ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରମନୁତ୍ତମମ୍ । ଆନୃଶଂସ୍ଯଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ କଥଯଧ୍ଵମ୍ ମହାବଲାଃ!
ମୁଁ ଧର୍ମର ଉତ୍ତମତମ ବିଜ୍ଞାନର କିଛି ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁଛି; ଯାହା ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ ତାହାରେ ନିର୍ଭର କରି କହ, ଅର୍ଜୁନ ମାନେ!
ଯେନାହଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଂ ତୁ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗଚ୍ଛେ ପରାଂ ଗତିମ୍ । ଯଥାଗତୋ ମମ ପିତା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵୈ ଭାରତଂ ପୁରା
ଯାହା ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଶୁଣିଛି, ତାହାକୁ ଶୁଣି ମୁଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇବି; ଏପରି ମୋ ପିତା ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଗଲେ, ହେ ବାରତ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଏହାକୁ ପୁରୁଣା ସମୟରେ ଶୁଣିଥିଲେ।
ତଥୋକ୍ତାସ୍ତେନ ରାଜ୍ଞା ଵୈ ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତେ ସମନ୍ତତଃ । ସମାଗମ୍ଯ ମିଥସ୍ତେ ତୁ ଵିମୃଶ୍ଯ ଚ ଭୃଶମ୍ ତଦା
ଭାରତ ବଲି ସେହି ରାଜା କହିଲେ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଏକତ୍ର ହେଲେ; ସେମାନେ ଗୁପ୍ତଭାବେ ମିଳିଲେ ଏବଂ ପରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ପୂଜଯିତ୍ଵା ତତୋ ଵ୍ଯାସମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରୁଵନ୍ । ଵ୍ଯାସଂ ପ୍ରସାଦଯ ଵିଭୋ! ଏଷ ତେ କଥଯିଷ୍ଯତି
ତେଣୁ ପରେ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ସେ ଏହି କଥା କହିଲା: "ହେ ପ୍ରଭୁ, ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରଶମ୍ନ କରନ୍ତୁ! ସେ ତୁମକୁ ଏହା କହିଦେବେ।"
ତିଷ୍ଠତ୍ଯସ୍ମିନ୍ମହାବାହୋ! ଵଯଂ ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ନୁମଃ । ତିଷ୍ଠମାନେ ଗୁରୌ ଶିଷ୍ଯଃ କଥଂ ଵକ୍ତି ମହାମତେ!
"ଏଠାରେ ରୁହ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତଧାରୀ; ଆମେ କହିପାରିବୁ ନାହିଁ। ଯଦି ଶିକ୍ଷକ ରହିବେ, ତେବେ ଶିଷ୍ୟ କିପରି କହିପାରିବ, ହେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏକାଚାରୀ?"
ଅଯଂ ଗୁରୁଃ ସଦାସ୍ମାକଂ ସାକ୍ଷାନ୍ନାରାଯଣସ୍ତଥା । କୃପାଲୁଶ୍ଚ ତଥା ଚାଯଂ ତଥା ଦିଵ୍ଯଵିଧାନଵିତ୍
ଏହି ଆମ ଶିକ୍ଷକ ନିଜେ ନାରାୟଣ; ସେ ଦୟାଳୁ ଓ ଦେବୀୟ ପୂଜା-କ୍ରମରେ ଦକ୍ଷ।
ଚତୁର୍ଣାମପି ଵର୍ଣାନାଂ ପାଵନାଯ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରମନେନୋକ୍ତଂ ଧର୍ମାଦ୍ଯୈଃ ସୁସମନ୍ଵିତମ୍
ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ପବିତ୍ରତାର୍ଥେ ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଘୋଷିତ କରାଯାଇଛି; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ ଧର୍ମ-ଶାସ୍ତ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଳିଥାଏ।
ବିଭେତି ଗହନାଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରାଲ୍ଲୋକୋ ଵ୍ଯାଧିରିଵୌଷଧାତ୍ । ଭାରତସ୍ଯ ଚ ଵିସ୍ତାରୋ ମୁନିନା ଵ୍ଯାହୃତଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଲୋକମାନେ ସେହି ଗଭୀର ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ରୋଗାନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ଔଷଧକୁ ଭୟ କରିଥା`ରି; ଏବଂ ଭାରତର ବିସ୍ତାରଣ ନିଜେ ସେଇ ମହାନ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା।
