ज्ञायते नेह नामुत्र व्रतस्वाध्यायवर्जितः
इथे आणि पुढच्या जन्मात व्रत व शास्त्राध्ययन न करणारा कुणीही ओळखला जात नाही.
अत्र ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्
आता मी तुला एक प्राचीन कथा सांगतो.
योगर्द्धिसिद्ध्या संसिद्धः कश्चित्सिद्धो महीतलम्
एकदा पृथ्वीवर योगसाधनेने सिद्धी मिळवलेला एक सिद्ध पुरुष होता.
निगीर्णदंतो लंबोष्ठः पिंगाक्षस्तनुमूर्द्धजः
त्याचे दात आत गेलेले, ओठ जाड, डोळे पिंगट आणि केस विरळ होते.
चिपिटाक्षः स्फुटितपाज्जंघाढ्यः कृशकूर्परः
त्याचे डोळे बसलेले, गुडघे आणि पाय फाटलेले, आणि कोपर सुकलेले होते.
मूलजालिकविप्रेण दृष्टः पृष्टश्च को भवान्
मूलजालिक वंशातील एका ब्राह्मणाने त्याला पाहिले आणि विचारले, 'तू कोण आहेस?'
कच्चिद्दृष्टा त्वया रंभा भाभासितदिगंतरा
'तुला कधी रम्भा दिसली का, जिला तिच्या तेजाने सर्व दिशांना प्रकाशमान केले आहे?'
गत्वा मद्वचनाद्वाच्या निर्वाच्या दोषदर्शिभिः
'माझ्या सांगण्यावरून तिच्याशी बोल, पण दोष दाखवणाऱ्यांशी बोलू नकोस.'
सिद्धः प्रसिद्धं तं विप्रं प्राहेदं विस्मयान्वितः
त्या सिद्ध पुरुषाने आश्चर्याने त्या प्रसिद्ध ब्राह्मणाला उत्तर दिले.
ब्राह्मणस्तमथोवाच विज्ञातोऽसि मया यथा
मग त्या ब्राह्मणाने त्याला सांगितले, 'मी तुला जसा आहेस तसा ओळखले आहे.'
गात्रत्रयं विरूपं स्याद्द्वितीयं वा स्वरूपतः
तुझ्या तीन अवयवांपैकी एक विकृत आहे, तर दुसरा नैसर्गिक स्थितीत आहे.
दुर्ल्लंघ्या प्रकृतिः साक्षादनुभूतकरी भवेत्
निसर्ग सहजपणे जिंकता येत नाही आणि ती थेट अनुभव देणारी असते.
विप्रस्यैवं वचः श्रुत्वा जगामादर्शनं शनैः
त्या ऋषीच्या शब्द ऐकल्यावर ती हळूहळू अदृश्य झाली.
मूलजालकविप्रेण पृष्टः प्राहामरावतीम्
मूळजाळ ऋषीने विचारल्यावर तिने उत्तर दिलं, 'अमरावती.'
शक्रस्यावसरे वृत्ते व्रजन्त्याः स्वगृहं मया
इंद्राचा वेळ संपल्यावर, ती आपल्या घरी परत जात असताना, माझ्या कडून—
विद्यया कलया चापि पौरुषेण व्रतेन च
विद्या, कौशल्य, पुरुषार्थ आणि व्रत यांच्या जोरावर—
ब्राह्मणस्तमथोवाच मुग्धा दग्धाग्निसंभवा
मग त्या ब्राह्मणाने तिला म्हणाले, 'हे भोळी, अग्नीतून जन्मलेली आणि जळलेली—'
तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स सिद्धः सुविशुद्धधीः
तिचे हे शब्द ऐकून, तो सिद्ध पुरुष, पूर्णपणे निर्मळ मनाने—
कदाचिच्च रता तेन स्वर्गमार्गं यदृच्छया
कधीतरी, त्याच्याबरोबर एकरूप होऊन, ती योगायोगाने स्वर्गमार्गाला पोहोचली.
मूलजालैर्वर्तयंतं महाकालवनाश्रयम्
मूळजाळ ऋषींच्या आधाराने, तो महाकाळवनात राहतो.
दर्शनादथ संभाषादुपकारात्सहासनात्
दिसणं, बोलणं, मदतीस येणं आणि हास्य यातून—
न दर्शनं न संभाषा कदाचित्सह तेन मे
माझं कधीच त्याच्याशी भेटणं, बोलणं किंवा एकत्र येणं झालं नाही.
इत्येवमुक्त्वा रंभोरू रंभा जंभारिणोंतिकम्
असं म्हणून, सुंदर जांघांची रंभा जंभाचा शत्रू असलेल्या देवाकडे गेली.
गत्वा निवेदयामास स्नेहव्रतविचेष्टितम्
ती जाऊन स्नेह व व्रताची कृती सांगितली.
शक्रः प्रोवाच चार्वंगीं गीर्वाणहृदयंगमाम्
इंद्राने त्या सुंदर, देवांच्या मनात स्थान मिळवलेल्या स्त्रीला संबोधून बोलले.
दिव्यमाल्यांबरधरं दिव्यस्रगुनुलेपनम्
ती दिव्य हार, वस्त्र घालून, दिव्य उटणे आणि अलंकारांनी सजलेली होती—
तत्रस्थः स द्विजो भोगीविभुनक्ति सह रंभया
तेथे तो द्विज, रंभेसह, सुखांचा उपभोग घेतो.
राज्यश्रियं जगति सर्वजनोपभोग्यामाप्नोति शक्रशिवकेशवयोर्निवासम्
तो जगात सर्व लोकांना लाभणारी राजश्री मिळवतो आणि इंद्र, शिव व केशव यांच्या निवासात पोहोचतो.
तिलकव्रतवर्णनम् दुर्गासूर्याग्निसोमानां व्रतानि मधुसूदन
तिलक व्रताचे वर्णन— दुर्गा, सूर्य, अग्नी आणि सोम यांची व्रते, मधुसूदन,
शास्त्रांतरेषु दृष्टानि तव बुद्धिगतानि च
ही व्रते इतर शास्त्रांत दिसतात आणि तुझ्या बुद्धीतही आहेत.