स्त्रीपुंसयोर्न्नवं रूपं तदान्योन्यं प्रियं पुरा
पुरुष आणि स्त्री यांचे जे ताजे रूप एकमेकांना पूर्वी प्रिय होते,
अपूर्ववत्स्वमात्मानं जरया परिवर्तितः
ज्याप्रमाणे काहीतरी नवीन घडते, तशीच वृद्धापकाळाने स्वतःची स्थिती बदलते.
जराभिभूतः पुरुषः पत्नीपुत्रादिबांधवैः 4.4.
वृद्धापकाळाने ग्रासलेला माणूस आपल्या पत्नी, मुलं आणि इतर नातेवाईकांनी वेढलेला असतो.
धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च न जरी यतः
वृद्धापकाळामुळे तो ना धर्म, ना संपत्ती, ना इच्छा, ना मुक्ती यांचा विचार करीत नाही.
वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते
वारा, पित्त, कफ यांचा असमतोल म्हणजे आजार असे म्हटले जाते.
वाताद्यव्यतिरिक्तत्वाद्व्याधीनां पञ्जरस्य च तानि च स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम्
वारा वगैरेपासून वेगळे नसलेले हे आजार आणि शरीर स्वतःलाच कळतात, मग मी अजून काय सांगू?
एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम्
या शरीरात एकशेएक मृत्यूचे प्रकार वसलेले आहेत.
ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यंति भेषजैः
इथे जे काही आडवे येणारे आजार सांगितले आहेत, ते औषधांनी शांत होतात.
यदि चापि न मृत्युः स्याद्विषमद्यादशंकितः
आणि जरी मृत्यू आला नाही, तरी विष, दारू आणि इतर संकटांनी त्रास होतो.
विविधा व्याधयः शस्त्रं सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा
नानाविध आजार, शस्त्र, साप आणि इतर जीव देखील प्राण घेतात.
पीडितं सर्वरोगाद्यैरपि धन्वन्तरिः स्वयम्
सर्व आजारांनी त्रस्त झालेल्याला, धन्वंतरी स्वतः असला तरी, वाचवू शकत नाही.
नौषधं न तपो दानं न मंत्रा न च बांधवाः
ना औषध, ना तप, ना दान, ना मंत्र, ना नातेवाईक मदतीला येतात.
रसायनतपोजप्यैर्योगसिद्धैर्महात्मभिः 4.4.
रसायण, तप, जप, योगसिद्धी किंवा महात्म्य यांच्या प्रयत्नांनीही काही होत नाही.
नास्ति मृत्युसमं दुःखं नास्ति मृत्युसमं भयम्
मृत्यूसारखे दुःख नाही आणि मृत्यूसारखे भीतीही नाही.
सद्भार्यापुत्रमित्राणि राज्यैश्वर्यध नानि च
चांगली पत्नी, मुले, मित्र, राज्य, ऐश्वर्य आणि संपत्ती—
हे जनाः किं न पश्यध्वं सहस्रस्यापि मध्यतः
हे लोकांनो, तुम्ही हजारांमध्येही हे पाहत नाही का,
अशीतिका विपद्यन्ते केचित्सप्ततिका नराः
काही पुरुष ऐंशीव्या वर्षी मरतात, काही सत्तरीला.
यस्य यावद्भवेदायुर्देहिनां पूर्वकर्मभिः
ज्याचं ज्या जन्मीचं कर्म, त्यानुसार त्याचं आयुष्य ठरतं.
बालभावेन मोहेन वार्द्धक्ये जरया तथा
बालपणातील अज्ञान, मोह आणि वृद्धापकाळातील अशक्तपणा यामुळे,
आगंतुकेर्भयैः पुंसां व्याधिशोकैरनेकधा
माणसाला अनेक प्रकारच्या भीती, आजार आणि दुःखांनी त्रास होतो.
जीवितांते च मरणं महाघोरमवाप्नुयात्
जीवनाच्या शेवटी माणसाला फार भयंकर मृत्यू येतो.
देहभेदेन यः पुंसां वियोगः कर्मसंक्षयात्
कर्म संपल्यावर माणसाचा देह त्याच्यापासून वेगळा होतो.
महातपप्रविष्टस्य च्छिद्यमानेषु मर्मसु 4.4.
जो मोठ्या तपात मग्न असतो, त्याच्या शरीरातील नाजूक जागा तुटू लागतात—
हा तात मातः कांतेति रुदन्नेवं हि दुःखितः
तो दुःखी होऊन रडतो, 'अरे बाबा! आई! प्रिये!' असे हाक मारतो.
बांधवैः संपरिष्वक्तः प्रियैः स परिवारितः
आप्तेष्टांनी मिठी मारलेली आणि प्रियजनांनी वेढलेला असतो,
क्रन्दते चैव खट्वायां परिवर्तन्मुहुर्मुहुः
तो खाटेवर वारंवार वळत, पुन्हा पुन्हा ओरडतो.
खट्वातो कांक्षते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम्
खाटेवरून त्याला जमिनीची ओढ वाटते, आणि जमिनीवरून पुन्हा खाटेची इच्छा होते.
याचमानश्च सलिलं शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः
त्याचा घसा, ओठ आणि जीभ कोरडी पडते, तो पाणी मागतो.
पञ्चावटान्खन्यमानः कालपाशेन कर्षितः
पाच समाध्या खणल्या जात असताना, काळाच्या फासाने तो ओढला जातो.
जीवस्तृणजलौकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात्
जीव गवतावर किंवा पाण्यावरच्या जळवेसारखा एक देह सोडून दुसऱ्या देहात हळूहळू प्रवेश करतो.