ଯଥା ସ୍ଵାଦୁ ଚ ପଥ୍ଯଂ ଚ ଦଦ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଂ ଭିଷଗୌଷଧମ୍ । ତଥା ରମ୍ଯଂ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ଭାରତଂ କୃତଵାନ୍ମୁନିଃ
ଯେପରିକି ଡାକ୍ତର ଔଷଧ ରୂପେ ଭୋଷ୍ଟପ୍ରଦ ଓ ପୋଷ୍ଟିକ କିଛି ଦେଇଥାଏ, ସେହିପରି ଋଷି ଭାରତକୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ଶିକ୍ଷାଦାୟକ ଏକ ଶାସ୍ତ୍ର ଭାବେ ଗଢି ଉଠାଇଲେ।
ଆସ୍ତିକ୍ଯାରୋହସୋପାନମେତଦ୍ଭାରତମୁଚ୍ଯତେ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ଵର୍ଗନରକୌ ଲୋକଃ ସାକ୍ଷାଦଵେକ୍ଷତେ
ଏହି ଭାରତଙ୍କୁ ଭକ୍ତଙ୍କ ଉତ୍ତରୋହଣ ଓ ସତ୍ୟର ସିଢ଼ି ବୋଲି ନାମକରଣ କରାଯାଇଛି; ଶୁଣିଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକ ସେଥିରେ ସଦ୍ଯ: ଦୃଷ୍ଟି ପାଉନ୍ତି।
ଦେଵତାତୀର୍ଥତପସାଂ ଭାରତାଦେଵ ନିଶ୍ଚଯଃ । ନ ଜନ୍ଯତେ ନାସ୍ତିକତା ତସ୍ଯ ମୀମାଂସକୈରପି
ହେ ଭାରତ, ଦେବତାମାନେ, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ଓ ସନ୍ୟାସୀମାନେ ଯେଉଁ ନିଶ୍ଚୟତାରେ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି ସେ ସମସ୍ତ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଅଛି; ଏଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ର-ଆଲୋଚକମାନେ ପରିବାର୍ଜନ କରି ପାରିବେ ନାହିଁ।
ଵିଷ୍ଣୌ ଦେଵେଷୁ ଵେଦେଷୁ ଗୁରୁଷୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ଚ । ଭକ୍ତିର୍ଭଵତି କଲ୍ଯାଣୀ ଭାରତାଦେଵ ଧୀମତାମ୍
ଭଗବାନ୍ ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଷ୍ଟିକ୍ତି ଦେବତାମାନେ, ବେଦ, ଶିକ୍ଷକ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ — ଏମିତି ଶୁଭ ଭକ୍ତି ହୋଇଥାଏ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତୁମ ପାଖରୁ ପାଆନ୍ତି, ହେ ଭାରତ।
ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଣାଂ ଭରତାତ୍ସିଦ୍ଧିରେଵ ହି । ଅଜିହ୍ମୋ ଭାରତଃ ପନ୍ଥା ନିର୍ଵାଣପଦଗାମିନାମ୍
ଧର୍ମ, ଧନ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ସାଧକମାନଙ୍କ ଲାଗି ଭାରତ ନିଶ୍ଚୟ ଉପଲବ୍ଧିର ମାଧ୍ୟମ; ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଯାଉଥିବାମାନଙ୍କ ପଥ ଭାରତ ହେଉଛି।
ମୋକ୍ଷଧର୍ମାର୍ଥକାମାନାଂ ପ୍ରପଞ୍ଚୋ ଭାରତେ କୃତଃ । ଅନିତ୍ଯତାପସନ୍ତପ୍ତା ଭଵନ୍ତି ତସ୍ଯ ମୁକ୍ତଯେ
ଭାରତରେ ଲୋକମାନେ ମୋକ୍ଷ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଧନ ଓ ଇଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛନ୍ତି; ସନ୍ୟାସର ଅସ୍ଥାୟୀ ତାପରେ ଜଳାଯାଇଥିବା ସେମାନେ ଏହାରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।
ଵିପତ୍ତିଂ ଭାରତାଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵୃଷ୍ଣିପାଣ୍ଡଵସମ୍ପଦାମ୍ । ଦୁଃଖାଵସାନାଦ୍ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ପୁଣ୍ଯଂ ଚ ସଂଶ୍ରଯେଦ୍ବୁଧଃ
ଭାରତ ଓ ଭୃଶ୍ଣୀ-ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତିର ଅପତ୍ତିଶୀଳ ଖବର ଶୁଣି, ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ଦୁଃଖର ଶେଷରେ ନୀତିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଠାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ, ହେ ରାଜାନ୍ତ।
ଏଵଂଵିଧଂ ଭାରତଂ ଵୈ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯେନ ମହାତ୍ମନା । ସୋଽଯଂ ନାରାଯଣଃ ସାକ୍ଷାତ୍ ଵ୍ଯାସରୂପୀ ମହାମୁନିଃ
