ଜାଯତେ ଵେଦନା ତସ୍ଯ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଚୈଵ ନିରୀକ୍ଷତେ
ସେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଓ ଉପରକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ଅର୍କମୂଲମପାମାର୍ଗଂ ପ୍ରିଯଂଗୁମିନ୍ଦ୍ରଵାରୁଣୀମ୍ ଏତେନୈଵୋପଚାରେଣ ସୁଖୀ ଭଵତି ମାନଵଃ ।। 1.36.
ଅର୍କ ଗଛର ମୂଳ, ଅପାମାର୍ଗ, ପ୍ରିୟାଙ୍ଗୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରବାରୁଣୀ—ଏହି ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ସୁସ୍ଥ ହୁଏ।
ଵୈଶ୍ଯେନାପି ହି ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଶୃଣୁ ରୂପାଣି ଯାନି ତୁ
ଏବେ ବୈଶ୍ୟଙ୍କୁ ସାପ କାଟିଲେ କଣ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେଥିରେ କାନ ଦିଅ।
ମୂର୍ଛା ଚ ପ୍ରବଲା ଯସ୍ଯ ଆତ୍ମାନଂ ନାଭିନଂଦତି
ତାଙ୍କର ଭାରି ଅଚେତନତା ହୁଏ ଓ ସେ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ଅଶ୍ଵଗଂଧା ସଗୋମୂତ୍ରା ଗୃହ ଧୂମଂ ସଗୁଗ୍ଗୁଲମ୍
ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା ଗୋମୂତ୍ର ସହିତ, ଘର ଧୂଆଁ ଓ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ସହିତ—
ଗୋମୂତ୍ରେଣ ସମାଯୁକ୍ତଂ ପାନଂ ନସ୍ଯଂ ଚ ଦାପଯେତ୍
ଗୋମୂତ୍ର ମିଶାଇ ଏହାକୁ ପିଇବାକୁ ଓ ନାକରେ ଦେବାକୁ ଉଚିତ।
ଶୂଦ୍ରେଣାପି ହି ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଶୃଣୁ ତତ୍ତ୍ଵେନ ଗୌତମ
ଏବେ ଗୌତମ, ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ସାପ କାଟିଲେ କଣ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେଥିରେ ଠିକ୍ ଭାବରେ କାନ ଦିଅ।
ଅଂଗାନି ଚୁଲୁଚୁଲାଯଂତେ ଶୂଦ୍ରଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ସାପ କାଟିଲେ ତାଙ୍କ ଅଂଗ ଖରାପ ଭାବରେ କମ୍ପିଯାଏ, ଏହିଠାରେ ଏହାର ଲକ୍ଷଣ।
ପଦ୍ମଂ ଚ ଲୋଧ୍ରକଂ ଚୈଵ କ୍ଷୌଦ୍ରଂ ପଦ୍ମସ୍ଯ କେସରମ୍
ପଦ୍ମ, ଲୋଧ୍ର, ମଧୁ ଏବଂ ପଦ୍ମର କେଶର—
ଏତାନି ସମଭାଗାନି ପେଷଯେଚ୍ଛୀତଵାରିଣା
ଏଗୁଡିକୁ ସମାନ ଭାଗରେ ନେଇ ଠଣ୍ଡା ପାଣିରେ ଚେନ୍ଦିବା।
ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ଚରତେ ଵିପ୍ରୋ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ କ୍ଷତ୍ରିଯଶ୍ଚରେତ୍
ପ୍ରଭାତରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯାଉଛନ୍ତି; ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯାଉଛନ୍ତି।
ଆହାରୋ ଵାଯୁପୁଷ୍ପାଣି ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ ଵୈଶ୍ଯା ମଂଡୂକଭକ୍ଷାଶ୍ଚ ଶୂଦ୍ରାଃ ସର୍ଵାଶିନସ୍ତଥା ।।1.36.
ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଜାଣନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବାୟୁ ଓ ଫୁଲ ଖାନ୍ତି; ବୈଶ୍ୟମାନେ ବେଙ୍ଗ ଖାନ୍ତି, ଶୂଦ୍ରମାନେ ସବୁକିଛି ଖାନ୍ତି।
ଅଗ୍ରତୋ ଦଶତେ ଵିପ୍ରଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରମୁଖରେ କାମୁଡ଼ନ୍ତି; କ୍ଷତ୍ରିୟ ଡାହାଣପାଖରେ କାମୁଡ଼ନ୍ତି।
ମଦକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ପୀଡ୍ଯମାନା ମହାଵିଷାଃ
ମଦ ଆସିଲେ, ବଡ଼ ବିଷାଳୁମାନେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗନ୍ତି।
ପୁଷ୍ପଗଂଧାଃ ସ୍ମୃତା ଵିପ୍ରାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାଶ୍ଚଂଦନାଵହାଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ରଖନ୍ତି; କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଚନ୍ଦନର ଗନ୍ଧ ରଖନ୍ତି।
ଵାସଂ ତେଷାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାଵଦନୁପୂର୍ଵଶଃ ଵସଂତି ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସର୍ପା ଗ୍ରାମଦ୍ଵାରେ ଚତୁଷ୍ପଥେ
ମୁଁ ଏବେ ତାଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବେ କହିବି: ବ୍ରାହ୍ମଣ ସର୍ପମାନେ ଗ୍ରାମ ଦ୍ୱାର ଓ ଚଉଁରାହାରେ ବସନ୍ତି।
ଆରାମେଷୁ ପଵିତ୍ରେଷୁ ଶୁଚିଷ୍ଵାଯତନେଷୁ ଚ
ଉଦ୍ୟାନ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ଶୁଚି ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ବସନ୍ତି।
ଶ୍ମଶାନେ ଭସ୍ମଶାଲାସୁ ପଲାଲେଷୁ ତଟେଷୁ ଚ
ଶ୍ମଶାନ, ଭସ୍ମ ତଳ, ପାଳା ଓ ନଦୀ କୂଳରେ ମଧ୍ୟ ବସନ୍ତି।
ଅଵିଵିକ୍ତେଷୁ ସ୍ଥାନେଷୁ ନିର୍ଜନେଷୁ ଵନେଷୁ ଚ
ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟାସ୍ଥାନ, ଜଣା ନଥିବା ସ୍ଥାନ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ମଧ୍ୟ ବସନ୍ତି।
ଶ୍ଵେତାଶ୍ଚ କପିଲାଶ୍ଚୈଵ ଯେ ସର୍ପାସ୍ତ୍ଵନଲପ୍ରଭାଃ
ଯେ ସର୍ପମାନେ ଧଳା, କପିଳା କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିର ଚମକ ରଖନ୍ତି—
ରକ୍ତଵର୍ଣାଃ ସୁଵର୍ଣାଭାଃ ପ୍ରଵାଲମଣିସଂନିଭାଃ
ଯେମାନେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଚମକ କିମ୍ବା ପ୍ରବାଳ ଓ ମଣି ଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି—
ନାନାଵିଚିତ୍ରରାଜୀଭିରତସୀଵର୍ଣସନ୍ନିଭାଃ 1.36.
ନାନା ଅଦ୍ଭୁତ ଧାରା ଥିବା, ଅତସୀ ରଙ୍ଗ ଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି—
କାକୋଦରନିଭାଃ କେଚିଦ୍ଯେ ଚ ଅଂଜନସନ୍ନିଭାଃ
କିଛି ସର୍ପ କାଉ ଗୁଡ଼ିକର ପେଟ ଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି, କିଛି ଅଞ୍ଜନ ଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଯସ୍ଯ ସର୍ପେଣ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଦଂଶମଂଗୁଷ୍ଠମଂତରମ୍
ଯଦି କୌଣସି ଜଣେ ସର୍ପରେ କାମୁଡ଼ିଛି ଏବଂ କାମୁଡ଼ିବା ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଅଂଗୁଠିର ଚଉଡ଼ା ଅଛି—
ଯସ୍ଯ ସର୍ପେଣ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଦଂଶଂ ଦ୍ଵ୍ଯଂଗୁଲମଂତରମ୍
ଯଦି କୌଣସି ଜଣେ ସର୍ପରେ କାମୁଡ଼ିଛି ଏବଂ କାମୁଡ଼ିବା ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇ ଆଉଁଳିର ଚଉଡ଼ା ଅଛି—
ଯସ୍ଯ ସର୍ପେଣ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ସାର୍ଧଂ ଦ୍ଵ୍ଯଂଗୁଲମzତରମ୍
ଯଦି କୌଣସି ଜଣେ ସର୍ପରେ କାମୁଡ଼ିଛି ଏବଂ କାମୁଡ଼ିବା ଚିହ୍ନ ଦୁଇ ଆଉଁଳିରୁ ଅଧିକ ଚଉଡ଼ା ଅଛି—
ଅନଂତଃ ପ୍ରେକ୍ଷତେ ପୂର୍ଵଂ ଵାମପାର୍ଶ୍ଵେ ତୁ ଵାସୁକିଃ
ଅନନ୍ତ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବାସୁକି ଅଛନ୍ତି।
ଚଲତେ ଭ୍ରମତେ ପଦ୍ମୋ ମହାପଦ୍ମୋ ନିମଜ୍ଜତି
ପଦ୍ମ ଚଳିବା ଏବଂ ଭ୍ରମଣ କରିବା, ମହାପଦ୍ମ ତଳକୁ ଯାଉଛି।
ସର୍ଵେଷାଂ କୁରୁତେ ରୂପଂ କୁଲିକଃ ପନ୍ନଗୋତ୍ତମଃ
ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ କୁଳିକ ସମସ୍ତଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ।
ଦକ୍ଷିଣା ତକ୍ଷକସ୍ଯୋକ୍ତା କର୍କୋଟସ୍ଯ ତୁ ନୈର୍ଋତୀ ଉତ୍ତରା ଶଂଖପାଲସ୍ଯ ଐଶାନୀ କଂବଲସ୍ଯ ତୁ
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଟକ୍ଷକଙ୍କର, ଦକ୍ଷିଣ ପଶ୍ଚିମ କର୍କୋଟକଙ୍କର, ଉତ୍ତର ଦିଗ ଶଂଖପାଳଙ୍କର, ଏବଂ ଉତ୍ତର ପୂର୍ବ କମ୍ବଳଙ୍କର।