ତତଃ ପ୍ରଣଶ୍ଯତେ ଦୁଃଖଂ ତତଃ ସଂପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍
ଏହା ପରେ ଦୁଃଖ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ସୁଖ ମିଳେ।
ମଜ୍ଜାସ୍ଥାନଂ ତତୋ ଗତ୍ଵା ମର୍ମସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଧାଵତି 1.35.
ମଜ୍ଜାକୁ ଛାଡ଼ି ବିଷ ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ।
ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟଃ ପତତେ ଭୂମୌ କର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ବଧିରୋ ଭଵେତ୍
ଯେତେବେଳେ ଶରୀର ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ; କାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଶୁଣିପାରେ ନାହିଁ।
ଦଂଡେନ ହନ୍ଯମାନସ୍ଯ ଦଂଡରାଜୀ ନ ଜାଯତେ
ଲଠିରେ ମାରିଲେ ମଧ୍ୟ ଶରୀରରେ ଲଠିର ଚିହ୍ନ ପ୍ରକଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
କେଶେଷୁ ଲୁଚ୍ଯମାନେଷୁ ନୈଵ କେଶାନ୍ପ୍ରଵେଦତେ ଶିଥିଲାନି ଭଵଂତୀହ ସ ଗତାସୁରିତି ଶ୍ରୁତିଃ
କେଶ ଟାଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କେଶର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ; କେଶ ଏଠାରେ ଢିଲା ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ପାଠାନୁସାରେ କୁହାଯାଏ ସେ ମୃତ।
ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ଵିପରୀତାନି ଗୌତମ
ଗୌତମ, ଯାହାର ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଟା ଦେଖାଯାଏ—
ଵୈଦ୍ଯାସ୍ତସ୍ଯ ନ ପଶ୍ଯଂତି ଯେ ଭଵଂତି କୁଶିକ୍ଷିତାଃ
ଯେ ଚିକିତ୍ସକ ଭଲ ଭାବେ ଶିଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାର ଚିକିତ୍ସା କରିନାହାନ୍ତି।
ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ଵଯଂ ରୁଦ୍ରେଣ ଭାଷିତମ୍
ଏବେ ମୁଁ ତାହାର ବିଷାନ୍ତ ଔଷଧ କୁହିବି, ଯାହା ନିଜେ ରୁଦ୍ର କହିଥିଲେ।
କୁଂକୁମଂ ତଗରଂ କୁଷ୍ଠଂ କାସମର୍ଦତ୍ଵଚଂ ତଥା
କୁଙ୍କୁମ, ତଗର, କୁଷ୍ଠ ଓ କାସମର୍ଦ୍ଦର ଚାଳ—
ଏତାନି ସମଭାଗାନି ଗୋମୂତ୍ରେଣ ତୁ ପେଷଯେତ୍ କାଲାହିନାପି ଦଷ୍ଟେନ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଭଵତି ନିର୍ଵିଷଃ
ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସମାନ ଭାଗରେ ଗୋମୂତ୍ର ସହିତ ଚେନ୍ଦିବା; କଳା ସାପ ଦଶିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ବିଷ ମୁକ୍ତ ହେବ।
କ୍ଷିପ୍ରମେଵ ପ୍ରଦା ତଵ୍ଯଂ ମୃତସଂଜୀଵନୌଷଧମ୍
ମୃତସଞ୍ଜୀବନ ଔଷଧ ତୁରନ୍ତ ଦେବା ଉଚିତ।
ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣେ ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ପର୍ଵଣି ପଂଚମୀକଲ୍ପେ ଧାତୁଗତଵିଷକ୍ରିଯାଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଂଚତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଭବିଷ୍ୟ ମହାପୁରାଣରେ, ଶତାର୍ଦ୍ଧସାହସ୍ର୍ୟାଂ ସଂହିତାରେ, ବ୍ରାହ୍ମ ପର୍ବରେ, ପଞ୍ଚମୀ କଳ୍ପରେ, 'ଧାତୁରେ ବିଷ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ କଣ ଫଳ ହୁଏ' ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ନନା ନାମକ ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
କୁମାରଦଷ୍ଟଃ କୀଦୃକ୍ସ୍ଯାତ୍ସୂତିକାଦଂଶିତସ୍ଯ ଚ
ଏକ ଶିଶୁ ଦଶିଲେ କଣ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ଓ ଏକ ଜନନୀ ଦଶିଲେ କଣ ଲକ୍ଷଣ ହୁଏ?
ରୂପଂ ନପୁଂସକେନେହ ଵ୍ଯଂତରେଣ ଚ କୀଦୃଶମ୍
ଏଠାରେ ଏକ ନପୁଂସକ ଦଶିଲେ କଣ ଦେଖାଯାଏ, ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦଶରେ କଣ ଲକ୍ଷଣ ହୁଏ?
କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାଗାନାଂ ରୂପଲକ୍ଷଣମ୍
କଶ୍ୟପ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ସାପମାନଙ୍କର ରୂପ ଓ ଲକ୍ଷଣ ବିବରଣା କରିବି।
ଅଥ ସର୍ପେଣ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଊର୍ଧ୍ଵ ଦୃଷ୍ଟିଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ସାପ ଦଶିଲେ ଚକ୍ଷୁ ଉପରକୁ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଯାଏ।
କନ୍ଯାଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଵାମା ସ୍ଯାଦୃଷ୍ଟିର୍ଦ୍ଵିଜଵରୋତ୍ତମ
ଏକ କନ୍ୟା ଦଶିଲେ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚକ୍ଷୁ ବାମପଟେ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଯାଏ।
ଗର୍ଭିଣ୍ଯା ଵାଥ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ତଥା ସ୍ଵେଦଶ୍ଚ ଜାଯତେ ନପୁଂସକେନ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଅଂଗମର୍ଦଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ଗର୍ଭବତୀ ଦଶିଲେ ଗାଁରେ ଘମ ଆସିଯାଏ; ନପୁଂସକ ଦଶିଲେ ଶରୀରରେ ବେଥା ହୁଏ।
ପନ୍ନଗ୍ଯଃ ପ୍ରଭଵୋ ରାତ୍ରୌ ଦିଵା ସର୍ପୋ ଵିଷାଧିକଃ
ପାନ୍ନଗୀ ରାତିରେ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସାପ ଦିନରେ ଅଧିକ ବିଷକ୍ଷମ।
ଅଂଧକାରେ ତୁ ଦଷ୍ଟୋ ଯ ଉଦକେ ଗହନେ ଵନେ ଦଷ୍ଟରୂପାଣ୍ଯଜାନନ୍ଵୈ କଥଂ ଵୈଦ୍ଯଚିକିତ୍ସିତମ୍
ଅନ୍ଧାରରେ, ଜଳରେ କିମ୍ବା ଗଭୀର ଜଙ୍ଗଲରେ ଦଶିଲେ, ଦଶର ରୂପ ଜଣା ନଥିଲେ, ଚିକିତ୍ସକ କିପରି ଚିକିତ୍ସା କରିବେ?
ଚତୁର୍ଵିଧା ଇହ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପନ୍ନଗାସ୍ତୁ ମହାତ୍ମନା
ଏଠାରେ ଚାରି ପ୍ରକାରର ସାପ ବିଶେଷ ବଡ଼ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଦର୍ଵୀକରା ଵାତଵିଷା ମଂଡଲା ପୈତ୍ତିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ 1.36.
ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଦର୍ଭୀକର, ବାତବିଷ, ମଣ୍ଡଳା ଓ ପୈତ୍ତିକ।
ରକ୍ତଂ ପରୀକ୍ଷଯେଦେଷାଂ ସର୍ପାଣାଂ ତୁ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ଏହି ସାପମାନଙ୍କର ରକ୍ତଟିକେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
ରକ୍ତଂ ଘନଂ ଚ ବହୁଶଃ ଶୋଣିତଂ ମଂଡଲୀ କୃତମ୍
ମଣ୍ଡଳା ସାପ ଯେତେବେଳେ କାଟେ, ତାଙ୍କର ରକ୍ତ ଘନ ଓ ବହୁତ ପରିମାଣରେ ବହିଯାଏ।
ସର୍ପା ଜ୍ଞେଯାସ୍ତୁ ଚତ୍ଵାରଃ ପଂଚମୋ ନୋପଲଭ୍ଯତେ
ଚାରି ପ୍ରକାର ସାପ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ପଞ୍ଚମ ଧରଣର ସାପ ମିଳେନାହିଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେ ମଧୁରଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତିକ୍ତଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତଥୋତ୍ତରେ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମିଠା ଦେବା ଉଚିତ, ପରବର୍ତ୍ତୀକୁ ତିତ ଦେବା ଉଚିତ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ତୁ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଦାହୋ ଗାତ୍ରେଷୁ ଜାଯତେ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସାପ କାଟିଲେ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଜଳନ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଶ୍ଯାମଵର୍ଣଂ ମୁଖଂ ଚ ସ୍ଯାନ୍ମଜ୍ଜାସ୍ତଂଭଶ୍ଚ ଜାଯତେ
ତାଙ୍କର ମୁହଁ କଳା ହୋଇଯାଏ ଓ ହାଡ଼ ମଜ୍ଜା କଠିନ ହୋଇଯାଏ।
ଅଶ୍ଵଗଂଧାପ୍ଯପାମାର୍ଗଃ ସିଂଦୁଵାରଂ ସୁରାମଯମ୍ ଏତେନୈଵୋପଚାରେଣ ସୁଖୀ ଭଵତି ମାନଵଃ
ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା, ଅପାମାର୍ଗ, ସିନ୍ଧୁବାରା ଓ ସୁରାମୟ—ଏହି ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ସୁସ୍ଥ ହୁଏ।
କ୍ଷତ୍ରିଯେଣ ତୁ ଦଷ୍ଟସ୍ଯ କଂପୋ ଗାତ୍ରେଷୁ ଜାଯତେ
କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ସାପ କାଟିଲେ ତାଙ୍କ ଦେହରେ କମ୍ପନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।