ସେଇ ମହାନ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଭାରତ ଏହି ପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା; ସେଇ ନାରାୟଣ ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ — ମହାନ ଋଷି ବ୍ୟାସର ଅବତାରଣ ରୂପେ।
ସ ତେଷାଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତାପୀ ଯୋ ମହୀପତିଃ । ପ୍ରସାଦଯାମାସ ମୁନିଂ ଵ୍ଯାସଂ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦମ୍
ସେହି କଥାମାନେ ଶୁଣି ସେ ପୌରୁଷୀ ରାଜା ଋଷି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ, ଶାସ୍ତ୍ର-ସାରଥି ଉପରେ ଆନୁଗ୍ରହ କରି।
ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ଅଞ୍ଜଲିଃ ଶିରସା ବ୍ରହ୍ମନ୍! କୃତୋଽଯଂ ପାଦଯୋସ୍ତଵ । ବ୍ରୂହି ମେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଂ ତୁ ଯେନା ପୂତତାଂ ଵ୍ରଜେ
ଅଞ୍ଜଳି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଆପଣଙ୍କର ପାଦ ବସ୍ତୁତଃ ମୋର ମୁଣ୍ଡରେ ରଖାଯାଇଛି; ମତେ କହନ୍ତୁ କେଉଁ ଧର୍ମ-ନିୟମ ଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟାପଦ ପବିତ୍ର ହୋଇପାରିବ।
ସମୁଦ୍ଧର ଭଵାଦସ୍ମାତ୍କୀର୍ତଯିତ୍ଵା କଥାଂ ଶୁଭାମ୍ । ଯଥା ମମ ପିତା ପୂର୍ଵଂ କୀର୍ତଯିତ୍ଵା ତୁ ଭାରତମ୍
ମୋତେ ଉଠାଇଲେ, ସେହି ଶୁଭ କଥା ସ୍ମରଣ କରାଇ, ଯାହା ଆପଣଙ୍କ ପିତା ମୋ ଆଗରେ ଏକାଥରେ ଭାରତ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତସ୍ଯୈତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵ୍ଯାସୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଏଷ ଶିଷ୍ଯଃ ସୁମନ୍ତୁର୍ମେ କଥଯିଷ୍ଯତି ତେ ପ୍ରଭୋ!
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଯାହା କଥା ଶୁଣି ବ୍ୟାସ ଉତ୍ତର ଦେଲେ — 'ମୋ ଏଇ ଶିଷ୍ୟ, ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମକୁ ଏହା କହିବ, ହେ ମହାରାଜ।'
ଯଦିଚ୍ଛସି ମହାବାହୋ! ପ୍ରୀତିଦଂ ଚାଦ୍ଭୁତଂ ଶୁଭମ୍ । ଶ୍ରଵ୍ଯଂ ଭରତଶାର୍ଦୂଲ! ସର୍ଵପାପଭଯାପହମ୍
ଯାହା କିଛି ତୁମେ ଇଚ୍ଛା କର, ହେ ବଳୀଶ୍ବର! ଏହି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ଚମତ୍କାରମୟ ଶୁଭତା —ଶୁଣ, ହେ ଭାରତୀୟମଝିର ଶୂର!—ଏହା ସମସ୍ତ ପାପଭୟକୁ ହଟାଇ ଦିଏ।
ଯଥା ଵୈଶମ୍ପାଯନେନ ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପିତୁସ୍ତଵ । ମହାଭାରତଵ୍ଯାଖ୍ଯାନଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଵ୍ଯପୋହନମ୍
ଯେପରି ବୈଶାମ୍ପାୟନ ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ପୁରୁଣାକାଳରେ କହିଥିଲେ: ମହାଭାରତର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ହତ୍ୟାର ଗୁରୁତର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଦାନ କରେ।
ଅଥ ତମୃଷଯଃ ସର୍ଵେ ରାଜାନମିଦମବ୍ରୁଵନ୍ । ସାଧୁ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମହାବାହୋ! ଵ୍ଯାସେନାମିତବୁଦ୍ଧିନା
ତାପରେ ସେହି ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଋଷିମାନେ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଭଲ କହିଲେ, ହେ ବଳୀଶ୍ବର! ଏହା ଏମିତି ଜ୍ଞାନଶୀଳ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଠିକ୍ ସୂଚିତ ହୋଇଛି।”
ସୁମନ୍ତୁଂ ପୃଚ୍ଛ ରାଜର୍ଷେ! ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦମ୍ । ଅସ୍ମାକମପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଶ୍ରଵଣେ ଜାଯତେ ମତିଃ । ଅଥ ଵ୍ଯାସୋ ମହାତେଜାଃ ସୁମନ୍ତୁମୃଷିମବ୍ରଵୀତ୍
ରାଜ୍ୟର ଜ୍ଞାନୀ ସୁମନ୍ତୁ ଉପଦେଶକରୁ ପଚାରିଲେ, ଯିଏ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଠ: “ହେ ମହାରାଜ, ଶୁଣିବା ଆମପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧି ଆଣେ।” ତେଣୁ ପରେ ବେହତ୍ର ବ୍ୟାସ ସୁମନ୍ତୁ ଋଷିଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
କଥଯାସ୍ମୈ କଥାସ୍ତାତ! ଯାଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୋଦତେ ନୃପଃ । ଭାରତାଦିକଥାନାଂ ତୁ ଯତ୍ରାସ୍ଯ ରମତେ ମନଃ
ତାହାଙ୍କ ଉପରେ ସେ କହିଲେ: “ବୃଦ୍ଧ, ମୋତେ କୁହ, ସେ କଥାଗୁଡ଼ିକ ଯାହା ଶୁଣି ଏକ ରାଜା ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ—ଯେଉଁଥିରେ ମନ ଭାରତ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିର କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ଲଭେ।”
ଅସାଵପି ମହାତେଜାଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭାଵଂ ମହାମତେଃ । ଵ୍ଯାସସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲ! ଋଷୀଣାଂ ଚାପି ସର୍ଵଶଃ
ଏହା ଶୁଣି ସେହି ମହାମନ ଋଷି ଗଭୀର ଭାବଣାରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଦ୍ୱିଜମାଧ୍ୟମ ବ୍ୟାସଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଉପରେ ସେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ମଧ୍ୟ ... (ତାଙ୍କର ହୃଦୟ).
ଚକାର ଵକ୍ତୁଂ ସ ମନସ୍ତସ୍ମୈ ରାଜ୍ଞେ ମହାମତିଃ । ଵ୍ଯାସସ୍ଯ ଶାସନାଦ୍ଵିପ୍ର! ଋଷୀଣାଂ ଚୈଵ ସର୍ଵଶଃ
ସେ ମନଟିକୁ ରାଜାଙ୍କୁ କହାଇଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ୟାସ; ବ୍ୟାସଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେଇ ଋଷିମାନେ ସବୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ କଥା କହିଲେ।
ଅଥ ରାଜା ମହାତେଜା ଆଜମୀଢୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସାତ୍ଯର୍ଥଂ ପ୍ରଵକ୍ତୁମୁପଚକ୍ରମେ
ତାପରେ ମହାରାଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୃଦୟରେ ଉଠି ମନନୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କାନ୍ଧକୁ ମୁକୁଟ କରି ଆସିଲେ, ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।
ଶତାନୀକ ଉଵାଚ ପୁଣ୍ଯାଖ୍ଯାନଂ ମମ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ପାଵନାଯ ପ୍ରକୀର୍ତଯ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଯଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୁଚ୍ଯେଽହଂ ସର୍ଵପାତକାତ୍
ସୁମନ୍ତ୍ରି କହିଲେ: "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପବିତ୍ରତା ଓ ପୂଜା ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କର; ତୁମରୁ ଶୁଣି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ପାପମୁକ୍ତ ହେବି।"
ସୁମନ୍ତୁରୁଵାଚ ନାନାଵିଧାନି ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ସନ୍ତି ପୁଷ୍ପାନି ଭାରତ । ଯାନି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନରୋ ରାଜନ୍! ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵକିଲ୍ବିଷୈଃ
ସୁମନ୍ତୁ କହିଲେ: “ଶାସ୍ତ୍ରର ବହୁରୂପ ଅଛନ୍ତି, ହେ ଭାରତ, ଫୁଲସମାନ; ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହାକୁ ଶୁଣନ୍ତି, ହେ ରାଜା, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭଙ୍ଗାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।”