ବୀଜକାଣ୍ଡରୁହାଣ୍ଯେଵ ପ୍ରତାନା ଵଲ୍ଲ୍ଯ ଏଵ ଚ । ତମସା ବହୁରୂପେଣ ଵେଷ୍ଟିତାଃ କର୍ମହେତୁନା
ବୀଜ ଓ ଗୁଣ୍ଠିଆ ମୂଳଗୁଡିକ ପ୍ରଥମ ଉଦ୍ଭବରେ ଭଳି, ତାଙ୍କର ଘୂଁଟ ଲତାର ହିସାବରେ ମନେ ହୁଏ; ଅନେକ ରୂପ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢକା ରହି, କାର୍ଯ୍ୟ ପୈଦା କରିବାର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି।
ଅନ୍ତଃସଂଜ୍ଞା ଭଵନ୍ତ୍ଯେତେ ସୁଖଦୁଃଖସମନ୍ଵିତାଃ । ଏତାଵତ୍ଯସ୍ତୁ ଗତଯଃ ପ୍ରୋଦ୍ଭୂତାଃ କୁରୁନନ୍ଦନ
ଏଗୁଡିକ ଆନ୍ତରିକ ଧାରଣାରେ ପରିଣତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏଭଳି ବହୁବିଧ ଭାଗ୍ୟଗୁଡିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ହେ କୁରୁବର୍ସା।
ତସ୍ମାଦ୍ଦେଵାଦ୍ଦୀପ୍ତିମନ୍ତୋ ଭାସ୍କରାଚ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଘୋରେଽସ୍ମିଂସ୍ତାତ ସଂସାରେ ନିତ୍ଯଂ ସତତଯାଯିନି
ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ମତେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାଗ୍ବାନ୍ମାନେ ସେହି ଭୟଙ୍କର ଲୋକେ ବାସ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ଏହି ଜୀବନଚକ୍ରର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରବାହ ମାଧ୍ୟମରେ ନିରନ୍ତର ପ୍ରଭାସିତ ରହନ୍ତି।
ଏଵଂ ସର୍ଵଂ ସ ସୃଷ୍ଟ୍ଵେଦଂ ରାଜଁଲ୍ଲୋକଗୁରୁଂ ପରମ୍ । ତିରୋଭୂତଃ ସ ଭୂତାତ୍ମା କାଲଂ କାଲେନ ପୀଡଯନ୍
ଏହିଭାବରେ ତିନି ଏହି ସାରା ବିଶ୍ଵକୁ ରଚିଥିଲେ ଏବଂ ଲୋକଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁରୁ ହେଲେ; ସେ ଜୀବରେ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କରିକି ସମୟ ଦ୍ୱାରା ସମୟକୁ ଭୋଗାଡ଼ କରିଥିଲେ।
ଯଦା ସ ଦେଵୋ ଜାଗର୍ତି ତଦେଦଂ ଚେଷ୍ଟତେ ଜଗତ୍ । ଯଦା ସ୍ଵପିତି ଶାନ୍ତାତ୍ମା ତଦା ସର୍ଵଂ ନିମୀଲତି
ଜେତେବେଳେ ସେହି ଭଗବାନ୍ ଜାଗ୍ରତ ଅଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସଂସାର ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଯେତେବେଳେ ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମା ଶୋଇଯାଉଛି, ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ପଛକୁ ହଟି ବନ୍ଦ ହେଉଥାଏ।
ତସ୍ମିନ୍ସ୍ଵପିତି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଜନ୍ତଵଃ କର୍ମବନ୍ଧନାଃ । ସ୍ଵକର୍ମଭ୍ଯୋ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ମନଶ୍ଚ ଗ୍ଲାନିମୃଚ୍ଛତି
ସେହି ରାଜାଙ୍କର ନିଦ୍ରାରେ ଜୀବମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ନିମନ୍ତେ ବନ୍ଧିଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କର କାମ ଥମିଯାଏ ଏବଂ ମନ ଅଲସତାର ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଯୁଗପତ୍ତୁ ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ ଯଦା ତସ୍ମିନ୍ମହାତ୍ମନି । ତଦାଯଂ ସର୍ଵଭୂତାତ୍ମା ସୁଖଂ ସ୍ଵପିତି ଭାରତ
ଏହି ବିଶାଳ ପ୍ରାଣୀ ଲୟ ହେଲେ ସମସ୍ତ କିଛି ସହଯୋଗରେ ବିଲିନ୍ ହୋଇଯାଏ; ତେବେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଆତ୍ମା ଆନନ୍ଦମୟ ନିଦ୍ରାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ହେ ଭାରତ।
