ଵୀର୍ଯସ୍ଯୈତାନି ନାମାନି କଥିତାନି ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା । ତଦଣ୍ଡମଭଵଦ୍ଧୈମଂ ଜ୍ଵାଲାମାଲାକୁଲଂ ଵିଭୋ
ସ୍ୱଜାତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିର୍ଯ୍ୟକୁ ଯେ ନାମଗୁଡ଼ିକ ଦିଆଗଲା ସେଗୁଡ଼ିକ ଏହା ଥିଲା: ସେହି ବୀଜରୁ ଜନ୍ମ ହେଲା ବିଶାଳ ଅଗ୍ନି, ଯାହା ଅଗ୍ନିମାଳାର ସଦୃଶ ଉଦ୍ଗିରଣ କରିଲା।
ଯସ୍ମିଞ୍ଜଜ୍ଞେ ସ୍ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମା ସର୍ଵଲୋକପିତାମହଃ । ସୁରଜ୍ଯେଷ୍ଠଶ୍ଚତୁର୍ଵକ୍ତ୍ରଃ ପରମେଷ୍ଠୀ ପିତାମହଃ
ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଯେତେବେଳେ ଏହା ଜାଣିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ଠାକୁରଦା ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ — ଚତୁର୍ମୁଖୀ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସବୁଠୁ ବୃଦ୍ଧ, ମହାନ୍ତ ସମ୍ମାନିତ ପିତା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଗଲେ।
କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ପୁରୁଷୋ ଵେଧାଃ ଶମ୍ଭୁର୍ନାରାଯଣସ୍ତଥା । ପର୍ଯାଯଵାଚକୈଃ ଶବ୍ଦୈରେଵ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକୀର୍ତ୍ଯତେ
ସେକୁ ଖେତ୍ରଜ୍ଞ, ପୁରୁଷ, ଭେଦକ ନାମରେ ମନ୍ୟତା ମିଳେ; ସେହିପରି Śambhu ଓ Nārāyaṇa ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ — Brahmā ଏହି ପରି ବିନିମୟ ନାମରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଅନ୍ତି।
ସଦା ମନୀଷିଭିସ୍ତାତ ଵିରଞ୍ଚିଃ କଞ୍ଜଜସ୍ତଥା । ଆପୋ ନାରା ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତା ଆପୋ ଵୈ ନରସୂନଵଃ
ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଦା ତାଙ୍କୁ Virañci ଓ ପଦ୍ମଜ କହି ପ୍ରସଂସା କରନ୍ତି; ଜଳକୁ nārā କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟତଃ ଜଳ ପୁରୁଷଙ୍କର ପୁତ୍ର ଭଳି ଅଟୁଟ ନହୁଁ।
ତା ଯଦସ୍ଯାଯନଂ ପୂର୍ଵଂ ତେନ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ଅରମିତ୍ଯେଵ ଶୀଘ୍ରାଯ ନିଯତାଃ କଵିଭିଃ କୃତାଃ
ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଯୋଗ କରାଯାଇଥିଲା, ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ Nārāyaṇa ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା; କବିମାନେ ସିଘ୍ର ଭିତରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ Arama ନାମଟି ରଚିଲେ।
ଆପ ଏଵାର୍ଣଵୀଭୂତ୍ଵା ସୁଶୀଘ୍ରାସ୍ତେନ ତା ନରାଃ । ଯତ୍ତତ୍କାରଣମଵ୍ଯକ୍ତଂ ନିତ୍ଯଂ ସଦସଦାତ୍ମକମ୍
ଜଳ ଯେପରି ମହାନ୍ଦାମ ନଦୀ ହୋଇଗଲା, ସେଇପରି ସେ ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ସେହି ଅବସ୍ଥା ପାଇଲେ — ଯାହା ଅଦୃଶ୍ୟ, ନିରାକାର ଏବଂ ସତ୍ତା‑ଅସତ୍ତାର ସ୍ୱଭାବର ମୂଳକାରଣ।
ତଦ୍ଵିସୃଷ୍ଟଃ ସ ପୁରୁଷୋ ଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମେତି କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ । ଏଵଂ ସ ଭଗଵାନଣ୍ଡେ ତତ୍ତ୍ଵମେଵ ନିରୂପ୍ଯ ଵୈ
ଯେହି ମାନବ ଏଭଳି ଜଗତରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା, ସେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କୁ Brahman ଭାବରେ ସୁଶୋଭିତ କରାଯାଇଛି; ସେଇ ପ୍ରକାରେ ପ୍ରଭୁ ଜଗତନ୍ଦ୍ରାଣ୍ଡରେ ଏହି ନିତିକୁ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ।
ଧ୍ଯାନମାସ୍ଥାଯ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ତଦଣ୍ଡମକରୋଦ୍ଦ୍ଵିଧା । ଶକଲାଭ୍ଯାଂ ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଦିଵଂ ଭୂମିଂ ଚ ନିର୍ମମେ
ଧ୍ୟାନ ଗ୍ରହଣ କରି ସେ ରାଜା ତାହାର ବୀଜକୁ ଦୁଇଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ; ସେଇ ଭାଗଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଅମର କରିଲେ।
ଅନ୍ତର୍ଵ୍ଯୋମ ଦିଶଶ୍ଚାଷ୍ଟୌ ଵାରୁଣଂ ସ୍ଥାନମେଵ ହି । ଊର୍ଧ୍ଵଂ ମହାନ୍ଗତୋ ରାଜନ୍ ସମନ୍ତାଲ୍ଲୋକଭୂତଯେ
ଆଠଟି ଆନ୍ତରିକ ଆକାଶ ଏବଂ ଦିଗମାନେ ଅଛନ୍ତି; Varuṇa ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ନିସ୍ଥାପିତ — ଉପରକୁ ସେ ବିଶାଳ ଭାବେ ଗତି କରିଲେ, ଜଗତକୁ ଘେରି ସେହି ଥାକିବା ପାଇଁ।
ମହତଶ୍ଚାପ୍ଯହଂକାରସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଚ ତ୍ରିଗୁଣା ଅପି । ତ୍ରିଗୁଣା ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମାସ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିଗମ୍ଯା ହି ଭାରତ
ସେଇ ବଡ଼ଜଣରୁ ଅହମ୍ (ଏଗୋ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହିକାରଣରେ ତିନିଟି ଗୁଣ ରହିଛି — ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁକ୍ଷ୍ମ ଓ ବିବେକରେ ମାତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ, ହେ ଭାରତ।
ଉତ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତା ଵୈ ଭୂତାନାଂ ମହତାଂ ନୃପ । ତେଷାମେଵ ଗୃହୀତାନି ଶନୈଃ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ତୁ
ହେ ରାଜା, ସେ ମହାଜନମାନଙ୍କରୁ ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ସେଇ ସଜୀବମାନଙ୍କରୁ ପରେ ପରେ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଗଠିତ ହେଲା।
ତଥୈଵାଵଯଵାଃ ସୂକ୍ଷ୍ମାଃ ଷଣ୍ଣାମପ୍ଯମିତୌଜସାମ୍
ତାହା ପରି ସୁକ୍ଷ୍ମ ସଦସ୍ୟମାନେ ଆସିଲେ — ଛଅଟି ସଂଖ୍ୟାରେ — ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଶକ୍ତି ଓ ସୁକ୍ଷ୍ମତା ଥିଲା।
ସଂନିଵେଶ୍ଯାତ୍ମମାତ୍ରାସୁ ସ ରାଜନ୍ଭଗଵାନ୍ଵିଭୁଃ । ଭୂତାନି ନିର୍ମମେ ତାତ ସର୍ଵାଣି ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବିଶିଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ ତେଣୁ ସେସବୁ ସତ୍ତାକୁ କେବଳ ଆତ୍ମା ରୂପେ ବସାଇଲେ; ହେ ପୁତ୍ର, ସେ ତାଙ୍କୁ ନିୟତ ଅନୁକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଗଢିଲେ।
ଯନ୍ମୂର୍ତ୍ଯଵଯଵାଃ ସୂକ୍ଷ୍ମାସ୍ତସ୍ଯେମାନ୍ଯାଶ୍ରଯାଣି ଷଟ୍ । ତସ୍ମାଚ୍ଛରୀରମିତ୍ଯାହୁସ୍ତସ୍ଯ ମୂର୍ତିଂ ମନୀଷିଣଃ
ସେହି ଦୈହିକ, ସୁକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକର ଛଅଟି ଆଧାର ଅଛି; ଏହିକାରଣରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଦେହ ହେଉଛି ଅଂଶ ଥିବା ବସ୍ତୁର ପରିଚିତ ରୂପ।
ମହାନ୍ତି ତାନି ଭୂତାନି ଆଵିଶନ୍ତି ତତୋ ଵିଭୁମ୍ । କର୍ମଣା ସହ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସଗୁଣାଶ୍ଚାପି ଵୈ ଗୁଣାଃ
ସେହି ବିଶାଳ ସତ୍ତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ, ହେ ରାଜା, ଗୁଣମାନେ ସେଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଥିଲେ, କେବଳ ଗୁଣଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସହିତ କିଛି ଓ କିଛି ବିନା ଗୁଣରେ।
ତେଷାମିଦଂ ତୁ ସପ୍ତାନାଂ ପୁରୁଷାଣାଂ ମହୌଜସାମ୍ । ସୂକ୍ଷ୍ମାଭ୍ଯୋ ମୂର୍ତିମାତ୍ରାଭ୍ଯଃ ସମ୍ଭଵତ୍ଯଵ୍ଯଯାଦ୍ଵଯମ୍
ସେଠାରୁ ସତ୍ତର୍ ମହାନ ପୁରୁଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସେଇ ଦୁଇଟି ଅମର ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା: ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ମାତ୍ର ପ୍ରତୀତ ହେଉଥିବା।
ଭୂତାଦିମହତସ୍ତାତ ଯେନ ଵ୍ଯାପ୍ତମିଦଂ ଜଗତ୍ । ତସ୍ମାଦପି ମହାବାହୋ ପୁରୁଷାଃ ପଞ୍ଚ ଏଵ ହି
ମହାବଳଶାଳୀ, ଯେହିଠାରୁ ଏହି ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରପଞ୍ଚ ପ୍ରସାରିତ — ସେଇ ପ୍ରଥମ ବିଭବ ନିମିତ୍ତରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଖାପାଖି ପାଞ୍ଚଜଣ ହୋଇଥାନ୍ତି।
କେଚିଦେଵଂ ପରାଂ ତାତ ସୃଷ୍ଟିମିଚ୍ଛନ୍ତି ପଣ୍ଡିତାଃ । ଅନ୍ଯେଽପ୍ଯେଵଂ ମହାବାହୋ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ
କିଛି ଜଣ, ପୁତ୍ର, ଶ୍ରୀଷ୍ଟିରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚତ୍ୱକୁ ଏପରିଭାବେ ଗଢିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧିମତଙ୍କୁ ଏହିପରି କହନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ, ମହାବଳଶାଳୀ, ଏହାକୁ ଭିନ୍ନଭାବରେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି, ବେଦବୈଦ୍ୟମାନେ ଏହା କହନ୍ତି।
ଯୋଽସାଵାତ୍ମା ପରସ୍ତାତ କଲ୍ପାଦୌ ସୃଜତେ ତନୁମ୍ । ପ୍ରଜନଶ୍ଚ ମହାବାହୋ ସିସୃକ୍ଷୁର୍ଵିଵିଧାଃ ପ୍ରଜାଃ
ସେଇ ଆତ୍ମା, ସର୍ବୋଚ୍ଚତ୍ୱ ଛାଡ଼ିକି, କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଥମେ ଏକ ଦେହ ରଚେଇଥାଏ; ଏବଂ, ମହାବଳଶାଳୀ, ସେ ବହୁରୂପୀ ବିଭିନ୍ନ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମଦେଇଥାଏ।
ତେନ ସୃଷ୍ଟଃ ପୁଦ୍ଗଲସ୍ତୁ ପ୍ରଧାନଂ ଵିଶତେ ନୃପ । ପ୍ରଧାନଂ କ୍ଷୋଭିତଂ ତେନ ଵିକାରାନ୍ଯୁଜତେ ବହୂନ୍
ତାହାରୁ ପୁଦ୍ଗଳ (ସଂଗ୍ରହ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରଥମ ପ୍ରାଣରେ ପ୍ରବେଶ କଲା; ସେଇ ପ୍ରାଣ ତାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହେଇ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ପରିଣାମ ଅନୁଭବ କରେ।
ଉତ୍ପଦ୍ଯତେ ମହାଂସ୍ତସ୍ମାତ୍ତତୋ ଭୂତାଦିରେଵ ହି । ଉତ୍ପଦ୍ଯତେ ଵିଶାଲଂ ଚ ଭୂତାଦେଃ କୁରୁନନ୍ଦନ
ସେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଏକ ମହାନ୍ ଜୀବ ଜନ୍ମେ; ତେଣୁ, କୁରୁବଂଶୀ, ପ୍ରଥମେ ଜୀବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁରୁ ଏକ ବିଶାଳ ଜଣ ଉଦଭବ ହୁଏ।
ଵିଶାଲାଚ୍ଚ ହରିସ୍ତାତ ହରେଶ୍ଚାପି ଵୃକାସ୍ତଥା । ଵୃକୈର୍ମୁଷ୍ଣନ୍ତି ଚ ବୁଧାସ୍ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵଂ ଭଵେନ୍ନୃପ
ସେଇ ବିଶାଳରୁ ହରି ଏବଂ ହରେଶ ଗଢେ, ଏବଂ ସେହିପରି ଝିଙ୍କପାଇଁ; ମହର୍ଷିମାନେ ସେଇ ଝିଙ୍କର ଉପରେ ଉଷ୍ମା ପାଉନ୍ତି — ଏଭଳିକରେ, ରାଜା, ସବୁ କିଛି ଗଠିତ ହୁଏ।
ତଥୈଷାମେଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵତି ଵେଗତଃ । ମାତ୍ରାଣାଂ କୁରୁଶାର୍ଦୂଲ ଵିବୋଧସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍
ଏହି ପ୍ରକାରେ ତାଙ୍କର ରାଜାତନ୍ତ୍ରୀ ଶୀଘ୍ର ଉଦୟ ହୁଏ; ତେଣୁ, କୁରୁମଧ୍ୟର ଶିଂହ, ଜାଣ, ସେମାନଙ୍କର ମାପଦଣ୍ଡ ପରେ ଖୋଲା ହେବ।
ତସ୍ମାଦପି ହୃଷୀକାଣି ଵିଵିଧାନି ନୃପୋତ୍ତମ । ତଥେଯଂ ସୃଷ୍ଟିରାଖ୍ଯାତାଽଽରାଧ୍ଯତଃ କୁରୁନନ୍ଦନ
ତେଣୁ, ସ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ବହୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରସାଦ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିଭାବରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ବିବୃତ କରାଯାଇଛି, କୁରୁଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, ଯାହା ପୂଜ୍ୟ ମନ୍ୟ।
ଭୂଯୋ ନିବୋଧ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଭୂତାନାମିହ ଵିସ୍ତରମ୍ । ଗୁଣାଧିକାନି ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ପୃଥିଵୀପତେ
ପୁଣି, ରାଜା, ଏଠାରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ପ୍ରସାରକୁ ବୁଝ; ଏହିଠାରର ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣର ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ପୃଥିବୀର ମାର୍ଜିନାଳ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଅଟୁଟ ଅଂଶ।
ଆକାଶମାଦିତଃ କୃତ୍ଵା ଉତ୍ତରୋତ୍ତରମେଵ ହି । ଏକଂ ଦ୍ଵୌ ଚ ତଥା ତ୍ରୀଣି ଚତ୍ଵାରଶ୍ଚାପି ପଞ୍ଚ ଚ
ସେ ପ୍ରଥମେ ଆକାଶକୁ ଗଢିଲେ, ଏବଂ ସଦାଗତିରେ ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ; ଗୋଟେ, ଦୁଇ, ଏବଂ ଏହିପରି ତିନି, ଚାରି, ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ମଧ୍ୟ।
ତତଃ ସ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ପଦ୍ମାସନଗତଃ ପ୍ରଭୁଃ । ସର୍ଵେଷାଂ ତୁ ସ ନାମାନି କର୍ମାଣି ଚ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ତାପରେ ସେଇ ପ୍ରଭୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ତାଳପତ୍ର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, — ସମସ୍ତଙ୍କର ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୂରତରିକ୍ତ ଓ ପୃଥକ ହୋଇଥିଲା।
ଵେଦଶବ୍ଦେଭ୍ଯ ଏଵାଦୌ ପୃଥକ୍ସଂସ୍ଥାଶ୍ଚ ନିର୍ମମେ । କର୍ମୋଦ୍ଭଵାନାଂ ଦେଵାନାଂ ସୋଽସୃଜଦ୍ଦେହିନାଂ ପ୍ରଭୁଃ
‘ବେଦ’ ଶବ୍ଦରୁ ମାତ୍ର ଏହି ପ୍ରଥମମାନେ ପୃଥକ୍ ଥିଲେ, ଅଯୋଗ୍ୟ; ସେଇ ପ୍ରଭୁ ଧର୍ମକ୍ରିୟାରୁ ଜନ୍ମ ଲାଗିଥିବା ଦେବତାମାନେ ଓ ଦେହୀ ଜୀବମାନେ ରଚିଲେ।
ତୁଷିତାନାଂ ଗଣଂ ରାଜନ୍ଯଜ୍ଞଂ ଚୈଵ ସନାତନମ୍ । ଦତ୍ତ୍ଵା ଵୀର ସମାନେଭ୍ଯୋ ଗୁହ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ସନାତନମ୍
ସେ ତୁଷିତଙ୍କ ଦଳ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ବଳିଦାନ ଘଟାଇଲେ, ଏବଂ ସମବଳବତ୍ସଳା ଯୋଧାମାନଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମ ଦେଇଦେଲେ।
ଦୁଦୋହ ଯଜ୍ଞସିଦ୍ଧଯର୍ଥମୃଗ୍ଯଜୁଃ ସାମଲକ୍ଷଣମ୍ । କାଲଂ କାଲଵିଭକ୍ତୀଶ୍ଚ ଗ୍ରହାନୃତୂଂସ୍ତଥା ନୃପ
ସେ ବଳି ସଫଳତା ପାଇଁ ଦୁଧ ଉତ୍ପାଦନ କରାଇଲେ ଓ ସାମା-ସୂଚକ ଲକ୍ଷଣ ସହ ହରିବଳିକୁ; କାଳ, କାଳର ଭାଗଭାଗ, ଓ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ୟର ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ଓ ଗ୍ରହଗ୍ରନ୍ଥୀୟ କଥାଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ, ରାଜା।