ଉତ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତା ଵୈ ଭୂତାନାଂ ମହତାଂ ନୃପ । ତେଷାମେଵ ଗୃହୀତାନି ଶନୈଃ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ତୁ
ହେ ରାଜା, ସେ ମହାଜନମାନଙ୍କରୁ ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ସେଇ ସଜୀବମାନଙ୍କରୁ ପରେ ପରେ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଗଠିତ ହେଲା।
ତଥୈଵାଵଯଵାଃ ସୂକ୍ଷ୍ମାଃ ଷଣ୍ଣାମପ୍ଯମିତୌଜସାମ୍
ତାହା ପରି ସୁକ୍ଷ୍ମ ସଦସ୍ୟମାନେ ଆସିଲେ — ଛଅଟି ସଂଖ୍ୟାରେ — ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଶକ୍ତି ଓ ସୁକ୍ଷ୍ମତା ଥିଲା।
ସଂନିଵେଶ୍ଯାତ୍ମମାତ୍ରାସୁ ସ ରାଜନ୍ଭଗଵାନ୍ଵିଭୁଃ । ଭୂତାନି ନିର୍ମମେ ତାତ ସର୍ଵାଣି ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବିଶିଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ ତେଣୁ ସେସବୁ ସତ୍ତାକୁ କେବଳ ଆତ୍ମା ରୂପେ ବସାଇଲେ; ହେ ପୁତ୍ର, ସେ ତାଙ୍କୁ ନିୟତ ଅନୁକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଗଢିଲେ।
ଯନ୍ମୂର୍ତ୍ଯଵଯଵାଃ ସୂକ୍ଷ୍ମାସ୍ତସ୍ଯେମାନ୍ଯାଶ୍ରଯାଣି ଷଟ୍ । ତସ୍ମାଚ୍ଛରୀରମିତ୍ଯାହୁସ୍ତସ୍ଯ ମୂର୍ତିଂ ମନୀଷିଣଃ
ସେହି ଦୈହିକ, ସୁକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକର ଛଅଟି ଆଧାର ଅଛି; ଏହିକାରଣରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଦେହ ହେଉଛି ଅଂଶ ଥିବା ବସ୍ତୁର ପରିଚିତ ରୂପ।
ମହାନ୍ତି ତାନି ଭୂତାନି ଆଵିଶନ୍ତି ତତୋ ଵିଭୁମ୍ । କର୍ମଣା ସହ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସଗୁଣାଶ୍ଚାପି ଵୈ ଗୁଣାଃ
ସେହି ବିଶାଳ ସତ୍ତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ, ହେ ରାଜା, ଗୁଣମାନେ ସେଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଥିଲେ, କେବଳ ଗୁଣଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସହିତ କିଛି ଓ କିଛି ବିନା ଗୁଣରେ।
ତେଷାମିଦଂ ତୁ ସପ୍ତାନାଂ ପୁରୁଷାଣାଂ ମହୌଜସାମ୍ । ସୂକ୍ଷ୍ମାଭ୍ଯୋ ମୂର୍ତିମାତ୍ରାଭ୍ଯଃ ସମ୍ଭଵତ୍ଯଵ୍ଯଯାଦ୍ଵଯମ୍
ସେଠାରୁ ସତ୍ତର୍ ମହାନ ପୁରୁଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସେଇ ଦୁଇଟି ଅମର ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା: ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ମାତ୍ର ପ୍ରତୀତ ହେଉଥିବା।
ଭୂତାଦିମହତସ୍ତାତ ଯେନ ଵ୍ଯାପ୍ତମିଦଂ ଜଗତ୍ । ତସ୍ମାଦପି ମହାବାହୋ ପୁରୁଷାଃ ପଞ୍ଚ ଏଵ ହି
ମହାବଳଶାଳୀ, ଯେହିଠାରୁ ଏହି ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରପଞ୍ଚ ପ୍ରସାରିତ — ସେଇ ପ୍ରଥମ ବିଭବ ନିମିତ୍ତରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଖାପାଖି ପାଞ୍ଚଜଣ ହୋଇଥାନ୍ତି।
କେଚିଦେଵଂ ପରାଂ ତାତ ସୃଷ୍ଟିମିଚ୍ଛନ୍ତି ପଣ୍ଡିତାଃ । ଅନ୍ଯେଽପ୍ଯେଵଂ ମହାବାହୋ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ
କିଛି ଜଣ, ପୁତ୍ର, ଶ୍ରୀଷ୍ଟିରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚତ୍ୱକୁ ଏପରିଭାବେ ଗଢିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧିମତଙ୍କୁ ଏହିପରି କହନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ, ମହାବଳଶାଳୀ, ଏହାକୁ ଭିନ୍ନଭାବରେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି, ବେଦବୈଦ୍ୟମାନେ ଏହା କହନ୍ତି।
