पीडितं सर्वरोगाद्यैरपि धन्वन्तरिः स्वयम्
सर्व आजारांनी त्रस्त झालेल्याला, धन्वंतरी स्वतः असला तरी, वाचवू शकत नाही.
नौषधं न तपो दानं न मंत्रा न च बांधवाः
ना औषध, ना तप, ना दान, ना मंत्र, ना नातेवाईक मदतीला येतात.
रसायनतपोजप्यैर्योगसिद्धैर्महात्मभिः 4.4.
रसायण, तप, जप, योगसिद्धी किंवा महात्म्य यांच्या प्रयत्नांनीही काही होत नाही.
नास्ति मृत्युसमं दुःखं नास्ति मृत्युसमं भयम्
मृत्यूसारखे दुःख नाही आणि मृत्यूसारखे भीतीही नाही.
सद्भार्यापुत्रमित्राणि राज्यैश्वर्यध नानि च
चांगली पत्नी, मुले, मित्र, राज्य, ऐश्वर्य आणि संपत्ती—
हे जनाः किं न पश्यध्वं सहस्रस्यापि मध्यतः
हे लोकांनो, तुम्ही हजारांमध्येही हे पाहत नाही का,
अशीतिका विपद्यन्ते केचित्सप्ततिका नराः
काही पुरुष ऐंशीव्या वर्षी मरतात, काही सत्तरीला.
यस्य यावद्भवेदायुर्देहिनां पूर्वकर्मभिः
ज्याचं ज्या जन्मीचं कर्म, त्यानुसार त्याचं आयुष्य ठरतं.
बालभावेन मोहेन वार्द्धक्ये जरया तथा
बालपणातील अज्ञान, मोह आणि वृद्धापकाळातील अशक्तपणा यामुळे,
आगंतुकेर्भयैः पुंसां व्याधिशोकैरनेकधा
माणसाला अनेक प्रकारच्या भीती, आजार आणि दुःखांनी त्रास होतो.
जीवितांते च मरणं महाघोरमवाप्नुयात्
जीवनाच्या शेवटी माणसाला फार भयंकर मृत्यू येतो.
देहभेदेन यः पुंसां वियोगः कर्मसंक्षयात्
कर्म संपल्यावर माणसाचा देह त्याच्यापासून वेगळा होतो.
महातपप्रविष्टस्य च्छिद्यमानेषु मर्मसु 4.4.
जो मोठ्या तपात मग्न असतो, त्याच्या शरीरातील नाजूक जागा तुटू लागतात—
हा तात मातः कांतेति रुदन्नेवं हि दुःखितः
तो दुःखी होऊन रडतो, 'अरे बाबा! आई! प्रिये!' असे हाक मारतो.
बांधवैः संपरिष्वक्तः प्रियैः स परिवारितः
आप्तेष्टांनी मिठी मारलेली आणि प्रियजनांनी वेढलेला असतो,
क्रन्दते चैव खट्वायां परिवर्तन्मुहुर्मुहुः
तो खाटेवर वारंवार वळत, पुन्हा पुन्हा ओरडतो.
खट्वातो कांक्षते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम्
खाटेवरून त्याला जमिनीची ओढ वाटते, आणि जमिनीवरून पुन्हा खाटेची इच्छा होते.
याचमानश्च सलिलं शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः
त्याचा घसा, ओठ आणि जीभ कोरडी पडते, तो पाणी मागतो.
पञ्चावटान्खन्यमानः कालपाशेन कर्षितः
पाच समाध्या खणल्या जात असताना, काळाच्या फासाने तो ओढला जातो.
जीवस्तृणजलौकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात्
जीव गवतावर किंवा पाण्यावरच्या जळवेसारखा एक देह सोडून दुसऱ्या देहात हळूहळू प्रवेश करतो.
मरणात्प्रार्थनादुःखमधिकं हि विवे किनः
मृत्यूची इच्छा असण्याचं दुःख हे मृत्यूपेक्षा जास्त असतं.
जगतां पतिरर्थित्वाद्विष्णुर्वामनतां गतः
सर्व जगाचा स्वामी, प्रार्थनेमुळे, विष्णू वामन झाला.
ज्ञातं मयेदमधुना मतं भवति यद्गुरु 4.4.
गुरुजी, तुम्ही सांगितल्यामुळे मला हे आता समजलं आहे.
आदौ दुःखं तथा मध्ये दुःखमंते च दारुणम्
सुरुवातीला दुःख असतंच, मधेही दुःख असतं आणि शेवटी तर ते फारच भयंकर होतं.
वर्तमानान्यतीतानि दुःखान्येतानि यानि तु
ही दुःखे, जी सध्या आहेत किंवा गेल्या आहेत, ती खरंच अस्तित्वात आहेत.
अत्याहारान्महद्दुःखमनाहारान्महत्तमम्
जास्त खाल्लं तर मोठं दुःख होतं; आणि काहीच खाल्लं नाही तर फार मोठं दुःख होतं.
बुभुक्षा सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः
भूक ही सर्व आजारांमध्ये सगळ्यात मोठा रोग मानली जाते.
तद्रसोपि हि कामाद्वा जिह्वाग्रे परिवर्तते
तोच स्वाद, इच्छेमुळे, जीभेच्या टोकावर फिरत राहतो.
इति क्षुद्व्याधितप्तानामन्नमौषधवत्स्मृतम्
भूक आणि आजार यांनी त्रस्त असलेल्या लोकांसाठी अन्न हे औषधासारखेच मानले जाते.
मृतोपमो यश्चेक्षेत सर्वकार्यविवर्जितः
जो सर्व कामांपासून दूर राहतो, तो जणू काही मृतासारखा दिसतो.