୧ ତତୋ ଵୈଵସ୍ଵତେ ପ୍ରାପ୍ତେ ତ୍ରେତାଷ୍ଟାଵିଂଶକେ ପ୍ରଭୁଃ । ସ ଜାତୋ ରାଘଵଗୃହେ ରାମସ୍ସଙ୍କର୍ଷଣଃ ସ୍ଵଯମ୍ । । ୨୨ ଷୋଡଶାବ୍ଦଵପୁର୍ଭୂତ୍ଵା ସ ଗତୋ ଜନକାଲଯେ । ଧନୁଶ୍ଚାଜଗଵଂ ଘୋରଂ ପ୍ରଭଗ୍ନଂ ତେନ ଧୀମତା । । ୨୩ ତଦା ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଦେଵା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ରାମଂ ସନାତନମ୍ । ସହସ୍ରଵଦନସ୍ଯୈଵ ଵର୍ଣଯାମାସ କାରଣମ୍ । । ୨୪ ତଚ୍ଛୁତ୍ଵା ହଂସଯାନଂ ଚ ସମାରୁହ୍ଯ ସ ସୀତଯା । ଲୋକାଲୋକଗିରୌ ପ୍ରାପ୍ଯ ଘୋରଯୁଦ୍ଧମଚୀକରତ୍ । । ୨୫ ହଂସଯାନପତାକାଯାଂ ସଂସ୍ଥିତୋ ହନୁମାନ୍କପିଃ । ଵେଦାଶ୍ଚ ଵାଜିନସ୍ତତ୍ର ନେତା ବ୍ରହ୍ମା ସନାତନଃ । । ୨୬ ଦିଵ୍ଯଵର୍ଷମଭୂଦ୍ଘୋରଃ ସଙ୍ଗ୍ରାମସ୍ତେନ ରକ୍ଷସା । ରାଵଣସ୍ସ ତଦା କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଦ୍ଵିସହସ୍ରୈଶ୍ଚ ବାହୁଭିଃ । । ୨୭ ଅପରୌ ମୂର୍ଛଯିତ୍ଵା ତୌ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ । ଜଗର୍ଜ ବଲଵାନ୍ଘୋରସ୍ସ ଚ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରାଵଣଃ । । ୨୮ ବ୍ରାହ୍ମଣା ସଂସ୍ତୁତା ମାତା ଭଵତୀ ବ୍ରହ୍ମରୂପିଣୀ । ସୀତା ଶାନ୍ତିମଯୀ ନିତ୍ଯା ତଯା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରାଵଣଃ । । ଵିନାଶିତୋ ନମସ୍ତସ୍ଯୈ ନମସ୍ତସ୍ଯୈ ନମୋ ନମଃ । । ୨୯ ବ୍ରହ୍ମକଲ୍ପେ ପୁରା ଚାସୀତ୍ତାଲଜଂଘାନ୍ଵଯୋଦ୍ଭଵଃ । ମୁରୋ ନାମ ମହାଦୈତ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ବଲଦର୍ପିତଃ । । 3.4.16.୩୦ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେଶଂ ମହାରୁଦ୍ରଂ ମହେନ୍ଦ୍ରାଦିସମନ୍ଵିତମ୍ । ସ ବଭୂଵ ପରାଜିତ୍ଯାଧିକାରୀ ରୌଦ୍ର ଆସନେ । । ୩୧ ଦେଵୈସ୍ସାର୍ଦ୍ଧଂ ମହାଦେଵୋ ମାଧଵଂ କ୍ଷୀରଶାଯିନମ୍ । ଗତ୍ଵା ନିଵେଦଯାମାସ ସ ଵିଷ୍ଣୁଃ କ୍ରୋଧସଂଯୁତଃ । । ୩୨ ଜଗାମ ଗରୁଡାରୂଢୋ ଯତ୍ର ଦୈତ୍ଯୋ ମୁରଃ ସ୍ଥିତଃ । ତେନ ସାର୍ଦ୍ଧମଭୂଦ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ତସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ଦାରୁଣମ୍ । ୩୩ ସହସ୍ରାବ୍ଦମତୋ ଜାତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମା ଭଯାନ୍ଵିତଃ । ପରାଂ ତୁ ପ୍ରକୃତିଂ ନିତ୍ଯାଂ ତୁଷ୍ଟାଵ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ଗିରା । । ୩୪ ପ୍ରସନ୍ନା ସା ତଦା ଦେଵୀ କୁମାରୀ ସପ୍ତହାଯିନୀ । ଚତୁର୍ଭୁଜାସ୍ତ୍ରସହିତା ଭୂତ୍ଵା ଦୈତ୍ଯମୁଵାଚ ହ । । ୩୫ ପରାଜିତୋଽଯଂ ଭଗଵାନ୍ଦୈତ୍ଯରାଜେନ ଵୈ ତ୍ଵଯା । ଵିଜଯା ନାମ ମେ ରମ୍ଯା କୈଶ୍ଚିନ୍ନାହଂ ପରାଜିତା । । ୩୬ ଉନ୍ମୀଲିନୀ ଵିଞ୍ଚୁଲୀ ଚ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ପକ୍ଷଵର୍ଦ୍ଧିନୀ । ଜଯା ଜଯନ୍ତୀ ଵିଜଯା ଵର୍ଷେଵର୍ଷେ କ୍ରମାଦହମ୍ । । ୩୭ ଏକାଦଶଶୁଭାଚାରା ଵିଷ୍ଣଵସ୍ତନଯା ମମ । ଏକାଦଶୀତି ଵିଖ୍ଯାତା ଵେଦମଧ୍ଯେ ସଦା ହ୍ଯହମ୍ । । ୩୮ ଅତୋ ମାଂ ବଲଵାଞ୍ଜିତ୍ଵା ଵିଜଯାଂ ଵିଷ୍ଣୁମାତରମ୍ । ପାଣିଂ ଗ୍ରହାଣ ମେ ରମ୍ଯଂ ସର୍ଵପୂଜ୍ଯୋ ଭଵାନ୍ଭଵେତ୍ । । ୩୯ ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁରୋ ଦୈତ୍ଯସ୍ତସ୍ଯା ରୂପେଣ ମୋହିତଃ । ଯୁଯୁଧେ ସ ତଯା ସାର୍ଦ୍ଧଂ କ୍ଷଣାର୍ଦ୍ଧେନ ଲଯଙ୍ଗତଃ । । 