ସରିତଃ ସାଗରାଞ୍ଛୈଲାନ୍ସମାନି ଵିଷମାଣି ଚ । କାମଂ କ୍ରୋଧଂ ତଥା ଵାଚଂ ରତିଂ ଚାପି କୁରୁଦ୍ଵହ
ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପାہاଡ଼ — ସମସ୍ତ ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ସଦୃଶ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କରାଗଲା, ସହିତ ନାନା ପ୍ରକୃତିର ସତ୍ତାମାନେ; କାମ, କ୍ରୋଧ, ମୌଖିକ ବକ୍ତବ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କଲେ।
ସୃଷ୍ଟିଂ ସସର୍ଜ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସିସୃକ୍ଷୁର୍ଵିଵିଧାଃ ପ୍ରଜାଃ । ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ଵିଵେକାଯ କର୍ମଣାଂ ଚ ତଥାସୃଜତ୍
ମହାରାଜ, ପ୍ରଭୁ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଗଢିଲେ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ସ୍ତ୍ରୀପୁରୁଷ ସୃଷ୍ଟି କରି ଧର୍ମ‑ଅଧର୍ମ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ବିଭିନ୍ନ କର୍ମପଥ ବଣ୍ଟନ କଲେ।
ସୁଖଦୁଃଖାଦିଭିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୈଃ ପ୍ରଜାଶ୍ଚେମା ନ୍ଯଯୋଜଯତ୍ । ଅଣ୍ଵ୍ଯୋ ମାତ୍ରାଵିନାଶିନ୍ଯୋ ଦଶାର୍ଧାନାଂ ତୁ ଯାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ସେ ସତ୍ତାମାନେକୁ ଦୁୟୋ ପକ୍ଷରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ — ଆନନ୍ଦ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପରି; କେହି ଅଣୁସଦୃଶ ଅଖଣ୍ଡ ତଥା କେହି ଦଶ‑ଅର୍ଧ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ଯେପରି ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି।
ତାଭିଃ ସର୍ଵମିଦଂ ଵୀର ସମ୍ଭଵତ୍ଯନୁପୂର୍ଵଶଃ । ଯତ୍କୃତଂ ତୁ ପୁରା କର୍ମ ସନ୍ନିଯୁକ୍ତେନ ଵୈ ନୃପ
ଏହି ଭାବରେ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କ୍ରମକ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯାହା କର୍ମ ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଥିଲା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟମଟି ଥିବା ଶାସକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରାଯାଇଥିଲା।
ସ ତଦେଵ ସ୍ଵଯଂ ଭେଜେ ସୃଜ୍ଯମାନଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ହିଂସ୍ରାହିଂସ୍ରେ ମୃଦୁକ୍ରୂରେ ଧର୍ମାଧର୍ମେ ଋତାନୃତେ
ସେହି ଶାସକ ପୁନର୍ବାର ଜନ୍ମନ୍ତର ହେଉଥିବା ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପଠାଇଥାଏ — ହିଂସାଶୀ ଓ ଅହିଂସାଶୀ, ସଦାଚାରୀ ଓ ଦୁନୀତି, ଧର୍ମୀ ଓ ଅଧର୍ମୀ, ସତ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ସମେତ।
ଯଦ୍ଯଥାସ୍ଯାଭଵତ୍ସର୍ଗେ ତତ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଵଯମାଵିଶତ୍ । ଯଥା ଚ ଲିଙ୍ଗାନ୍ଯୃତଵଃ ସ୍ଵଯମେଵାନୁପର୍ଯଯେ
