ଅଖଂଡଦ୍ଵାଦଶୀନାମ ତିଲଦ୍ଵାଦଶ୍ଯତଃ ପରମ୍
'ଅଖଣ୍ଡ ଦ୍ୱାଦଶୀ' ଉପବାସ ଅଛି, ତାପରେ 'ତିଳ ଦ୍ୱାଦଶୀ' ଉପବାସ ଅଛି।
ଵିଶୋକଦ୍ଵାଦଶୀ ନାମ ଵିଭୂତିଦ୍ଵାଦଶୀଵ୍ରତମ୍ 4.208.
'ବିଶୋକ ଦ୍ୱାଦଶୀ' ଉପବାସ ଅଛି, ଏବଂ 'ବିଭୂତି ଦ୍ୱାଦଶୀ' ଉପବାସ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଅନଂଗଦ୍ଵାଦଶୀ ଚୈଵ ଅଙ୍ଗପାଦଵ୍ରତଂ ତଥା ଅନଂଗଦ୍ଵାଦଶୀ ଚାପି ପାଲିରମ୍ଭାଵ୍ରତେ ତଥା
'ଅନଙ୍ଗ ଦ୍ୱାଦଶୀ' ଉପବାସ ଅଛି, ଏବଂ 'ଅଙ୍ଗପାଦ' ଉପବାସ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ପୁନି 'ଅନଙ୍ଗ ଦ୍ୱାଦଶୀ' ଉପବାସ ଏବଂ 'ପାଲିରମ୍ଭା' ଉପବାସ ଅଛି।
ଚତୁର୍ଦଶୀଵ୍ରତଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତତୋଽନନ୍ତଚତୁର୍ଦଶୀ
'ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ' ଉପବାସ ଘୋଷିତ ହେଲା, ତାପରେ 'ଅନନ୍ତ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ' ଉପବାସ ଅଛି।
ଵ୍ରତଂ ଶିଵଚତୁର୍ଦଶ୍ଯାଂ ଫଲତ୍ଯାଗଚତୁର୍ଦଶୀ
ଶିବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟ କରି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ଯେଉଁ ବ୍ରତ ରଖାଯାଏ, ସେଥିରୁ ଫଳତ୍ୟାଗ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ବ୍ରତର ଫଳ ମିଳେ।
କାର୍ତିକ୍ଯାଂ କୃତ୍ତିକାଯୋଗେ କୃତ୍ତିକାଵ୍ରତମୀରିତମ୍
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ର ଥିଲେ, କୃତ୍ତିକା ବ୍ରତ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି।
ଅଶୋକପୂର୍ଣିମା ନାମ ଅନଂତଵ୍ରତମେଵ ଚ
ଏଠାରେ ଅଶୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅନନ୍ତ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଶିଵନକ୍ଷତ୍ରପୁରୁଷଂ ସଂପୂର୍ଣଂ ଯେନ ମୁଚ୍ଯତେ
ଶିବ ନକ୍ଷତ୍ର ପୁରୁଷ ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କରିଲେ, ମଣିଷ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯ ଦିନେ ନକ୍ତଂ ସଂକ୍ରାତ୍ଯୁଦ୍ଯାପନେ ଫଲମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟବାରରେ ରାତିରେ ଉପବାସ ଓ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଉପଲକ୍ଷେ ନିୟମ ମାନିଲେ, ତାହାର ଫଳ ମିଳେ।
ଅର୍ଘଃ ଶୁକ୍ରବୃହସ୍ପତ୍ଯୋଃ ପଂଚାଶୀତି ଵ୍ରତାନି ଚ
ଶୁକ୍ରବାର ଓ ବୃହସ୍ପତିବାରରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା, ଏବଂ ପଞ୍ଚାପଞ୍ଚାଶିଟି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।
ଚଂଦ୍ରାର୍କଗ୍ରହଣେ ସ୍ନାନଂ ଵିଧିଶ୍ଚାନ୍ନାଶନେ ତଥା
ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରିବା, ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଦେଵପୂଜାଦୀପଦାନଵୃଷୋତ୍ସର୍ଗଵିଧିସ୍ତଥା 4.208.
ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜା, ଦୀପ ଦାନ ଏବଂ ବୃଷଭ ପ୍ରସ୍ଥାନର ବିଧି ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ଅଛି।
ଭୂତମାତା ଚ ଶ୍ରାଵଣ୍ଯାଂ ରକ୍ଷାବଂଧଵିଧିସ୍ତଥା
ଶ୍ରାବଣୀ ଉପଲକ୍ଷେ ଭୂତମାତାଙ୍କ ପାଇଁ ରକ୍ଷାସୂତ୍ର ବାନ୍ଧିବାର ବିଧି ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଦୀପାଲିକାଯାଂ ତୁ ହୋମୋ ଲକ୍ଷହୋମଵିଧିସ୍ତଥା
ଦୀପାଳିକା ଦିନରେ ହୋମ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ ହୋମର ବିଧି ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ତଥା ନକ୍ଷତ୍ରହୋମୋଥ ଗୋଦାନଵିଧିରେଵ ଚ
ଏହିପରି ନକ୍ଷତ୍ର ହୋମ ଏବଂ ଗୋଦାନର ବିଧି ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ଅଛି।
ଜଲଧେନୁଵିଧିଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଲଵଣସ୍ଯ ତଥା ପରା ସୁଵର୍ଣଧେନୁଶ୍ଚ ତଥା ଦେଵକାର୍ଯଂ ଚିକୀର୍ଷୁଭିଃ
ପାଣି ଗାଈ ପ୍ରଥା ଓ ଲୁଣ ଦାନ ପ୍ରଥା ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି; ଏହିପରି ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ କାମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ସୁନା ଗାଈ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣ ଉତ୍ତରପର୍ଵଣି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଯୁଧିଷ୍ଠିରସଂଵାଦେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତାନୁକ୍ରମଣିକାକଥନଂ ନାମାଷ୍ଟୋତ୍ତରଦ୍ଵିଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଭବିଷ୍ୟ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରପର୍ବରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅନୁକ୍ରମଣିକା କଥନ' ନାମରେ ଦୁଇ ଶତ ଏବଂ ଆଠ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି।
ତତଃ ପ୍ରଣଶ୍ଯତେ ଦୁଃଖଂ ତତଃ ସଂପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍
ଏହା ପରେ ଦୁଃଖ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ସୁଖ ମିଳେ।
ମଜ୍ଜାସ୍ଥାନଂ ତତୋ ଗତ୍ଵା ମର୍ମସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଧାଵତି 1.35.
ମଜ୍ଜାକୁ ଛାଡ଼ି ବିଷ ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ।
ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟଃ ପତତେ ଭୂମୌ କର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ବଧିରୋ ଭଵେତ୍
ଯେତେବେଳେ ଶରୀର ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ; କାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଶୁଣିପାରେ ନାହିଁ।
ଦଂଡେନ ହନ୍ଯମାନସ୍ଯ ଦଂଡରାଜୀ ନ ଜାଯତେ
ଲଠିରେ ମାରିଲେ ମଧ୍ୟ ଶରୀରରେ ଲଠିର ଚିହ୍ନ ପ୍ରକଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
କେଶେଷୁ ଲୁଚ୍ଯମାନେଷୁ ନୈଵ କେଶାନ୍ପ୍ରଵେଦତେ ଶିଥିଲାନି ଭଵଂତୀହ ସ ଗତାସୁରିତି ଶ୍ରୁତିଃ
