ଋଷିଃ କଂଠୋଥ ଗାଯତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ
ଋଷି କଣ୍ଠ ଓ ଛନ୍ଦ ଗାୟତ୍ରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵିଵରେ ପୂଜଯେତ୍କର୍ମ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଚ ଧରାଧରମ୍
ଖାଲି ଜାଗାରେ କର୍ମ ଓ ପୃଥିବୀର ଧାରକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜିବା।
ଅଗ୍ରତୋଽଷ୍ଟଦଲଂ ଲେଖ୍ଯଂ ସ୍ଥାପଯେତ୍କଲଶଂ ତତଃ
ଆଗରେ ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମ ଆକି ତାହାପରେ କଳଶ ରଖିବା।
ଶୁକ୍ତିଶଂଖସମଂ ଵାପି ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ଶୁଙ୍କ କିମ୍ବା ଶୁକ୍ତି ସମାନ ବା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦ୍ୱାରା।
ଵିଷ୍ଣୁକ୍ରାଂତା ଵଚାକୁଷ୍ଠଚନ୍ଦନେନ ଵିଲୋଡିତମ୍
ବଚା, କୁଷ୍ଠ ଓ ଚନ୍ଦନ ମିଶାଇ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ।
ଦଧ୍ଯକ୍ଷତଂ ମଧୁଯୁତମେଵମର୍ଘ୍ଯଂ ଚ ସାଧଯେତ୍
ଦହି, ଅକ୍ଷତ ଓ ମଧୁ ମିଶାଇ ଅର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା।
ଅଵ୍ରଣଂ କଲଶଂ କୃତ୍ଵା ପଞ୍ଚଵର୍ଣସମନ୍ଵିତମ୍
ଦୋଷ ନଥିବା କଳଶ ପଞ୍ଚରଙ୍ଗରେ ସଜାଇବା।
ଆଯାହି ଭଗଵନ୍ଦେଵ ତୋଯମୂର୍ତେ ଜଲେଶ୍ଵର 2.2.12.
ଆସନ୍ତୁ, ଭଗବାନ, ଜଳର ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିବା, ଜଳର ମାଲିକ।
ଗୃହେଭ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ସୋମାଯ ତ୍ଵଷ୍ଟ୍ରେ ଚୈଵ ଚ ଶୂଲିନେ
ଘରରୁ, ସୋମ, ତ୍ୱଷ୍ଟା ଓ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ପାଇଁ।
ତତୋର୍ଘ୍ଯଦାନଂ ଵିଧିଵତ୍କ୍ଷୀରେଣ ହଵିଷା ମଧୁ
ତାପରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଖୀର, ଘିଅ ଓ ମଧୁ ଦେଇ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା।
ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭେତି ମଂତ୍ରସ୍ଯ ଭରଦ୍ଵାଜଋଷିଃ ସ୍ମୃତଃ
‘ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ’ ମନ୍ତ୍ରର ଋଷି ଭାରଦ୍ୱାଜ ମନେ କରାଯାନ୍ତି।
ଵରୁଣସ୍ଯୋତ୍ତଂଭନେତି ମଂତ୍ରସ୍ଯ ଜଲକୁଂଭଂ ନିଵେଦଯେତ୍ ଵିରାଟ୍ଛନ୍ଦଶ୍ଚ ଈଶାନୋ ଦେଵତା ସମୁଦାହୃତା
‘ଵରୁଣସ୍ୟୋତ୍ତମ୍ଭନ’ ମନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଜଳର ଘଡ଼ା ଦେବା ଉଚିତ, ଏହାର ଛନ୍ଦ ‘ବିରାଟ୍’ ଓ ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ‘ଈଶାନ’।
ମୋଚଯେନ୍ମୀନଯୁଗ୍ମଂ ଚ ମେଷଯୁଗ୍ମଂ ତଥୈଵ ଚ
ସେ ଏକ ଯୁଗଳ ମାଛ ଓ ଏକ ଯୁଗଳ ମେଷ ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
ମୋଚଯେନ୍ନାଗଯୁଗ୍ମଂ ଚ ଆଯୁଵୃଦ୍ଧେଶ୍ଚ ହେତଵେ
ଆୟୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେ ଏକ ଯୁଗଳ ସାପ ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
ନିର୍ମିତଂ ମାଷଭକ୍ତେନ ରକ୍ତପୁଷ୍ପୈରଲଂକୃତମ୍ ସବିଂଦୁକେନ ହଂତେନ ଦିକ୍ଷୁ ମଧ୍ଯେ ଯଥା କ୍ରମାତ୍
ମାଷ ଭାତ ରେ ତିଆରି, ଲାଲ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ତିଳ ଓ ଘିଅ ସହିତ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଓ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦିଆଯିବ।
ଯେ ଭଵା ଭାଵିନୋ ଭୂତା ଯେ ଚ ତେଷୁ ମଯାସିନଃ
ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ହେବେ, ହୋଇଛନ୍ତି, ଓ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ବିରୋଧ କରନ୍ତି—
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ବଲିଂ ଦଦ୍ଯାନ୍ନମସ୍କୁର୍ଯାଦନଂତରମ୍
ଏପରି କହି ସେ ବଳି ଦେଇ, ତାପରେ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।
ଅନ୍ଯେଷାଂ ହି ହିରଣ୍ଯଂ ଚ ଗାଂ ଚ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵିଜନ୍ମନେ 2.2.12.
ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ସେ ଏକ ଦ୍ଵିଜକୁ ସୁନା ଓ ଗାଈ ଦେବା ଉଚିତ।
ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ସ୍ଵିଷ୍ଟକୃଚ୍ଚ ଜୁହୁଯାତ୍ତଦନଂତରମ୍
ତାପରେ ସେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଓ ସ୍ୱିଷ୍ଟକୃତ୍ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ।
ପଦ୍ମୋତ୍ପଲୈର୍ମାତୁଲିଂଗୈଃ ପନସୈର୍ମାତୁଲୁଂଗକୈଃ
ପଦ୍ମ, ନୀଳପଦ୍ମ, ବେସର, କଠଳ ଓ ବେସର ଫଳ ସହିତ—
ଅଭିଷେକଂ ତତଃ କୁର୍ଯାତ୍ସୁଵାସ୍ତ୍ଵିତି ଚ ଵୈ ଜପନ୍
ତାପରେ ସେ ଅଭିଷେକ କରି, ‘ସୁବାସ୍ତୁ’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ପଞ୍ଚଦୋଷଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣାନୁମତେନ ଚ
ପଞ୍ଚ ଦୋଷ ବିଚାର କରି, ଏବଂ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଅନୁମତି ସହିତ—
ଦୀନାଂଧକୃପଣେ ଚୈଵ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵିତ୍ତାନୁସାରତଃ
ଦୁଃଖୀ, ଅନ୍ଧ ଓ ଦରିଦ୍ରଙ୍କୁ ସେ ନିଜ ସମ୍ପତି ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
ନ କ୍ଷୀରଂ ଚ କଷାଯଂ ଚ ଭର୍ଜିତଂ ଶାକମେଵ ଚ
ସେ କ୍ଷୀର, କଢ଼ା ବା ଭୁନା ଶାକ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଶାଲ୍ଯନ୍ନଂ ମୂଲକଂ ଚୈଵ ପନସାମ୍ରଫଲାନି ଚ
ସେ ଶାଳି ଚାଉଳର ଭାତ, ମୂଳା, କଠଳ ଓ ଆମ୍ବ ଫଳ ଦେବା ଉଚିତ।
ବଦରଂ ଧାତକିଫଲଂ କୁନ୍ଦ ପୁଷ୍ପଂ ତଥା ତିଲମ୍
ବଦର, ଧାତକି ଫଳ, କୁନ୍ଦ ଫୁଲ ଓ ତିଳ ଦେବା ଉଚିତ।
ତ୍ରିରାତ୍ରମଥ ସପ୍ତାହଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଖଲେ ତତଃ
ତିନି ରାତି କିମ୍ବା ସପ୍ତାହ ଅପେକ୍ଷା କରି, ପରେ—
ପ୍ରଥମା ଚାର୍କହସ୍ତେନ ଦ୍ଵିତୀଯା ଦଶହସ୍ତିକା 2.2.12.
ପ୍ରଥମ ଦାନ ଏକ ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦାନ ଦଶ ହସ୍ତ ଦୂରରେ ଦିଆଯିବ।
ଶତାର୍ଧଂ ତତଃ ପଶ୍ଚାତ୍ଷଷ୍ଟିହସ୍ତମନଂତରମ୍
ତାପରେ ଏକଶେ ଅର୍ଧ ଏବଂ ସାଠି ହସ୍ତ ଦୂରରେ,
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଵିଧାନଵର୍ଣନମ୍ ନ ପରୋକ୍ତଂ ଵିଧାନେନ ଭଯଦଂ କୀର୍ତିଧ୍ଵଂସନମ୍
ଅନ୍ୟମାନେ କହିଥିବା ପଦ୍ଧତିରେ ନୁହେଁ, ଯାହା ଭୟ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ,