ଚୈତ୍ରୋତ୍ସଵେ ସକଲଲୋକମନୋନିଵାସଂ କାମଂ ଵସଂତମଲଯାଦ୍ରିମରୁତ୍ସହାଯମ୍
ବସନ୍ତ ଉତ୍ସବରେ, ମଲୟ ପବନ ସହାୟ ହୋଇ, କାମଦେବ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଓ ମନର ନିବାସ ଭାବେ ବସିଥାନ୍ତି ।
ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣ ଉତ୍ତରପର୍ଵଣି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଯୁଧିଷ୍ଠିର ରସଂଵାଦେ ମଦନମହୋତ୍ସଵଵର୍ଣନଂ ନାମ ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶଦୁତ୍ତରଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଭବିଷ୍ୟ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରପର୍ବରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଆଲୋଚନାରେ, 'ମଦନ ମହୋତ୍ସବର ବର୍ଣ୍ଣନା' ନାମକ ଏକ ଶତ ପଞ୍ଚତିରିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା ।
ଭୂତମାତ୍ର୍ଯୁତ୍ସଵଵର୍ଣନମ୍ ଗାଯନ୍ନୃତ୍ଯନ୍ହସଁଲ୍ଲୋକଃ ସର୍ଵତଃ ପରିଧାଵତି
ଭୂତମାତାଙ୍କ ଉତ୍ସବର ବର୍ଣ୍ଣନା: ଲୋକେ ଗୀତ ଗାଇ, ନୃତ୍ୟ କରି, ଗହିର ହସ ହସି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼ିବାକୁ ଲାଗିଯାନ୍ତି ।
ଉନ୍ମତ୍ତଵତ୍ପ୍ରଲପତି କ୍ଷିତୌ ପତତି ମତ୍ତଵତ୍
ସେମାନେ ମଦମାତ ଲୋକଙ୍କ ପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହନ୍ତି, ମଦ ମାତ ହେଲା ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି ।
ମୁଖାଂଗଭଂଗାନ୍କୁରୁତେ ଲୋକେ ଵାତଗୃହୀତଵତ୍
ସେମାନେ ମୁହଁ ଓ ଅଂଗରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଙ୍ଗିମା କରନ୍ତି, ଯେପରି ଝଡ଼ରେ ଧରାପଡ଼ିଛନ୍ତି ।
କିମେଷ ଶାସ୍ତ୍ରନିର୍ଦିଷ୍ଟୋ ମାର୍ଗଃ କିମୁତ ଲୌକିକଃ
ଏହା କି ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଥ, କିମ୍ବା ଏହା ଲୋକର ଚଳିତ ରୀତି?
ଆସ୍ତିକଃ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନଶ୍ଚ ଭଵତୀତି ମତିର୍ମମ
ମୋ ମତରେ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଆସ୍ଥାବାନ୍ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ହୁଅନ୍ତି ।
ପାର୍ଵତ୍ଯା ସହିତଃ ପାର୍ଥ ମନ୍ଦରେ ଚାରୁକନ୍ଦରେ
ପାର୍ଥ, ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସହିତ ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ର ଶୋଭାମୟ ଗୁହାରେ,
ହଂସୋନ୍ନତଗତିଂ ଚାରୁକୁମ୍ଭଭ୍ରାଜିକୁଚଦ୍ଵଯମ୍
ହଂସର ଚାଲି, ଦୁଇଟି ଶୋଭାମୟ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୁମ୍ଭ ଆକୃତି ଅଂଶ,
ଦଗ୍ଧକାମୋଽପି ଚ ହରଃ ସଂଦୀପ୍ତମଦନୋଽଭଵତ୍
କାମଦେବ ଦହିଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ହରଙ୍କର ମନରେ କାମ ଆଗ୍ନି ଜାଗ୍ରତ ହେଲା ।
ରତସ୍ଥଯୋସ୍ତଯୋର୍ଜାତଂ ଦିଵ୍ଯଵର୍ଷଶତଂ ଯଦା
ସେ ଦୁଇଁଜଣ ମିଳନରେ ଥିବାବେଳେ ଦିବ୍ୟ ଶତ ବର୍ଷ କଟିଗଲା,
ମୂତ୍ରୋଦକାତ୍ସମୁତ୍ତସ୍ଥୌ ନାରୀ ନିର୍ଦାରିତୋଦରା 4.136.
