ଅହୋରାତ୍ରଂ ତୁ ତନ୍ନୈଵଂ ସୌରେଽପି ଭାଗମାନତଃ
କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟମାସରେ ଦିନ ଓ ରାତି ଏଭଳି ନୁହେଁ, ଏଠାରେ ଭାଗରେ ମାପାଯାଏ।
ସୌରେ ଚାନ୍ଦ୍ରେ ତୂପଗଣୌ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଭାଗେ ତ୍ଵଦର୍ଶନାତ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାସ ଦୁଇଟିରେ ମଧ୍ୟ, ଦିନଗୁଡିକୁ ତିରିଶ ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଅତିଭାଗଵ୍ଯଵସ୍ଥାଯାଂ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତକ୍ରିଯାସୁ ଚ
ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍ ଭାଗ ଗଣନା ହେଲେ, ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ଏହିପରି ଗଣନା ଦରକାର।
କରସ୍ଯ ଗ୍ରହଣେ ରାଜ୍ଞୋ ଵ୍ଯଵହାରେଷୁ ମାଃସୁ ଚ
କର ନେବା, ରାଜକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ମାସ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆଇନ ମାମଲାରେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଗଣନା ଲାଗିଥାଏ।
ସୌରମାସୋ ଵିଵାହାଦୌ ଯଦାଦ୍ଯୈଃ ସୁପ୍ରଗୃହ୍ଯତେ 2.2.6.
ବିବାହ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟମାସକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ଚାନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ପାର୍ଵଣେ ଗ୍ରାହ୍ଯୋ ଵାର୍ଷିକେଷ୍ଵଷ୍ଟକାସୁ ଚ
କିନ୍ତୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଯଜ୍ଞ ଓ ଅଷ୍ଟକା ଉପବାସ ଆଦିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମାସ ଗ୍ରହଣ କରାଯିବ।
ନାକ୍ଷତ୍ରଃ ସୋମପାଦୀନାମାର୍ଯଭାଗଵିଚାରଣେ
ନକ୍ଷତ୍ରମାସ ସୋମ ଓ ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞରେ ନକ୍ଷତ୍ର ଭାଗ ଗଣନା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ତଦ୍ଵଚ୍ଚୈତ୍ରାଦିମାସୋକ୍ତଂ ତିଥ୍ଯୁକ୍ତଂ କର୍ମ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଏଭଳି ଚୈତ୍ର ଆଦି ମାସ ଓ ତିଥି ଉପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ରାଜୋକ୍ତୌ ସାଵନଃ ପ୍ରୋକ୍ତେ ତିଥିସଂଭାଗକର୍ମଣି
ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଓ ତିଥି ବିଭାଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସାବନ ମାସ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।
ଚିତ୍ରାନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗେନ ଚୈତ୍ରୀ ସା ପୂର୍ଣିମା ସ୍ମୃତା
ଚିତ୍ରା ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଯେତେବେଳେ ଚୈତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ହୁଏ, ସେଉଁଠି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ସ ଚ ତିଥ୍ଯାତ୍ମକୋ ମାସଶ୍ଚାନ୍ଦ୍ରଃ ଶ୍ରଵଣଭାସ୍କରଃ
ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରମାସଟି ତିଥି ଆଧାରିତ ଥାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ 'ଶ୍ରବଣ ଭାସ୍କର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗୌଣୋଽପ୍ଯସୌ ଯୁଗାଦ୍ଯାଦେରନୁରୋଧେନ ଵର୍ଧନାତ୍
ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ମାନାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ସହିତ ବଢିଯାଏ।
ଚୈତ୍ରାଦ୍ଯାଶ୍ଚାନ୍ଦ୍ରମାସା ଯେ ଦ୍ଵାଦଶାପି ତୁ ଯୋଗତଃ
ଚୈତ୍ର ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଦ୍ୱାଦଶ ଚନ୍ଦ୍ରମାସ ଯୋଗ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।
ଵିଶାଖଯାଦ୍ଯେଷୁ ଯା ଵା ତଥା ଭାଦ୍ରପଦେନ ଵା
ବିଶାଖା ଆଦି ମାସମାନେ ହେଉ କିମ୍ବା ଭାଦ୍ରପଦ ଆଦି ମାସମାନେ ହେଉ, ଏହି ଭଳି ହୁଏ।
ଯୋଽସୌ ଯଦ୍ଯପି ଚୈତ୍ରାଦୌ ନୈଷ୍ଠିକୋଽପି ପ୍ରଲଭ୍ଯତେ 2.2.6.
