रक्तो मूढस्य लोकोऽयमकार्ये संप्रवर्तते
हा जग, मोहग्रस्त माणसाशी जोडलेला, चुकीच्या वर्तनाकडे वळतो.
न श्रूयते परं श्रेयः सति चक्षुषि नेक्षते
त्याला डोळे असले तरी तो श्रेष्ठ कल्याण ऐकत नाही, पाहतही नाही.
सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि 4.4.
बुद्धी असली तरी, ज्ञानी लोकांनी सांगितले तरी, तो समजून घेत नाही.
गर्भस्मृतेरभावेन शास्त्रमुक्तं महर्षिभिः
गर्भातील आठवण नसल्यामुळे, महर्षींनी शास्त्रात सांगितले आहे,
ये संत्यस्मिन्परे ज्ञाने सर्वकामार्थसाधके
जे या सर्व इच्छा आणि उद्दिष्टे पूर्ण करणाऱ्या श्रेष्ठ ज्ञानात स्थिर राहतात,
अव्यक्तेंद्रियवृत्तित्वाद्बाल्ये दुःखं महत्पुनः
लहानपणी इंद्रियांची क्रिया प्रकट होत नाही म्हणून पुन्हा मोठे दुःख येते.
दंतोत्थाने महद्दुःखं मौलेन व्याधिना तथा
दात येताना मोठा त्रास होतो आणि डोक्यावरील आजारामुळेही तसाच त्रास होतो.
तृड्बुभुक्षापरीतांगः कश्चित्तिष्ठति रारटन्
कोणी तरी तहान आणि भुकेने व्याकुळ होऊन, शरीराने त्रस्त होऊन ओरडत उभा राहतो.
कौमारे कर्णवेधेन मातापित्रोश्च ताडनात्
बालपणी कान छेदताना आणि आईवडिलांनी मारले म्हणूनही त्रास होतो.
प्रसन्नेंद्रियवृत्तिश्च कामरागप्रपीडनात्
इंद्रियांची क्रिया स्पष्ट झाली की, इच्छा आणि वासनेच्या छळामुळे दुःख निर्माण होते.
ईर्ष्यया च महद्दुःखं मोहाद्रक्तस्य जायते
ईर्ष्येमुळे मोठे दुःख होते आणि मोहामुळे वासनेच्या माणसाला त्रास होतो.
न रात्रौ विंदते निद्रां कोपाग्निपरिपीडितः
रागाच्या ज्वाळांनी त्रस्त झालेला माणूस रात्री झोप मिळवत नाही.
स्त्रीष्वायासितदेहस्य ये पुंसः शुक्रबिंदवः 4.4.
स्त्रियांमुळे ज्याच्या शरीराला थकवा आला आहे, अशा पुरुषाच्या वीर्याचे थेंब,
क्रिमिभिस्तुद्यमानस्य कुष्ठिनः कामिनस्तथा
किड्यांनी त्रास दिलेल्या कुष्ठरोग्याला आणि वासनाग्रस्ताला,
यादृशं विंदते सौख्यं गंडान्वयविनिर्गमे
पुरळ फुटून बाहेर पडते तेव्हा जसे त्याला थोडे सुख वाटते,
गंडस्य वेदना यद्वत्स्फुटितस्य निवर्तते
जसा पुरळ फुटला की त्याचा वेदना थांबतो,
विण्मूत्रस्य समुत्सर्गात्सुखं भवति यादृशम्
मलमूत्र बाहेर टाकल्यावर जसे थोडे सुख मिळते,
नारीष्वशुचिभूतासु सर्वदोषाश्रयासु च
स्त्रियांमध्ये, ज्या अशुद्ध आणि सर्व दोषांचे निवासस्थान आहेत,
सन्मानमपमानेन वियोगेन सुसंगमः
मान, अपमान, वियोग आणि जिव्हाळ्याचा संग,
वलीपलितखालित्यैः शिथिलीकृतविग्रहम्
वय वाढल्यावर सुरकुत्या, पांढरे केस आणि टक्कल यामुळे शरीर सैल होते.
स्त्रीपुंसयोर्न्नवं रूपं तदान्योन्यं प्रियं पुरा
पुरुष आणि स्त्री यांचे जे ताजे रूप एकमेकांना पूर्वी प्रिय होते,
अपूर्ववत्स्वमात्मानं जरया परिवर्तितः
ज्याप्रमाणे काहीतरी नवीन घडते, तशीच वृद्धापकाळाने स्वतःची स्थिती बदलते.
जराभिभूतः पुरुषः पत्नीपुत्रादिबांधवैः 4.4.
वृद्धापकाळाने ग्रासलेला माणूस आपल्या पत्नी, मुलं आणि इतर नातेवाईकांनी वेढलेला असतो.
धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च न जरी यतः
वृद्धापकाळामुळे तो ना धर्म, ना संपत्ती, ना इच्छा, ना मुक्ती यांचा विचार करीत नाही.
वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते
वारा, पित्त, कफ यांचा असमतोल म्हणजे आजार असे म्हटले जाते.
वाताद्यव्यतिरिक्तत्वाद्व्याधीनां पञ्जरस्य च तानि च स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम्
वारा वगैरेपासून वेगळे नसलेले हे आजार आणि शरीर स्वतःलाच कळतात, मग मी अजून काय सांगू?
एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम्
या शरीरात एकशेएक मृत्यूचे प्रकार वसलेले आहेत.
ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यंति भेषजैः
इथे जे काही आडवे येणारे आजार सांगितले आहेत, ते औषधांनी शांत होतात.
यदि चापि न मृत्युः स्याद्विषमद्यादशंकितः
आणि जरी मृत्यू आला नाही, तरी विष, दारू आणि इतर संकटांनी त्रास होतो.
विविधा व्याधयः शस्त्रं सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा
नानाविध आजार, शस्त्र, साप आणि इतर जीव देखील प्राण घेतात.