ଜନ୍ମ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଯେଉଁ ମୂଳ ପ୍ରକୃତି ଥିଲା, ସେଇ ପ୍ରକୃତି ପୁନର୍ବାର ସ୍ବୟଂଚାଳିତ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯେପରି ମିଥ୍ୟା ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ନିଜ କ୍ରମରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୋଇଥାଏ।
ସ୍ଵାନି ସ୍ଵାନ୍ଯଭିପଦ୍ଯନ୍ତେ ତଥା କର୍ମାଣି ଦେହିନଃ । ଲୋକସ୍ଯେହ ଵିଵୃଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ମୁଖବାହୂରୁପାଦତଃ
ଦେହୀନ୍ଦ୍ରୀୟମାନେ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱାନୁସାରେ ନିଜର ଯୋଗ୍ୟ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ସଂସାରର ବୃଦ୍ଧିପାଇଁ ସେମାନେ ମୁଁହଁ, ହାତ, ଜଂଘା ଓ ପାଦରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମ କ୍ଷତ୍ରଂ ତଥା ଚୋଭୌ ଵୈଶ୍ଯଶୂଦ୍ରୌ ନୃପୋତ୍ତମ । ମୁଖାନି ଯାନି ଚତ୍ଵାରି ତେଭ୍ଯୋ ଵେଦା ଵିନିଃସୃତାଃ
ମୁଁହଁରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହାତରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଜଂଘାରୁ ବୈଶ୍ୟ ଓ ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ — ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାରାଜ; ଏହି ଚାରି ପାଦରୁ ବେଦ ଉଦ୍ଗତ ହେଲା।
ଋଗ୍ଵେଦସହିତା ତାତ ଵସିଷ୍ଠେନ ମହାତ୍ମନା । ପୂର୍ଵାନ୍ମୁଖାନ୍ମହାବାହୋ ଦକ୍ଷିଣାଚ୍ଚାପି ଵୈ ଶୃଣୁ
ଶୁଣ: ରିଗ୍ବେଦ ବିଶାଳାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କର ପ୍ରଥମ ମୁହଁକୁଇଁଠାରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା; ପୂର୍ବଦିଗରୁ ଏହା ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥିଲା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତରେ ଥିବା ମହାଶକ୍ତି।
ଯଜୁର୍ଵେଦୋ ମହାରାଜ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେନ ଵୈ ସହ । ସାମାନି ପଶ୍ଚିମାତ୍ତାତ ଗୌତମଶ୍ଚ ମହାନୃଷିଃ
ଯଜୁର୍ବେଦ, ମହାରାଜ, ଯଜ୍ଞାବଳ୍କ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଆସିଲା; ସାମବେଦ ପଶ୍ଚିମ ତରଫରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ଗୌତମ ତାହାର ମହାର୍ଷି।
ଅଥର୍ଵଵେଦୋ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମୁଖାଚ୍ଚାପ୍ଯୁତ୍ତରାନ୍ନୃପ । ଋଷିଶ୍ଚାପି ତଥା ରାଜଞ୍ଛୌନକୋ ଲୋକପୂଜିତଃ
ଅଥର୍ବବେଦ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କର ମୁହଁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ରାଜାଙ୍କର ମୁହଁରୁ ଉତ୍ତର ଭେଦ ଉଦୟ ହେଲା; ଏହି ମୁହଁରୁ ଏକ ଋଷି ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କଲେ — ଏଭଳିଭାବେ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜାଙ୍କ ଧନୁରାଷ୍ଠୀ ସମ୍ମାନିତ ହେଲା।
ଯତ୍ତନ୍ମୁଖଂ ମହାବାହୋ ପଞ୍ଚମଂ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ଅଷ୍ଟାଦଶପୁରାଣାନି ସେତିହାସାନି ଭାରତ
ସେଇ ମୁହଁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତଧାରୀ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚମ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ଏହି ମୁହଁଠାରୁ ଅଠାର ପୁରାଣ ଏବଂ ଭାରତ ରାଜାଙ୍କର ଇତିହାସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ନିର୍ଗତାନି ତତସ୍ତସ୍ମାନ୍ମୁଖାତ୍କୁରୁକୁଲୋଦ୍ଵହ । ତଥାନ୍ଯାଃ ସ୍ମୃତଯଶ୍ଚାପି ଯମାଦ୍ଯା ଲୋକପୂଜିତାଃ
ସେଇ ମୁହଁଠାରୁ କୁରୁକୁଳ ଓ ସମାନ ବଂଶଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା; ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ମୃତିଗତ ଗ୍ରନ୍ଥ ଓ ଯମରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ନିୟମ‑ନୀତି, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ମନାଯାଇଥିଲା।
ତତଃ ସ ଭଗଵାନ୍ଦେଵୋ ଦ୍ଵିଧା ଦେହମକାରଯତ୍ । ଦ୍ଵିଧା କୃତ୍ଵାତ୍ମନୋ ଦେହମର୍ଧେନ ପୁରୁଷୋଽଭଵତ୍
ତେବେ ସେଇ ପ୍ରଭୁ ଦୁଇଭାଗିଆ ଭାବରେ ନିଜ ଦେହକୁ ଗଠନ କଲେ; ନିଜକୁ ବିଭକ୍ତ କରି ସେ ତାଙ୍କର ଏକ ଅର୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଷ ହେଲେ।
ଅର୍ଧେନ ନାରୀ ତସ୍ଯାଂ ଚ ଵିରାଜମସୃଜତ୍ପ୍ରଭୁଃ । ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵାସୃଜଦ୍ଯଂ ତୁ ସ ସ୍ଵଯଂ ପୁରୁଷୋ ଵିରାଟ୍
ଅନ୍ୟ ଅର୍ଧରୁ ସେ ଏକ ନାରୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଯେଉଁଥିରେ ସେଇ ଅର୍ଧର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ; ବ୍ରହ୍ମାଣୀ ତପସ୍ତପନାର ତାପରେ ସୃଜିତ, ସେଉଁଥିଲେ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ବିଶ୍ୱାକାର।
ସ ଚକାର ତପୋ ରାଜନ୍ସିସୃକ୍ଷୁର୍ଵିଵିଧାଃ ପ୍ରଜାଃ । ପତୀନ୍ପ୍ରଜାନାମସୃଜନ୍ମହର୍ଷୀନାଦିତୋ ଦଶ
ସେଇ ସାମ୍ରାଜ୍ୟୀ, ଯିଏ ତପସ୍ କରିଥିଲେ, ଅନେକ ପ୍ରକାରର ସନ୍ତାନ ସୃଷ୍ଟି କରିଲେ: ସେ ପତିବାଜନ୍ତି ଓ ସୂବ୍ୟଧାତ୍ମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ଆରମ୍ଭରେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଦଶ ମହାର୍ଷି ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କଲେ।
ନାରଦଂ ଚ ଭୃଗୁଂ ତାତ କଂ ପ୍ରଚେତସମେଵ ହି । ପୁଲହଂ କ୍ରତୁଂ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଂ ଚ ଅତ୍ରିମଙ୍ଗିରସଂ ତଥା
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାରଦ, ଭୃଗୁ ଓ ତାତାକା ଥିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି; ପୁଳାହ, କ୍ରତୁ ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ; ଅତ୍ରିମାନ୍ ଓ ଅଙ୍ଗିରାସ୍ ସହ ଗଣିତ ହେଲେ।
ମରୀଚିଂ ଚାପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଯୋଽସାଵାଦ୍ଯଃ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଏତାଂଶ୍ଚାନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଅସୃଜଦ୍ ଭୂରିତେଜସଃ