ଯୋଽସାଵାତ୍ମା ପରସ୍ତାତ କଲ୍ପାଦୌ ସୃଜତେ ତନୁମ୍ । ପ୍ରଜନଶ୍ଚ ମହାବାହୋ ସିସୃକ୍ଷୁର୍ଵିଵିଧାଃ ପ୍ରଜାଃ
ସେଇ ଆତ୍ମା, ସର୍ବୋଚ୍ଚତ୍ୱ ଛାଡ଼ିକି, କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଥମେ ଏକ ଦେହ ରଚେଇଥାଏ; ଏବଂ, ମହାବଳଶାଳୀ, ସେ ବହୁରୂପୀ ବିଭିନ୍ନ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମଦେଇଥାଏ।
ତେନ ସୃଷ୍ଟଃ ପୁଦ୍ଗଲସ୍ତୁ ପ୍ରଧାନଂ ଵିଶତେ ନୃପ । ପ୍ରଧାନଂ କ୍ଷୋଭିତଂ ତେନ ଵିକାରାନ୍ଯୁଜତେ ବହୂନ୍
ତାହାରୁ ପୁଦ୍ଗଳ (ସଂଗ୍ରହ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରଥମ ପ୍ରାଣରେ ପ୍ରବେଶ କଲା; ସେଇ ପ୍ରାଣ ତାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହେଇ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ପରିଣାମ ଅନୁଭବ କରେ।
ଉତ୍ପଦ୍ଯତେ ମହାଂସ୍ତସ୍ମାତ୍ତତୋ ଭୂତାଦିରେଵ ହି । ଉତ୍ପଦ୍ଯତେ ଵିଶାଲଂ ଚ ଭୂତାଦେଃ କୁରୁନନ୍ଦନ
ସେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଏକ ମହାନ୍ ଜୀବ ଜନ୍ମେ; ତେଣୁ, କୁରୁବଂଶୀ, ପ୍ରଥମେ ଜୀବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁରୁ ଏକ ବିଶାଳ ଜଣ ଉଦଭବ ହୁଏ।
ଵିଶାଲାଚ୍ଚ ହରିସ୍ତାତ ହରେଶ୍ଚାପି ଵୃକାସ୍ତଥା । ଵୃକୈର୍ମୁଷ୍ଣନ୍ତି ଚ ବୁଧାସ୍ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵଂ ଭଵେନ୍ନୃପ
ସେଇ ବିଶାଳରୁ ହରି ଏବଂ ହରେଶ ଗଢେ, ଏବଂ ସେହିପରି ଝିଙ୍କପାଇଁ; ମହର୍ଷିମାନେ ସେଇ ଝିଙ୍କର ଉପରେ ଉଷ୍ମା ପାଉନ୍ତି — ଏଭଳିକରେ, ରାଜା, ସବୁ କିଛି ଗଠିତ ହୁଏ।
ତଥୈଷାମେଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵତି ଵେଗତଃ । ମାତ୍ରାଣାଂ କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ ଵିବୋଧସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍
ଏହି ପ୍ରକାରେ ତାଙ୍କର ରାଜାତନ୍ତ୍ରୀ ଶୀଘ୍ର ଉଦୟ ହୁଏ; ତେଣୁ, କୁରୁମଧ୍ୟର ଶିଂହ, ଜାଣ, ସେମାନଙ୍କର ମାପଦଣ୍ଡ ପରେ ଖୋଲା ହେବ।
ତସ୍ମାଦପି ହୃଷୀକାଣି ଵିଵିଧାନି ନୃପୋତ୍ତମ । ତଥେଯଂ ସୃଷ୍ଟିରାଖ୍ଯାତାଽଽରାଧ୍ଯତଃ କୁରୁନନ୍ଦନ
ତେଣୁ, ସ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ବହୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରସାଦ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିଭାବରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ବିବୃତ କରାଯାଇଛି, କୁରୁଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, ଯାହା ପୂଜ୍ୟ ମନ୍ୟ।
ଭୂଯୋ ନିବୋଧ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଭୂତାନାମିହ ଵିସ୍ତରମ୍ । ଗୁଣାଧିକାନି ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ପୃଥିଵୀପତେ
ପୁଣି, ରାଜା, ଏଠାରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ପ୍ରସାରକୁ ବୁଝ; ଏହିଠାରର ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣର ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ପୃଥିବୀର ମାର୍ଜିନାଳ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଅଟୁଟ ଅଂଶ।
ଆକାଶମାଦିତଃ କୃତ୍ଵା ଉତ୍ତରୋତ୍ତରମେଵ ହି । ଏକଂ ଦ୍ଵୌ ଚ ତଥା ତ୍ରୀଣି ଚତ୍ଵାରଶ୍ଚାପି ପଞ୍ଚ ଚ
ସେ ପ୍ରଥମେ ଆକାଶକୁ ଗଢିଲେ, ଏବଂ ସଦାଗତିରେ ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ; ଗୋଟେ, ଦୁଇ, ଏବଂ ଏହିପରି ତିନି, ଚାରି, ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ମଧ୍ୟ।
