ଚତୁର୍ଵିଧା ଇହ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପନ୍ନଗାସ୍ତୁ ମହାତ୍ମନା
ଏଠାରେ ଚାରି ପ୍ରକାରର ସାପ ବିଶେଷ ବଡ଼ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଦର୍ଵୀକରା ଵାତଵିଷା ମଂଡଲା ପୈତ୍ତିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ 1.36.
ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଦର୍ଭୀକର, ବାତବିଷ, ମଣ୍ଡଳା ଓ ପୈତ୍ତିକ।
ରକ୍ତଂ ପରୀକ୍ଷଯେଦେଷାଂ ସର୍ପାଣାଂ ତୁ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ଏହି ସାପମାନଙ୍କର ରକ୍ତଟିକେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
ରକ୍ତଂ ଘନଂ ଚ ବହୁଶଃ ଶୋଣିତଂ ମଂଡଲୀ କୃତମ୍
ମଣ୍ଡଳା ସାପ ଯେତେବେଳେ କାଟେ, ତାଙ୍କର ରକ୍ତ ଘନ ଓ ବହୁତ ପରିମାଣରେ ବହିଯାଏ।
ସର୍ପା ଜ୍ଞେଯାସ୍ତୁ ଚତ୍ଵାରଃ ପଂଚମୋ ନୋପଲଭ୍ଯତେ
ଚାରି ପ୍ରକାର ସାପ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ପଞ୍ଚମ ଧରଣର ସାପ ମିଳେନାହିଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେ ମଧୁରଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତିକ୍ତଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତଥୋତ୍ତରେ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମିଠା ଦେବା ଉଚିତ, ପରବର୍ତ୍ତୀକୁ ତିତ ଦେବା ଉଚିତ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ତୁ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଦାହୋ ଗାତ୍ରେଷୁ ଜାଯତେ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସାପ କାଟିଲେ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଜଳନ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଶ୍ଯାମଵର୍ଣଂ ମୁଖଂ ଚ ସ୍ଯାନ୍ମଜ୍ଜାସ୍ତଂଭଶ୍ଚ ଜାଯତେ
ତାଙ୍କର ମୁହଁ କଳା ହୋଇଯାଏ ଓ ହାଡ଼ ମଜ୍ଜା କଠିନ ହୋଇଯାଏ।
ଅଶ୍ଵଗଂଧାପ୍ଯପାମାର୍ଗଃ ସିଂଦୁଵାରଂ ସୁରାମଯମ୍ ଏତେନୈଵୋପଚାରେଣ ସୁଖୀ ଭଵତି ମାନଵଃ
ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା, ଅପାମାର୍ଗ, ସିନ୍ଧୁବାରା ଓ ସୁରାମୟ—ଏହି ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ସୁସ୍ଥ ହୁଏ।
କ୍ଷତ୍ରିଯେଣ ତୁ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ କଂପୋ ଗାତ୍ରେଷୁ ଜାଯତେ
କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ସାପ କାଟିଲେ ତାଙ୍କ ଦେହରେ କମ୍ପନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଜାଯତେ ଵେଦନା ତସ୍ଯ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଚୈଵ ନିରୀକ୍ଷତେ
ସେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଓ ଉପରକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ଅର୍କମୂଲମପାମାର୍ଗଂ ପ୍ରିଯଂଗୁମିନ୍ଦ୍ରଵାରୁଣୀମ୍ ଏତେନୈଵୋପଚାରେଣ ସୁଖୀ ଭଵତି ମାନଵଃ ।। 1.36.
ଅର୍କ ଗଛର ମୂଳ, ଅପାମାର୍ଗ, ପ୍ରିୟାଙ୍ଗୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରବାରୁଣୀ—ଏହି ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ସୁସ୍ଥ ହୁଏ।
ଵୈଶ୍ଯେନାପି ହି ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଶୃଣୁ ରୂପାଣି ଯାନି ତୁ
ଏବେ ବୈଶ୍ୟଙ୍କୁ ସାପ କାଟିଲେ କଣ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେଥିରେ କାନ ଦିଅ।
ମୂର୍ଛା ଚ ପ୍ରବଲା ଯସ୍ଯ ଆତ୍ମାନଂ ନାଭିନଂଦତି
ତାଙ୍କର ଭାରି ଅଚେତନତା ହୁଏ ଓ ସେ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ଅଶ୍ଵଗଂଧା ସଗୋମୂତ୍ରା ଗୃହ ଧୂମଂ ସଗୁଗ୍ଗୁଲମ୍
ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା ଗୋମୂତ୍ର ସହିତ, ଘର ଧୂଆଁ ଓ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ସହିତ—
ଗୋମୂତ୍ରେଣ ସମାଯୁକ୍ତଂ ପାନଂ ନସ୍ଯଂ ଚ ଦାପଯେତ୍
ଗୋମୂତ୍ର ମିଶାଇ ଏହାକୁ ପିଇବାକୁ ଓ ନାକରେ ଦେବାକୁ ଉଚିତ।
ଶୂଦ୍ରେଣାପି ହି ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଶୃଣୁ ତତ୍ତ୍ଵେନ ଗୌତମ
ଏବେ ଗୌତମ, ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ସାପ କାଟିଲେ କଣ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେଥିରେ ଠିକ୍ ଭାବରେ କାନ ଦିଅ।
ଅଂଗାନି ଚୁଲୁଚୁଲାଯଂତେ ଶୂଦ୍ରଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ସାପ କାଟିଲେ ତାଙ୍କ ଅଂଗ ଖରାପ ଭାବରେ କମ୍ପିଯାଏ, ଏହିଠାରେ ଏହାର ଲକ୍ଷଣ।
ପଦ୍ମଂ ଚ ଲୋଧ୍ରକଂ ଚୈଵ କ୍ଷୌଦ୍ରଂ ପଦ୍ମସ୍ଯ କେସରମ୍
ପଦ୍ମ, ଲୋଧ୍ର, ମଧୁ ଏବଂ ପଦ୍ମର କେଶର—
ଏତାନି ସମଭାଗାନି ପେଷଯେଚ୍ଛୀତଵାରିଣା
ଏଗୁଡିକୁ ସମାନ ଭାଗରେ ନେଇ ଠଣ୍ଡା ପାଣିରେ ଚେନ୍ଦିବା।
ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ଚରତେ ଵିପ୍ରୋ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ କ୍ଷତ୍ରିଯଶ୍ଚରେତ୍
ପ୍ରଭାତରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯାଉଛନ୍ତି; ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯାଉଛନ୍ତି।
ଆହାରୋ ଵାଯୁପୁଷ୍ପାଣି ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ ଵୈଶ୍ଯା ମଂଡୂକଭକ୍ଷାଶ୍ଚ ଶୂଦ୍ରାଃ ସର୍ଵାଶିନସ୍ତଥା ।।1.36.
ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଜାଣନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବାୟୁ ଓ ଫୁଲ ଖାନ୍ତି; ବୈଶ୍ୟମାନେ ବେଙ୍ଗ ଖାନ୍ତି, ଶୂଦ୍ରମାନେ ସବୁକିଛି ଖାନ୍ତି।
ଅଗ୍ରତୋ ଦଶତେ ଵିପ୍ରଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରମୁଖରେ କାମୁଡ଼ନ୍ତି; କ୍ଷତ୍ରିୟ ଡାହାଣପାଖରେ କାମୁଡ଼ନ୍ତି।
ମଦକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ପୀଡ୍ଯମାନା ମହାଵିଷାଃ
ମଦ ଆସିଲେ, ବଡ଼ ବିଷାଳୁମାନେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗନ୍ତି।
ପୁଷ୍ପଗଂଧାଃ ସ୍ମୃତା ଵିପ୍ରାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାଶ୍ଚଂଦନାଵହାଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ରଖନ୍ତି; କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଚନ୍ଦନର ଗନ୍ଧ ରଖନ୍ତି।
ଵାସଂ ତେଷାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାଵଦନୁପୂର୍ଵଶଃ ଵସଂତି ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସର୍ପା ଗ୍ରାମଦ୍ଵାରେ ଚତୁଷ୍ପଥେ
ମୁଁ ଏବେ ତାଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବେ କହିବି: ବ୍ରାହ୍ମଣ ସର୍ପମାନେ ଗ୍ରାମ ଦ୍ୱାର ଓ ଚଉଁରାହାରେ ବସନ୍ତି।
ଆରାମେଷୁ ପଵିତ୍ରେଷୁ ଶୁଚିଷ୍ଵାଯତନେଷୁ ଚ
ଉଦ୍ୟାନ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ଶୁଚି ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ବସନ୍ତି।
ଶ୍ମଶାନେ ଭସ୍ମଶାଲାସୁ ପଲାଲେଷୁ ତଟେଷୁ ଚ
ଶ୍ମଶାନ, ଭସ୍ମ ତଳ, ପାଳା ଓ ନଦୀ କୂଳରେ ମଧ୍ୟ ବସନ୍ତି।
ଅଵିଵିକ୍ତେଷୁ ସ୍ଥାନେଷୁ ନିର୍ଜନେଷୁ ଵନେଷୁ ଚ
ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟାସ୍ଥାନ, ଜଣା ନଥିବା ସ୍ଥାନ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ମଧ୍ୟ ବସନ୍ତି।
ଶ୍ଵେତାଶ୍ଚ କପିଲାଶ୍ଚୈଵ ଯେ ସର୍ପାସ୍ତ୍ଵନଲପ୍ରଭାଃ
ଯେ ସର୍ପମାନେ ଧଳା, କପିଳା କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିର ଚମକ ରଖନ୍ତି—