3.4.16.୪୦ ତଂ ମୁରଂ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାନୁଜସ୍ତନ୍ନରକାସୁରଃ । ଦୈତ୍ଯମାଯାଂ ମହାଘୋରାଂ ଚକାର ସୁରନାଶିନୀମ୍ । । ୪୧ ଏକାଦଶୀ ସ୍ଵଯଂ ମାଯା ହୁଙ୍କାରେଣୈଵ ତଂ ତଦା । ନରକେଣ ସମଂ ହତ୍ଵା ଜଗର୍ଜ ଜଗଦମ୍ବିକା । । ୪୨ ତଯୋସ୍ତେଜୋ ମହାଘୋରମନ୍ନମଧ୍ଯେଷୁ ଚାଗମତ୍ । ଦୁଷ୍ଟଭୂତମମୂଦନ୍ନଂ ନୃଣାଂ ରୋଗଭଯପ୍ରଦମ୍ । । ୪୩ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚୈକାଦଶୀ ନାମ୍ନା ରଵିଶୁକ୍ରାଵୁଵାଚ ହ । କୁରୁତାଂ ଶୁଦ୍ଧମେଵାନ୍ତର୍ଭଵନ୍ତୌ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତୌ । । ୪୪ ତଦାଜ୍ଞଯା ତଥା କୃତ୍ଵା ଦେଵ ପୂଜ୍ଯୌ ବଭୂଵତୁଃ । ଏଵଂ ମାତସ୍ତ୍ଵଯା ସର୍ଵଂ କୃତଂ ତସ୍ଯୈ ନମୋ ନମଃ । । ୪୫ ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭଦ୍ରକାଲୀ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ଦିଵ୍ଯଂ କଥାମଯମ୍ । ଆପଵଂ ପ୍ରାହ ସା ଦେଵୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଵେଦକୋଵିଦମ୍ । । ୪୬ ପ୍ରଲଯେ ଚ ତଦା ପ୍ରାପ୍ତେ ନଷ୍ଟେ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମେ । ଏକାର୍ଣଵେ ପୁରା ତ୍ଵଂ ଵୈ ମତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ସୁଖୀ ଭଵ । । ୪୭ ସ୍ତୋତ୍ରେଣାନେନ ସୁପ୍ରୀତା ଵରଦାହଂ ସଦା ନରାନ୍
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଯାନ୍ତର୍ହିତା ଦେଵୀ ସ ଵିପ୍ରୋ ଵରୁଣୋଽଭଵତ୍ । । ୪୮ ସୂତ ଉଵାଚ ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗୁରୋର୍ଵାକ୍ଯଂ ଭଗଵାନ୍ଦ୍ଵିତିଯୋ୨ ଵସୁଃ । ଵରୁଣଃ ସ୍ଵମୁଖାତ୍ତେଜୋ ଜନଯାମାସ ଭୂତଲେ । । ୪୯ ଦେହଲ୍ଯାଂ ସ ତୁ ଵୈ ଜାତୋ ଧର୍ମଭକ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ଗୃହେ । ଵିଧଵା ତସ୍ଯ ଯା କନ୍ଯା ଗର୍ଭଂ ଧତ୍ତେ ହରେଃ ସ୍ଵଯମ୍ । । 3.4.16.୫୦ ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଧର୍ମଭକ୍ତୋ ମୁମୁଦେ ସୁତଜନ୍ମନି । ନାମଦେଵ ଇତି ଖ୍ଯାତଃ ସାଙ୍ଖ୍ଯଯୋଗପରାଯଣଃ । । ୫୧ ଆବ୍ରହ୍ମସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତଂ ସର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁମଯଂ ଜଗତ୍ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗତଃ କାଶ୍ଯାଂ ରାମାନନ୍ଦଂ ହରିପ୍ରିଯମ୍ । । ୫୨ ନତ୍ଵା ତଚ୍ଛିଷ୍ଯତାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତତ୍ର ଵାସମକାରଯତ୍ । ସିକନ୍ଦରୋ ମ୍ଲେଚ୍ଛପତିର୍ଦେହଲୀରାଜ୍ଯମାସ୍ଥିତଃ । । ୫୩ ନାମଦେଵଂ ସମାହୂଯ ସମ୍ପରୀକ୍ଷ୍ଯ ତଦା ସୁଖୀ । ଅର୍ଧକୋଟିମିତଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଦଦୌ ତସ୍ମୈ କଲିପ୍ରିଯଃ । । ୫୪ ନାମଦେଵସ୍ତୁ ତଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯୈର୍ଗଙ୍ଗାରୋହଣମୁତ୍ତମମ୍ । କାରଯାମାସ ଵୈ କାଶ୍ଯାଂ ଶୁଭ୍ରଂ ସର୍ଵଂ ଶିଲାମଯମ୍ । । ୫୫ ଦଶଵିପ୍ରାନ୍ପଞ୍ଚ ନୃପାନ୍ପଞ୍ଚ ଵୈଶ୍ଯାଞ୍ଛତଂ ଗଵାମ୍ । ପୁନରୁଜ୍ଜୀଵଯାମାସ ଶଵଭୂତାନ୍ସ ଯୋଗଵାନ୍ । । ୫୬ ବୃହସ୍ପତିରୁଵାଚ ଵିଶ୍ଵାନରଃ ପୁରା ଚାସୀଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵେଦକୋଵିଦଃ । ଅନପତ୍ଯୋ ଵିଧାତାରଂ ତୁଷ୍ଟାଵ ବହୁପୂଜନୈଃ । । ୫୭ ଵର୍ଷମାତ୍ରେଣ ଭଗଵାନ୍ପରମେଷ୍ଠୀ ପ୍ରଜାପତିଃ । ସମାଗତ୍ଯ ଵଚଃ ପ୍ରାହ ଵରଂ ବ୍ରୂହି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । । ୫୮ ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ହୋଵାଚ ଭଗଵଁସ୍ତେ ନମୋ ନମଃ । ପ୍ରକୃତେଶ୍ଚ ପରଃ ପୁତ୍ରୋ ଭୂଯାନ୍ମମ ଵରାତ୍ତଵ । । ୫୯ ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦା ବ୍ରହ୍ମା ଵିସ୍ମିତଃ ପ୍ରାହ ତଂ ଦ୍ଵିଜମ୍ । ଏକା ଵୈ ପ୍ରକୃତିର୍ମାଯା ତ୍ରିଲିଙ୍ଗଜନନୀ ସ୍ଵଯମ୍ । । 3.4.16.୬୦ ତଯା ଦୃଶ୍ଯଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ସମୁତ୍ପାଦିତମାତ୍ମନା । ପ୍ରକୃତେଶ୍ଚ ପରୋ ଯୋ ଵୈ ପରମାତ୍ମା ସ ଚାଵ୍ଯଯଃ । । ୬୧ ଅବୁଦ୍ଧିର୍ବୋଧନିରତୋ ହ୍ଯଶ୍ରୁତିଶ୍ଚ ଶୃଣୋତି ଵୈ । ଅଦେହଃ ସ ସ୍ପୃଶତ୍ଯେତଦଚକ୍ଷୁଃ ପଶ୍ଯତି ସ୍ଵଯମ୍ । । ୬୨ ଅଜିହ୍ଵୋନ୍ନଂ ସ ଗୃହ୍ଣାତି ସ ଜିଘ୍ରତି ନ ସା ଵିନା । ଅମୁଖୋ ଵେଦଵକ୍ତା ଚ କର୍ମକାରଃ କରଂ ଵିନା । । ୬୩ ଅପଦୋ ଗଚ୍ଛତି ହ୍ଯେତଦଲିଙ୍ଗୋ ନାରିଭୋଗଵାନ୍ । ଅଗୁହ୍ଯୋ ହି କରୋତ୍ଯେତାଂ ସତତ୍ତ୍ଵାଂ ଗୁହ୍ଯଭୂତିନୀମ୍ । । ୬୪ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ସ୍ପର୍ଶମଯଂ ରୂପବ୍ରହ୍ମ ରସାତ୍ମକମ୍ । ଗନ୍ଧବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଞେଯ ତସ୍ମୈ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ । । ୬୫ ପ୍ରକୃତିଂ ପୁରୁଷଂ ଚୈଵ ଵିଦ୍ଧ୍ଯନାଦି ଉଭାଵପି । ଵିକାରାଂଶ୍ଚ ଗୁଣାଂଶ୍ଚୈଵ ଵିଦ୍ଧି ପ୍ରକୃତିସମ୍ଭଵାନ୍ । । ୬୬ ଏକାର୍ଥୌ ତୌ ଚ ଶବ୍ଦୈକୌ ରୂପୈକୌ ନିତ୍ଯଵିଗ୍ରହୌ । ଆଦିମଧ୍ଯାନ୍ତରହିତୌ ନିତ୍ଯଶୁଦ୍ଧୌ ସନାତନୌ । । ୬୭ ପୁଂସ୍ତ୍ରୀନପୁଂସ୍କଜନନୀ ଜ୍ଞେଯା ସା ପ୍ରକୃତିଃ ପରା । ପୁରୁଷଶ୍ଚ କଵିଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଃ କୂଟସ୍ଥୋ ଜ୍ଞାନଵାନ୍ପରଃ
ଅଜନ୍ମା ଜନ୍ମ ଚାପ୍ନୋତି ମଯା ଜାତଃ ସ ଜନ୍ମଵାନ୍
ଅଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରେ; ମୋ ଦ୍ୱାରା ସେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏହିପରି ସେ ଜନ୍ମିତ ହୋଇଯାଏ।
ଅତୋ ଵିଶ୍ଵାନର ମୁନେ ମାଯାଭୂତୋ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ 3.4.16.
ଏହିପରି, ବିଶ୍ୱାନର ଋଷି, ମାୟାର ଶକ୍ତିରେ ହରି ସ୍ୱୟଂ ଦେଖାଦେଇଛନ୍ତି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ତର୍ଦଧେ ଦେଵଃ ପାଵକସ୍ତଦ୍ଵରାଦଭୂତ୍
ଏପରି କହି, ସେଇ ଦେବତା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଏବଂ ସେଇ ଦୟାରୁ ପାବକଙ୍କର ଜନ୍ମ ହେଲା।
ଵୈଶ୍ଵାନର ଇତି ଖ୍ଯାତୋଽଭଵତ୍ସ୍ଵାହାପତିଃ ପ୍ରଭୁଃ
ସେ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱାହାର ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ 'ବୈଶ୍ୱାନର' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
ନୈଷଧୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଧୀମାନ୍ଯଥା ରାଜା ନଲସ୍ତଥା
