ସପ୍ତାଙ୍ଗଂ କଲଶେ ଜ୍ଞେଯଂ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗମଥ ଵା ପୁନଃ
କଳଶକୁ ସାତି ଅଂଶ ବା ପୁନି ପାଞ୍ଚ ଅଂଶ ଥିବା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
ଅଥ ଵାକ୍ଷତପୁଷ୍ପେଷୁ ଦେଵମାଵାହ୍ଯ ପୂଜଯେତ୍
ତାପରେ ଅକ୍ଷତ ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଵଟସ୍ଯାଶ୍ଵତ୍ଥଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଧାତକୀବିଲ୍ଵକସ୍ଯ ଚ
ବଟ, ଅଶ୍ୱଥ, ଧାତକୀ ଓ ବିଲ୍ୱ ଗଛର—
ସୌଵର୍ଣା ରାଜତା ଵାପି ତାମ୍ରାଦ୍ଯା ମୃନ୍ମଯାସ୍ତଥା
ସୁନା, ଚାଁଦି, ତାମ୍ବା କିମ୍ବା ମାଟିରେ ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହୋଇପାରେ—
ଅଭେଦ୍ଯାଃ ସୁଷମାଃ ପ୍ଲକ୍ଷାଃ ସର୍ଵେ ଆଦ୍ଯାଃ ସୁପୂରିତାଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରଥମ ପକୁଡ଼ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଅଟୁଟ, ସୁନ୍ଦର ଆକୃତିର ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି।
ଏକ ତ୍ରିଂଶାଙ୍ଗୁଲଂ କୁର୍ଯାତ୍କାଲାହେ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଶତମ୍
ଏକତିସ ଆଙ୍ଗୁଳ ମାପ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ସମୟ ମାପିବା ପାଇଁ ଏହା ଦୁଇଶ ଆଙ୍ଗୁଳ ହେବ।
ତୈଜସୈଃ କାରଯେନ୍ମାନଂ ମୃନ୍ମଯେ ମାନମୁଚ୍ଯତେ
ମାପ ହେଉଛି ସୁନାରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ମାଟିରେ ତିଆରି ମାପ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
କଲଶସ୍ଥାପନଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଯତ୍ର ସନ୍ନିହିତାଃ ସୁରାଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ବିଦ୍ୟମାନ, ସେଠାରେ କଳଶ ବସାଇବା ବିଧିକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ଯଜ୍ଞେ ସାଧାରଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଯଦ୍ଵିଧାନଂ ଯଥାମତମ୍ 2.2.5.
ଯଜ୍ଞରେ ସାଧାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା କେମିତି ଅଛି, ସେଥିରେ ଯେପରି ଚଳିଥାଏ, ମୁଁ ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
ଚତୁରସ୍ରୋତ୍ତରଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଚୋର୍ଧ୍ଵାଧୋମାନତଃ ସମମ୍
ଚାରିକୋଣ ଛିଦ୍ର କରି, ଉପର ଓ ତଳ ଅଂଶକୁ ସମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ମାର୍ଜଯେତ୍ସ୍ଵସ୍ତିକାକାରଂ ତୁର୍ଯମାତ୍ରଂ ଯଥା ଭଵେତ୍
ସ୍ୱାସ୍ତିକ ଆକୃତିରେ ଭୂମିକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଚତୁର୍ଥ ମାପ ହେବ।
ସ୍ଯୋନା ପୃଥିଵୀତି ମଂତ୍ରେଣ କୁର୍ଯାଦ୍ଭୂଭିପରିଗ୍ରହମ୍ ଋଷିର୍ନାରାଯଣୋଽସ୍ଯ ସ୍ଯାଦ୍ଗାଯତ୍ରୀ ଦେଵତା ରଵିଃ
‘ସ୍ୟୋନା ପୃଥିବୀ’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଭୂମି ଅଧିକାର କରିବା ଉଚିତ; ଏହାର ଋଷି ନାରାୟଣ, ଛନ୍ଦ ଗାୟତ୍ରୀ ଏବଂ ଦେବତା ସୂର୍ଯ୍ୟ।
ଵିନିଯୋଗଃ ସ୍ଥାପନେ ଚ ତଥା ଭୂମିପରିଗ୍ରହଃ
ଏହି ବ୍ୟବହାର କଳଶ ବସାଇବା ଏବଂ ଭୂମି ଅଧିକାର କରିବାରେ ଲାଗୁ ହୁଏ।
ଅସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଚ ଋଷିର୍ଗୌତମଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଋଷି ଗୌତମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଆଜିଘ୍ରଂ କଲଶଂ ମହ୍ଯାଂ ସ୍ଥାପଯେତ୍କଲଶଂ ତତଃ
କଳଶକୁ ଘ୍ରାଣ କରି ପରେ, ସେହି କଳଶକୁ ଭୂମିରେ ବସାଇବା ଉଚିତ।
ଵିନ୍ଯାସଶ୍ଚୈଵ କର୍ତଵ୍ଯସ୍ତ୍ର୍ଯଂଗୁଲେ ବ୍ରହ୍ମମୁଦ୍ରଯା ପଂକ୍ତିଶ୍ଛନ୍ଦଶ୍ଚ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ ଦେଵତା ଵିଷ୍ଣୁରଵ୍ଯଯଃ
ତିନି ଆଙ୍ଗୁଳରେ ବ୍ରହ୍ମ ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଛନ୍ଦ ପଙ୍କ୍ତି ଏବଂ ଦେବତା ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁ।
କଲଶସ୍ଥାପନେ ଚୈଵ ସୋମଯାଗେ ଚ ଯୋଜଯେତ୍
ଏହି ବିଧି କଳଶ ବସାଇବା ଓ ସୋମ ଯଜ୍ଞରେ ଲାଗୁ କରିବା ଉଚିତ।
ଦେଵତା ପରମା ତ୍ରିଷ୍ଟୁବ୍ଦେଵତା ସୋମଭାଵିତଃ
ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ତୃଷ୍ଟୁପ୍ ଛନ୍ଦ; ଏଠାରେ ଦେବତା ସୋମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ।
ଯାଃ ଫଲିନୀତି ମଂତ୍ରେଣ ପ୍ରଦଦ୍ଯାତ୍ସଫଲାକ୍ଷତମ୍ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ଛନ୍ଦୋ ଗଣପତିର୍ଦେଵତା ପରିକୀର୍ତିତା ।। 2.2.5.
