जीवितांते च मरणं महाघोरमवाप्नुयात्
जीवनाच्या शेवटी माणसाला फार भयंकर मृत्यू येतो.
देहभेदेन यः पुंसां वियोगः कर्मसंक्षयात्
कर्म संपल्यावर माणसाचा देह त्याच्यापासून वेगळा होतो.
महातपप्रविष्टस्य च्छिद्यमानेषु मर्मसु 4.4.
जो मोठ्या तपात मग्न असतो, त्याच्या शरीरातील नाजूक जागा तुटू लागतात—
हा तात मातः कांतेति रुदन्नेवं हि दुःखितः
तो दुःखी होऊन रडतो, 'अरे बाबा! आई! प्रिये!' असे हाक मारतो.
बांधवैः संपरिष्वक्तः प्रियैः स परिवारितः
आप्तेष्टांनी मिठी मारलेली आणि प्रियजनांनी वेढलेला असतो,
क्रन्दते चैव खट्वायां परिवर्तन्मुहुर्मुहुः
तो खाटेवर वारंवार वळत, पुन्हा पुन्हा ओरडतो.
खट्वातो कांक्षते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम्
खाटेवरून त्याला जमिनीची ओढ वाटते, आणि जमिनीवरून पुन्हा खाटेची इच्छा होते.
याचमानश्च सलिलं शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः
त्याचा घसा, ओठ आणि जीभ कोरडी पडते, तो पाणी मागतो.
पञ्चावटान्खन्यमानः कालपाशेन कर्षितः
पाच समाध्या खणल्या जात असताना, काळाच्या फासाने तो ओढला जातो.
जीवस्तृणजलौकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात्
जीव गवतावर किंवा पाण्यावरच्या जळवेसारखा एक देह सोडून दुसऱ्या देहात हळूहळू प्रवेश करतो.
मरणात्प्रार्थनादुःखमधिकं हि विवे किनः
मृत्यूची इच्छा असण्याचं दुःख हे मृत्यूपेक्षा जास्त असतं.
जगतां पतिरर्थित्वाद्विष्णुर्वामनतां गतः
सर्व जगाचा स्वामी, प्रार्थनेमुळे, विष्णू वामन झाला.
ज्ञातं मयेदमधुना मतं भवति यद्गुरु 4.4.
गुरुजी, तुम्ही सांगितल्यामुळे मला हे आता समजलं आहे.
आदौ दुःखं तथा मध्ये दुःखमंते च दारुणम्
सुरुवातीला दुःख असतंच, मधेही दुःख असतं आणि शेवटी तर ते फारच भयंकर होतं.
वर्तमानान्यतीतानि दुःखान्येतानि यानि तु
ही दुःखे, जी सध्या आहेत किंवा गेल्या आहेत, ती खरंच अस्तित्वात आहेत.
अत्याहारान्महद्दुःखमनाहारान्महत्तमम्
जास्त खाल्लं तर मोठं दुःख होतं; आणि काहीच खाल्लं नाही तर फार मोठं दुःख होतं.
बुभुक्षा सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः
भूक ही सर्व आजारांमध्ये सगळ्यात मोठा रोग मानली जाते.
तद्रसोपि हि कामाद्वा जिह्वाग्रे परिवर्तते
तोच स्वाद, इच्छेमुळे, जीभेच्या टोकावर फिरत राहतो.
इति क्षुद्व्याधितप्तानामन्नमौषधवत्स्मृतम्
भूक आणि आजार यांनी त्रस्त असलेल्या लोकांसाठी अन्न हे औषधासारखेच मानले जाते.
मृतोपमो यश्चेक्षेत सर्वकार्यविवर्जितः
जो सर्व कामांपासून दूर राहतो, तो जणू काही मृतासारखा दिसतो.
प्रबोधेऽपि कुतः सौख्यं कार्यैरुपहतात्मनः
ज्याचे मन कामांच्या ओझ्याखाली दडपले आहे, त्याला जागे झाल्यावरही सुख कसे मिळणार?
प्रातर्मूत्रपुरीषाभ्यां मध्याह्ने तु बुभुक्षया 4.4.
सकाळी लघवी आणि विष्ठेने, तर दुपारी भुकेमुळे त्रास होतो.
अर्थस्योपार्जने दुःखमर्जितस्यापि रक्षणे
धन मिळवताना दुःख असतेच, आणि मिळवलेले धन सांभाळतानाही त्रास होतो.
चौरेभ्यः सलिलादग्नेः स्वजनात्पार्थिवादपि
चोर, पाणी, आग, आपलेच लोक आणि राजाही धनाला धोका पोहोचवतात.
खे यातं पक्षिभिर्मांसं भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि
आकाशात गेलेले पक्ष्यांनी खाल्ले जाते, तर जमिनीवर मांस हिंस्र प्राण्यांनी फस्त केले जाते.
विमोहयति संपत्सु तापयंति विपत्तिषु
समृद्धीत ते भ्रमित करते आणि विपत्तीत यातना देते.
यथार्थपतिरुद्विग्नो यश्च सर्वार्थनिःस्पृहः
जसा धनाचा मालक नेहमी चिंतेत असतो, तसाच सर्व गोष्टींना उदासीन असणारा माणूसही अस्वस्थ असतो.
शीतेन दुःखं हेमंते ग्रीष्मे तापेन दारुणम्
हिवाळ्यात थंडीने दुःख होते, तर उन्हाळ्यात तापाने फार त्रास होतो.
विवाहविस्तरे दुःखं तद्गर्भोद्वहने पुनः
लग्नाच्या मोठ्या तयारीत दुःख असतेच, आणि गर्भधारणेतही पुन्हा त्रास सहन करावा लागतो.
दन्ताक्षिरौगैः पुत्रस्य हा कष्टं किं करोम्यहम्
मुलाच्या दात येताना आणि दूध पिताना आई म्हणते, 'अरे देवा, किती कठीण आहे हे! मी काय करू?'