ନିଷାଦ ଦେଶର ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ରାଜା ନଳ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ସ୍ଵପିତୁର୍ଗେହମାସାଦ୍ଯାନ୍ଵେଷଯାମାସ ଭୂପତିମ୍
ସେ ଜେତେବେଳେ ନିଜ ବାପାଙ୍କ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ମୋହମାପନ୍ନା ଦମଯଂତୀ ଶୁଭାନନା
ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଥିବା ଦମୟନ୍ତୀ ଭ୍ରମିତ ହେଇଗଲେ।
ରୁଦ୍ରମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ବୃହସ୍ପତିରୁଵାଚ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯଂ ଯଦା ନାସୀତ୍ସଦସଦାତ୍ସକଂ ଚ ଯତ୍ । ତଦାକ୍ଷରମଯଂ ତେଜୋ ଵ୍ଯାପ୍ତରୂପମଚିନ୍ତ୍ଯକମ୍ । । ୧ ନ ଚ ସ୍ଥୂଲଂ ନ ଚ ସୂକ୍ଷ୍ଣଂ ଶୀତଂ ନୋଷ୍ଣଂ ଚ ତତ୍ପରମ୍ । ଆଦିମଧ୍ଯାନ୍ତରହିତଂ ମନାଗାକାରଵର୍ଜିତମ୍ । । ୨ ଯୋଗିଦୃଶ୍ଯଂ ପରଂ ନିତ୍ଯଂ ଶୂନ୍ଯଭୂତଂ ପରାତ୍ପରମ୍ । ଏକା ଵୈ ପ୍ରକୃତିର୍ମାଯା ରେଖା ଯା ତଦଧଃ ସ୍ମୃତା । । ୩ ମହତ୍ତତ୍ଵମଯୀ ଜ୍ଞେଯା ତଦଧଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵରେଖିକାଃ । ରାଜସ୍ସତ୍ତ୍ଵତମୋଭୂତା ଓମିତ୍ଯେଵସୁଲକ୍ଷଣମ୍ । । ୪ ତତ୍ସଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଯତ୍ର ପ୍ରାପ୍ଯ ପୁନର୍ଭଵଃ । କିଯତା ଚୈଵ କାଲେନ ତସ୍ଯେଚ୍ଛା ସମପଦ୍ଯତ । । ୫ ଅହଙ୍କାରସ୍ତତୋ ଜାତସ୍ତତସ୍ତନ୍ମାତ୍ରିକାଃ ପରାଃ । ପଞ୍ଚଭୂତାନ୍ଯତୋପ୍ଯାସଞ୍ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନକାନ୍ଯତଃ । । ୬ ଦ୍ଵାଵିଂଶଜ୍ଜଡଭୂତାଂଶ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଵେଚ୍ଛାମଯୋ ଵିଭୁଃ । ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଭୂତଶ୍ଚ ସଗୁଣୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ଜୀଵସ୍ସମାଗତଃ । । ୭ ପୂର୍ଵାର୍ଦ୍ଧାତ୍ସଗୁଣଃ ସୋସୌ ନିର୍ଗୁଣଶ୍ଚ ପରାର୍ଦ୍ଧତଃ । ତାଭ୍ଯାଂ ଗୃହୀତଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଚୈତନ୍ଯମଭଵତ୍ତତଃ । । ୮ ସଵିରାଡିତିସଂଜ୍ଞୋ ଵୈ ଜୀଵୋ ଜାତସ୍ସନାତନଃ । ଵିରାଡୋ ନାଭିତୋ ଜାତଂ ପଦ୍ମଂ ତଚ୍ଛତଯୋଜନମ୍ । । ୯ ପଦ୍ମାଚ୍ଚ କୁସୁମଂ ଜାତଂ ଯୋଜନାଯାମମୁତ୍ତମମ୍ । ତତ୍ପଦ୍ମକୁସୁମାଜ୍ଜାତୋ ଵିରଞ୍ଚିଃ କମଲାସନଃ । । 3.4.14.୧୦ ଦ୍ଵିଭୁଜସ୍ସ ଚତୁର୍ଵକ୍ତ୍ରୋ ଦ୍ଵିପାଦୋ ଭଗଵାନ୍ଵିଧିଃ । ଜ୍ଞେଯଃ ସପ୍ତଵିତତ୍ଯଙ୍ଗୋ ମହାଚିନ୍ତାମଵାପ୍ତଵାନ୍ । । ୧୧ କୋଽହଂ କସ୍ମାତ୍କୁତ ଆଯାତଃ କା ମେ ଜନନୀ କୋ ମେ ତାତଃ । ଇତ୍ଯଧିଚିନ୍ତଯ ତଂ ହୃଦି ଦେଵଂ ଶବ୍ଦମହତ୍ତ୍ଵମଯେନ ସ ଆହ । । ୧୨ ତପଶ୍ଚୈଵ ତୁ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସଂଶଯସ୍ଯାପନୁତ୍ତଯେ । ତଦାକର୍ଣ୍ଯ ଵିଧିସ୍ସାକ୍ଷାତ୍ତପସ୍ତେପେ ମହତ୍ତରମ୍ । । ୧୩ ସହସ୍ରାବ୍ଦଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁଂ ସନାତନମ୍ । ଚତୁର୍ଭୁଜଂ ଯୋଗଗମ୍ଯଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ଗୁଣଵିସ୍ତରମ୍ । । ୧୪ ସମାଧିନିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନ୍ବଭୂଵ କମଲାସନଃ । ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ଵିଷ୍ଣୁର୍ବାଲୋ ଭୂତ୍ଵା ଚତୁର୍ଭୁଜଃ । । ୧୫ ଶ୍ଯାମାଙ୍ଗୋ ବଲଵାନସ୍ତ୍ରୀ ଦିଵ୍ଯଭୂଷଣଭୂଷିତଃ । ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଙ୍କେ ହରିସ୍ତସ୍ଥୌ ଯଥା ବାଲଃ ପିତୁଃ ସ୍ଵଯମ୍ । । ୧୬ ତଦା ପ୍ରବୁଦ୍ଧଶ୍ଚ ଵିଧିସ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୋହମାଗତଃ । ଵତ୍ସଵତ୍ସେତି ଵଚନଂ ଵିଧିଃ ପ୍ରାହ ପ୍ରସନ୍ନଧୀଃ । । ୧୭ ଵିହସ୍ଯାହ ତଦା ଵିଷ୍ଣୁରହଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ପିତା ତଵ । ତଯୋର୍ଵିଵଦତୋରେଵଂ ରୁଦ୍ରୋ ଜାତସ୍ତମୋମଯଃ । । ୧୮ ଜ୍ଯୋତିର୍ଲିଙ୍ଗଶ୍ଚ ଭଯଦୋ ଯୋଜନାନନ୍ତଵିସ୍ତରଃ । ହଂସରୂପଂ ତଦା ବ୍ରହ୍ମା ଵରାହୋ ଭଗଵାନ୍ପ୍ରଭୁ । । ୧୯ ଶତାବ୍ଦଂ ତୌ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଜାତୌ ଚୋର୍ଧ୍ଵମଧଃ କ୍ରମାତ୍ । ଲଜ୍ଜିତୌ ପୁନରାଗତ୍ଯ ତଦା ତୁଷ୍ଟୁଵତୁର୍ମୁଦା । । 3.4.14.୨୦ ତାଭ୍ଯାଂ ସ୍ତୁତୋ ହରଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଭଵୋ ନାମ୍ନା ସମାଗତଃ । କୈଲାସନିଲଯଂ କୃତ୍ଵା ସମାଧିସ୍ଥୋ ବଭୂଵ ହ । । ୨୧ ଜାତଂ ପଞ୍ଚଯୁଗଂ ତତ୍ର ଦିଵ୍ଯଂ ରୁଦ୍ରସ୍ଯ ଯୋଗିନଃ । ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ଘୋରୋ ଦାନଵସ୍ତାରକାସୁରଃ । । ୨୨ ସହସ୍ରାବ୍ଦଂ ତପଃ କୃତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵରମାପ୍ତଵାନ୍ । ଭଵଵୀର୍ଯୋଦ୍ଭଵଃ ପୁତ୍ରଃ ସ ତେ ମୃତ୍ଯୁଂ କରିଷ୍ଯତି । । ୨୩ ଇତି ମତ୍ଵା ସୁରାଞ୍ଜିତ୍ଵା ମହେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ତଦାଭଵତ୍ । ତେ ସୁରାଶ୍ଚୈଵ କୈଲାସଂ ଗତ୍ଵା ରୁଦ୍ରଂ ପ୍ରତୁଷ୍ଟୁଵୁଃ । । ୨୪ ଵରଂ ବ୍ରୂହୀତି ଵଚନଂ ସୁରାନ୍ପ୍ରାହ ତଦା ଶିଵଃ । ତେ ତୁ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରଣମ୍ଯୋଚୁର୍ଵଚନଂ ନମ୍ରକନ୍ଧରାଃ । । ୨୫ ଭଗଵନ୍ବ୍ରହ୍ମଣା ଦତ୍ତୋ ଵରୋ ଵୈ ତାରକାଯ ଚ । ଶିଵଵୀର୍ଯୋଦ୍ଭଵଃ ପୁତ୍ର ସ ତେ ମୃତ୍ଯୁର୍ଭଵିଷ୍ଯତି । । ଅତୋଽସ୍ମାନ୍ରକ୍ଷ ଭଗଵନ୍ଵିଵାହଂ କୁରୁ ଶଙ୍କର । । ୨୬ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ ପୂର୍ଵଂ ଦକ୍ଷଶ୍ଚାସୀତ୍ପ୍ରଜାପତିଃ । ଷଷ୍ଟିକନ୍ଯାସ୍ତତୋ ଜାତାସ୍ତାସାଂ ମଧ୍ଯେ ସତୀ ଵରା । । ୨୭ ଵର୍ଷମାତ୍ରଂ ଭଵନ୍ତଂ ସା ପାର୍ଥିଵୈଃ ସମପୂଜଯତ୍ । ତସ୍ଯୈ ତ୍ଵଯା ଵରୋ ଦତ୍ତଃ ସା ବଭୂଵ ତଵ ପ୍ରିଯା । । ୨୮ ତତ୍ପିତ୍ରା ଯା କୃତା ନିନ୍ଦା ଭଵତୋଽଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁଷା । ତସ୍ଯ ଦୋଷାତ୍ସତୀ ଦେଵୀ ତତ୍ଯାଜ ସ୍ଵଂ କଲେଵରମ୍ । । ୨୯ ସତୀତେଜସ୍ତଦା ଦିଵ୍ଯଂ ହିମାଦ୍ରୌ ଘୋରମାଗମତ୍ । ପୀଡିତସ୍ତେନ ଗିରିରାଡ୍ ବଭୂଵ ସ୍ମରଵିହ୍ଵଲଃ । । 3.4.14.୩୦ ପିତ୍ରୀଶ୍ଵରଂ ସ ତୁଷ୍ଟାଵ କାମଵ୍ଯାକୁଲଚେତନଃ । ଅର୍ଯମା ତୁ ତଦା ତୁଷ୍ଟୋ ଦଦୌ ତସ୍ମୈ ସୁତା ନିଜାମ୍ । । ମେନାଂ ମନୋହରାଂ ଶୁଦ୍ଧାଂ ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହର୍ଷିତୋଽଭଵତ୍ । । ୩୧ ନରରୂପଂ ଶୁଭଂ କୃତ୍ଵା ଦେଵତୁଲ୍ଯଂ ଚ ତତ୍ପ୍ରିଯମ୍ । ସ ରେମେ ଚ ତଯା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଚିରଂ କାଲଂ ମହାଵନେ । । ୩୨ ଗର୍ଭୋ ଜାତସ୍ତଦା ରମ୍ଯୋ ନଵଵର୍ଷାନ୍ତମୁତ୍ତମଃ । କନ୍ଯା ଜାତା ତଦା ସୁଭ୍ରୂର୍ଗୌରୀ ଗୌରମଯୀ ସତୀ । । ୩୩ ଜାତମାତ୍ରା ଚ ସା କନ୍ଯା ବଭୂଵ ନଵହାଯିନୀ । ତୁଷ୍ଟାଵ ଶଙ୍କରଂ ଦେଵଂ ଭଵନ୍ତଂ ତପସା ଚିରମ୍ । । ୩୪ ଶତାବ୍ଦଂ ଚ ଜଲେ ମଗ୍ନା ଶତାବ୍ଦଵହ୍ନିସଂସ୍ଥିତା । ଶତାବ୍ଦେ ଚ ସ୍ଥିତା ଵାଯୌ ଶତାବ୍ଦଂ ନଭସି ସ୍ଥିତା । । ୩୫ ଶତାବ୍ଦଂ ଚ ସ୍ଥିତା ଚନ୍ଦ୍ରେ ଶତାବ୍ଦଂ ରଵିମଣ୍ଡଲେ । ଶତାବ୍ଦଂ ଗର୍ଭଭୂମ୍ଯାଂ ଚ ସ୍ଥିତା ସା ଗିରିଜା ସତୀ । । ୩୬ ଶତାବ୍ଦଂ ଚ ମହତ୍ତତ୍ଵେ ଗତ୍ଵା ଯୋଗବଲେନ ସା । ଭଵନ୍ତଂ ଶଙ୍କରଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଥିତାଦ୍ଯ ଵୈ । । ୩୭ ତ୍ରିଶତାବ୍ଦମତୋ ଜାତଂ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ପାର୍ଵତୀଂ ଶିଵାମ୍
ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ ନଥିଲା, ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ସହିତ କିଛି ମଧ୍ୟ ନଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଏକ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଅକ୍ଷୟ ତେଜ ରୂପେ ଅସୀମ ଶକ୍ତି ବ୍ୟାପିଥିଲା। ସେହି ଶକ୍ତି କି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହା ନ ଦେଖିବାକୁ ଭାରି, ଏହା ନ ଥୋଳ, ନ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନ ଶୀତଳ, ନ ଉଷ୍ଣ; ଏହାର କୌଣସି ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ ନାହିଁ, ଏବଂ ଏହାର କୌଣସି ଆକୃତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ଶକ୍ତି କେବଳ ଯୋଗୀମାନେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଏହା ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ଚିରନ୍ତନ, ଶୂନ୍ୟ ଭାବରେ ଥିବା, ସବୁଠାରୁ ଉପରେ। ଏହି ଏକଟି ପ୍ରକୃତି, ଯାହାକୁ ମାୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ତଳେ ଅନେକ ରେଖା ଅଛି। ଏହି ମାୟା ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ରୂପରେ ଜଣାଯାଏ, ତାହା ତଳେ ଉପର-ତଳ ରେଖା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ, ତମ ଭାବ ଅଛି, ଏହି ସବୁକୁ 'ଓଁ' ରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ ମିଳେ। ଏହି ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ଯାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ। କିଛି ସମୟ ପରେ ତାହାର ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନେଲା। ତାହାରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାହାରୁ ପଞ୍ଚତନ୍ମାତ୍ରା ଓ ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନ ଦେହ ମଧ୍ୟ ହେଲା। ବିଶ୍ୱର ଏହି ୨୨ ଟି ଜଡ ଉପାଦାନକୁ ଦେଖି, ସେହି ଶକ୍ତି ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଭାବ ଓ ଗୁଣ ନେଇ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ପୂର୍ବ ଅଂଶରେ ଏହି ଜୀବ ସଗୁଣ ଥାଏ, ପରେ ନିର୍ଗୁଣ ହୁଏ; ଏହି ଦୁଇ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଚେତନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଜୀବକୁ ସବିରାଟ୍ ବୋଲାଯାଏ, ଏହି ସନାତନ ଜୀବ ନାଭିରୁ ଏକ ଶତ ଯୋଜନ ଦୀର୍ଘ ପଦ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ସେହି ପଦ୍ମରୁ ଏକ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୁସୁମ ଜନ୍ମ ନେଲା, ତାହାରୁ କମଳାସନ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଦୁଇ ହାତ, ଚାରି ମୁଣ୍ଡ, ଦୁଇ ପାଦ ଥିଲେ; ସେ ସପ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିନ୍ତା ଲାଭ କଲେ। 'ମୁଁ କିଏ? କାହିଁକି ଆସିଛି? କିଏ ମୋର ମା, କିଏ ମୋର ବାପା?'—ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ହୃଦୟରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶବ୍ଦ ମାଧ୍ୟମରେ ପଚାରିଲେ। ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବାକୁ ତପସ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ଦୃଢ ତପସ୍ୟା କଲେ। ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଯୋଗୀମାନେ ଅନୁଭବ କରିପାରିବା, ନିର୍ଗୁଣ ଏବଂ ଗୁଣମୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବା ସମୟରେ, କମଳାସନ ବ୍ରହ୍ମା ହେଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଶିଶୁ ରୂପେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଂକରେ ବସିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଜାଗ୍ରତ ହେଇ ହରିଙ୍କୁ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। 'ବାପା, ବାପା' ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ହସି କହିଲେ: 'ମୁଁ ତୁମର ବାପା, ବ୍ରହ୍ମା।' ଏହି ଭାବେ ଦୁଇଜଣ ତର୍କ କରୁଥିବାବେଳେ ତମୋମୟ ରୁଦ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏକ ଅନନ୍ତ ଯୋଜନ ଦୀର୍ଘ ଜ୍ଵାଳାମୟ ଜ୍ଵାଳା ଲିଙ୍ଗ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ବ୍ରହ୍ମା ହଂସ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଶତ ବର୍ଷ ଧରି ଉପର-ତଳ ଦିଗରେ ଖୋଜିଲେ, ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ପୁନି ଫେରି ଆସି ଉତ୍ସବ କଲେ। ତାଙ୍କ ଉପାସନାରେ ହର ନିଜେ ଭବ ନାମରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, କୈଳାସ ଗିରିକୁ ନିବାସ କଲେ। ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ଯୁଗ ଜନ୍ମ ହେଲା। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ତାରକାସୁର ନାମକ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ଜନ୍ମ ନେଲା। ସେ ଶତ ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଠାରୁ ବର ପାଇଲା: 'ଭବଙ୍କ ପୁତ୍ର ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦେବେ।' ଏହା ଭାବି ସୁରମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ରାଜା କଲେ, ସେମାନେ କୈଳାସକୁ ଯାଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ। 