ମୂତ୍ର ଓ ପାଣିରୁ ଏକ ଜଣ ନାରୀ, ତାଙ୍କର ଉଦର ଫାଟିଯିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ ।
କପାଲମାଲାଭରଣା ବଦ୍ଧପିଂଡୋର୍ଧ୍ଵପିଂଡିକା
କପାଳମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, ଗଠିତ ଓ ଉପରକୁ ବଂଧା ଚୁଡ଼ା ଥିବା,
ଵ୍ଯାଘ୍ରଚର୍ମାଂବରଧରା ରଣତ୍କିଂକିଣିମେଖଲା
ବାଘର ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଝୁଙ୍କାରୁଥିବା ଘଂଟିର ମେଖଳା ପିନ୍ଧିଥିବା,
ଉତ୍ତାଲତାଲମବଲା ନୃତ୍ଯଂତି ଚ ହସଂତି ଚ
ଉଚ୍ଚ ଦେହ ଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳି ନାରୀମାନେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି ଓ ହସନ୍ତି ।
କପାଲଖଟ୍ଵାଙ୍ଗଧରା ଗଜଚର୍ମାଵଗୁଣ୍ଠିତାଃ
କପାଳ ଓ ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ ଧାରଣ କରିଥିବା, ହାତୀର ଚର୍ମରେ ଢାକା ନାରୀମାନେ ।
ଅନୁଗମ୍ଯମାନୋ ବହୁଭିର୍ଭୂତୈରତିଭଯଂକରୈଃ
ତାଙ୍କୁ ବହୁ ଭୟଙ୍କର ଜୀବ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ ।
ଏକୀଭୂତୈଃ କ୍ଷଣେନୈଵ ତୌ ଭଵାନୀଭଵୋଦ୍ଭଵୌ
କେବଳ ଏକ କ୍ଷଣରେ ଭବାନୀ ଓ ଭବ ଦୁଇଜଣ ଏକାଟି ହେଇଗଲେ ।
କଲ୍ଯାଣି ପଶ୍ଯ ପଶ୍ଯୈତୌ ମତ୍ତ୍ଵଦଙ୍ଗସମୁଦ୍ଭଵୌ
ହେ କଳ୍ୟାଣୀ, ଦେଖ, ଦେଖ, ଏହି ଦୁଇଜଣ ତୁମ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି ।
ଭ୍ରାତୃଭାଂଡୌ ଯଥା ଦେଵି ତଦ୍ଵଦେତୌ ମତୌ ମମ
ହେ ଦେବୀ, ଭାଇମାନେ ଯେପରି ଝଗଡା କରନ୍ତି, ଏହି ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ମୋ ମତରେ ।
ଭ୍ରାତୃଭାଂଡା ଭୂତମାତା ତଥୈଵୋଦକସେଵିକା
ଭୂତମାତା ଭାଇମାନେ ଝଗଡା କରୁଥିବା ଭଉଣୀ ପରି ଜଳ ଦେଇ ସେବା କରନ୍ତି ।
ଭୁକ୍ତ୍ଵାର୍ହୋପଗତାଂ ଚୈତାଂ ଜରତ୍ତରୁତଲେ ସ୍ଥିତାମ୍ 4.136.
ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯାଇଥିଲା ଖାଇ ସେ ପୁରୁଣା ଗଛ ତଳେ ବସି ରହିଲେ ।
ଚନ୍ଦନେନ ସମାଲଭ୍ଯ ପୁଷ୍ପଧୂପୈରଥାର୍ଚ୍ଯ ତାମ୍
ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ ଫୁଲ ଓ ଧୂପରେ ପୂଜା କରାଯାଇଥିଲା ।
ଯ ଏଵଂ କୁରୁତେ ଦେଵି ଭକ୍ତିଭାଵେନ ଭାଵିତଃ
ହେ ଦେବୀ, ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତିଭାବରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ,
ନ ଶାକିନ୍ଯୋ ଗୃହେ ତସ୍ଯ ନ ପିଶାଚା ନ ରାକ୍ଷସାଃ
ତାଙ୍କର ଘରେ କେହି ଡାକିନୀ, ପିଶାଚ କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସ ରହିବେ ନାହିଁ ।
ପୁରୁଷୈଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଯତ୍ତନ୍ମେ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ହେ ମନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଲୋକମାନେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ତୁମେ ମୋତେ କହ ।
ନାମଭେଦୈଃ କ୍ରିଯାଭେଦୈଃ କାଲଭେଦୈଶ୍ଚ ପୂଜ୍ଯତେ
ସେ ବିଭିନ୍ନ ନାମ, ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ପୂଜିତା ହୁଅନ୍ତି ।
ପ୍ରତିପତ୍ପ୍ରଭୃତି ଜ୍ଯେଷ୍ଠେ ଯାଵତ୍ପଂଚଦଶୀ ତିଥିଃ
ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ପ୍ରଥମ ତିଥିରୁ ପନ୍ଦର ତିଥି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂଜା ହୁଏ ।
ଵିକର୍ମଫଲନିର୍ଦେଶଃ ପାଂଡଵାନାଂ ଵିଡଂବନମ୍
ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦେଖାଇବା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଉପହାସ କରିବା ।
ଵିଶ୍ଵାସ୍ଯଧନଲୋଭେନ ସଂଧ୍ଯାଯାଂ ନିହତଃ ପଥି
ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଧନ ଲୋଭରେ ସେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ରାସ୍ତାରେ ମରିଗଲେ ।