କେଶ ଟାଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କେଶର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ; କେଶ ଏଠାରେ ଢିଲା ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ପାଠାନୁସାରେ କୁହାଯାଏ ସେ ମୃତ।
ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ଵିପରୀତାନି ଗୌତମ
ଗୌତମ, ଯାହାର ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଟା ଦେଖାଯାଏ—
ଵୈଦ୍ଯାସ୍ତସ୍ଯ ନ ପଶ୍ଯଂତି ଯେ ଭଵଂତି କୁଶିକ୍ଷିତାଃ
ଯେ ଚିକିତ୍ସକ ଭଲ ଭାବେ ଶିଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାର ଚିକିତ୍ସା କରିନାହାନ୍ତି।
ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ଵଯଂ ରୁଦ୍ରେଣ ଭାଷିତମ୍
ଏବେ ମୁଁ ତାହାର ବିଷାନ୍ତ ଔଷଧ କୁହିବି, ଯାହା ନିଜେ ରୁଦ୍ର କହିଥିଲେ।
କୁଂକୁମଂ ତଗରଂ କୁଷ୍ଠଂ କାସମର୍ଦତ୍ଵଚଂ ତଥା
କୁଙ୍କୁମ, ତଗର, କୁଷ୍ଠ ଓ କାସମର୍ଦ୍ଦର ଚାଳ—
ଏତାନି ସମଭାଗାନି ଗୋମୂତ୍ରେଣ ତୁ ପେଷଯେତ୍ କାଲାହିନାପି ଦଷ୍ଟେନ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଭଵତି ନିର୍ଵିଷଃ
ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସମାନ ଭାଗରେ ଗୋମୂତ୍ର ସହିତ ଚେନ୍ଦିବା; କଳା ସାପ ଦଶିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ବିଷ ମୁକ୍ତ ହେବ।
ଯମଦୂତୀଲକ୍ଷଣମ୍ କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ ସଵିଷା ଦଂଷ୍ଟ୍ରଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଯମଦୂତୀ ତୁ ଵୈ ଭଵେତ୍ । ନ ଚିକିତ୍ସା ବୁଧୈଃ କାର୍ଯା ତଂ ଗତାସୁଂ ଵିର୍ନିଦଶେତ୍ । । ୧ ପ୍ରହରାର୍ଧଂ ଦିଵାରାତ୍ରାଵେକୈକଂ ଭୁଞ୍ଜତେ ବହିଃ । ଏକସ୍ଯ ଚ ସମାନଂ ଚ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଷୋଡଶଂ ତଥା । । ୨ ନାଗୋଦଯୋ ଯମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ହତୋ ଵିଦ୍ଧୋ ଵିଦାରିତଃ । କାଲଦଷ୍ଟଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍କଶ୍ଯପସ୍ଯ ଵଚୋ ଯଥା । । ୩ ଯନ୍ମାତ୍ରଂ ପତତେ ବିନ୍ଦୁର୍ଵାଲାଗ୍ରଂ ସଲିଲୋଦ୍ଧୃତମ୍ । ତନ୍ମାତ୍ରଂ ସ୍ରଵତେ ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଵିଷଂ ସର୍ପସ୍ଯ ଦାରୁଣମ୍ । । ୪ ନାଡୀଶତେ ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣେ ଦେହେ ସଙ୍କ୍ରମତେ ଵିଷମ୍ । ଯାଵତ୍ସଙ୍କ୍ରାମଯେଦ୍ବାହୁଂ କୁଞ୍ଚିତଂ ଵା ପ୍ରସାରଯେତ୍ । । ୫ ଅନେନ କ୍ଷଣମାତ୍ରେଣ ଵିଷଂ ଗଚ୍ଛତି ମସ୍ତକେ । ଵେପତେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ । । ୬ ଵର୍ଧତେ ରକ୍ତମାସାଦ୍ଯ ତତୋ ଵାତୈଃ ଶିଖୀ ଯଥା । ତୈଲବିନ୍ଦୁର୍ଜଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯଥା ଵେଗେନ ଵର୍ଧତେ । । ୭ ଶିଖଣ୍ଡୀ ଆଶ୍ରଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ମାରୁତେନ ସମୀରିତଃ । ତତଃ ସ୍ଥାନଶତଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତ୍ଵଚାସ୍ଥାନଂ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । । ୮ ତ୍ଵଚାସୁ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଵିଦ୍ଯାଚ୍ଛୋଣିତେଷୁ ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ । ପିତ୍ତେ ତୁ ତ୍ରିଗୁଣଂ ଯାତି ଶ୍ଲେଷ୍ମେ ଵୈ ଷୋଡଶଂ ଭଵେତ୍ । । ୯ ଵାଯୌ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଗୁଣଂ ଚୈଵ ମଜ୍ଜାଷଷ୍ଟିଗୁଣଂ ତଥା । ପ୍ରାଣେ ଚୈକାର୍ଣଵୀଭୂତେ ସର୍ଵଗାତ୍ରାଣି ସନ୍ଧଯେତ୍