ମରିଚି ମଧ୍ୟ, ଭାରତ, ଏହି ପ୍ରଜ୍ଜନକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗଣିତ ହେଉଥିଲେ; ଏହିମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିମାନେ ସେଇ ମହାମହିମାଶାଳୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟୀ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ କରାଯାଇଥିଲେ।
ଅଥ ଦେଵାନୃଷୀନ୍ଦୈତ୍ଯାନ୍ସୋଽସୃଜତ୍କୁରୁନନ୍ଦନ । ଯକ୍ଷରକ୍ଷଃ ପିଶାଚାଂଶ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସୋଽସୁରାନ୍
ତାପରେ ସେଇ ରାଜା ଦେବତା, ଋଷି ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିଲେ, ଏବଂ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ଅସୁର ପ୍ରଭୂତି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲେ।
ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ପିତୄଣାଂ ଚ ସର୍ପାଣାଂ ଚୈଵ ଭାରତ । ନାଗାନାଂ ଚ ମହାବାହୋ ସସର୍ଜ ଵିଵିଧାନ୍ଗଣାନ୍
ସେ ମଣିଷ ଓ ପୀଠବଦ୍ଧ ପୂର୍ବଜମାନେ, ସାପ ଓ ଭାରତ, ମହାବଳୀ ଭାରତ, ନାଗବର୍ଗ ଇତ୍ୟାଦି ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ଏଭଳିଭାବରେ ତିନ୍ନପ୍ରକାରୀ ସେନା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା।
କ୍ଷଣରୁଚୋଽଶନିଗଣାନ୍ରୋହିତେନ୍ଦ୍ରଧନୂଂଷି ଚ । ଧୂମକେତୂଂସ୍ତଥା ଚୋଲ୍କା ନିର୍ଯାତାଞ୍ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଗଣାନ୍
ସୂର୍ୟ ପରେ ତୀବ୍ର ଗତିଶୀଳ ଅଗ୍ନିଜ୍ଞତ ପ୍ରାଣୀ, ଧନୁଧାରୀ ଯୋଦ୍ଧା, ଧୂମ୍ର ପତାକା ଧାରକ ଓ ଆଲୋକ ପ୍ରବାହକ — ଏହିମାନଙ୍କର ଚକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ଆଲୋକମୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସମୂହ ହେଲେ।
ମନୁଷ୍ଯାନ୍କିନ୍ନରାନ୍ମତ୍ସ୍ଯାନ୍ଵରାହାଂଶ୍ଚ ଵିହଙ୍ଗମାନ୍ । ଗଜାନଶ୍ଵାନଥ ପଶୂନ୍ମୃଗାନ୍ଵ୍ଯାଲାଂଶ୍ଚ ଭାରତ
ତାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଣିଷ, କିନ୍ନର ଭଳି ଲୋକ, ମାଛ, ସୁରାରୁ ତୃଣପକ୍ଷୀ ଓ ପକ୍ଷୀଥିଲେ; ଏହା ଛାଡ଼ି ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁ, ହରିଣ ଓ ସାପ ଭାରତରେ ଦେଖାଗଲା।
କୃମିକୀଟପତଙ୍ଗାଂଶ୍ଚ ଯୂକାଲିକ୍ଷକମତ୍କୁଣାନ୍ । ସର୍ଵଂ ଚ ଦଂଶମଶକଂ ସ୍ଥାଵରଂ ଚ ପୃଥଗ୍ଵିଧମ୍
କୀଟ, ଗୁଣ୍ଡାମକାଡ଼ି ଓ ପକ୍ଷୀଗୁଡ଼ିକ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଖୋଦିବା ଓ ଆଲୋହିବା ଜୀବ, ସମସ୍ତ କାଟିବା, ଖସ୍ତା କରିବା ପ୍ରାଣୀ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ଏଵଂ ସ ଭାସ୍କରୋ ଦେଵଃ ସସର୍ଜ ଭୁଵନତ୍ରଯମ୍ । ଯେଷାଂ ତୁ ଯାଦୃଶଂ କର୍ମ ଭୂତାନାମିହ କୀର୍ତିତମ୍
ଏଭଳିଭାବରେ ଦେବତା ଭାସ୍କରା ତିନୋଟି ଲୋକକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; ମୁଁ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି କେମିତି କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
