ପ୍ରଯାତଃ ସ୍ଵରଥାରୂଢଃ କୃତକର୍ଣକୁଲାକୁଲଃ
ନିଜ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଝୁଲୁଥିବା କଣ୍ଠାଳି ସହିତ ସେ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ରଥାରୂଢୈରମୂଢାତ୍ମା ମର୍ତ୍ଯଲୋକମଵାତରତ୍
ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଅବିଚଳିତ ମନେ ସେ ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକକୁ ଅବତରିଲେ।
ନାରଦେନ ଯଥୈଵୋକ୍ତସ୍ତାଵତ୍ସର୍ଵଂ ତଦକ୍ଷରମ୍
ନାରଦ ଯେପରି କହିଥିଲେ, ସେହିପରି ସବୁ କଥା ଶବ୍ଦଶଃ ଘଟିଗଲା।
ଦେଵୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ପଶୁପତିର୍ଯାଵତ୍ପଶ୍ଯତି ଵିସ୍ମିତଃ
ଦେବମାନେ ସହିତ ପଶୁପତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଗାଯଂତି କେଚିତ୍ସୋତ୍କଂଠଂ ଲୁଠଂତ୍ଯନ୍ଯେ ପ୍ରହର୍ଷିତାଃ
କେହି ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଗାଉଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଆନନ୍ଦରେ ଗୁଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି।
ଵାଦଯଂତ୍ଯନ୍ଯଥା ଵାଦ୍ଯଂ ଗାଯଂତ୍ଯନ୍ଯେନ୍ଯଥା ଗଣାଃ 4.134.
କେହି ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ବାଦ୍ୟ ଚଳାଉଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଗାଉଛନ୍ତି—ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ।
ନୀଲୋତ୍ପଲାଭନଯନୈର୍ଵିଲସତ୍ପ୍ରାଂତତାରକୈଃ
ନୀଳ କମଳ ଭଳି ନୟନ, ନିକଟର ତାରାମାନଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଅଳଙ୍କୃତ ।
ସୁରାଣାଂ କ୍ଷୋଭମାଲକ୍ଷ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ଗୋଵୃଷଧ୍ଵଜଃ
ଦେବତାମାନେ ଅଶାନ୍ତ ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ପବିତ୍ର ଭଗବାନ ବୃଷଧ୍ୱଜ ଦୟା କଲେ ।
ଅନର୍ଥମୁତ୍ଥିତଂ ତଦ୍ଵତ୍ତଦ୍ଵିଘାତାଯ ଯେ ଜନାଃ
ଏଭଳି ଅପଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ କାମ କରନ୍ତି,
ଵସଂତଃ ସ୍ଵାମିଭକ୍ତତ୍ଵାନ୍ମାନ୍ଯପୁଷ୍ପାକରଂ ଯଦା
ବସନ୍ତ, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରି, ସମ୍ମାନିତ ଫୁଲ ଆଣିଦେଇଥିବାବେଳେ,
ସଂଚିଂତ୍ଯୈଵଂ ସମାନାଯ୍ଯ ଵସଂତଂ ପ୍ରାହ ଶଂକରଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ବସନ୍ତଙ୍କୁ ଡାକି, ଶଙ୍କର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ:
ସିତପକ୍ଷଃ ସହାଯୋଽଯଂ ସର୍ଵଭୂତସୁଖପ୍ରଦଃ
ଏହି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ସହଯୋଗୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ ।
ଯୋ ଯଥା ରଥମାରୂଢଃ ସମାଯାତଃ ସମୀକ୍ଷିତୁମ୍
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଭଳି ରଥ ଚଢ଼ି ଦେଖିବାକୁ ଆସନ୍ତି,
କାରଯିଷ୍ଯନ୍ତି ଯେ ମର୍ତ୍ଯା ରଥଯାତ୍ରାମହୋତ୍ସଵମ୍
ଯେମାନେ ମାନବ ମହାନ ରଥଯାତ୍ରା ଉତ୍ସବ ଆୟୋଜନ କରନ୍ତି,
ଏଵମାଭାଷ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ଵସଂତଂ ଚ ତତଃ ସୁରୈଃ
ଏଭଳି କହି, ଭଗବାନ ବସନ୍ତଙ୍କୁ ଏବଂ ଦେବମାନେ ସହିତ,
ଆରୋପଯେତ୍କଥଂ ଦେଵାନ୍ରଥେ ଵଦ ଜଗତ୍ପତେ ।। 4.134.