ଯମଦୂତୀର ଚିହ୍ନ: କଶ୍ୟପ କହିଲେ—ବିଷଭରା ଦୁଇ ଦାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଯମଦୂତୀ ରହିଥାଏ; ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଜଣେ ମୃତ ଲୋକଙ୍କୁ ସେ ଦାନ୍ତରେ କାମଡ଼ି ଦେଇଥାଏ। ଅଧା ପ୍ରହର ଦିନ କିମ୍ବା ରାତିରେ ସେ ଏକ ଜଣକୁ ବାହାରେ ଖାଏ; ଏକ ଲୋକ ପାଇଁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଏକ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଇଁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଶୋଳ। ଯେଉଁ ଜଣ ନାଗକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ହତ, ବିଦ୍ଧ, କିମ୍ବା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ବିଷ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ଭାବିବା ଉଚିତ, କଶ୍ୟପଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ। ଏକ ଚୁଲର ଟିପ୍ ଯେତେକି ପାଣିରେ ଉଠାଯାଏ, ସେତେ ବିଷ ଦାନ୍ତରୁ ଝରିଥାଏ, ଏହି ବିଷ ଅତି ଭୟଙ୍କର। ଶତ ନାଡି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ବିଷ ଶରୀରରେ ଫେଲିଯାଏ, ହାତକୁ ଚୁଆଁଯାଏ, ମୁଡି କିମ୍ବା ଖୋଲି ରଖିଲେ। ଏକ କ୍ଷଣରେ ବିଷ ମୁଣ୍ଡରେ ପହଁଚିଯାଏ; ବିଷର ତୀବ୍ରତାରେ ଶରୀର ଶତ ଥର କିମ୍ବା ହଜାର ଥର କମ୍ପିଯାଏ। ବିଷ ରକ୍ତକୁ ପହଁଚିଲେ ବଢିଯାଏ, ପଛରେ ବାୟୁରେ ଆଗ ଭଳି ବଢିଯାଏ; ତେଲର ଫୁଟା ପାଣିକୁ ଲାଗିଲେ ଯେପରି ବେଗରେ ବଢିଯାଏ। ମୟୁର ଚୁଡା ଯେପରି ବାୟୁରେ ଉଡ଼ିଯାଏ, ଏହି ବିଷ ଶତ ଥାନକୁ ପହଁଚି ଚର୍ମରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ। ଚର୍ମରେ ବିଷ ଦୁଇ ଗୁଣ, ରକ୍ତରେ ଚାରି ଗୁଣ, ପିତ୍ତରେ ତିନି ଗୁଣ, କଫରେ ଶୋଳ ଗୁଣ ହୁଏ। ବାୟୁରେ ତିରିଶ ଗୁଣ, ମଜ୍ଜାରେ ଷଠି ଗୁଣ; ପ୍ରାଣରେ ଏକାର୍ଣ୍ଣବ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଓ ସଂଯୋଗକୁ ଭରିଯାଏ।
1.35.୧୦ ଶ୍ରୋତ୍ରେ ନିରୁଧ୍ଯମାନେ ଚ ଯାତି ଦଷ୍ଟସ୍ତ୍ଵସାଧ୍ଯତାମ୍ । ତତୋଽସୌ ମ୍ରିଯତେ ଜନ୍ତୁର୍ନିଃଶ୍ଵାସୋଚ୍ଛ୍ଵାସଵର୍ଜିତଃ । । ୧୧ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତେ ତୁ ତତୋ ଜୀଵେ ଭୂତେ ପଞ୍ଚତ୍ଵମାଗତେ । ତାନି ଭୂତାନି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଯସ୍ଯ ଯସ୍ଯ ଯଥାତଥମ୍ । । ୧୨ ପୃଥିଵ୍ଯାପସ୍ତଥା ତେଜୋ ଵାଯୁରାକାଶମେଵ ଚ । ଇତ୍ଯେଷାମେଵ ସଙ୍ଘାତଃ ଶରୀରମଭିଧୀଯତେ । । ୧୩ ପୃଥିଵୀ ପୃଥିଵୀଂ ଯାତି ତୋଯଂ ତୋଯେଷୁ ଲୀଯତେ । ତେଜୋ ଗଚ୍ଛତି ଚାଦିତ୍ଯଂ ମାରୁତୋ ମାରୁତଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । । ୧୪ ଆକାଶଂ ଚୈଵମାକାଶେ ସହ ତେନୈଵ ଗଚ୍ଛତି । ସ୍ଵସ୍ଥାନଂ ତେ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ ପରସ୍ପରନିଯୋଜିତାଃ । । ୧୫ ନ ଜୀଵେଦାଗତଃ କଶ୍ଚିଦିହ ଜନ୍ମନି ସୁଵ୍ରତ । ଵିଷାର୍ତଂ ନ ଉପେକ୍ଷେତ ତ୍ଵରିତଂ ତୁ ଚିକିତ୍ସଯେତ୍ । । ୧୬ ଏକମସ୍ତି ଵିଷଂ ଲୋକେ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଚୋପପଦ୍ଯତେ । ଯଥା ନାନାଵିଧଂ ଚୈଵ ସ୍ଥାଵରଂ ତୁ ତଥୈଵ ଚ । । ୧୭ ପ୍ରଥମେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ରୋମହର୍ଷୋଽଭିଜାଯତେ । ଦ୍ଵିତୀଯେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ସ୍ଵେଦୋ ଗାତ୍ରେଷୁ ଜାଯତେ । । ୧୮ ତୃତୀଯେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ କମ୍ପୋ ଗାତ୍ରେଷୁ ଜାଯତେ । ଚତୁର୍ଥେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ଶ୍ରୋତ୍ରାନ୍ତରନିରୋଧକୃତ୍ । । ୧୯ ପଞ୍ଚମେ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ହିକ୍କା ଗାତ୍ରେଷୁ ଜାଯତେ । ଷଷ୍ଠେ ଚ ଵିଷଵେଗେ ତୁ ପ୍ରାଣେଭ୍ଯୋଽପି ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । । ସପ୍ତଧାତୁଵହା ହ୍ଯେତେ ଵୈନତେଯେନ ଭାଷିତାଃ । । 1.35.୨୦ ତ୍ଵଚଃ ସ୍ଥାନେ ଵିଷେ ପ୍ରାପ୍ତେ ତସ୍ଯ ରୂପାଣି ମେ ଶୃଣୁ । ଅଙ୍ଗାନି ତିମିରାଯନ୍ତେ ତପନ୍ତେ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । । ୨୧ ଏତାନି ଯସ୍ଯ ଚିହ୍ନାନି ତସ୍ଯ ତ୍ଵଚି ଗତଂ ଵିଷମ୍ । ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୨୨ ଅର୍କମୂଲମପାମାର୍ଗଂ ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁଂ ତଗରଂ୨ ତଥା । ଏତଦାଲୋଡ୍ଯ ଦାତଵ୍ଯଂ ତତଃ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୨୩ ତତସ୍ତସ୍ମିତ୍କୃତେ ଵିପ୍ର ନ ନିଵର୍ତେତ ଚେଦ୍ଵିଷମ୍ । ତ୍ଵଚଃ ସ୍ଥାନଂ ତତୋ ଭିତ୍ତ୍ଵା ରକ୍ତସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଧାଵତି । । ୨୪ ଵିଷେ ଚ ରକ୍ତଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ତସ୍ଯ ରୂପାଣି ମେ ଶୃଣୁ । ଦହ୍ଯତେ ମୁହ୍ଯତେ୧ ଚୈଵ ଶୀତଲଂ ବହୁ ମନ୍ଯତେ । । ୨୫ ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ତସ୍ଯ ରକ୍ତଗତଂ ଵିଷମ୍ । ତତ୍ରାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୨୬ ଉଶୀରଂ ଚନ୍ଦନଂ କୁଷ୍ଠମୁତ୍ପଲଂ ତଗରଂ ତଥା । ମହାକାଲସ୍ଯ ମୂଲାନି ସିନ୍ଦୁଵାରନଗସ୍ଯ ଚ । । ହିଙ୍ଗୁଲଂ ମରିଚଂ ଚୈଵ ପୂର୍ଵଵେଗେ ତୁ ଦାପେଯତ୍ । । ୨୭ ବୃହତୀ ଵୃଶ୍ଚିକା କାଲୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଵାରୁଣିମୂଲକମ୍
କାନ ଅଟିଯାଇଲେ, ଦାନ୍ତରେ କାମଡ଼ି ହେଲେ ଚିକିତ୍ସା ଅସମ୍ଭବ; ତାପରେ ଜୀବ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ବିନା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ। ଜୀବ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱରେ ଲିନ ହୁଏ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱ ତାହାର ନିଜ ଥାନକୁ ଯାଏ। ପୃଥିବୀ, ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ—ଏହି ସମସ୍ତ ମିଶି ଶରୀର ହୁଏ। ପୃଥିବୀ ପୃଥିବୀକୁ, ପାଣି ପାଣିକୁ, ଅଗ୍ନି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ, ବାୟୁ ବାୟୁକୁ ଯାଏ। ଆକାଶ ଆକାଶକୁ ଲିନ ହୁଏ; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ନିଜ ଥାନକୁ ଯାଏ, ପରସ୍ପର ନିୟମରେ। ଏହି ଜନ୍ମରେ କେହି ଫେରି ଆସିନାହିଁ, ଓ ସୁବ୍ରତ; ବିଷ ଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତୁରନ୍ତ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଦରକାର। ପୃଥିବୀରେ ଏକ ବିଷ ଅଛି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅଛି, ସ୍ଥାବର ବି ଅଛି। ପ୍ରଥମ ବିଷ ତୀବ୍ରତାରେ କୁଣ୍ଡୁଳି ହୁଏ; ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଷ ତୀବ୍ରତାରେ ଅଙ୍ଗରେ ଘମ ଆସେ। ତୃତୀୟ ବିଷ ତୀବ୍ରତାରେ ଅଙ୍ଗରେ କମ୍ପନ ହୁଏ; ଚତୁର୍ଥ ବିଷ ତୀବ୍ରତାରେ କାନ ଅଟିଯାଏ। ପଞ୍ଚମ ବିଷ ତୀବ୍ରତାରେ ଅଙ୍ଗରେ ହିକ୍କା ହୁଏ; ଷଷ୍ଠ ବିଷ ତୀବ୍ରତାରେ ପ୍ରାଣ ବି ଛାଡ଼ିଯାଏ। ଏହି ସାତ ଧାତୁ ଗାରୁଡ କହିଛନ୍ତି। ବିଷ ଚର୍ମକୁ ପହଁଚିଲେ ତାହାର ଚିହ୍ନ ଶୁଣ: ଅଙ୍ଗ ଅନ୍ଧାର ହୁଏ, ଅନେକ ଥର ଜ୍ୱାଳା ଲାଗେ। ଯାହାର ଏହି ଚିହ୍ନ ଅଛି, ତାଙ୍କର ଚର୍ମରେ ବିଷ ଲାଗିଛି; ତାଙ୍କୁ ଆଗଦ ଦେବି, ଯାହାରେ ସୁଖ ମିଳେ। ଅର୍କ ମୂଳ, ଅପାମାର୍ଗ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଟଗର—ଏହି ମିଶାଇ ଦେଇଲେ ସୁଖ ମିଳେ। ଏହା ପରେ ବିଷ ନ ହଟିଲେ, ଚର୍ମ ଭେଦି ରକ୍ତକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ। ବିଷ ରକ୍ତକୁ ପହଁଚିଲେ ତାହାର ଚିହ୍ନ ଶୁଣ: ଜ୍ୱାଳା, ମୃଦୁତା, ବହୁ ଶୀତ ଲାଗେ। ଯାହାର ଏହି ଚିହ୍ନ ଅଛି, ତାଙ୍କର ରକ୍ତରେ ବିଷ ଲାଗିଛି; ତାଙ୍କୁ ଆଗଦ ଦେବି, ଯାହାରେ ସୁଖ ମିଳେ। ଉଶୀର, ଚନ୍ଦନ, କୁଷ୍ଠ, ଉତ୍ପଳ, ଟଗର, ମହାକାଳ ଗଛର ମୂଳ, ସିନ୍ଦୁବାର ଗଛର ମୂଳ, ହିଂଗୁଳ, କଳିମିରି—ଏହି ବିଷ ଆରମ୍ଭରେ ଦେଇବା ଉଚିତ। ବୃହତୀ, ବୃଶ୍ଚିକା, କାଳୀ, ଇନ୍ଦ୍ରବାରୁଣୀ ମୂଳ—
ସପ୍ତଗନ୍ଧଘୃତଂ ଚୈଵ ଦ୍ଵିତୀଯେ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । । ୨୮ ସିନ୍ଦୁଵାରଂ ତଥା ହିଙ୍ଗୁଂ ତୃତୀଯେ କାରଯେଦ୍ବୁଧଃ । ତସ୍ଯ ପାନଂ ଚ କୁର୍ଵୀତ ଅଞ୍ଜନଂ ଲେପନଂ ତଥା । । ୨୯ ଏତେନୈଵୋପଚାରେଣ ତତଃ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । ରକ୍ତସ୍ଥାନଂ ତତୋ ଗତ୍ଵା ପିତ୍ତସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଧାଵତି । । 1.35.୩୦ ପିତ୍ତସ୍ଥାନଗତେ ଵିପ୍ର ଵିଷରୂପାଣି ମେ ଶୃଣୁ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠତେ ନିପତତେ ଦହ୍ଯତେ ମୁହ୍ଯତେ ତଥା । । ୩୧ ଗାତ୍ରତଃ ପୀତକଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵୈ ଦିଶଃ ପଶ୍ଯତି ପୀତିକା । ପ୍ରବଲା ଚ ଭଵନ୍ମୂର୍ଚ୍ଛା ନ ଚାତ୍ମାନଂ ଵିଜାନତେ । । ଵିଷକ୍ରିଯାଂ ତସ୍ଯ କୁର୍ଯାଦ୍ଯଥା ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୩୨ ପିତ୍ତସ୍ଥାନମତିକ୍ରମ୍ଯ ଶ୍ଲେଷ୍ମସ୍ଥାନଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । । ୩୩ ପିପ୍ପଲ୍ଯୋ ମଧୁକଂ ଚୈଵ ମଧୁ ଖଣ୍ଡଂ ଘୃତଂ ତଥା । ମଧୁସାରମଲାବୂଂ ଚ ଜାତିଂ ଶଙ୍କରଵାଲୁକାମ୍ । । ଇନ୍ଦ୍ରଵାରୁଣିକାମୂଲଂ ଗଵାଂ ମୂତ୍ରେଣ ପେଷଯେତ୍ । । ୩୪ ନସ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ ପାନମାଲେପନାଞ୍ଜନମ୍ । ଏତେନୈଵୋପଚାରେଣ ତତଃ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୩୫ ଶ୍ଲେଷ୍ମସ୍ଥାନଂ ତତଃ ପ୍ରାପ୍ତେ ତସ୍ଯ ରୂପାଣି ମେ ଶୃଣୁ । ଗାତ୍ରାଣି୧ ତସ୍ଯ ରୁଧ୍ଯନ୍ତେ ନିଃଶ୍ଵାସଶ୍ଚ ନ ଜାଯତେ । । ଲାଲା ଚ ସ୍ରଵତେ ତସ୍ଯ କଣ୍ଠୋ ଘୁରୁଘୁରାଯତେ । । ୩୬ ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ତସ୍ଯ ଶ୍ଲେଷ୍ମଗତଂ ଵିଷମ୍ । ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୩୭ ତ୍ରିକୁଟକୀ ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକୋ ଲୋଧ୍ରଞ୍ଚ ମଧୁସାରକମ୍ । ଏତାନି ସମଭାଗାନି ଗଵାଂ ମୂତ୍ରେଣ ପେଷଯେତ୍ । । ୩୮ ତସ୍ଯ ପାନଂ ଚ କୁର୍ଵୀତ ଅଞ୍ଜନଂ ଲେପନଂ ତଥା । ଏତେନୈଵୋପଚାରେଣ ତତଃ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୩୯ ଶ୍ଲେଷ୍ମସ୍ଥାନମତିକ୍ରମ୍ଯ ଵାଯୁସ୍ଥାନଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ର ରୂପାଣି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵାଯୁସ୍ଥାନଗତେ ଵିଷେ । । 1.35.୪୦ ଆଧ୍ମାଯତେ ଚ ଜଠରଂ ବାନ୍ଧଵାଂଶ୍ଚ ନ ପଶ୍ଯତି । ଈଦୃଶଂ କୁରୁତେ ରୂପଂ ଵୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗଶ୍ଚ ଜାଯତେ । । ୪୧ ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ତସ୍ଯ ଵାଯୁଗତଂ ଵିଷମ୍ । ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । ।୪ ୨ ଶୋଣାମୂଲଂ ପ୍ରିଯାଲଂ ଚ ରକ୍ତଂ ଚ ଗଜପିପ୍ପଲୀମ୍ । ଭାର୍ଙ୍ଗୀଂ ଵଚାଂ ପିପ୍ପଲୀଂ ଚ ଦେଵଦାରୁଂ ମଧୂକକମ୍ । । ୪୩ ମଧୂକସାରଂ ସହସିନ୍ଦୁଵାରଂ ହିଙ୍ଗୁଂ ଚ ପିଷ୍ଟା ଗୁଟିକାଂ ଚ କୁର୍ଯାତ୍ । ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ତସ୍ଯାଞ୍ଜନଲେପନାଦି ଏଷୋଽଗଦଃ ସର୍ପଵିଷାଣି ହନ୍ଯାତ୍ । । ୪୪ ଅଞ୍ଜନଂ ଚୈଵ ନସ୍ଯଂ ଚ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵିଷାନ୍ଵିତେ । ଵାଯୁସ୍ଥାନଂ ତତୋ ମୁକ୍ତ୍ଵା ମଜ୍ଜାସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଧାଵତି । ।୪୫ ଵିଷେ ମଜ୍ଜାଗତେ ଵିପ୍ର ତସ୍ଯ ରୂପାଣି ମେ ଶୃଣୁ । ଦୃଷ୍ଟିଶ୍ଚ ହୀଯତେ ତସ୍ଯ ଭୃଶମଙ୍ଗାନି ମୁଞ୍ଚତି । ।୪ ୬ ଏତାନି ଯସ୍ଯ ରୂପାଣି ତସ୍ଯ ମଜ୍ଜାଗତଂ ଵିଷମ୍ । ତସ୍ଯାଗଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । । ୪୭ ଘୃତମଧୁଶର୍କରାନ୍ଵିତମୁଶୀରଂ ଚଂଦନଂ ତଥା
ସପ୍ତ ପ୍ରକାର ଗନ୍ଧ ମିଶାଇ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ଘୃତ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି। ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ସିନ୍ଦୁବାର ଓ ହିଙ୍ଗୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ବ୍ୟବହାର କରିବେ; ଏହାକୁ ପାନ, ଅଞ୍ଜନ ଓ ଲେପ ଭାବେ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ଶରୀରରେ ସୁଖ ଫେରିଆସେ। ବିଷ ରକ୍ତକୁ ଛୁଇଁ ଶେଷରେ ପିତ୍ତକୁ ଯାଏ। ବିଷ ପିତ୍ତକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଯେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡିକୁ ଶୁଣ: ଶରୀର ଉଠିବା ଓ ପଡ଼ିବା, ଜଳିବା ଓ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚିଯିବା ହୁଏ। ଦେହ ହଳଦିଆ ହୁଏ, ଚାରିପଟେ ହଳଦିଆ ଦେଖାଯାଏ; ଭୟଙ୍କର ଅଚେତନ ହୁଏ, ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ବିଷ ନିବାରଣ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ମିଳେ। ପିତ୍ତ ଛାଡ଼ି ବିଷ ଶେଷ୍ମା (କଫ) କୁ ଯାଏ। ଏଠାରେ ପିପ୍ପଳୀ, ମଧୁକ, ଚିନି, ଘୃତ, ମଧୁସାର, ଲାଉ, ଜାତି, ଶଙ୍କର ବାଲୁକା, ଇନ୍ଦ୍ରବାରୁଣୀ ମୂଳ — ଏଗୁଡିକୁ ଗାଈର ମୁତ୍ରରେ ଚକି ମିଶାଇବା ଉଚିତ। ଏହି ଔଷଧ ନାସା ମାର୍ଗରେ, ପାନ, ଲେପ ଓ ଅଞ୍ଜନ ଭାବେ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହି ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ମିଳେ। ବିଷ କଫକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଯେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡିକୁ ଶୁଣ: ଦେହ ଅଟକିଯାଏ, ଶ୍ୱାସ ଆସେ ନାହିଁ; ଲାଲା ପଡ଼େ, କଣ୍ଠ ଘୁରୁଘୁର୍ ଶବ୍ଦ କରେ। ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଯାହା ନିକଟେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ବିଷ କଫକୁ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଔଷଧ ଦେଲେ ସୁଖ ମିଳେ, ତାହା କହୁଛି: ତ୍ରିକୁଟକୀ, ଶ୍ଳେଷ୍ମାତକ, ଲୋଧ୍ର, ମଧୁସାରକ — ଏଗୁଡିକୁ ସମାନ ଭାଗରେ ଗାଈର ମୁତ୍ରରେ ଚକିବା; ଏହାକୁ ପାନ, ଅଞ୍ଜନ ଓ ଲେପ ଭାବେ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ମିଳେ। ବିଷ କଫ ଛାଡ଼ି ବାୟୁକୁ ଯାଏ। ବାୟୁକୁ ବିଷ ପହଞ୍ଚିଲେ ଯେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡିକୁ ଶୁଣ: ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ, ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି ନାହିଁ; ଏପରି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ, ବର୍ଷା ବିଘ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଯାହା ନିକଟେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ବିଷ ବାୟୁକୁ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଔଷଧ ଦେଲେ ସୁଖ ମିଳେ, ତାହା କହୁଛି: ଶୋଣା ମୂଳ, ପ୍ରିୟାଳ, ରକ୍ତ ଗଜପିପ୍ପଳୀ, ଭାର୍ଙ୍ଗୀ, ବଚା, ପିପ୍ପଳୀ, ଦେବଦାରୁ, ମଧୁକ, ମଧୁସାର, ସହସିନ୍ଦୁବାର, ହିଙ୍ଗୁ — ଏଗୁଡିକୁ ଚକି ଗୁଟିକା ତିଆରି କରିବା। ଏହି ଔଷଧ ଅଞ୍ଜନ ଓ ନାସା ମାର୍ଗରେ ତୁରନ୍ତ ଦେବା ଉଚିତ। ବାୟୁ ଛାଡ଼ି ବିଷ ମଜ୍ଜାକୁ ଯାଏ। ବିଷ ମଜ୍ଜାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଯେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡିକୁ ଶୁଣ: ଦୃଷ୍ଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ କମିଯାଏ, ଦେହ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହୁଏ। ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଯାହା ନିକଟେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ବିଷ ମଜ୍ଜାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଔଷଧ ଦେଲେ ସୁଖ ମିଳେ, ତାହା କହୁଛି: ଉଶୀର ଓ ଚନ୍ଦନ ଘୃତ, ମଧୁ ଓ ଚିନି ସହିତ ମିଶାଇବା।