मरणात्प्रार्थनादुःखमधिकं हि विवे किनः
मृत्यूची इच्छा असण्याचं दुःख हे मृत्यूपेक्षा जास्त असतं.
जगतां पतिरर्थित्वाद्विष्णुर्वामनतां गतः
सर्व जगाचा स्वामी, प्रार्थनेमुळे, विष्णू वामन झाला.
ज्ञातं मयेदमधुना मतं भवति यद्गुरु 4.4.
गुरुजी, तुम्ही सांगितल्यामुळे मला हे आता समजलं आहे.
आदौ दुःखं तथा मध्ये दुःखमंते च दारुणम्
सुरुवातीला दुःख असतंच, मधेही दुःख असतं आणि शेवटी तर ते फारच भयंकर होतं.
वर्तमानान्यतीतानि दुःखान्येतानि यानि तु
ही दुःखे, जी सध्या आहेत किंवा गेल्या आहेत, ती खरंच अस्तित्वात आहेत.
अत्याहारान्महद्दुःखमनाहारान्महत्तमम्
जास्त खाल्लं तर मोठं दुःख होतं; आणि काहीच खाल्लं नाही तर फार मोठं दुःख होतं.
बुभुक्षा सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः
भूक ही सर्व आजारांमध्ये सगळ्यात मोठा रोग मानली जाते.
तद्रसोपि हि कामाद्वा जिह्वाग्रे परिवर्तते
तोच स्वाद, इच्छेमुळे, जीभेच्या टोकावर फिरत राहतो.
इति क्षुद्व्याधितप्तानामन्नमौषधवत्स्मृतम्
भूक आणि आजार यांनी त्रस्त असलेल्या लोकांसाठी अन्न हे औषधासारखेच मानले जाते.
मृतोपमो यश्चेक्षेत सर्वकार्यविवर्जितः
जो सर्व कामांपासून दूर राहतो, तो जणू काही मृतासारखा दिसतो.
प्रबोधेऽपि कुतः सौख्यं कार्यैरुपहतात्मनः
ज्याचे मन कामांच्या ओझ्याखाली दडपले आहे, त्याला जागे झाल्यावरही सुख कसे मिळणार?
प्रातर्मूत्रपुरीषाभ्यां मध्याह्ने तु बुभुक्षया 4.4.
सकाळी लघवी आणि विष्ठेने, तर दुपारी भुकेमुळे त्रास होतो.
अर्थस्योपार्जने दुःखमर्जितस्यापि रक्षणे
धन मिळवताना दुःख असतेच, आणि मिळवलेले धन सांभाळतानाही त्रास होतो.
चौरेभ्यः सलिलादग्नेः स्वजनात्पार्थिवादपि
चोर, पाणी, आग, आपलेच लोक आणि राजाही धनाला धोका पोहोचवतात.
खे यातं पक्षिभिर्मांसं भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि
आकाशात गेलेले पक्ष्यांनी खाल्ले जाते, तर जमिनीवर मांस हिंस्र प्राण्यांनी फस्त केले जाते.
विमोहयति संपत्सु तापयंति विपत्तिषु
समृद्धीत ते भ्रमित करते आणि विपत्तीत यातना देते.
यथार्थपतिरुद्विग्नो यश्च सर्वार्थनिःस्पृहः
जसा धनाचा मालक नेहमी चिंतेत असतो, तसाच सर्व गोष्टींना उदासीन असणारा माणूसही अस्वस्थ असतो.
शीतेन दुःखं हेमंते ग्रीष्मे तापेन दारुणम्
हिवाळ्यात थंडीने दुःख होते, तर उन्हाळ्यात तापाने फार त्रास होतो.
विवाहविस्तरे दुःखं तद्गर्भोद्वहने पुनः
लग्नाच्या मोठ्या तयारीत दुःख असतेच, आणि गर्भधारणेतही पुन्हा त्रास सहन करावा लागतो.
दन्ताक्षिरौगैः पुत्रस्य हा कष्टं किं करोम्यहम्
मुलाच्या दात येताना आणि दूध पिताना आई म्हणते, 'अरे देवा, किती कठीण आहे हे! मी काय करू?'
अमी प्राघूर्णकाः प्राप्ता भक्तच्छेदे च मे गृहे
हे चंचल लोक घरी आले आहेत, आणि माझ्या घरी अन्नाची कमतरता आहे.
प्रदानकाले कन्यायाः कीदृशश्च वरो भवेत् 4.4.
मुलगी देताना, 'कसा जावई मिळेल?' अशी चिंता मनात येते.
कुटुंबचिंताकुलितस्य पुंसः श्रुतं च शीलं च गुणाश्च सर्वे
घराच्या काळजीने ग्रासलेल्या माणसाला विद्या, स्वभाव आणि सगळे गुण फिके वाटतात.
राज्येपि च महद्दुःखं संधिविग्रहचिंतया
राज्य मिळाल्यावरही संधी आणि संघर्ष यांच्या काळजीमुळे मोठे दुःख होते.
सजातीयाद्वधः प्रायः सर्वेषामेव देहिनाम्
सर्व सजीवांमध्ये आपल्या जातीच्या हातून मृत्यू येणे हे सामान्य आहे.
नाप्रधृष्यबलः कश्चिन्नृपः ख्यातोस्ति भूतले
पृथ्वीवर असा एकही राजा नाही की ज्याची शक्ती कोणालाही हरवू शकणार नाही अशी असते.
आ जन्मनः प्रभृति दुःख मयं शरीरं कर्मात्मकं तव मया कथितं नरेन्द्र
राजा, जन्मापासूनच हे शरीर दुःखांनी भरलेलं आहे आणि ते कर्माने बांधलेलं असतं, हे मी तुला सांगितलं आहे.
पापभेदाख्यानवर्णनम् नरकार्णवघोरेषु यातना पापमुच्यते
नरकाच्या भयंकर समुद्रात जी यातना आहेत, त्यांनाच पाप म्हणतात.
अधर्मभेदा विज्ञेयाश्चित्तवृत्तिप्रभेदतः
अधर्माचे वेगवेगळे प्रकार मनाच्या प्रवृत्तीप्रमाणे ओळखावे लागतात.
तत्र ये पापनिचयाः स्थूला नरकहेतवः
त्यात जे जाडजूड पापांचे संच आहेत, ते नरकाला कारणीभूत होतात.