‘ଯାଃ ଫଳିନୀ’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଫଳ ଓ ଅଖଣ୍ଡ ଚାଉଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଛନ୍ଦ ତୃଷ୍ଟୁପ୍ ଏବଂ ଦେବତା ଗଣପତି।
ବଦରଂ ନାଗରଂ ଚୈଵ ଧାତ୍ରୀ ଚ ପିଚୁମର୍ଦକମ୍
ବଦର, ନାଗରିଙ୍ଗ, ଧାତ୍ରୀ ଏବଂ ପିଚୁମର୍ଦ୍ଦ ଦେବା ଉଚିତ।
ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭେତି ଋଚା ପଞ୍ଚରତ୍ନାନି ନିକ୍ଷିପେତ୍ ସଵିତା ଦେଵତା ଚାସ୍ଯ ରତ୍ନନ୍ଯାସେତି ଯୋଜ ଯେତ୍
‘ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପାଞ୍ଚ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଦାର୍ଥ ରଖିବା ଉଚିତ; ଦେବତା ସବିତା ଏବଂ ଏହି ବିଧି ରତ୍ନ ବସାଇବାରେ ଲାଗୁ କରିବା ଉଚିତ।
ଅମୃତୀକରଣଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଦୈଵଶୁଲ୍ବନମେଵ ଚ
ଅମୃତ ତିଆରି କରିବା ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ମାପ ନିର୍ବାହ କରିବା ଉଚିତ।
ଶ୍ରୀଶ୍ଚ ତେ ଇତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ଦଦ୍ଯାତ୍ପୁଷ୍ପଂ ସଚନ୍ଦନମ୍
‘ଶ୍ରୀଶ୍ଚ ତେ’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଫୁଲ ଓ ଚନ୍ଦନ ଦେବା ଉଚିତ୍।
କାଣ୍ଡାଦିତି ଚ ମନ୍ତ୍ରେଣ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦୂର୍ଵାକ୍ଷତଂ ପୁନଃ
‘କାଣ୍ଡାଦିତି’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପୁଣି ଦୂର୍ବା ଓ ଅକ୍ଷତ ଦେବା ଉଚିତ୍।
ତିଲାଶ୍ଚ ମାଷା ମୁଦ୍ଗାଶ୍ଚ ଶ୍ଯାମାକାଃ ଶାଲଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
ତିଳ, ବୁଟ, ମୁଗ, କୁଡି ଓ ଚାଉଳ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି।
ମାସଵର୍ଣନମ୍ କ୍ରିଯତେ ତଦ୍ଵିଧଂ ସଂଖ୍ଯେ ଭଵେନ୍ମାସ ଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧଃ
ମାସ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା: ଏହିପରି ଗଣନା କରାଯାଏ; ଚାରି ପ୍ରକାରର ମାସ ଅଛି।
ଚାନ୍ଦ୍ରଃ ସୌରଃ ସାଵନଶ୍ଚ ନାକ୍ଷତ୍ରଶ୍ଚ ତଥାପରଃ
ସେଗୁଡିକ ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ରମାସ, ସୂର୍ଯ୍ୟମାସ, ସାବନ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାସ।
ଏକରାଶୌ ରଵିର୍ଯାଵତ୍ସ ମାସଃ ସୌର ଉଚ୍ଯତେ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜେତେବେଳେ ଏକ ରାଶିରେ ରହେ, ସେଇ ସମୟକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟମାସ କୁହାଯାଏ।
ନାକ୍ଷତ୍ରମାସୋଽଶ୍ଵିନ୍ଯାଦିରେଵତ୍ଯନ୍ତୋ ହି ଵିଶ୍ରୁତଃ
ନକ୍ଷତ୍ରମାସ ଅଶ୍ୱିନୀ ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ରେବତୀ ଯାଏଁ ଚାଲିଥାଏ, ଏହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ତଂତ୍ରେଣୈକତିଥେର୍ଭାଗକାଲୋ ଦିଵସ ଐନ୍ଦଵଃ
ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ, ଏକ ତିଥିର ସମୟକୁ ‘ଐନ୍ଦବ’ ଦିନ କୁହାଯାଏ।