ଯଦିଓ ଏହା ଚୈତ୍ର ଆଦିରେ ମିଳିନଥାଏ, ତଥାପି ଏହାକୁ 'ନୈଷ୍ଠିକ' ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ତଥା ଚ ମାସସାମାନ୍ଯେ ଯୋଗେନାଯଂ ଭଵେତ୍କ୍ଵଚିତ୍
ଏଭଳି ସାଧାରଣ ମାସମାନେ ମଧ୍ୟ କେତେବେଳେ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଘଟିପାରେ।
ସଂଯୁକ୍ତା ଲଭ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଭଵେଦ୍ରାଜ୍ଯଵିନାଶନମ୍
ଯେଉଁଠି ଏହି ଯୋଗ ହୁଏ, ସେଠି ରାଜ୍ୟର ନାଶ ହେବ।
ଦଣ୍ଡଦ୍ଵଯେ ଭୁକ୍ତଶେଷେ ନ ଭୁଞ୍ଜୀତ କଦାଚନ
ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ ଦଣ୍ଡ ଖାଇବା ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପୁନି ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯତ୍ର ଵିଂଶତ୍ତିଥିସ୍ତସ୍ମାତ୍ସଞ୍ଚିତୈକା ଭଵେଦିତି
ଯେଉଁଠି କୁଡିଟି ତିଥି ରହିଛି, ସେଠାରୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ସଞ୍ଚିତ ମନେ କରିବା ଉଚିତ।
ସ ଚାଧିକୋ ଯତୋ ମାସସ୍ତତଃ ସ୍ଯାଦଧିମାସକଃ
ଯେହেতୁ ସେଇ ମାସ ଅଧିକ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ଅଧିମାସ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗଶେ ରାଶ୍ଯଂତରେ ସୂର୍ଯୋ ଯାଵଦ୍ଗଚ୍ଛତି ଭାନୁମାନ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଚଳନ କରେ, ସେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଘଟେ।
ଵର୍ଧତେ ତିଥଯୋ ଯାଵତ୍ତୁଲାଂ ଯାତି ଦିଵା କରଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନରେ ତୁଳା ରାଶିକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିଥିମାନେ ବଢିଯାନ୍ତି।
ସ୍ଵଭାଵାତ୍ସମଗତ୍ଯା ତୁ ଯତଃ ସଂକ୍ରମତେ ରଵିଃ ନିଶାସ୍ଵପି ତୁ ସୌରେ ତା ଏକସ୍ମିଂସ୍ତିସ୍ର ଇତ୍ଯପି
ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଗତି ଏବଂ ସମ ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ସଂକ୍ରାନ୍ତି କରେ, ତାହାଲେ ରାତିରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିଥି ଗୋଟିଏ ମାସରେ ତିନିଟି ହୋଇପାରେ।
ସଂପୂର୍ଣତ୍ରିଂଶତ୍ତିଥିଭିର୍ମାସ୍ଯେକସ୍ମିନ୍ଯଦା ଭଵେତ୍
ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ମାସରେ ତିରିଶଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ ତିଥି ଥାଏ।
ଭୁକ୍ତୋଚ୍ଛିଷ୍ଟା ତୁ ତନ୍ମାସାଦସଂସ୍ପୃଷ୍ଟଦିଵାକରଃ 2.2.6.
ସେଇ ମାସରୁ ଯାହା ଖାଇଯାଏ, ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଛୁଁଇନଥାଏ।
ସାର୍ଧଵର୍ଷଦ୍ଵଯେ ପୂର୍ଣେ ପତତ୍ଯେଵଂ ନିଶାକରଃ ତିଥଯସ୍ତେ ନିଯୋକ୍ତଵ୍ଯା ନରୋ ନ ସ୍ଯାତ୍ସ ପୂରଣଃ
ଦେଢ଼ ବର୍ଷ ଦୁଇଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଏଭଳି ଚନ୍ଦ୍ରମା ତଳେ ପଡ଼େ; ସେଇ ତିଥିମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେବା ଉଚିତ, ଏବଂ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ପୂରଣକାରୀ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନୈର୍ଋତ୍ଯାଂତଂ ହିତାର୍ଥାଯ ଜଲକେତୁର୍ନିଗଚ୍ଛତି
ମଙ୍ଗଳ ଲାଗି ଜଳଧ୍ୱଜ ଦକ୍ଷିଣପଶ୍ଚିମ ଶେଷକୁ ଯାଏ।
ଅତଃ ପ୍ରେତକ୍ରିଯାଃ ସର୍ଵାଃ କାର୍ଯା ମଲିମ୍ଲୁଚେଽପି ଚ
ଏହି କାରଣରୁ, ସମସ୍ତ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ମଳିନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ତଦିଦାନୀଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି କଥିତଂ ଚ ପ୍ରସଂଗତଃ ମଲମାସେଽପି ତତ୍କାର୍ଯଂ ଵିଶି ନଷ୍ଟି ସପିଂଡନମ୍
ଏବେ ମୁଁ ଏହି କଥାଟିକୁ ସଂଦର୍ଭରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି— ମଳିନ ମାସ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ବିଶେଷ କରି ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ।
ଯଦା ତୁ ଦ୍ଵାଦଶୋ ମାସୋ ଦୈଵାନ୍ମଲିମ୍ଲୁଚୋ ଭଵେତ୍। ତତ୍ରୈଵ ଯତ୍ନାତ୍କର୍ତଵ୍ଯା କ୍ରିଯା ପ୍ରେତସ୍ଯ ଵାର୍ଷିକୀ
ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱାଦଶମ ମାସ ଦୁର୍ଦ୍ରୁଷ୍ଟିକୁ ମଳିନ ହୋଇଯାଏ, ସେହି ମାସରେ ମୃତକଙ୍କର ବାର୍ଷିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ସାହର ସହିତ କରିବା ଦରକାର।