ହେ ଜଗତ୍ପତି, ଦେବତାମାନେ କିପରି ରଥରେ ବସାଯିବେ, ମତେ କୁହ ।
ସୁଦୃଢାକ୍ଷଂ ଦୃଢାବଂଧଂ ସୁଚକ୍ରରଥକୂବରମ୍
ମଜବୁତ ଧୁରା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନ୍ଧ, ଭଲ ଚକା ଓ ଦଣ୍ଡ ଥିବା ରଥ ତିଆରି କର ।
ଅଥ ଵା ଵଂଶଵିହିତଂ ନେତ୍ରପଟ୍ଟପଟାଵୃତମ୍
ନହେଲେ, ବାଁସରେ ବନାଯାଇଥିବା, କପଡ଼ା ଓ ଜାଲିରେ ଢାକା ରଥ ମଧ୍ୟ ଚାଲିବ ।
ସିତଗୋଯୁଗସଂଯୁକ୍ତଂ ପଞ୍ଚବାଣପତାକିନମ୍
ଧଳା ବଳଦ ଯୁଗଳ ଯୋଗାଯୋଗ ଥିବା, ପାଞ୍ଚବାଣ ପତାକା ଲଗାଇଥିବା ରଥ ।
ଵୈଶ୍ଵଦେଵଂ ତତଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଗ୍ରହଯଜ୍ଞଵିଧାନତଃ
ତାପରେ, ଗ୍ରହଯଜ୍ଞ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁଯାୟୀ ବୈଶ୍ୱଦେବ କରିବା ଉଚିତ ।
ଆରୋପଯେଦ୍ରଥେ ଦେଵଂ ମୂଲମଂତ୍ରେଣ ମଂତ୍ରଵିତ୍
ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମନ୍ତ୍ର ବିଦ୍ୟା ଜଣେ ଦେବତାଙ୍କୁ ରଥରେ ବସାଇବେ ।
ରଥେ ତିଷ୍ଠନ୍ନଯତି ଵାଜିନଃ ପୁରୋ ଯତ୍ରଯତ୍ର କାମଯତେ ସୁଷାରଥିଃ ଶଂଖଦୁଂଦୁଭିନିର୍ଘୋଷୈଃ କାହଲାନାଂ ଚ ନିଃସ୍ଵନୈଃ
ସୁନିପୁଣ ରଥଚାଳକ ରଥରେ ଦଢ଼ି ହୋଇ, ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ନେଇଯାନ୍ତି; ଶଂଖ, ଢୋଳ ଓ କାହଳର ଧ୍ୱନି ସହିତ ଯାତ୍ରା ହୁଏ ।
ଦୋଷାସୁଖେନ ରମିତଂ ପ୍ରେଷଣୀଯପୁରଃସରମ୍
ରାତିର ଆନନ୍ଦରେ ମନ ହରଷିତ, ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଯାତ୍ରା ଚାଲିଥାଏ ।
ତାଂବୂଲାନି ରଥେ ଦଦ୍ଯାତ୍ପୁଷ୍ପମାଲାଯୁତାନି ଚ
ରଥରେ ପାନ ଓ ଫୁଲମାଳା ରଖିବା ଉଚିତ ।
ଯସ୍ଯଯସ୍ଯ ଗୃହେଭ୍ଯେତି ପ୍ରେରିତୋ ରଥିନା ରଥଃ । ।। 4.134.
ଯେଉଁ ଘରକୁ ରଥବାନ୍ଦା ଚାଳି ନେଇଯାଏ, ସେଠାରେ ଏହି ରଥ ପହଞ୍ଚେଇ ଦିଏ—
ଇତରୋଽପି ଭଵେତ୍ପୂଜ୍ଯଃ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଗୃହିଣାଂ ଗୃହେ
ସେଠାକୁ ଯେତେବେଳେ ରଥ ଘରମାଳିକଙ୍କ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚେ, ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
କଦାଚିଦକ୍ଷଭଙ୍ଗଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧ୍ଵଜଭଂଗୋଽଥ ଵା ଭଵେତ୍
କେବେ କେବେ ରଥର ଧୁରି ଭାଙ୍ଗିଯାଇପାରେ, କିମ୍ବା ଧ୍ୱଜ ଭାଙ୍ଗିଯାଇପାରେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଂସ୍ତତ୍ର ସଂପୂଜ୍ଯ ହୋମଃ କାର୍ଯୋ ଵିଜାନତା
ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ସମ୍ମାନ କରି, ଜ୍ଞାନ ସହିତ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରେରଣୀପ୍ରେକ୍ଷଣୀଯୈଶ୍ଚ ଭ୍ରାମଯିତ୍ଵା ରଥୋତ୍ତମମ୍
ଯେଉଁମାନେ ରଥକୁ ଚଳାନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଉତ୍ତମ ରଥକୁ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ।
ଦୋଲାଗ୍ରାହୈଶ୍ଚକ୍ରଦୋଲାଭ୍ରମୈର୍ଡମରକୈସ୍ତଥା
ଯେଉଁମାନେ ରଥକୁ ଝୁଲାନ୍ତି, ଚକ୍ର ଝୁଲା ଘୁରାନ୍ତି, ଏବଂ ଡମରୁ ଓ ଡ଼ାକ ଲାଗେ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ—