ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭେତି ଋଚା ପଞ୍ଚରତ୍ନାନି ନିକ୍ଷିପେତ୍ ସଵିତା ଦେଵତା ଚାସ୍ଯ ରତ୍ନନ୍ଯାସେତି ଯୋଜ ଯେତ୍
‘ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପାଞ୍ଚ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଦାର୍ଥ ରଖିବା ଉଚିତ; ଦେବତା ସବିତା ଏବଂ ଏହି ବିଧି ରତ୍ନ ବସାଇବାରେ ଲାଗୁ କରିବା ଉଚିତ।
ଅମୃତୀକରଣଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଦୈଵଶୁଲ୍ବନମେଵ ଚ
ଅମୃତ ତିଆରି କରିବା ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ମାପ ନିର୍ବାହ କରିବା ଉଚିତ।
ଶ୍ରୀଶ୍ଚ ତେ ଇତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ଦଦ୍ଯାତ୍ପୁଷ୍ପଂ ସଚନ୍ଦନମ୍
‘ଶ୍ରୀଶ୍ଚ ତେ’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଫୁଲ ଓ ଚନ୍ଦନ ଦେବା ଉଚିତ୍।
କାଣ୍ଡାଦିତି ଚ ମନ୍ତ୍ରେଣ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦୂର୍ଵାକ୍ଷତଂ ପୁନଃ
‘କାଣ୍ଡାଦିତି’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପୁଣି ଦୂର୍ବା ଓ ଅକ୍ଷତ ଦେବା ଉଚିତ୍।
ତିଲାଶ୍ଚ ମାଷା ମୁଦ୍ଗାଶ୍ଚ ଶ୍ଯାମାକାଃ ଶାଲଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
ତିଳ, ବୁଟ, ମୁଗ, କୁଡି ଓ ଚାଉଳ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି।
ମାସଵର୍ଣନମ୍ କ୍ରିଯତେ ତଦ୍ଵିଧଂ ସଂଖ୍ଯେ ଭଵେନ୍ମାସ ଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧଃ
ମାସ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା: ଏହିପରି ଗଣନା କରାଯାଏ; ଚାରି ପ୍ରକାରର ମାସ ଅଛି।
ଚାନ୍ଦ୍ରଃ ସୌରଃ ସାଵନଶ୍ଚ ନାକ୍ଷତ୍ରଶ୍ଚ ତଥାପରଃ
ସେଗୁଡିକ ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ରମାସ, ସୂର୍ଯ୍ୟମାସ, ସାବନ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାସ।
ଏକରାଶୌ ରଵିର୍ଯାଵତ୍ସ ମାସଃ ସୌର ଉଚ୍ଯତେ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜେତେବେଳେ ଏକ ରାଶିରେ ରହେ, ସେଇ ସମୟକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟମାସ କୁହାଯାଏ।
ନାକ୍ଷତ୍ରମାସୋଽଶ୍ଵିନ୍ଯାଦିରେଵତ୍ଯନ୍ତୋ ହି ଵିଶ୍ରୁତଃ
ନକ୍ଷତ୍ରମାସ ଅଶ୍ୱିନୀ ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ରେବତୀ ଯାଏଁ ଚାଲିଥାଏ, ଏହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ତଂତ୍ରେଣୈକତିଥେର୍ଭାଗକାଲୋ ଦିଵସ ଐନ୍ଦଵଃ
ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ, ଏକ ତିଥିର ସମୟକୁ ‘ଐନ୍ଦବ’ ଦିନ କୁହାଯାଏ।
ଅହୋରାତ୍ରଂ ତୁ ତନ୍ନୈଵଂ ସୌରେଽପି ଭାଗମାନତଃ
କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟମାସରେ ଦିନ ଓ ରାତି ଏଭଳି ନୁହେଁ, ଏଠାରେ ଭାଗରେ ମାପାଯାଏ।
ସୌରେ ଚାନ୍ଦ୍ରେ ତୂପଗଣୌ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଭାଗେ ତ୍ଵଦର୍ଶନାତ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାସ ଦୁଇଟିରେ ମଧ୍ୟ, ଦିନଗୁଡିକୁ ତିରିଶ ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଅତିଭାଗଵ୍ଯଵସ୍ଥାଯାଂ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତକ୍ରିଯାସୁ ଚ
ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍ ଭାଗ ଗଣନା ହେଲେ, ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ଏହିପରି ଗଣନା ଦରକାର।
କରସ୍ଯ ଗ୍ରହଣେ ରାଜ୍ଞୋ ଵ୍ଯଵହାରେଷୁ ମାଃସୁ ଚ
କର ନେବା, ରାଜକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ମାସ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆଇନ ମାମଲାରେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଗଣନା ଲାଗିଥାଏ।
ସୌରମାସୋ ଵିଵାହାଦୌ ଯଦାଦ୍ଯୈଃ ସୁପ୍ରଗୃହ୍ଯତେ 2.2.6.
ବିବାହ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟମାସକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ଚାନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ପାର୍ଵଣେ ଗ୍ରାହ୍ଯୋ ଵାର୍ଷିକେଷ୍ଵଷ୍ଟକାସୁ ଚ
କିନ୍ତୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଯଜ୍ଞ ଓ ଅଷ୍ଟକା ଉପବାସ ଆଦିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମାସ ଗ୍ରହଣ କରାଯିବ।
ନାକ୍ଷତ୍ରଃ ସୋମପାଦୀନାମାର୍ଯଭାଗଵିଚାରଣେ
ନକ୍ଷତ୍ରମାସ ସୋମ ଓ ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞରେ ନକ୍ଷତ୍ର ଭାଗ ଗଣନା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ତଦ୍ଵଚ୍ଚୈତ୍ରାଦିମାସୋକ୍ତଂ ତିଥ୍ଯୁକ୍ତଂ କର୍ମ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଏଭଳି ଚୈତ୍ର ଆଦି ମାସ ଓ ତିଥି ଉପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ରାଜୋକ୍ତୌ ସାଵନଃ ପ୍ରୋକ୍ତେ ତିଥିସଂଭାଗକର୍ମଣି
ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଓ ତିଥି ବିଭାଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସାବନ ମାସ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।
ଚିତ୍ରାନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗେନ ଚୈତ୍ରୀ ସା ପୂର୍ଣିମା ସ୍ମୃତା
ଚିତ୍ରା ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଯେତେବେଳେ ଚୈତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ହୁଏ, ସେଉଁଠି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ସ ଚ ତିଥ୍ଯାତ୍ମକୋ ମାସଶ୍ଚାନ୍ଦ୍ରଃ ଶ୍ରଵଣଭାସ୍କରଃ
ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରମାସଟି ତିଥି ଆଧାରିତ ଥାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ 'ଶ୍ରବଣ ଭାସ୍କର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗୌଣୋଽପ୍ଯସୌ ଯୁଗାଦ୍ଯାଦେରନୁରୋଧେନ ଵର୍ଧନାତ୍
ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ମାନାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ସହିତ ବଢିଯାଏ।
ଚୈତ୍ରାଦ୍ଯାଶ୍ଚାନ୍ଦ୍ରମାସା ଯେ ଦ୍ଵାଦଶାପି ତୁ ଯୋଗତଃ
ଚୈତ୍ର ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଦ୍ୱାଦଶ ଚନ୍ଦ୍ରମାସ ଯୋଗ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।
ଵିଶାଖଯାଦ୍ଯେଷୁ ଯା ଵା ତଥା ଭାଦ୍ରପଦେନ ଵା
ବିଶାଖା ଆଦି ମାସମାନେ ହେଉ କିମ୍ବା ଭାଦ୍ରପଦ ଆଦି ମାସମାନେ ହେଉ, ଏହି ଭଳି ହୁଏ।
ଯୋଽସୌ ଯଦ୍ଯପି ଚୈତ୍ରାଦୌ ନୈଷ୍ଠିକୋଽପି ପ୍ରଲଭ୍ଯତେ 2.2.6.
ଯଦିଓ ଏହା ଚୈତ୍ର ଆଦିରେ ମିଳିନଥାଏ, ତଥାପି ଏହାକୁ 'ନୈଷ୍ଠିକ' ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ତଥା ଚ ମାସସାମାନ୍ଯେ ଯୋଗେନାଯଂ ଭଵେତ୍କ୍ଵଚିତ୍
ଏଭଳି ସାଧାରଣ ମାସମାନେ ମଧ୍ୟ କେତେବେଳେ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଘଟିପାରେ।
ସଂଯୁକ୍ତା ଲଭ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଭଵେଦ୍ରାଜ୍ଯଵିନାଶନମ୍
ଯେଉଁଠି ଏହି ଯୋଗ ହୁଏ, ସେଠି ରାଜ୍ୟର ନାଶ ହେବ।
ଦଣ୍ଡଦ୍ଵଯେ ଭୁକ୍ତଶେଷେ ନ ଭୁଞ୍ଜୀତ କଦାଚନ
ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ ଦଣ୍ଡ ଖାଇବା ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପୁନି ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯତ୍ର ଵିଂଶତ୍ତିଥିସ୍ତସ୍ମାତ୍ସଞ୍ଚିତୈକା ଭଵେଦିତି
ଯେଉଁଠି କୁଡିଟି ତିଥି ରହିଛି, ସେଠାରୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ସଞ୍ଚିତ ମନେ କରିବା ଉଚିତ।
ସ ଚାଧିକୋ ଯତୋ ମାସସ୍ତତଃ ସ୍ଯାଦଧିମାସକଃ
ଯେହেতୁ ସେଇ ମାସ ଅଧିକ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ଅଧିମାସ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।