ତମୋ ଯଦା ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଚିରଂ ତିଷ୍ଠତି ସେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ନ ନଵଂ କୁରୁତେ କର୍ମ ତଦୋତ୍କ୍ରାମତି ମୂର୍ତିତଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଯେତେବେଳେ ଅନେକ ସମୟ ଅନ୍ଧକାରରେ ମୂଳ ରହିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ନୂତନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଥାକନ୍ତି; ଦେହାଭିନ୍ଦୁ ନୂତନ କର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ।
ଯଦାହଂମାତ୍ରିକୋ ଭୂତ୍ଵା ବୀଜଂ ସ୍ଥାସ୍ନୁ ଚରିଷ୍ଣୁ ଚ । ସମାଵିଶତି ସଂସୃଷ୍ଟସ୍ତଦା ମୂତିଂ ଵିମୁଞ୍ଚତି
ଯଦି ମୁଁ କେବଳ ଏକ ବୀଜ ରୂପ ଗ୍ରହଣ କରି ବୀଜ ଭାବରେ ରହି, ପରିଭ୍ରମଣ କରେ, ତେବେ ସୃଷ୍ଟି ଯେତେବେଳେ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବ, ମୁଁ ମୋକ୍ଷକୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଦେଉଛି।
ଏଵଂ ସ ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନାଭ୍ଯାମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ପ୍ରଭୁଃ । ସଂଜୀଵଯତି ଚାଜସ୍ରଂ ପ୍ରମାପଯତି ଚାଵ୍ଯଯଃ
ଏହିପରି ଜାଗ୍ରତି ଓ ନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା, ସଂସାରର ମାଳୀକ ଥରେ ଥରେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ପ୍ରାଣପିଣ୍ଡ କରାନ୍ତି ଏବଂ ନିଷ୍ଠୁର ଭାବେ ସେମାନଙ୍କୁ ପଛକୁ ଆଣି ନେଇଯାନ୍ତି।
କଲ୍ପାଦୌ ସୃଜତେ ତାତ ଅନ୍ତେ କଲ୍ପସ୍ଯ ସଂହରେତ୍ । ଦିନଂ ତସ୍ଯେହ ଯତ୍ତାତ କଲ୍ପାନ୍ତମିତି କଥ୍ଯତେ
ହେ ପୁତ୍ର, କଳ୍ପର ପ୍ରଭାତରେ ବିଶ୍ଵ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ କଳ୍ପର ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ବିଲୟ ହୁଏ; ଏହି ସମୟଅବଧିକୁ ଏଠାରେ କଳ୍ପଦିନ ବୋଲାଯାଏ।
କାଲସଂଖ୍ଯାଂ ତତସ୍ତସ୍ଯ କଲ୍ପସ୍ଯ ଶୃଣୁ ଭାରତ । ନିମେଷା ଦଶ ଚାଷ୍ଟୌ ଚ ଅକ୍ଷ୍ଣଃ କାଷ୍ଠା ନିଗଦ୍ଯତେ
ହେ ଭାରତ, ଓହ୍ଲା କଳ୍ପର ସମୟଗଣନାକୁ: ଦଶ ନିମିଷ ଓ ଆଠ ନିମିଷ ମିଶି ଗୋଟିଏ ଅକ୍ଷଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାଙ୍କୁ ଅନୁସାରି ଗଡ଼ି କଷ୍ଠା ନାମକ ହୁଏ।
ତ୍ରିଂଶତ୍କାଷ୍ଠାଃ କଲାମାହୁଃ କ୍ଷଣସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍କଲାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ମୁହୂର୍ତମଥ ମୌହୂର୍ତା ଵଦନ୍ତି ଦ୍ଵାଦଶ କ୍ଷଣମ୍
କୁହାଯାଏ ତିସ୍ ଗଡ଼ି କଷ୍ଠା ଏକ କଳା ବନ୍ଧାଏ, ଏବଂ ତିସ୍ ତାହାରୁ ଗଡ଼ି ଏକ କ୍ଷଣ ତିଆରି ହୁଏ; ଗୋଟିଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବା ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ କୁ ନାନାଢ଼ା ଏକାଦଶ ଅନୁଶୀଷ୍ଟ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ତ୍ରିଂଶନ୍ମୁହୂର୍ତମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟମହୋରାତ୍ରଂ ମନୀଷିଭିଃ । ମାସସ୍ତ୍ରିଂଶଦହୋରାତ୍ରଂ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ମାସାଵୃତୁଃ ସ୍ମୃତଃ
ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ତିସ୍ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦିନ ଓ ରାତି ତିଆରି କରେ; ଗୋଟିଏ ମାସ ଏପରି ତିରିସି ଦିନ‑ରାତି ମିଶି ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ, ଏବଂ ମାସଗୁଡ଼ିକ ଯୁଗଳରେ ଚାଲି ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ଵ ପୂରା କରନ୍ତି।
ଋତୁତ୍ରଯମପ୍ଯଯନମଯନେ ଦ୍ଵେ ତୁ ଵତ୍ସରଃ । ଅହୋରାତ୍ରେ ଵିଭଜତେ ସୂର୍ଯୋ ମାନୁଷଦୈଵିକେ
ଏକ ବର୍ଷରେ ତିନୋଟି ଋତୁ ଓ ଦୁଇଟି ଅର୍ଧବର୍ଷ (ଅୟନ) ଥାଏ; ଦିନ ଓ ରାତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଭାଗକରାଯାଇଛି, ମଣିଷ ଓ ଦେବତା ଦୁହେଁଙ୍କର ଗଣନା ପାଇଁ।
ରାତ୍ରିଃ ସ୍ଵପ୍ନାଯ ଭୂତାନାଂ ଚେଷ୍ଟାଯୈ କର୍ମଣାମହଃ । ପିତ୍ର୍ଯେ ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ମାସଃ ପ୍ରଵିଭାଗସ୍ତୁ ପକ୍ଷଯୋଃ
ରାତି ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୟନର ଓ ତାଙ୍କ ଲେଣ୍ଡର କାର୍ଯ୍ୟର ପାଇଁ; ଦିନ ପ୍ରାଣପାଇଁ—ମାସ ଦୁଇ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧରେ ବିଭକ୍ତ।
କର୍ମ ଚେଷ୍ଟାସ୍ଵହଃ କୃଷ୍ଣଃ ମୁକ୍ତଃ ସ୍ଵପ୍ନାଯ ଶର୍ଵରୀ । ଦୈଵେ ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ଵର୍ଷଂ ପ୍ରଵିଭାଗସ୍ତଯୋଃ ପୁନଃ
କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରୟାସ ପାଇଁ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ; ଦେବୀୟ ଗଣନାନୁସାରେ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ବାର ରାତି-ଦିନରେ ବିଭକ୍ତ।
ଅହସ୍ତତ୍ରୋଦଗଯନଂ ରାତ୍ରିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଦକ୍ଷିଣାଯନମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମସ୍ଯ ତୁ କ୍ଷପାହସ୍ଯ ଯତ୍ପ୍ରମାଣଂ ମହୀପତେ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ମୁହୁଁକୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ହେଲେ ଦିନ, ଓ ନମ୍ନ ହେଲେ ରାତି — ଦକ୍ଷିଣାନ୍ତର ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ରାତି ମନାଯାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ବ୍ୟବହାରକୁ ଶାସକଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କର ଦିନ ମାପ।
ଏକୈକଶୋ ଯୁଗାନାଂ ତୁ କ୍ରମଶସ୍ତନ୍ତିବୋଧ ମେ । ଚତ୍ଵାର୍ଯାହୁଃ ସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାଂ ତତ୍କୃତଂ ଯୁଗମ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ ଶୃଙ୍ଖଳାକ୍ରମେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଖ୍ୟାର ଶତମାନ୍ୟ yuga ଗୁଡ଼ିକ ଶିକ୍ଷା ଦେବି: କୁହାଯାଏ ଯେ ଗୋଟିଏ ଯୁଗ ଚାରିଟି ଥର ଏକ ହଜାର ବର୍ଷର ମିଶ୍ରଣ।
ତସ୍ଯ ତାଵଚ୍ଛତୀ ସନ୍ଧ୍ଯା ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶଶ୍ଚ ତଥାଵିଧଃ । ତ୍ରେତା ତ୍ରୀଣି ସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣି ଚ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ
ସେହି ଯୁଗର କିଛି sandhyā ଓ ତାହାଙ୍କର ଅଂଶ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅଛି; ତ୍ରେତାରେ ଋଷିମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ତାହା ତିନିଥର ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ।