कथं ते पापनिरता नरा रात्रिषु शेरते
जे माणसं पापात गुंतलेली आहेत, ती रात्री कशी झोपतात?
एवं क्लिष्टविशुद्धाश्च सावशेषेण कर्मणा स्थावरा विविधाकारास्तृणगुल्मादिभेदतः
अशा प्रकारे, उरलेल्या कर्मांमुळे त्रस्त आणि शुद्ध होऊन, ते गवत, झुडूप यांसारख्या वेगवेगळ्या स्थावर रूपांत जन्म घेतात.
तत्रानुभूय दुःखानि जायंते कीटयोनिषु
तिथे दुःख भोगून, ते किड्यांच्या जन्मात येतात.
संश्लिष्टाः पक्षिभावेन भवंति मृगजादिषु
ते पक्ष्यांच्या रूपात एकत्र येतात आणि मग प्राण्यांमध्ये जन्म घेतात.
क्रमाद्गोयोनिमासाद्य जायन्ते मानवाः पुनः कालांतरवशाद्यांति मानुष्यमतिदुर्लभम्
हळूहळू गायींच्या जन्मानंतर, पुन्हा मानवजन्म मिळतो; काळाच्या प्रवाहामुळे, माणूस म्हणून जन्म घेणं फारच दुर्मिळ असतं.
व्युत्क्रमेणापि मानुष्यं प्राप्यते पुण्यगोचरात्
कधी कधी उलट क्रमानेही, पुण्यामुळे मानवजन्म मिळतो.
मानुष्यं यः समासाद्य स्वर्गमोक्षप्रसाधकम्
जो मनुष्य जन्म मिळवतो, जो स्वर्ग आणि मुक्तीसाठी साधन आहे,
देवासुराणां सर्वेषां मानुष्यमतिदुर्लभम् 4.6.
सर्व देव आणि दानवांसाठी, मनुष्य जन्म फारच दुर्मिळ असतो.
स्वर्गापवर्गलाभाय यदि नास्ति समुद्यतः
जो स्वर्ग किंवा मोक्ष मिळवण्यासाठी प्रयत्न करत नाही,
धर्ममूलेन मानुष्यं लब्ध्वा सर्वार्थसाधकम्
धर्माच्या आधारावर सर्व काही साध्य करणारा हा मनुष्य जन्म मिळवून,
मनुष्यत्वे च विप्रत्वं यः संप्राप्यातिदुर्ल्लभम्
आणि या मनुष्य जन्मात, जो ब्राह्मणत्व मिळवतो, तो फारच दुर्मिळ असतो.
सर्वेषामेव देशानां मध्यदेशः परः स्मृतः
सर्व देशांमध्ये, मध्यदेश श्रेष्ठ मानला जातो.
एतस्मिन्भारते पुण्ये प्राप्य मानुष्यमध्रुवम् यः कुर्यान्नात्मनः श्रेयस्तेनात्मा वंचितः स्वयम्
या पुण्य भारतभूमीत, क्षणभंगुर मनुष्य जन्म मिळवून, जो स्वतःच्या कल्याणासाठी प्रयत्न करत नाही, तो स्वतःची फसवणूक करतो.
भोगभूमिः स्मृतः स्वर्गः कर्मभूमिरियं मता
स्वर्गाला भोगभूमी म्हणतात; ही पृथ्वी कर्मभूमी मानली जाते.
यावत्स्वास्थ्यं शरीरस्य तावद्धर्मं समाचर
जोपर्यंत शरीर निरोगी आहे, तोपर्यंत धर्माचे पालन कर.
अध्रुवेण शरीरेण ह्यध्रुवं यः प्रसाधयेत्
हे शरीर क्षणभंगुर असताना, जो क्षणिक गोष्टी मिळवण्याचा प्रयत्न करतो—
आयुषः खंडखडानि निपतंति तवा ग्रतः
आयुष्याचे तुकडे तुकडे तुझ्यासमोर पडत आहेत.
यदा न ज्ञायते मृत्युः कदा कस्य भविष्यति 4.6.
मृत्यू कधी आणि कुणासाठी येईल, हे कुणालाही माहीत नाही,
परित्यज्य यदा सर्वमेकाकी यास्यसि धुवम्
जेव्हा सर्व काही सोडून, एकट्याने जावे लागते, तेव्हा नक्कीच,
गृहीतदानपाथेया सुखं यांति महाध्वनि
ज्यांनी प्रवासासाठी सामान गोळा केले आहे, ते मोठ्या मार्गावर आनंदाने जातात.
येषां द्विजेन्द्रवाहित्री पूर्णभांडा तु गच्छति
ज्यांच्यासाठी द्विजांचा वाहन भरलेले पुढे जाते,
इति ज्ञात्वा नरः पुण्यं कुर्यात्पापं विवर्जयेत् ।। पुण्येन याति देवत्वमपुण्यान्नरकं व्रजेत्
हे जाणून, माणसाने पुण्य करावे आणि पाप टाळावे; पुण्याने देवपद मिळते, पापाने नरकात जावे लागते.
ये मनागपि देवेशं प्रपन्नाः शरणं शिवम्
जे थोडे जरी का होईना, देवाधिदेव शिवाच्या शरण आले आहेत,
किं तु पापैर्महाघोरैः किञ्चित्कालं शिवाज्ञया
तरीसुद्धा, शिवाच्या आज्ञेने, फार भयंकर पापांमुळे, थोड्या काळासाठी—
ये पुनः सर्वभावेन प्रतिपन्ना महेश्वरम्
जे लोक पूर्ण मनाने महेश्वराची भक्ती करतात,
तस्मा द्विवर्धयेद्भक्तिमीश्वरे सततं बुधः
म्हणून बुद्धिमान माणसाने नेहमी परमेश्वरावरची आपली भक्ती दुप्पट करावी.
पापानि पंच परमार्थतयैव पार्थ दुःखप्रदानि सुचिरं पितृ राजलोके
पार्था, पाच पापे खरीखुरी दुःख देणारी असून, ती पितरांच्या आणि राजांच्या लोकांत दीर्घकाळ त्रास देतात.
शकटव्रतमाहात्म्यवर्णनम् व्रतोपवासनियमप्लवेनोत्तीर्यते सुखम्
व्रत आणि उपवास यांच्या शिस्तीने जीवन पार केल्यास सुख मिळते.
दुर्ल्लभं प्राप्य मानुष्यं विद्युत्पतनचञ्चलम्
हा मानवजन्म फार दुर्मिळ आहे आणि वीज चमकावी तसा क्षणभराचा असतो.
दान व्रतमयी कीर्तिर्यस्य स्यादिह देहिनः
ज्याच्या आयुष्यात दान आणि व्रत असते, त्याची कीर्ती या जगात टिकून राहते.