प्रबोधेऽपि कुतः सौख्यं कार्यैरुपहतात्मनः
ज्याचे मन कामांच्या ओझ्याखाली दडपले आहे, त्याला जागे झाल्यावरही सुख कसे मिळणार?
प्रातर्मूत्रपुरीषाभ्यां मध्याह्ने तु बुभुक्षया 4.4.
सकाळी लघवी आणि विष्ठेने, तर दुपारी भुकेमुळे त्रास होतो.
अर्थस्योपार्जने दुःखमर्जितस्यापि रक्षणे
धन मिळवताना दुःख असतेच, आणि मिळवलेले धन सांभाळतानाही त्रास होतो.
चौरेभ्यः सलिलादग्नेः स्वजनात्पार्थिवादपि
चोर, पाणी, आग, आपलेच लोक आणि राजाही धनाला धोका पोहोचवतात.
खे यातं पक्षिभिर्मांसं भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि
आकाशात गेलेले पक्ष्यांनी खाल्ले जाते, तर जमिनीवर मांस हिंस्र प्राण्यांनी फस्त केले जाते.
विमोहयति संपत्सु तापयंति विपत्तिषु
समृद्धीत ते भ्रमित करते आणि विपत्तीत यातना देते.
यथार्थपतिरुद्विग्नो यश्च सर्वार्थनिःस्पृहः
जसा धनाचा मालक नेहमी चिंतेत असतो, तसाच सर्व गोष्टींना उदासीन असणारा माणूसही अस्वस्थ असतो.
शीतेन दुःखं हेमंते ग्रीष्मे तापेन दारुणम्
हिवाळ्यात थंडीने दुःख होते, तर उन्हाळ्यात तापाने फार त्रास होतो.
विवाहविस्तरे दुःखं तद्गर्भोद्वहने पुनः
लग्नाच्या मोठ्या तयारीत दुःख असतेच, आणि गर्भधारणेतही पुन्हा त्रास सहन करावा लागतो.
दन्ताक्षिरौगैः पुत्रस्य हा कष्टं किं करोम्यहम्
मुलाच्या दात येताना आणि दूध पिताना आई म्हणते, 'अरे देवा, किती कठीण आहे हे! मी काय करू?'
अमी प्राघूर्णकाः प्राप्ता भक्तच्छेदे च मे गृहे
हे चंचल लोक घरी आले आहेत, आणि माझ्या घरी अन्नाची कमतरता आहे.
प्रदानकाले कन्यायाः कीदृशश्च वरो भवेत् 4.4.
मुलगी देताना, 'कसा जावई मिळेल?' अशी चिंता मनात येते.
कुटुंबचिंताकुलितस्य पुंसः श्रुतं च शीलं च गुणाश्च सर्वे
घराच्या काळजीने ग्रासलेल्या माणसाला विद्या, स्वभाव आणि सगळे गुण फिके वाटतात.
राज्येपि च महद्दुःखं संधिविग्रहचिंतया
राज्य मिळाल्यावरही संधी आणि संघर्ष यांच्या काळजीमुळे मोठे दुःख होते.
सजातीयाद्वधः प्रायः सर्वेषामेव देहिनाम्
सर्व सजीवांमध्ये आपल्या जातीच्या हातून मृत्यू येणे हे सामान्य आहे.
नाप्रधृष्यबलः कश्चिन्नृपः ख्यातोस्ति भूतले
पृथ्वीवर असा एकही राजा नाही की ज्याची शक्ती कोणालाही हरवू शकणार नाही अशी असते.
आ जन्मनः प्रभृति दुःख मयं शरीरं कर्मात्मकं तव मया कथितं नरेन्द्र
राजा, जन्मापासूनच हे शरीर दुःखांनी भरलेलं आहे आणि ते कर्माने बांधलेलं असतं, हे मी तुला सांगितलं आहे.
पापभेदाख्यानवर्णनम् नरकार्णवघोरेषु यातना पापमुच्यते
नरकाच्या भयंकर समुद्रात जी यातना आहेत, त्यांनाच पाप म्हणतात.
अधर्मभेदा विज्ञेयाश्चित्तवृत्तिप्रभेदतः
अधर्माचे वेगवेगळे प्रकार मनाच्या प्रवृत्तीप्रमाणे ओळखावे लागतात.
तत्र ये पापनिचयाः स्थूला नरकहेतवः
त्यात जे जाडजूड पापांचे संच आहेत, ते नरकाला कारणीभूत होतात.
परस्त्रीष्वथ संकल्पश्चेतसानिष्टचिंतनम्
परस्त्री विषयी मनात वाईट विचार येणे आणि वाईट संकल्प करणे—
अनिबद्धप्रलापित्वमसत्यं चाप्रियं च यत्
बिनधास्त बडबड, खोटं बोलणं आणि अप्रिय बोलणं—
अभक्ष्यभक्षणं हिंसा मिथ्या कामस्य सेवनम्
जे खाऊ नये ते खाणं, इतरांना त्रास देणं आणि खोट्या इच्छांना बळी पडणं—
इत्येतद्द्वादशविधं कर्म प्रोक्तं ससाधनम् ।। तेषां भेदं पुनर्वच्मि येषां फलमनंतकम् )। ७ ' ये द्विषंति महादेवं संसारार्णवतारणम्
हे असे बारा प्रकारचे कर्म आणि त्यांची साधने सांगितली आहेत. आता मी पुन्हा त्यांचे भेद सांगतो, ज्यांचे फळ अनंत आहे. जे महादेवांचा द्वेष करतात, जे संसाराच्या समुद्रातून तारतात—
महापातकिनश्चैते तत्संसर्गी च पंचमः
हे सर्व मोठ्या पापी आहेत आणि जो त्यांच्याशी संगत करतो तो पाचवा मानला जातो.
क्रोधाद्द्वेषाद्भयाल्लोभाद्ब्राह्मणं विशसंति ये । 4.5.
जे राग, द्वेष, भीती किंवा लोभामुळे ब्राह्मणाचा वध करतात—
ब्राह्मणं च समाहूय याचमानमकिञ्चनम्
आणि जो एखाद्या भिकारी, गरीब ब्राह्मणाला बोलावून घेतो—
यस्तु विद्याभिमानेन नित्यं जयति वै द्विजान्
आणि जो विद्येचा गर्व करून नेहमी द्विजांना हरवतो—
मिथ्यागुणैः स्वमात्मानं नयत्युत्कर्षणं बलात् क्षुत्तृट्संतप्तदेहानां द्विजानां भोक्तुमिच्छताम्
जो खोट्या गुणांनी स्वतःला जबरदस्तीने मोठं दाखवतो आणि उपाशी, तहानलेले द्विज जेव्हा जेवायला इच्छितात तेव्हा स्वतः जेवतो—
पिशुनः सर्वलोकानां छिद्रान्वेषणतत्परः
जो सर्व लोकांची निंदा करतो आणि नेहमी दुसऱ्यांचे दोष शोधण्यात मग्न असतो—