'ବର ମାଗ' ବୋଲି ଶିବ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ। ସେମାନେ ଶୁଣି ନମ୍ର ହୋଇ କହିଲେ: 'ଭଗବାନ, ବ୍ରହ୍ମା ତାରକାକୁ ବର ଦେଇଛନ୍ତି, ଶିବଙ୍କ ପୁତ୍ର ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦେବେ। ଏହିପାଇଁ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ବିବାହ କର।' ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ପୂର୍ବେ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଷଷ୍ଟି ଝିଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସତୀ ଏକ ବର୍ଷ ଭବଙ୍କୁ ପୃଥିବୀର ଉପଚାରରେ ପୂଜା କଲେ, ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ବର ଦେଲେ, ସେ ତୁମ ପ୍ରିୟା ହେଲେ। ପିତାଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭବଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କଲେ, ତାହାର ଦୋଷରେ ସତୀ ଦେବୀ ନିଜ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କଲେ। ସତୀଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ତେଜ ହିମାଳୟରେ ଗଲା, ତାହାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ପାହାଡ଼ ରାଜା ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ। ସେ ପିତୃଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ, ଆର୍ୟମା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ନିଜ କନ୍ୟା ଦେଲେ। ମେନା ନାମକ ଶୁଭ୍ର ଓ ଶୁଦ୍ଧା ଝିଅକୁ ଦେଖି ସେ ଖୁସି ହେଲେ। ନର ରୂପ ଧାରି ଦେବତା ସମାନ ପ୍ରିୟା ସହ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିଲେ। ସେଠାରେ ନବ ବର୍ଷ ଧରି ଆନନ୍ଦ ଗର୍ଭ ହେଲା, ଏକ କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲା, ନାମ ଗୌରୀ, ଶୁଭ୍ର ଭୃ, ଗୌର ରୂପୀ ସତୀ। ଜନ୍ମ ମାତ୍ରେ ସେ କନ୍ୟା ନବ ବର୍ଷ ବୟସର ହେଲା, ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ଭବ ଦେବଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲା। ଶତ ବର୍ଷ ଜଳରେ ଡୁବିଥିଲା, ଶତ ବର୍ଷ ଅଗ୍ନିରେ, ଶତ ବର୍ଷ ବାୟୁରେ, ଶତ ବର୍ଷ ଆକାଶରେ ଥିଲା। ଶତ ବର୍ଷ ଚନ୍ଦ୍ରରେ, ଶତ ବର୍ଷ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ, ଶତ ବର୍ଷ ଗର୍ଭ ଭୂମିରେ ଥିଲା। ଶତ ବର୍ଷ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ ଯୋଗବଳରେ ଗଲା, ଭବ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖି ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲା। ତିନି ଶତ ବର୍ଷ ପରେ ତୁମେ ପାର୍ବତୀ ଶିବ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲ।
ରଙ୍କଣ ଏବଂ ବୈଶ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତିର ବିବରଣୀ।
ସେଇ ପରମ ପ୍ରକୃତିକୁ ପୁରୁଷ, ମହିଳା ଏବଂ ନପୁଂସକ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମାତା ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପୁରୁଷ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନୀ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଏବଂ ପରମ ଜ୍ଞାତା।