ତତଃ ସ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ପଦ୍ମାସନଗତଃ ପ୍ରଭୁଃ । ସର୍ଵେଷାଂ ତୁ ସ ନାମାନି କର୍ମାଣି ଚ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ତାପରେ ସେଇ ପ୍ରଭୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ତାଳପତ୍ର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, — ସମସ୍ତଙ୍କର ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୂରତରିକ୍ତ ଓ ପୃଥକ ହୋଇଥିଲା।
ଵେଦଶବ୍ଦେଭ୍ଯ ଏଵାଦୌ ପୃଥକ୍ସଂସ୍ଥାଶ୍ଚ ନିର୍ମମେ । କର୍ମୋଦ୍ଭଵାନାଂ ଦେଵାନାଂ ସୋଽସୃଜଦ୍ଦେହିନାଂ ପ୍ରଭୁଃ
‘ବେଦ’ ଶବ୍ଦରୁ ମାତ୍ର ଏହି ପ୍ରଥମମାନେ ପୃଥକ୍ ଥିଲେ, ଅଯୋଗ୍ୟ; ସେଇ ପ୍ରଭୁ ଧର୍ମକ୍ରିୟାରୁ ଜନ୍ମ ଲାଗିଥିବା ଦେବତାମାନେ ଓ ଦେହୀ ଜୀବମାନେ ରଚିଲେ।
ତୁଷିତାନାଂ ଗଣଂ ରାଜନ୍ଯଜ୍ଞଂ ଚୈଵ ସନାତନମ୍ । ଦତ୍ତ୍ଵା ଵୀର ସମାନେଭ୍ଯୋ ଗୁହ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ସନାତନମ୍
ସେ ତୁଷିତଙ୍କ ଦଳ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ବଳିଦାନ ଘଟାଇଲେ, ଏବଂ ସମବଳବତ୍ସଳା ଯୋଧାମାନଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମ ଦେଇଦେଲେ।
ଦୁଦୋହ ଯଜ୍ଞସିଦ୍ଧଯର୍ଥମୃଗ୍ଯଜୁଃ ସାମଲକ୍ଷଣମ୍ । କାଲଂ କାଲଵିଭକ୍ତୀଶ୍ଚ ଗ୍ରହାନୃତୂଂସ୍ତଥା ନୃପ
ସେ ବଳି ସଫଳତା ପାଇଁ ଦୁଧ ଉତ୍ପାଦନ କରାଇଲେ ଓ ସାମା-ସୂଚକ ଲକ୍ଷଣ ସହ ହରିବଳିକୁ; କାଳ, କାଳର ଭାଗଭାଗ, ଓ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ୟର ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ଓ ଗ୍ରହଗ୍ରନ୍ଥୀୟ କଥାଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ, ରାଜା।
ସରିତଃ ସାଗରାଞ୍ଛୈଲାନ୍ସମାନି ଵିଷମାଣି ଚ । କାମଂ କ୍ରୋଧଂ ତଥା ଵାଚଂ ରତିଂ ଚାପି କୁରୁଦ୍ଵହ
ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପାہاଡ଼ — ସମସ୍ତ ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ସଦୃଶ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କରାଗଲା, ସହିତ ନାନା ପ୍ରକୃତିର ସତ୍ତାମାନେ; କାମ, କ୍ରୋଧ, ମୌଖିକ ବକ୍ତବ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କଲେ।
ସୃଷ୍ଟିଂ ସସର୍ଜ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସିସୃକ୍ଷୁର୍ଵିଵିଧାଃ ପ୍ରଜାଃ । ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ଵିଵେକାଯ କର୍ମଣାଂ ଚ ତଥାସୃଜତ୍
ମହାରାଜ, ପ୍ରଭୁ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଗଢିଲେ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ସ୍ତ୍ରୀପୁରୁଷ ସୃଷ୍ଟି କରି ଧର୍ମ‑ଅଧର୍ମ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ବିଭିନ୍ନ କର୍ମପଥ ବଣ୍ଟନ କଲେ।
ସୁଖଦୁଃଖାଦିଭିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୈଃ ପ୍ରଜାଶ୍ଚେମା ନ୍ଯଯୋଜଯତ୍ । ଅଣ୍ଵ୍ଯୋ ମାତ୍ରାଵିନାଶିନ୍ଯୋ ଦଶାର୍ଧାନାଂ ତୁ ଯାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ସେ ସତ୍ତାମାନେକୁ ଦୁୟୋ ପକ୍ଷରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ — ଆନନ୍ଦ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପରି; କେହି ଅଣୁସଦୃଶ ଅଖଣ୍ଡ ତଥା କେହି ଦଶ‑ଅର୍ଧ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ଯେପରି ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି।
ତାଭିଃ ସର୍ଵମିଦଂ ଵୀର ସମ୍ଭଵତ୍ଯନୁପୂର୍ଵଶଃ । ଯତ୍କୃତଂ ତୁ ପୁରା କର୍ମ ସନ୍ନିଯୁକ୍ତେନ ଵୈ ନୃପ
ଏହି ଭାବରେ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କ୍ରମକ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯାହା କର୍ମ ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଥିଲା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟମଟି ଥିବା ଶାସକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରାଯାଇଥିଲା।
ସ ତଦେଵ ସ୍ଵଯଂ ଭେଜେ ସୃଜ୍ଯମାନଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ହିଂସ୍ରାହିଂସ୍ରେ ମୃଦୁକ୍ରୂରେ ଧର୍ମାଧର୍ମେ ଋତାନୃତେ
ସେହି ଶାସକ ପୁନର୍ବାର ଜନ୍ମନ୍ତର ହେଉଥିବା ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପଠାଇଥାଏ — ହିଂସାଶୀ ଓ ଅହିଂସାଶୀ, ସଦାଚାରୀ ଓ ଦୁନୀତି, ଧର୍ମୀ ଓ ଅଧର୍ମୀ, ସତ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ସମେତ।
ଯଦ୍ଯଥାସ୍ଯାଭଵତ୍ସର୍ଗେ ତତ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଵଯମାଵିଶତ୍ । ଯଥା ଚ ଲିଙ୍ଗାନ୍ଯୃତଵଃ ସ୍ଵଯମେଵାନୁପର୍ଯଯେ
ଜନ୍ମ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଯେଉଁ ମୂଳ ପ୍ରକୃତି ଥିଲା, ସେଇ ପ୍ରକୃତି ପୁନର୍ବାର ସ୍ବୟଂଚାଳିତ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯେପରି ମିଥ୍ୟା ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ନିଜ କ୍ରମରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୋଇଥାଏ।
ସ୍ଵାନି ସ୍ଵାନ୍ଯଭିପଦ୍ଯନ୍ତେ ତଥା କର୍ମାଣି ଦେହିନଃ । ଲୋକସ୍ଯେହ ଵିଵୃଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ମୁଖବାହୂରୁପାଦତଃ
ଦେହୀନ୍ଦ୍ରୀୟମାନେ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱାନୁସାରେ ନିଜର ଯୋଗ୍ୟ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ସଂସାରର ବୃଦ୍ଧିପାଇଁ ସେମାନେ ମୁଁହଁ, ହାତ, ଜଂଘା ଓ ପାଦରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମ କ୍ଷତ୍ରଂ ତଥା ଚୋଭୌ ଵୈଶ୍ଯଶୂଦ୍ରୌ ନୃପୋତ୍ତମ । ମୁଖାନି ଯାନି ଚତ୍ଵାରି ତେଭ୍ଯୋ ଵେଦା ଵିନିଃସୃତାଃ
ମୁଁହଁରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହାତରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଜଂଘାରୁ ବୈଶ୍ୟ ଓ ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ — ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାରାଜ; ଏହି ଚାରି ପାଦରୁ ବେଦ ଉଦ୍ଗତ ହେଲା।
ଋଗ୍ଵେଦସହିତା ତାତ ଵସିଷ୍ଠେନ ମହାତ୍ମନା । ପୂର୍ଵାନ୍ମୁଖାନ୍ମହାବାହୋ ଦକ୍ଷିଣାଚ୍ଚାପି ଵୈ ଶୃଣୁ
ଶୁଣ: ରିଗ୍ବେଦ ବିଶାଳାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କର ପ୍ରଥମ ମୁହଁକୁଇଁଠାରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା; ପୂର୍ବଦିଗରୁ ଏହା ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥିଲା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତରେ ଥିବା ମହାଶକ୍ତି।
ଯଜୁର୍ଵେଦୋ ମହାରାଜ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେନ ଵୈ ସହ । ସାମାନି ପଶ୍ଚିମାତ୍ତାତ ଗୌତମଶ୍ଚ ମହାନୃଷିଃ
ଯଜୁର୍ବେଦ, ମହାରାଜ, ଯଜ୍ଞାବଳ୍କ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଆସିଲା; ସାମବେଦ ପଶ୍ଚିମ ତରଫରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ଗୌତମ ତାହାର ମହାର୍ଷି।