କଥଯିଷ୍ଯାମି ତତ୍ସର୍ଵଂ କ୍ରମଯୋଗଂ ଚ ଜନ୍ମନି । ଗଜା ଵ୍ଯାଲା ମୃଗାସ୍ତାତ ପଶଵଶ୍ଚ ପୃଥଗ୍ଵିଧାଃ
ମୁଁ ସମସ୍ତକୁ କ୍ରମେ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ସହ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବି: ଏହାଠାରେ ହାତୀ, ସାପ, ହରିଣ ଓ ତଦନ୍ତର ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପଶୁମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ପିଶାଚା ମାନୁଷାସ୍ତାତ ରକ୍ଷାଂସି ଚ ଜରାଯୁଜାଃ । ଦ୍ଵିଜାସ୍ତୁ ଅଣ୍ଡଜାଃ ସର୍ପା ନକ୍ରା ମତ୍ସ୍ଯାଃ ସକଚ୍ଛପାଃ
ଭୂତ, ପିଶାଚ ଥିଲେ, ତାପରେ ଦ୍ୱିଜ ଓ ରାକ୍ଷସଃ ଯୋଗଦ୍ୱୟରୁ ଜନ୍ମ, ଶୁଖଳ ଦୁଇପରି ଥୋଡ଼ା ଉତ୍ପତ୍ତି, ସାପ, କ୍ରୋକଡାଇଲ, ମାଛ ଓ କୋଷ୍ଠକଛପା।
ଏଵଂଵିଧାନି ଯାନୀହ ସ୍ଥଲଜାନ୍ଯୌଦକାନି ଚ । ସ୍ଵେଦଜଂ ଦଂଶମଶକଂ ଯୂକାଲିକ୍ଷକମତ୍କୁଣାଃ
ଏହିଭଳି ଭୂମିଜ ଏବଂ ଜଳଜ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏହା ସହିତ ପସିନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା, କାଟୁଥିବା ଓ ଖସ୍ତା କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀ, ଖୋଦିବା ଓ ଚଢ଼ିବା ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ଊଷ୍ମଣା ଚୋପଜାଯନ୍ତେ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦୀଦୃଶମ୍ । ଉଦ୍ଭିଜ୍ଜାଃ ସ୍ଥାଵରାଃ ସର୍ଵେ ବୀଜକାଣ୍ଡପ୍ରରୋହିଣଃ
ତାପରୁ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ତୁମେ ଦେଖୁଛ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ: ସମସ୍ତ ଗଛପାଲା ଯେଉଁମାନେ ସ୍ଥିର ଥିବା, ବୀଜରୁ ଉନ୍ମୁଖ, ଉଦ୍ଭିଦ କେଶ ଓ ମୂଳରୁ ଉଠିଥାଏ।
ଓଷଧ୍ଯଃ ଫଲପାକାନ୍ତା ନାନାଵିଧଫଲୋପଗାଃ । ଅପୁଷ୍ପାଃ ଫଲଵନ୍ତୋ ଯେ ତେ ଵନସ୍ପତଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଔଷଧୀୟ ପଦ୍ଧତିଗୁଡ଼ିକ, ଯାହାଗୁଡ଼ିକ ଫଳପ୍ରଦ ହୁଅନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଫଳବିଧାନ କରୁଥିବା ଗଛପଲା ଓ ଫୁଲ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳବତୀ — ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ଜଙ୍ଗଲର ଉଦ୍ଭିଦ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ପୁଷ୍ପିଣଃ ଫଲିନଶ୍ଚୈଵ ଵୃକ୍ଷାସ୍ତୂଭଯତଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଗୁଚ୍ଛଗୁଲ୍ମଂ ତୁ ଵିଵିଧଂ ତଥୈଵ ତୃଣଜାତଯଃ
ହେଉଛି ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଇଥିବା ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଏଭଳି ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଥାନ୍ତି; ସେହିପରି ଧାଡ଼ ଭିତରେ ଜୁଟିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କୁଷ୍ଠି, ଏବଂ ଘାସପାତିର ପରିବାରଗୁଡ଼ିକ।